G‘o‘za so‘ruvchi va kemiruvchi zararkunandalari vaularga qarshi kurash choralari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

G‘o‘za so‘ruvchi va kemiruvchi zararkunandalari vaularga qarshi kurash choralari

Купить

G’O’ZA SO’RUVCHI VA KEMIRUVCHI ZARARKUNANDALARI
VAULARGA QARSHI KURASH CHORALARI
Reja:
1. G’o’zaning asosiy zararkunandalari.
2 . So’ruvchi zararkunandalar.
3 . Kemiruvchi zararkunandalar .

Hozirgi paytda O’zbekiston Respublikasi to’la iqtisodiy jihatdan
mustaqillikka erishish uchun sanoat mahsulotlarini va sanoat uchun kerak
bo’ladigan xom-ashyoni ishlab chiqarishni yanada kengaytirishi va
rpvojlantirishi zarur.
Sanoat uchun va chet ellarga valyutaga sotiladigan asosiy xom-
ashyomiz paxtadir. Ma’lumki, keyingi yillarda aholiga tomorqa xo’jaligi
uchun yer ajratib berish, meva-sabzavot, g’alla va boshqa oziqabop
ekinlarning bir qismi ilgari paxta ekib kelinayotgan yerlar hisobiga
kengaytirilmoqda, natijada paxta ekiladigan maydonlar qisman kamaydi. Bu
esa o’z navbatida paxtadan olinadigan yalpi hosilni kamayishiga olib keladi.
Paxtani yalpi hosilini kamaytirmaslik uchun, ilm-fan yutuqlaridan,
ilg’orlar tajribasidan va boshqa imkoniyatlardan unumli foydalanishimiz
kerak. SHunday imkoniyatlardan biri g’o’zaii zararli organizmlardan himoya
qilishdir.
G’o’za zararkunandalar bilan ko’p zararlanadigan ekinlardan
hisoblanadi. Professor YAxontov V.V. g’o’za bilan oziqlanadigan
umurtkasiz hayvonlarning 772 turdan iborat butun dunyo faunasining uncha
to’liq bo’lmagan ro’yxatini tuzib 1931 yilda ta’riflagan edi. Bulardan 751 turi
hasharotlardir (Alimuhamedov, Xo’jaev 1991). V.V. YAxontov tomonidan
219 turi O’zbekiston sharoitida g’o’zaga tushishi aniqlangan.
Mazkur turlardan juda oz qismi 10 - ga yaqin turi doimo va jiddiy
zarar yetkazadi, qolgan qismi ikkinchi darajali hisoblanib, ayrim yillari
sharoit qulay kelganda g’o’zaga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Zararkunandalarni oziqlan i sh usuliga qarab so’ruvchilar va kemiruvchilar
guruhiga bo’lish mumkin.
G’o’zaning asosiy zararkunandalari. O’rgimchakkana (Tetranychus
urtigae Koh). Bu g’o’zaning ashaddiy va doim tushadigan zararkunandasi
hisoblanib, g’o’za o’stirilayotgan zonalarda keng tarqalgan hammaxo’r

zararkunandadir. U 248 turdagi o’simlnk bilan oziqlanib shundan 173 tasi
begona o’tlar, 38 turdagisi butalar, 37 turdagisi qishloq xo’jalik ekinlaridir.
Kana asosiy bargning orqa tomoniga joylashib olib unga shikast
yetkazadi. O’simlik bargini juda ingichka kul rang o’rgimchak iplari bilan
o’raydi.
O’rgimchakkananing og’iz apparatlarining xelitsiralarini o’simlik
hujayrasiga kiritib, undagi moddalarni so’rib oziqlanadi.
O’simlik bitlari. G’o’zaga o’simlik bitlarining bir necha turi zarar
yetkazadi. Bulardan beda yoki akatsiya biti, g’o’za yoki poliz biti va katta
g’o’za biti xavflidir. Bitlar barglarning shirasini so’rib zararlash oqibatida
poya va ildizlardagi uglevodlar kamayib ketadi, qattiq zararlangan barglarni
shakli o’zgarib, bujmayib qoladi.
Tuxumdan chiqqan bitlarning 1-2 avlodi qanotsiz holda rivojlanadi,
keyingi avlodlarda, qanotl i tirik tug’uvchi urg’ochilari paydo bo’lib, ular
bitlarni asosiy tarqatuvchilari hisoblanadi. Kuzda ham xuddi shunday qanotli
avlodlar paydo bo’lib, ular o’zining asosiy o’simliklariga uchib keladi,
bularni jins tashuvchilar yoki emigrantlar deyiladi.
Beda yoki akatsiya biti (Aphis srassivora). Hammaxo’r zararkunanda
bo’lib, yevropaning janubida va Markaziy Osiyoda keng tarqalgan. Akatsiya
biti g’o’zadan tashqari, beda, oq akatsiya, yeryong’oq, espartset, vika,
burchoq, no’xat, shuningdek poliz ekinlariga (jami 52 tur) shikast yetkazadi.
Bu hasharot g’ o’ zani may-iyun oylarida eng ko’p zararlaydi.
Poliz biti (Aphis gossyhii Gobal). Bu zararkunanda hammaxo’r
hasharot bo’lib, o’simliklarning ko’p turiga shikast yetkazadi. MDH ning
butun janubiy qismida keng tarqalgan.
Katta g’o’za biti (Atyrthasiphan gossypii Mordv). O’zbekistonning
barcha paxtakor rayonlarida uchraydi. G’o’zadan tashqari mosh, loviyaga,
begona o’tlarda, yantoqqa ko’proq tushadi.

Qandalalarning 13 turi g’o’zaga tushishi ma’lum. SHulardan 2 turi:
beda va dala qandalasi ayrim yillari sezilarli zarar keltiradi.
Beda qandalasi (Adelphosoris lineolutus Goyeze). Beda, g’o’za kabi
o’simliklarni zararlab, asosan o’zining og’iz apparati bilan shona, gul,
ko’saklarni sanchib-so’rib zararlaydi. Qattiq zararlangan shona va gullar
qurib qoladi, ko’sakdagi tola kamayib, sifati pasayadi, 3-4 marta avlod
beradi.
Qandalalarga qarshi maxsus kurash choralari o’tkazilmaydi, sababi,
so’ruvchi zararkunandalarga qarshi qo’llaniladigan preparatlar bularga ham
qo’llaniladi.
G’o’zaning kemiruvchi zararkunandalari. G’o’zaning asosiy
kemiruvchi zararkunandalariga tunlamlar kiradi, respublikamiz paxtakor
rayonlarida g’o’zaga zarar yetkazadigan tunlamlarning 11 dan ortiq turi
ma’lum.
Kuzgi tunlam - Sistia (Agrytis) segetum Sch. Hasharotlar sinfining,
tanga qanotlilar turkumiga, tunlamlar oilasiga mansub bo’lib, sug’oriladigan
paxtachilik rayonlarida keng tarqalgan zararkunandalardan biridir.
Kichik quruqlik tunlami yoki karadrina (Spodjptera exigua Hb).
G’o’zaning xavfli zararkunandalaridan hisoblanib, hozirgi kunda
respublikamiz shimoliy viloyatlarida g’o’zaga jiddiy zarar yetkazadi.
Karadrina hammaxo’r zararkunanda bo’lib, 114 xil o’simlikda uchraydi,
shundan 70 xili madaniy ekinlardir.
Kichik yoshdagi qurtlari barg etini qirtishlab yeydi, katta
yoshdagilari esa barglarni kemirib teshik qilib ketadi, undan tashqari
mevabandini kemiradi, gulyonbarglarini va gullarni yeydi, ba’zan hosil
organlarini teshib kiradi.

Karadrinaning tabiiy kushandalaridan 38 turi (33 turi parazit, 5 turi
yirtqich) qayd etilgan. Bularga brakonidlar, ixnevmonidlar, taxinalar,
oltinko’zlar, qandala-oriuslar, xonqizi va h.k.
G’o’za tunlami (Helisoverpa armigera Hb). Bu zararkunanda yer
kurrasining barcha mintaqalarining mo’’tadil va subtropik iqlimli rayonlarida
keng tarqalgan, g’o’za tunlami 4 marta avlod beradi.
G’o’za zararkunandalariga qarshi uyg’unlashgan kurash
tadbirlarining usullari. G’o’zani zararkunanda, kasallik va begona o’tlardan
himoya qilish bu kompleks tadbirlarni o’z ichiga oladi va uyg’unlashtirilgan
himoya qilish sistemasini tashkil etadi. Ularni tashkiliy-xo’jalik, agrotexnik,
kimyoviy va biologik tadbirlarga bo’lish mumkin.
G’o’zani zararli organizmlardan muvaffaqiyatli himoya qilish uchun
mazkur tadbirlarni muayyan maqsadga qaratilgan holda muntazam amalga
oshirish lozimdir. Bundan maqsad g’o’za biotsenozidagi zararli va foydali
turlarning buzilgan nisbatini tiklagan holda kompleks himoya tadbirlarini
oqilona (integr al lash-lotincha so’z bo’lib, tiklash, to’ldirish tushiniladi)
qo’llash yo’li bilan himoya qilishdan iboratdir.
Agrotexnik tadbirlar. G’o’za zararkunandalariga qarshi kurash
yuzasidan o’tkaziladigan agrotexnika tadbirlari asosan ogohlantiruvchi
choralardir. Bu tadbirlar bir jihatdan dalalarni xavf-xatar tug’diradigan
miqdordan zararkunandalar sonini oshirmaslikka qaratiladi.
G’o’zaning asosiy kasalliklari va kurash choralari. Gommoz, ildiz
chirish, fitoftoroz kasalliklariga agrotexnik, fizik, kimyoviy kurash choralari
qo’llaniladi. Kimyoviy kurash choralaridan Bronotok -12 % n. kuk, Vitavaks
200 - 75 % n.kuk, Derozal - 50 % sus. k., Nusan -30% em. k., Rapkol TZ -
46 % kuk, Formalin - 40 % suvli eritma va hokazolarni qo’llash mumkin.
Tukli chigit preparat eritmasida 1 t. 25-30 l suv bilan aralashtiriladi. Tuksiz
chigitga 1 t siga 15-20 l suv qo’shiladi.

G’o’zaning kasalliklarini kamaytirish uchun albatta uyg’unlashgan
kurash chorasini qo’llash shart.
Uygunlashgan kurash sistemasi. G’o’zani hozirgi zamon talablari
darajasida uyg’unlashgan usulda himoya qilish faqat yuqori barqaror mo’l
hosil yetishtirishdan iborat bo’libgina qolmay, balki biosfera uchun xavfli
bulmasligi va iqtisodiy jihatdan samarali bo’lmog’i lozimdir. Ayrim paytlar
uyg’unlashgan himoya qilishda agrotexnik va biologik kurash usullarini va
mahalliy entomofaglar faoliyatidan keng foydalanishni taqazo etadi, bundan
tashqari feromonlardan, genetik va kimyoviy usullardan o’z o’rnini topib
oqilona foydalana olish lozimdir.
G’o’zani zararkunandalardan himoya qilishda ogohlantiruvchi, ya’ni
zararkunandalarni ommaviy kupayishini oldini oluvchi va zararkunandalar
paydo bo’lgandan keyin uni qirib tashlovchi tadbirlarga bo’linadi.
Agrotexnik, biologik, genetik usullar ko’pincha oldini oluvchi,
entomofaglar tabiiy populyatsiyalarni ko’paytirishga xizmat qiladi. Bunda
quyidagi preparatlardan foydalanish mumkin: ambush, 25 % k.e. (0,6-0,8
l/ga), detsis, 2,5 % k.e. (0,6 l/ga), fozalon, 35 % k.e . (3,0-3,5 l/ga),
sumitsidin, 20 % k.e. (0,8 l/ga) kabi preparatlardan birini qo’llash maqsadga
muvofiqdir.
G’o’za shiralariga, trips va qandalalarga qarshi esa birinchi ishlov
o’rgimchakkanaga ishlatilgan preparatlardan biri ya’ni antio yoki fosfamid,
keyingisi esa ripkord, (0,2 l/ga), rivokurt, sumitsidin (0,5-0,7 l/ga) kabi yangi
sintetik piretroidli preparatlardan birini ishlatish maqsadga muvofiqdir.
G’o’za kasalliklari (vilt, gommoz, ildiz ch i rish) ga qarshi kurashda
bugungi kunda, asosan agrotexnik tadbirlar keng qo’llaniladi, Bunda o’simlik
qoldiqlarini yo’qotish, kuzda chuqur shudgorlash, yaxob suvini berish, o’z
vaqtida yagonalash, qator oralariga ishlov berish, chigitni tigam yoki
branotok preparatlari bilan dorilab ekish, paxta-beda almashlab ekish kabi

tadbirlar kasallik qo’zg’atuvchilarini rivojlanishiga to’skinlik qiladi va
natijada g’o’zalarda kasallanish kamayadi.
Xulosa qilib aytganda yuqoridagi kurash usullarini o’z o’rnini topib,
ratsional holda bir-birpga bog’lab olib borilsa, agrobiotsenozdagi foydali
organizmlar ko’payib, zararli organizmlar miqdori iqtisodiy zarar yetkazish
chegarasidan past darajada bo’ladi, g’o’za hosilini saqlab qoladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

G‘o‘za so‘ruvchi va kemiruvchi zararkunandalari vaularga qarshi kurash choralari

Купить