G‘oyaviy tahdidlarning yo‘nalishlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	90.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

G‘oyaviy tahdidlarning yo‘nalishlari

Купить

G’oyaviy tahdidlarning yo’nalishlari.
MAVZU:
1.XXI asrda mafkuraviy munosabatlar keskinlashuvining ijtimoiy, iqtisodiy,
siyosiy sabablari.
2.Shovinizm, genosid, fashizm, neofashizm, neokommunizm, irqchilik, diniy
ekstremizm, fundamentalizm, terrorizm g’oyalarining reaksion mohiyati va ularga
qarshi kurashning tarixiy zaruriyati.

1. Tahdid tushunchasi,uning mohiyat-mazmuni, tur va shakllari
Xo‘sh, tahdid nima? «Tahdid» arabcha «do‘q qilish,qo‘rqitish» degan so‘zdan
olingan bo‘lib, kundalik hayotda «birovni qo‘rqitish, unga do‘q, po‘pisa qilish
hamda biror falokatning, qo‘rqinchli voqeaning sodir bo‘lish xavfi», degan
ma’nolarni anglatish uchun ishlatiladi. Falsafiy ma’noda « Tah did - keng falsafiy
ma’noda,- inson, jamiyat va davlat hayoti hamda faoliya tiga nisbatan muayyan
davr mobaynida aniq maqsadga yo‘naltirilgan mahalliy, hududiy, mintaqaviy va
umumsayyoraviy salbiy omillarning tajovuzi tufay li aniq makon va zamonda
vujudga keladigan xavf-xatar shakli, muayyan barqaror siyosiy-ijtimoiy va tarixiy
vaziyatni ifodalovchi tushuncha» bo‘lsa, jamiyatning rivojlanishiga ta’siri, ya’ni
tor ma’noda esa tahdid deb makon va zamonda mavjud bo‘lgan real ja
miyatning ijtimoiy tuzilmalarini zaiflashtirishga, qolaversa emirishga qaratilgan
shaxsiy, mahalliy, hududiy, mintaqaviy omillarning qo‘rqitish, do‘q, po‘pisa
qilishdan iborat bo‘lgan xatta-harakatlariga aytiladi.
Tahdidlarning xususiyati va taraqqiyot sohalariga o‘tkazadigan ta’sir darajasiga
qarab, inson, shaxs, fuqaro, millat, davlat, jamiyat, mintaqa, global, ichki va tashqi,
katta va kichik, shuningdek iqtisodiy, sotsial, siyosiy, ekologik, demografik,
mafkuraviy, harbiy, tabiiy-iqlimiy, makon nuqtai nazaridan esa uzoq va yaqin va
boshqa shakllarga ajratish mumkin. Ammo ular qanday shaklda yuzaga kelishidan qat’i
nazar, taraqqiyotga qarshi kuch hisoblanadi.
Bugungi kunda o‘zbek xalqining mustaqilligiga,uning tinch-osuda
yashashiga,ijtimoiy-iqtisodiy,siyosiy-huquqiy va ma’naviy-madaniy tuzilmalariga
solinayotgan tahdidlarni quyidagi tur va shakllarga ajratish mumkin.
Siyosiy tahdidlar :
 tashqaridan reaksion eksremistik partiya va boshqa uyushmalarning kirib
kelishi va buzg‘unchi g‘oyalarni tarqatishi;
 har xil «rangli inqillob»lar bahonasida mamlakatning ichki ishlariga
aralashish;
 diniy ekstremizm va separatizm;
 xalqaro terrorizm,uyushgan jinoyatchilik,qurol-yaroq savdosi, narkotik

moddalarni tarqatish;
 hokimiyatning yuqori bo‘g‘inlarida korrupsiya va poraxo‘rlikning avj olishi
va boshqalar.
Iqtisodiy tahdidlar:
 «xufyona» iqtisodiyotning avjga chiqishi;
 iqtisodiy dezintegratsiya;
 banklarning to‘lov qobilyatini yo‘qotishi;
 tashqi kuchlarning jahon iqtisodiyotiga yo‘l qo‘ymaslikka urinishi;
 raqobatga bardosh berolmaslik va ishsizlikning yo‘qori darajada
mavjudligi va boshqalar.
Bularni shartli ravishda ichki va tashqi tahdidlarga ajratish mumkin. Bunda
tashqi tahdidlar deb buzg‘unchi kuchlarning mamlakatga tashqaridan kirib
kelgan holda uning ijtimoiy tuzilmalarini yo‘q qilishga, xalqni ma’naviy-
mafkuraviy jihatdan parokandalikka uchratib o‘zlariga tobe qilishga qaratilgan
xurujlarga aytiladi. Ichki tahdidlar deb esa mamlakatning ichida davlat
siyosatidan norozi bo‘lgan kuchlarning o‘z Vataniga, vatandoshiga,
vatandosh lariga zarar etkazishga qaratilgan g‘oya, fikr, xatti-hara katlariga
aytiladi. Ichki tahdidlar, odatda,nosog‘lom mahalliychilik, yonidagilarni
mensi maslik, vatandoshlarning haqqiga xiyonat qilish, "ma’naviy emigratsiya"
(baxtini o‘z vatanidan emas, o‘zga joylarda qidirish), odamlarni boy kambag‘alga
bo‘lib muomala qilish, po raxo‘rlik, korrupsiya, qo‘pollik, ashaddiy
millatchilik, merkantilizm, ortiqcha mol-dunyoga hirs qo‘yish, befarqlik,
loqaydlik, o‘zligini anglamaslik va boshqa shu kabi illatlar shaklida bo‘ladi.
Bular ichida eng xatarlisi ma’naviy – mafkuraviy tahdid sanaladi. Ularni ham
shu yo‘sinda ichki va tashqi tahdidlarga ajratish mumkin. SHunga ko‘ra tashqi
mafkuraviy tahdid – bu mamlakatimizdagi barqarorlik va xavfsizlik tizimini izdan
chiqarish uchun tajavvuzkor g‘oya tarafdorlari tomonidan tashqaridan turib
mamlakatimiz ichkarisiga tomon xuruj qilishidir. Bu xuruj :
 o‘z missionerlarini yuborish;
 kitob,gazeta,jurnallarni yuborish;

 maktablar ochish;
 qo‘shma korxonalar ochish;
 chet elga olib borib o‘qitish;
 moliyaviy yordam-ko‘mak berish;
 demokratiya tarafdorlarini qo‘llab quvvatlash;
 «dindosh» , «millatdosh» larga g‘amxo‘rlik qilish kabi niqoblangan ishlar
asosida olib boriladi.
Xo‘sh, «tahdid» kuchmi yoki hodisa, omil yoxud jarayon; ularning negizida nimalar
turadi; u xavf-xatardan nimalari bilan farq qila di, degan bir qator savollarga javob
qaytarish kerak bo‘ladi.
«Avvalo, shuni ta’kiddash lozimki, bu tushunchaning maqomiga aniq javob
qaytarish murakkab masala. CHun ki uning real holatda faqat qurol vositasidagi
ko‘ri nishini aniq tasavvur etish mumkin. Boshqa barcha holatlarda ko‘zga
ko‘rinmas, mavhum, zimdan amal qila di. Uning ana shu ta’siri moddiy borliq
sifatida namoyon bo‘lgandagina uni sezish, anglab etish va ko‘rish mumkin bo‘ladi.
Bu uzoq davom etadigan jarayondir. Ma’naviyatga qarshi qaratilgan tahdidlarning
mohiyati va ta’sirini tez anglab etishning murakkab jihati, uning ong va
dunyoqarash bilan bog‘liqligi dir. Inson botiniga joylashib olgan har qanday sal biy
ta’sirlardan ozod bo‘lish juda murakkab masala hisoblanadi.
Ana shu fikrimizga asoslanib aytish mumkinki, tahdidga moddiy kuch, omil va
nazariy jarayon sifatida qarash mumkin. Qachonki, u moddiylik asosida (qurol,
vosita ko‘rinishida) yuzaga keladigan bo‘lsa, kuch darajasida namoyon bo‘ladi.
Ma’naviyat, g‘oya va maf kuralar ko‘rinishida yuzaga kelgan tahdidlarning bar chasi
ong va dunyoqarashga joylashadigan bo‘lsa, u asta- sekin moddiylikka aylanadi. Bu
tahdidning nazariy jarayon sifatidagi jihati hisoblanadi. Ularning barcha ko‘rinishi
taraqqiyot uchun nihoyatda xatarlidir». Bunday ko‘z ilg‘amas tahdidlar qancha keng
tarqalsa, o‘zbeklarning g‘oyaviy birligiga shuncha ko‘p zarar etkazadi, parokanda
qiladi, hamjihatlik bo‘lmaydi. G‘oyaviy birligi mo‘rt millatning davlat
xavfsizligi ham mo‘rt bo‘ladi.

2. I.A.Karimov ma’naviy-mafkuraviy tahdidlar,ularning mazmun – mohiyati
va asosiy yo‘nalishlari haqida
«Tahdid» tushunchasining siyosiy-falsafiy mohiya tining bir qator qirralari jahon
olimlari tomonidan tahlil etib kelinmoqda. Zero, insoniyatning ongli faoliyati
boshlanibdiki, «tahdid» ham inson ning o‘zi bilan yonma-yon yashab, «ulg‘ayib»,
qudratli kuchga aylanib kelyapti. SHuning uchun ham bugungi kun da bu
tushunchaning ta’sir kuchi va uni jilovlash bi lan bog‘liq masalalarni o‘rganishga
bo‘lgan qiziqish barcha mintaqalarda kuchayib boryapti. O‘zbekistonda ham uni
o‘rganishga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Bu borada, eng avvalo,
Prezidentimiz Islom Kari mov tomonidan e’lon qilingan «O‘zbekiston XXI asr
bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shart lari va taraqqiyot kafolatlari»
asarining umumme todologik ahamiyatga ega bo‘lganini ta’kiddash lozim.
Asarning metodologik, nazariy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, sobiq
ittifoqsosh respublika lar o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritganliklari quvonchi va
eyforiyasi bilan yashayotgan bir paytda Preziden timiz unga qarshi qaratilgan
tahdidlarning yuzaga kelayotganligidan nafaqat O‘zbekiston xalqini, shu ningdek,
MDH xalqlarining ham ogoh bo‘lishi zarur- ligini ko‘rsatib bergan edi. Asarda ilgari
surilgan g‘oyalar, xavf-xatar va tahdidlar u e’lon qilingan 1997 yildan keyingi o‘tgan
davrda o‘zining to‘g‘ri ekanli gini tasdiqlab kelmoqda.
«Eng murakkab savollardan biri shuki, — deb ogoh lantirgan Prezidentimiz, —
bizdagi barqarorlik va xavfsizlik yo‘lida tahdid bo‘lib turgan muammolarni anglab
etayapmizmi?»
Mustaqilligimizni qo‘lga kiritish qanchalik mu rakkab bo‘lgan bo‘lsa, uni saqlab
qolish va mustahkam lash undanda murakkab ekanligi taraqqiyotimiz ja rayonida o‘z
tasdig‘ini topib kelmoqda. Prezidentimiz tahdidlarning ma’no-mazmuni va butun
mamlakatni halokatga olib keluvchi katta kuch ekanligini ko‘rsatib berish bilan
birga, ularning shakllari hamda namoyon bo‘lish xususiyatlarini ham ko‘rsatgan
edi.

Xullas, mazkur fundamental asar taraqqiyotimizga qarshi qaratilgan tahdidlarni
har bir tarixiy bosqichdagi xususiyatlari va ta’sir kuchini o‘rganish ning nazariy
asosini tashkil qilib kelmoqda.
I.A.Karimov o‘zining “YUksak ma’naviyat – engilmas kuch” nomli asarida
ma’naviy-mafkuraviy tahdid tushunchalariga to‘xtalar ekan :« Ma’naviy tahdid
deganda, avvalo, tili, dini, e’tiqodidan qat’i nazar, har qaysi odamning tom
ma’nodagi erkin inson bo‘lib yashashigaqarshi qaratilgan, uning aynan ruhiy
dunyosini izdan chiqarish maqsadini ko‘zda tutadigan mafkuraviy, g‘oyaviy va
informatsion xurujlarni nazarda tutish lozim, deb o‘ylayman.
Agarki masalaga amaliy ko‘z bilan qaraydigan bo‘lsak, ma’naviyatimizga
qarshi qaratilgan har qanday xuruj – bu millatimizni millat qiladigan, asrlar, ming
yillar davomida ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan o‘ziga xos va o‘ziga mos
xususiyatlarga, milliy g‘urur, milliy iftixor tuyg‘usiga, bizni doimiy ravishda
tadrijiy taraqqiyotga chorlaydigan, shu yo‘ldagi barcha asorat va illatlardan xalos
bo‘lib, ozod va farovon hayot barpo etishdek ezgu maqsadlarimizga katta zarba
beradigan mudxish xavf-xatarlarni anglatadi.
Lo‘nda qilib aytadigan bo‘lsak, bunday mafkuraviy xurujlar milliy va diniy
tomirlarimizga bolta urishini, ulardan bizni butunlay uzib tashlashdek yovuz
maqsadlarni ko‘zlashini, o‘ylaymanki, yurtimizda yashaydigan sog‘lom fikrli har
bir odam yaxshi tushunadi.
Bunday tajovuzkorona harakatlar bizlar uchun mutlaqo begona mafkura va
dunyoqarashni avvalo beg‘ubor yoshlarimizning qalbi va ongiga singdirishga
qaratilgani bilan ayniqsa xatarlidir», – degan edi.
Xalq va dav latning ezgu maqsadlariga yot va begona bo‘lgan g‘oyalar jamiyat
hayotiga o‘z ta’sirini o‘tkazishga harakat qilishi muqarrar. Ayniqsa, g‘oyaviy
be qarorlik hukmron bo‘lgan joyda mafkuraviy tahdid kuchayadi. Aholi keng
qatlamlari, xusu san, yoshlarning ongini egallashga urinishlar ortib boradi.
Dunyoning turli mamlakatlarida joylashgan, katta mablag‘ va ta’sir kuchiga ega
bo‘lgan ba’zi markazlar ana shunday vaziyatdan foydalanib, o‘z yovuz niyatlariga
erishmoq uchun urinmoqda.

Bu kuchlarning mamlakatimizga ko‘z olayti rishi, bizga o‘z hukmini o‘tkazishga
intilishi ning sababi – yurtimizning geopolitik nuqtai nazardan g‘oyat qulay hududda
joylashgani, in tellektual salohiyat va tabiiy zahiralarga boy ligidir.
1980 yillarning oxirlaridan boshlab mamlakatimizga kirib kelgan vahhobiylik,
"Hizbut tahrir" kabi zararli oqimlar, turli sektalar dinning asl mohiyatini
bilmaydigai oddiy odamlarni, g‘o‘r yoshlarni yo‘ldan ozdira boshladi.. Ular
xalqimizning ko‘ngli ochiq,soddadil,ishonuvchan,andishali,qalbida kattalarga
hurmat,diniy qadriyatlarga intilish tuyg‘usi kuchli ekanidan foydalanmoqda.
Hozirgi kunda jamiyatimiz hayotiga jiddiy xavf tug‘diradigan mafkuraviy
tahdidlarning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
 islom xalifaligini tiklab, uning bayrog‘i ostida musulmon xalqlarni yanga
imperiyaga bir lashtirishga qaratilgan intilishlar;
 yosh mustaqil davlatlarnig sobiq ittifoqqa birlashtirish g‘oyasi;
 tariximizni, milliy qadriyatlarimiz va dinning mohiyatini soxtalashtirishga
urinishlar;
 axloqsizlik g‘oyalarini yoyib, xalqni ma’naviy jihatdan buzishga intilishlar;
 turli mafkuraviy vositalar orqali min taqaviy va davlatlararo mojarolarni keltirib
chiqarishga qaratilgan harakatlar.
YUqorida keltirilgan fikrlardan ham ko‘rinib turibdiki,mafkuraviy tahdid o‘z
mohiyatidan kelib chiqib, eng avvalo, inson ongiga, tafakkuri va xulq-atvoriga
xavf-xatar solmoqda. Inson ongi va qalbini vayronkor hamda buzg‘unchi g‘oyalar
bilan izdan chiqarishga harakat qilish mafkuraviy taxdidning eng asosiy mazmun-
mohiyatini belgilaydi. Mafkuraviy tahdid muayyan jamiyat a’zolarini yagona
maqsad va muddaolardan chalg‘itib, milliy mentalitetga mos kelmaydigan begona
g‘oyalar, fikrlar, maqsadlar va qarashlarni chetdan turib eksport qilish jarayonida
o‘zini yanada aniqroq namoyon qiladi.
Umuman olganda hozirgi vaqtda mafkuraviy tahdidlar quyidagilarda namoyon
eo‘lmoqda:
 yurtimizdagi demokratiya qadriyatlari va demokratik taraqqiyot
imkoniyatlariga nisbatan shubha bilan qarash holatini zujudga keltirish;

 odamlarni ezgu g‘oyalardan chalg‘itish, xayoliy farovon turmush tarzini
va’da qilish;
 jamiyat a’zolari, ayniqsa, yoshlar tafakkurida milliy qadriyatlarga sodiqlik
tuyg‘ularini zaiflashtirish;
 xalqimiz urf-odatlari, milliy mentalitetiga begona edatlarni kiritishga
intilish;
 ekstremistik ruhdagi diniy g‘oyalarni tiqishtirishga intilish;
 aholi o‘rtasida milliy taraqqiyot modeliga ishonchsizlik uyg‘otish;
 jamoaparvarlik, ijtimoiy hamkorlik ruhini inkor etib, individualizm
g‘oyalarini sun’iy ravishda tiqishtirish.
SHunday qilib, bu tahdidlar, eng avvalo, oddiy insonlar qalbi va ongini zabt
etishga, ularni o‘z milliy qadriyatlaridan, umumbashariy sivilizatsiya yutuqlaridan
mahrum qilishga, pirovard natijada yurtimizni o‘ziga qaram qilib olishga
qaratilgan zamonaviy tajovuzkorlikning mafkuraviy bir shaklidir.
3. Vayronkor g‘oyalar tushunchasi,ularning turlari,ko‘rinish
shakllari hamda reaksion mohiyati
3.1.Vayronkor g‘oyalartushunchasi va uning turlari.. Vayronkor g‘oyalar
deb inson va jamiyatni tubanlikka boshlaydigan, odamlarni g‘arazli niyat va
qabih maqsadlarga undaydigan, xalqlar va davlatlarni tanazzul va halokatga
mahkum etadigan yovuzlik va jaholatga xizmat qiladigan g‘oyalar majmuiga
aytiladi. Bularga mustabidlik, bosqinchilik, terorchilik, aqidaparastlik,
jaholatparastlik, irqchilik, millatchilik, mahalliychilik, vatansizlik,yovuzlik
g‘oyalari kiradi. Ular o‘zlarini
bolshevizm,kommunizm,neokommunizm,fashizm,neofashizm,rasizm,kosmopolitiz
m,shovinizm,panslavyanizm,panamerkanizm,panislomizm,paneronizm,panturkizm
,natsizm,fundamentalizm,gegemonizm,konformizm kabi shakllarda namoyon
qiladi.
3.2.Vayronkor g‘oyalarga xos bo‘lgan xususiyatlar:
 g‘oyaviy yakka hokimlikka intilish;
 fikrlar plyuralizmini rad etish;

 demokratik va milliy qadriyatlarni tan olmaslik;
 mutlaq hokimiyatga da’vo qilish;
 jamiyatda ijtimoiy-siyosiy beqarorlikka moyillik;
 yagona,hukmron mafkuraga urinish;
 ijtimoiy ixtilovlarni qo‘llash;
 aqidaparsatlik va siyosiy ekstremizmni yoqlash.
3.3.Vayronkor g‘oyalarning tashkiliy asoslari:
 diniy ekstremizm;
 xalqaro terrorizm;
 narkobiznes;
 noqonuniy qurol-yarog‘ savdosi;
 begona,soxta diniy aqidalar;
 jangarilikni targ‘ib etish;
 aqidaparastlik.
3.4.Vayronkor g‘oyalar jamiyat hayotida quyidagi zararli oqibatlarni
keltirib chiqaradi:
 inson tabiatiga zid bo‘lgan salbiy tomonga o‘zgartiradi;
 tafakkur tarzini o‘z negizlaridan begonalashtiradi;
 nosog‘lom turmush tarzini shakllantiradi;
 begona urf-odat,an’analarni targ‘ib qiladi.Ularning kirib kelishiga muhit
yaratadi;
 fikrlar xilma-xilligini cheklaydi;
 qaramlik,tobelik,mutelik muhitini yaratadi;
 mamlakatni,xalqni o‘z milliy qadriyatlaridan,oxir-oqibat o‘z taraqqiyot
yo‘lidan begonalashtiradi;
 jamiyatda xalqlar va millatlararo totuvlik,dinlararo bag‘rikenglikka rahna
solib,ichki ixtiloflar,parokandalikka olib keladi.
Fashizm va neofashizm. Fashizm (ital.– bog‘lam, birlashma) – G‘arb
mamlakatlarida XX asr boshlaridagi og‘ir iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy
bo‘hronlar davrida vujudga kelgan o‘ta tajovuzkor va vayronkor g‘oyalar asosida

shakllangan g‘ayriinsoniy nazariya va amaliyot. U eng reaksion va tajovuzkor
doiralarning dunyoqarashi va manfaatini ifoda etgan holda, ochiqdan-ochiq
terroristik diktaturaga, zo‘rovonlik g‘oyasiga tayanadi. Fashizmning muhim
xususiyati –ochikdan-ochiq shovinizm va irqchilik bo‘lib, uning mohiyati
jamiyatning barcha taraqqiyparvar qatlamlari, ilg‘or fikrli a’zolariga qarshi kuch
ishlatishning eng og‘ir va zararli shakllarini qo‘llash jarayonida yaqqol namoyon
bo‘ladi. Fashizm o‘z kirdikorlarini yashirish va xaspo‘shlash uchun siyosiy
tilyog‘lamalik, yolg‘on va bo‘htonlardan ustalik bi-lan foydalanadi.
Fashizmning tashqi siyosati bosqinchilikdan va xalqaro terrorchilikdan iborat.
XX asrning 30-yillarida fashistik tartiblar Italiyada, Germaniyada, Portugaliyada,
Ispaniyada va SHarqiy Evropaning boshqa bir qancha mamlakatlarid a
o‘rnatilgan edi. Fashistlar Germaniyasi Gitler boshchiligida va militaristik
YAponiya bilan ittifoq tuzib 1939-1945 yillardagi Ikkinchi jahon urushini
boshlagan. Bu urush insoniyatga mislsiz kulfat va falokatlar keltirdi, fashizmning
to‘la mag‘lubiyati va inqirozi bilan yakuniga etdi. 1945 yilda Berlin konferensiyasi
qarorlariga muvofiq fashistik milliy-sotsialistik partiya va uning tashkilotlari yo‘q
qilindi.
XX asr 70-yillariga kelib Portugaliya, Gretsiya, Ispaniyada ham fashistik
tartiblar barbod bo‘ldi. Ammo, bugungi kunda ham ba’zi mamlakatlarda
(Avstriya, Germaniya va b.) fashistik unsurlarning muayyan darajada faolla-shuvi
kuzatilmokda.
Neofashizm. Bu fashizmning yangi tarixiy sharoitdagi ko‘rinishi. Neofashistik
guruhlar yangi sharoitga moslashgan holda o‘zini jahon afkor ommasi ko‘z o‘ngida
mutlaqo obro‘sizlantirgan fashizmdan farq qiladigan oqim sifatida ko‘rsatishga
urinadi.
Neofashistlar aholining qashshoq, marginal guruhlarini o‘z to- moniga ag‘darib
olishga harakat qiladi. SHu bois o‘z mavqeidan norozi bo‘lgan muayyan guruhlar
neofashistlar ta’siriga tushib qoladi.
Neofashistlar qo‘llaydigan asosiy taktik usul – turli yo‘llar bilan mamlakatda
ijtimoiy tanglik vaziyatini keltirib chiqarish va saqlab turishdan iborat. SHu tariqa

ular demokratik yo‘l bilan say- langan parlamentlar va hukumatlarni mamlakatd a
tartib o‘rnatish va saqlash uchun noqobil deb ko‘rsatmoqchi bo‘ladi. Ijtimoiy
tanglikning surunkali davom etishi aholi quyi tabaqalarining bir qismini neo- fashistlar
safiga qo‘shilishga olib kelishi mumkin. SHuning uchun neofashistlar turli
tartibsizliklar keltirib chiqarish yo‘li bilan tanglikni saqlab turishga harakat qiladi.
Masalan, Rossiya Federa- siyasidagi E. Limonov boshchilik qilayotgan natsional-
bolsheviklar o‘z faoliyatida mana shu usuldan foydalanadi.
«Rasizm» so‘zi «rasa» (irq) atamasidan kelib chiqqan. Bu atama XVII asrdan
boshlab Evropada «insoniyat nasli»ni tur li irqiy guruhlar, jumladan, «oq» va
«sariq» irqqa ajra tish uchun qo‘llana boshladi.
Irqchilik – odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy tengsizlik, bosqinchilik, zo‘ravonlik va
urushlarni kishilarning turli irqlarga mansubligi bilan oqlashga xizmat qiluvchi
gayri milliy ta’limot.
Irqchilik ta’limoti «oq tanli»larning afzalligi, ularning azaldan «oliy irq» etib
tanlangani, boshqa irqlarning esa «oq»larga qaraganda nomukammal yaratilganligi
va hamisha taraqqiyotning quyi pogonalarida turishini «asoslab» bera di. Uning
asosiy g‘oyasi o‘zining «ilohiy» tabiatiga ko‘ra «oq» irqlarni «quyi» irqlar ustidan
hukmron qilishga da’vat etishga qaratilgandir.
Buyuk davlatchilik shovinizmi. Bu masalani yoritishdan oldin shovinizm
nima ekanligini bilish zarur. Insoniyatning yagona birlik sifatida erkin taraqqiy
qilishiga katta xavf tug‘diruvchimafkura shakllaridan biri shovinizmdir.
SHovinizm millatchilikning o‘ziga xos shakli, boshqa millatlarni mensimaslik va
o‘z millatining ularga nisbatan ustunligini asoslashga qaratilgan g‘oyaviy-
nazariy qarashlar tizimi va amaliyotidir.
Bunday qarashlarning tarixi uzoq bo‘lsada, ilmiy tushuncha sifatida shovinizm
atamasi fransuz yozuvchilari aka-uka I. va T. Konyarlarning "Uch rangli kokarda"
nomli komediyasining qahramonlaridan biri, o‘zining agressiv millatchiligi bilan
ajralib turadigan Nikola SHoven nomi bilan bog‘liq holda, XIX asrning birinchi
yarmida paydo bo‘lganini qayd etish lo-zim. Napoleonning bosqinchilik urushlari
veterani bo‘lgan, "buyuk Fransiya"ni yaratgani uchun imperatorga sajda qilish

ruhida tarbiyalangan, o‘ta millatchi bo‘lgan bu real shaxs ushbu badiiy obrazning
prototipi hisoblanadi.
SHovinizm boshqa millatlarning jahon tarixida tutgan o‘rni, bugungi kundagi
mavqei hamda ma’naviy-madaniy hayotining o‘ziga xos tomonlarini
mensimaslikka intilishida yaqqol ko‘rinadi. SHovinizm ko‘p sonli xalqlarning
ko‘p millatli davlat doirasida, shuningdek, uni o‘rab turgan jug‘rofiy - siyosiy
makonda o‘zining mutlaq hukmronligini o‘rnatishga urinishida ham namoyon
bo‘ladi.
Buyuk davlatchilik shovinizmi – bir davlatning boshqa davlat yoki davlatlar
ustidan siyosiy, mafkuraviy,iqtisodiy va harbiy hukmronligani o‘rnatishga
qaratilgan nazariya va amaliyot.
Xususan, XIX asr oxiridan boshlab Rossiya imperiyasining hukmron doiralari
boshqa xalqlarga, jumladan, O‘rta Osiyo xalqlariga nisbatan ana shunday siyosat
olib borganlar. Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda ham bir qancha
mamlakatlar buyuk davlatchilik siyosatini xilma-xil ko‘rinishda olib bordilar.
Prezident I.A.Karimov o‘zining «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida:
xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» asarida buyuk
davlatchilik shovinizmi va agressiv millatchilik xavfsizligimizga tahdid
solayotgan muammolardan biri ekanligini alohida ta’kidlagan: «O‘tgan mustaqil
rivojlanish yillari davlatimizning suvereniteti va barqarorligiga tahdid saqlanib qol-
moqda, deb aytish uchun asos bo‘la oladi. Bu tahdid buyuk davlatchilik
shovinizmi va agressiv millatchilik ruhidagi shiorlarda, bildirilayotgan fikrlarda,
sharhlarda va muayyan hatti-harakatlarda namoyon bo‘lmoqda» 1
.
Buyuk davlatchilik shovinizmi g‘ayriinsoniy xususiyatga ega bo‘lib, boshqa
xalqlarni qaram qilish, iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayotda ularni kamsitishning
o‘ziga xos shaklidir.
SHovinizmning tarixan halokatli ekanligiga sabab shuki, haddan tashqari
kuchayib ketgan va ayniqsa, o‘z milliy mumtozligiga ishonishga asoslangan buyuk
davlatchilik zo‘ravonlik asosiga qurilganligadadir. Bu esa, o‘z navbatida, buyuk

davlatchilik shovinizmi va agressiv millatchilikni ifoda etuvchi davlatlarning
o‘zida ko‘plab qurbonlar va yo‘qotishlarga olib keladi.
SHu bois aytish mumkinki, shovinizm, pirovardida, davlatning o‘ziga zarba
beradi, uning poydevorini kuchsizlantiradi, ichki ziddiyatlarni kuchaytiradi. U
jamiyatni parchalab yuborishga va uning uchun og‘ir bo‘lgan oqibatlarni keltirib
chiqarishga qodir. Garchi tarixiy davrlari va shart-sharoitlari turlicha bo‘lsada,
Rim, Usmonlilar, Germaniya hamda Rossiya va Sovet imperiyalarining tarixidan
bunga ko‘plab misollar topish mumkin.
SHovinistik kuchlar bugungi kunda, birinchidan, mamlakat aholisiga axborot
orqali va mafkuraviy yo‘l bilan tazyiq o‘tkazish, ikkinchidan, mintaqa davlatlari
ichida ziddiyatlarni yuzaga keltirish, uchinchidan , jahon afkor ommasida
O‘zbekiston haqida noto‘g‘ri tasavvurlarni shakllanti-rishga harakat qilmoqda. Bu
yo‘lda ular xilma-xil usul va vositalardan foydalanmoqdalar.
Buyuk davlatchilik shovinizmi ham jaholatning bir ko‘rinishi. Unga qarshi
faqat ma’rifat bilai kurashish mumkin. Bunda, ayniqsa, xalqaro hamjamiyat,
jumladan, uning teng huquqli a’zosi bo‘lgan har bir davlat bilan o‘zaro manfaatli
aloqalar o‘rnatish yaxshi omil bo‘lib xizmat qiladi. Ana shundagina mintaqamiz
hech qachon sivilizatsiyalar to‘qnashmaydigan, balki ular bir-biriga ijobiy ta’sir
etib, bir-birini boyitadigan makonga aylanadi.
Kommunizm va neokommunizm. Kommunizm (lotincha communis –umumiy)
– K.Marks (1818–1883) va F.Engels (1820–1895) tomonidan ishlab chiqilgan siyosiy
ta’limot bo‘lib, insonlarning to‘kin-sochinlik asosida yashashi va har tomonlama
tengligi ni ta’minlaydigan ijtimoiy idealning radikal turlaridan biri.
Kommunizm dunyoni o‘zgartiruvchi yakkayu yagona kuch ishchilar sinfi,
proletariat deb biladi, o‘z g‘oyalarini amalga oshirishda ularga suyanadi. K.Marks va
F Engels «Har shaxsning erkin rivojlanishi - hamma ning erkin rivojlanishidir»
degan g‘oyani ilgari surdi. Bu o‘rinda har kim — hammaning rivojlanishi uchun
sharoit, xolos. Har kimning er kin rivojlanishi, ularning fikricha, faqat vosita,
maqsad esa hamma ning erkin rivojlanishidir. Hamma - ular uchun mutlaq
qadriyatdir.

Proletar dohiylari tomonidan ishlab chiqilgan siyosiy ta’limot bolshevizm
nazariyasi va amaliyotining asosi sifatida xizmat qildi. Bu ta’limot 1917–1991
yillarda sobiq ittifoqda hukmron mafkura sifatida jamiyatni boshqarib keldi.
Bu ta’limot burjua jamiyatini tag-tugi bilan yo‘qotib, o‘rniga sotsialistik
jamiyat qurib, keyinchalik uning yuqori bosqichi – kom- munistik jamiyat barp o
etishni da’vo qilar edi.
Davlat asta-sekin barham topib boradi, tengsizlikning har qan day
ko‘rinishlari tugatilib, hayot kechirishning eng ideal shart-sharo itlari yaratilishi
bashorat qilinadi. Bu da’vo va bashoratlarning nechog‘lik haqiqat ekaniga tarix
guvoh.
Marksningsinfiy kurash va inqilobiy taraqqiyot to‘g‘risidagi na- zariyasi hozirgi
vaqtda g‘ayriinsoniyligi bilan o‘ta xavfli hisoblana di, chunki u jamiyatda
maslakdosh bo‘lmagan kuchlar o‘rtasidagi kurash ni targ‘ib etib, ziddiyatni yanada
avj oldirishga da’vat etadi. Vaholan ki, insoniyat rivojining yuqori bosqichiga
sinfiy qarama-qarshilik larsiz, inqilobiy larza va to‘ntarishlarsiz, tinch-osoyishta,
o‘zaro hamkorlik tamoillariga asoslangan holda ham erishish mumkin.
Kommunizm shaxe hayotini ikkinchi o‘ringa qo‘yadi, inson qadr-qim mati,
huquq va erkishshklariga etarli e’tibor bermaydi. Bunday abso- lyutlashtirish
jarayonida ijtimoiy manfaatlar shaxsiy manfaatlar dan yuqori qo‘yilib, shaxsiy
manfaatlar ijtimoiy manfaatlarga bo‘ysundirildi. Insondagi ijtimoiylikni,
sotsiallikni absolyutlash-tirgan holda undagi tabiiylik, jonli va biologik asos
(xususan, hayotning tabiiy tomonlari — moddiy qulayliklari, jismoniy rivojla nishi,
jismoniy madaniyat, muhabbat) to‘g‘ri baholanmadi. SHundan yarim
tarkidunyochilik, kamtarona yashash, sipo ko‘rinishga harakat, muno fiqlik va
ikkiyuzlamachilik sari og‘ishmay amal qshshb keldi. Inson barcha ijtimoiy
munosabatlar majmuasi deb baholanadi.
Kommunistlar uchun inson nafaqat faoliyat sub’ekti, balki ta’sir ko‘rsatish,
hiyla-nayrang ob’ekti ham edi. Marks orzu qilgan «har kim dan imkoniyatiga
yarasha, har kimga ehtiyojiga yarasha» tamoyili amal qiladigan jamiyat aslida
odamzodning ijtimoiy tabiatiga ziddir.

Kommunizm ta’limotiga ko‘ra, millat – kapitalizm mahsuli, din esa
o‘tmishning qoldig‘i bo‘lib, xalq uchun afyun. Ularning fikricha, din, millat va
davlat insoniyat taraqqiyotining yuqori bosqichida barham topadi.
Har qanday sotsializm va kommunizm ta’limoti barbod bo‘lishga mahkum.
Agar sotsializm g‘oyasi amalga oshiriladigan bo‘lsa, bu yana mus tabid jamiyat,
mustabid rejim bo‘ladi. Mustabid tuzum jamiyat rivo jida milliy va diniy
qadriyatlarga hech ham o‘rin bermaydi, ularni eskilik sarqiti hisoblab, yo‘qotish
uchun ayovsiz kurash olib borishga chaqiradi. Jamiyatda fikrlar rang-
barangligiga, xalqlarning milliy o‘zligi va g‘ururini anglashi hamda saqlab
qolishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Bolshevizmning asoschisi, nazariyotchisi, g‘oyaviy rahbari va rah namosi
V.I.Ulyanov (Lenin) edi. Bolshevizm V.I.Lenin boshchiligi dagi tor doira siyosiy
avantyuristlari va hokimiyatparastlarning o‘ta reaksion, insoniyat uchun zararli
va xavfli ta’limotidir.
Bolshevizm – Rossiyada bolshevistik partiya rahbarligida siyosiy hokimiyatni
egallab olish va davlat boshqaruvining g‘oyaviy, strategik, taktik va tashkiliy
prinsiplari va vositalari sifatida amal qildi.
Bolshevizm – bu terror, zo‘ravonlik, ekstremizm, bosqinchilik va insonlarni
talashning avj olishi, quturishi va haddan oshishi, bu qamoq, konslager, qatag‘on
va surgunlardan iborat ekannini sobiq sovet tuzumi ko‘rsatdi.
Bolshevizm - bu qullarcha mehnat, vahshiyona ekspluatatsiya, och lik,
qahatchilik, kasallik, insonlarni ajalidan oldin bevaqt o‘limi ekaniga postsovet
hududidagi xalqlar tarixi guvoh.
Bolshevizm– tajovuzkor urushlar, sun’iy ravishda xalqaro keskinlikni
kuchaytirish, o‘z xalqini "temir to‘siq" bilan tashqi olamdan ajratib qo‘yishdan
iborat ekani jahon ahliga ma’lum.
Xalqaro siyosiy ekstremizm asosida paydo bo‘lgan va dunyoga hukm ronlik
qilishga da’vo etib kelgan bolshevizm vujudga kelgan paytidan toki 1991 yil
avgustigacha sobiq Markazdagi bir to‘da imperiyapa rast kuchlarning maqsad va
manfaatlarini ifodalab keldi.

Bolsheviklarning bosh nazariyotchisi V.I.Lenin bolshevizmga ja honga
hukmronlik qilishning etakchilik rolini belgilab bergan edi.
Bolshevizm kommunizm ta’limotining sobiq ittifoq xududida amal qilgan
ko‘rinishi bo‘lib, u har bir insondagi mavjud imkoni yatlarning ro‘yobga
chiqishiga to‘sqinlik qilish bilan birga insoniy qadriyatlarni oyoqosti qildi, ham
moddiy, ham ma’naviy, ham ekolo gik jihatdan xalqimizga juda katta zarar
keltirdi.
Mazmun-mohiyati, namoyon bo‘lishi va ijtimoiy hayotga ta’siri bilan bolshevizm va
fashizm g‘oyat o‘xshash. V.Mayakovskiy iborasi bilan ayt ganda, bolshevizm va
fashizm xuddi «aka-uka, egizak», ammo bol shevizmni katta aka deb hisoblash
kerak. SHu munosabat bilan aytish mumkinki, fashizm o‘zining tarixiy hayot
yo‘lida bol’shevizm bilan yonma-yon harakat qilgan.
Bolshevizmning asosiy xususiyatlari va namoyon bo‘lishi, uning maqsad va
ko‘rsatmalari, taktik tamoyillari Rossiya, Evropa, butun jahon xalqlariga keltirgan
qurbonlik miqyosi va shuningdek, zo‘ra vonlik, ommaviy teraktlar, sun’iy
ocharchiliklar, vahshiylik va shafqatsizliklar, g‘oyaviy qo‘poruvchiliklar, boshqa
ko‘p jinoyatlari bolsheviklarning o‘ta axloqsiz xatti-harakatlari fashizmvjng‘ o‘tmish-
doshi sifatida unga zamin hozirlab, metodologik aeos sifatida XX asr boshlarida
paydo bo‘lganini ko‘rsatadi.
Neokommunizm ("neo" – "yangi" va "kommunizm" – umumiy so‘zla ridan
olingan) – ishlab chiqarish vositalariga umumiy mulkchilik ko‘zda tutilgan ijtimoiy-
iqtisodiy formatsiya – kommunizmning yangi ko‘rinishi. Sobiq SSSR tarqalib
ketganidan so‘ng kommunistik partiya negizida qayta tashkil topgan, kommunistik
g‘oyalarni yangicha talqin qilishga harakat qilayotgan so‘l oqim.
Neokommunizm tarafdorlarining fikriga ko‘ra, marksizm-leni nizm ta’limoti
asosiga qurilgan kommunizm ilmiy g‘oyasi bu g‘oyani amalga oshirganlar tomonidan
noto‘g‘ri talqin qilingan va mazkur ta’limotga noto‘g‘ri tuzatishlar kiritilgan. Xususan,
kommunizmni butun jahon miqyosida o‘rnatish mumkin emasligi to‘g‘risidagi oddiy
haqiqat tushunib etilmagan. Kommunizmni faqat ijtimoiy turmush tarzini o‘zgartirish,
ya’ni tashqi muhitga ta’sir ko‘rsatish bilan qurib bo‘lmay di. Sobiq kommunistik

arboblar insonning ichki dunyosini o‘zgarti rishni unutib qo‘ygan. Neokommunizmga
ko‘ra, kommunizm – sinfsiz jamiyat. Holbuki, insonlar o‘rtasida hamisha tafovutlar
bo‘ladi.
Neokommunizmga ko‘ra, sinfsiz jamiyat qurishga faqat yuksak taraqqiy etgan
insonlarning birlashishi orqali erishish mumkin. Hech qanday tashqi kuchlar, ayniqsa,
majburlash orqali kommunizmga eri shib bo‘lmaydi, chunki bu inson, uning ichki
dunyosiga mutlaqo ziddir.
Mazkur ta’limot mualliflarining fikricha, neokommunizm, eng avvalo, fan va din
(ko‘proq haqiqiy dindorlik) sinteziga asoslanadi. Neokommunizmning
kommunizmdan asosiy farqi–to‘la kommunizm ga yoki porloq hayotga erishish.
Neokommunizmning maqsadi yo‘q, chunki "maqsad"ning barcha tu-
shunchalari pirovard natijaga olib keladi. Bu g‘oya targ‘ibotchilari "tabiatda
pirovard natija bo‘lmaydi, hayot – doimiy harakatda, shu sababli u o‘zini
namoyon qilish shakllarini ko‘p o‘zgartiradi", degan qarashni ilgari suradi.
Sobiq kommunistlar hokimiyatni qo‘llarida saqlab qolish uchun mavjud
bo‘lmagan ana shu maqsadni izlash bilan ovora bo‘ladi. Ularning "Maqsad har
qanday vositani oqlaydi" degan shiori ko‘plab ajoyib insonlarni halokatga duchor
etgan.
Neokommunist qandaydir aniq qoida va qonunlarga amal qilmay di, u
vaziyatga qarab ish tutadi. Uning uchun umumiy qoidalar quyida gilardan iborat.
Ish, eng avvalo, qoniqish hissini uyg‘otishi kerak. SHuning uchun
neokommunist har qanday ishdan mamnuniyat hosil qilishi kerak. U o‘zida
yangi qobiliyatlarni topishi va ularni ishga solishi lozim.
Neokommunist din va siyosat sohasida foydasiz va xavfli bahs larga
qo‘shilmaydi. Biroq u insoniyatning din va siyosat sohasidagi eng yaxshi
tajribasini o‘rganib, ulardan o‘zicha foydalanadi.
Neokommunist maslakdoshlar topishga ortiqcha harakat qilmaydi. Kerak
odamlar o‘zlari neokommunizmni topib oladi.
Neokommunist neokommunistga do‘st, o‘rtoq va birodar. Ularning kuchi –
birlikda.

Neokommunizm – proletarchilar harakati. Lekin hozirgi prole tariy, sobiq
yollanma xodimlar sinfidan farqli ravishda keng, neokommunizm uchun yangi
ma’noda tushuniladi. YA’ni, proletariy yollan ma ishchi ham, ish beruvchi va
mulkdor ham bo‘lishi mumkin.
Ekstremizm (lot. extremus – o‘ta) – ijtimoiy-siyosiy xarakterdagi
muammolarni hal etishda o‘ta keskin chora-tadbirlar, fikr-qarashlarni yoqlovchi
nazariya va amaliyot hisoblanib, mazmuniga ko‘ra – diniy va dunyoviy, na-moyon
bo‘lishiga ko‘ra – hududiy, mintaqaviy, xalqaro shakllarga bo‘linadi. Ekstremistik
qarashlar juda chuqur ildizlarga ega bo‘lib, hech qachon chegara bilmagan, din,
millat, hududni tan olmagan. Dunyoviy ekstremizmning siyosiy, iqtisodiy,
mafkuraviy ko‘rinishlari mavjud bo‘lga-ni holda, diniy ekstremizm barcha dinlar
doirasida rivojlangan. Diniy ekstremistik ruhdagi qarashlarni katoliklar,
protestantlar, pravoslavlar orasida ham uchratish mumkin.
Diniy ekstremizm – ma’lum siyosiy maqsadlar yo‘lida va din niqobi ostida
mutaassiblar yoki ularning irodasiga ko‘ra ish ko‘ruvchi guruhlar tomonidan olib
boriladigan o‘ta ashaddiy harakatlar va qarashlar majmuini anglatadi.
Boshqacharoq aytganda, diniy ekstremizm — muayyan diniy yo‘nalish va
tashkilotlardagi ashaddiy mutaassib unsurlar siyosiy faoliyatining mafkurasi. Bu
fikrning isboti sifatida «Musulmon birodarlari» va undan ajralib chiqqan ko‘plab
diniy ekstremistik ruhdagi guruh va tashkilotlar tayanadigan asosiy g‘oyalarni
eslab o‘tishimiz mumkin.
«Musulmon birodarlari» hech qanday ma’muriy-jug‘rofiy hududni tan olmaydilar
va pirovard maqsadda er yuzidagi barcha mamlakatlarda yagona musulmonlar
birligi va ularning diniy va dunyoviy hokimiyatini o‘zida mujassamlashtirgan
«xalifa» rahbarligidagi yagona musulmon davlati qurishni ko‘zlaydilar. Bu shartni
bajarmoq, niyatga etmoq uchun har qanday xunrezlikka va birodarkushlikka fatvo
beriladi.
Diniy ekstremizm namoyon bo‘lishiga ko‘ra hududiy, mintaqaviy, xalqaro
shakllarga bo‘linadi. Bunday qarashlar juda qadimiy ildizlarga ega bo‘lib, hech
qachon chegara bilmagan, millat, hududni tan olmagan, diniy ekstremizm barcha

dinlar doirasida rivojlangan. Diniy ekstremistlar qaerda va qaysi din bayrog‘i
ostida faoliyat ko‘rsatmasin, asosiy maqsadi dkniy davlatni barpo qilish bo‘lib, bu
maqsadga o‘zaro nizolar, ixtiloflar, qurolli to‘qnashuvlar orqali, ya’ni qon to‘kish
va zo‘rlik bilan erishishni ko‘zlaydilar.
Bu esa mustaqillikka ham, taraqqiyotga ham katta g‘ov bo‘ladi. Ekstremistik
guruhlarning yagona maqsadi hokimiyatni qo‘lga olish bo‘lib, bu yo‘lda ular eng
jirkanch usullarni qo‘llashdan ham tap tortmaydilar. Bugungi kunga kelib
ekstremizm nafaqat islom dunyosida, balki boshqa din-lar tarqalgan hududlarda
ham, to‘la-to‘kis namoyon bo‘lib qolmoqda.
Dunyoda inson huquqlari va demokratik tamoyillar ustuvor bo‘lib borayotgan,
qonun hamda xalqaro huquq qoidalari mamlakatlar, xalqlar, davlatlar orasidagi
munosabatlarning asosiy tamoyiliga aylanayotgan hozirgi davrda diniy
ekstremizmga o‘rin qolmayapti. Ammo, bu unga qarshi ku-rashmaslik,
hushyorlikni oshirmaslikni bildirmaydi. Mazkur sohada ham Prezidentimiz
uqtirganlari kabi ogohlik, ezgu g‘oyalar yo‘lida kurash olib borish hayot va
faoliyatning asosiy mezoni bo‘lib qolmoqda.
Diniy ekstremizmni keltirib chiqaruvchi sabablar:
 dindan foydalanib, dinga aloqasi bo‘lmagan siyosiy hamda boshqa
tajovuzlar va maqsadlarni amalga oshirish uchun intilish;
 dinni niqob qilib, turli siyosiy mojarolar, ziddiyatlarni keltirib
chiqarishga urinish;
 inson, millatlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash xuquqini emas, balki
dinning yashashga bo‘lgan huquqini e’tirof etish;
 dinni dunyoqarash, tafakkurning yagona vositasi deb hisoblash.
O‘z-o‘zidan ravshanki, bu hodisalar O‘zbekistoning mustaqilligini
mustahkamlash, uning xavfsizligini ta’minlash zarurligi nuqtai nazaridan
qaraganda butunlay zararlidir.
Terrorizm (lot. teggog– qo‘rquv, dahshat) – ma’lum yovuz maqsadlar yo‘lida,
kuch ishlatib, odamlarni jismoniy yo‘q qilishdan iborat bo‘lgan g‘oyaga
asoslangan zo‘ravonlik usuli. Qo‘rqitish va dahshatga solish orqali o‘z hukmini

o‘tkazishga urinish terrorchilikka xosdir. U iqtisodiy, siyosiy, diniy, g‘oyaviy,
irqiy, milliy, guruhiy, individual shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ta’qib,
zo‘ravonlik, qo‘poruvchilik va qotillik terrorchilikning har qanday ko‘rinishi uchun
umumiy xususiyat bo‘lib, guma-nizm, demokratiya, adolat tamoyillarig‘a ziddir.
SHuning uchun, terrorizm qanday "bayroq" ostida amalga oshirilmasin, mohiyatan
insoniyatga, taraqqiyotga, ezgulikka qarshi jinoyatdir.
Terror bilan konservativ, inqilobiy, diniy, millatchi ruhdagi kuchlar
shug‘ullanishi mumkin. Lekin ularning asosiy mohiyati siyosiy bo‘ladi. Qator
davlatlar uchun terrorist hisoblangan kuchlar, boshqalar uchun isyonchi yoki
erkinlik yo‘lidagi kurashuvchi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Terrorizm —
muayyan guruhning ruxsat etilmagan holatda ongli ravishda kuch ishlatishidir.
Bunda terrorchilar aniq maqsadni ko‘zlaydi va o‘zini to‘la haq deb biladi. Bundan
shu narsa aniq bo‘ladiki, terrorchilardagi mavjud kuch maqsadni amalga oshirishda
ijtimoiy-siyosiy muhit bilan bevosita aloqadorlikda bo‘ladi. SHuning uchun biron-
bir sababga asoslangan maqsad terrorchilikka olib boradi. Terror ko‘p holatlarda
keng miqyosdagi harbiy kuchlar bilan aloqador bo‘ladi va bunday misollar tarixda
bir necha bor kuzatilgan. Bundan tashqari, terror davlatning o‘zi tomonidan ham
amalga oshirilishi mumkin. Bunda ikki xil shaklda kuch ishlatiladi: jazo berish
organlari yoki harbiy kuchlar tomonidan. Bunda siyosiy maqsadlarni amalga
oshirish yoki aniq bir rejimni joriy qilish uchun terror amalga oshiriladi.
«Terrorizm» tushunchasi hamma vaqtda ham terroristik harakatning tez sur’atda
amalga oshirilishini bildiradi. Bunday hodisa siyosiy, etnik, diniy va boshqa
ko‘rinishlarda bo‘ladi.
G‘oyaviy terrorizm siyosiy ideolog rahbarlar tomonidan vujudga keltiriladi.
Bunga rasmiy tor doiradagi istisno qilingan ichki sabablar ko‘rsatiladi. Bunda
minoritar ideologlar jamiyatni boshqa bir jamiyatga aralashtirib yuboradi Tabiiyki,
bu mafkuralar bir jamiyatdan boshqa bir jamiyatga o‘tib turadi va bir davlatda
yashirin holda mavjud bo‘lsa, boshqa bir davlatda esa parlament yoki hokimiyatida
ifodalanishi mumkin.

Etnik terrorizm sub’ekti g‘oyaviy bo‘lmay, balki milliylik va ja-miyatning
etnikligidir. Hozir so‘z minoritar etnik guruhlar haqida bormoqda. Etnik
terrorizmning yorqin misollari sifatida basklar (ETA ayirmachi tashkiloti), sitsiliya
separatistlari, irlandlar, kurdlar va yangi chiqayotgan qorabog‘lik armanlar va
chechenlar kabilar misol bo‘ladi.
Diniy terrorizm muayyan bir diniy sekta yoki guruh ta’limotining jamiyatda
mutlaqlashtirilishi oqibatida kelib chiqadi. Bunda ushbu g‘oya tarafdorlari
boshqalarning fikr va g‘oyalarini keskin tanqid ostiga olib rad qiladi va g‘oyaviy
bezovtalikni keltirib chiqaradi. Buning dahshatli tomoni ular qo‘llaydigan amaliy
choralarda ko‘rinadi. CHunki odatda fundamentalizm tarafdorlari qo‘lida qurolva
ba’zan butun boshli harbiy guruhlar bo‘ladi. Bugungi kunda yadroviy, biologik,
bakteriyalogik qurollarning terrorchilar qo‘liga tushib qolishi ehtimoli – eng katta
xavfdir.
Jinoiy terrorizmga banditlik – talonchilik va gomitsid misol bo‘ladi. Tahlikali
zamonda kishilar boshiga kulfat solayotgan va ularning hayoti, farzandlari, mol-
mulkiga tahdid qilayotgan jinoiy terrorizm kundan-kunga kuchayib bormoqda va
jahon hamjamiyatida jiddsh xavotir uyg‘otmoqda.
Iqtisodiy terrorizm. Iqtisodiy manfaatlarni ko‘zlaydigan va moddiy boyliklarni
o‘zlashtirishni maqsad qilib olgan bu terrorchilik korrupsiya kabi katta jinoiy tizim
bilan uzviy bog‘lanib ketgan. Unda raqiblari yoki ularning yaqinlarini o‘ldirish,
o‘g‘irlab ketish, zo‘ravonlik, tajovuz bilan qo‘rqitib, o‘z hukmini o‘tkazishga
urinish, mol-mulkini o‘zlashtirib olish yo‘llaridan foydalaniladi. Buning yana bir
tomoni – ba’zan bu terror siyosiy, etnik, ba’zan esa diniy xarakter kasb etmoqda.
Mana shunday vaziyatda bu terrorchilarning maqsadi hokimiyatni egallashga ham
qaratilib, piramidasimon xarakterga ega bo‘lib bormoqda.
Individual terrorizmning sub’ekti, boshqa terrorchilik harakatidan farqli
o‘laroq jamoa emas, yagona shaxsdir. Bunda terakt yagona inqilobchi, yagona
diniy mutaassib, yagona millatchi kabi tushunchalar ostida amalga oshiriladi. U
o‘zining ichki hissiyotidan kelib chiqib harakat qiladi, uning ongidagi vayronkor
g‘oya unga yo‘l ko‘rsatadi va bu yo‘lda u hech kimni tan olmaydi. Individual

terror ham o‘ta xavfli kuch hisoblanadi, negaki u jamiyatning boshqa a’zolariga
ta’sir qilishi va buning oqibatida terrorning ommaviy turlarini keltirib chiqarishi
mumkin. U o‘zi g‘oyalarini singdirish orqali boshqalarni ham jamiyatga qarshi
qo‘yishi mumkin. A. Kamyuning "Begona" asarining qahramoni bunga misol
bo‘lishi mumkin.
Keyingi yillarda intellektual va ommaviy axborot sohalarida ham terrorchilik
elementlaridan foydalanilmoqda. Muayyan mafkuraviy poligonlarning muttasil
tarqatayotgan axborotlaridagi yovuz va zararli g‘oyalar oqimi, teleekranlar orqali
doimiy namoyish etiladigan jangari filmlar, bolalarga mo‘ljallangan, buzg‘unchi
g‘oyalar asosida ishlangan o‘yinlar, kompyuter tarmoqlari dasturlarini ishdan
chiqaradigan viruslar tarqatish shular jumlasidandir.
O‘zining yovuz niyatlariga erishish uchun hokimiyatni qo‘lga kiritishni
ko‘zlaydigan kuchlarning zo‘ravonligi va qo‘poruvchiligi siyosiy terrorga misol
bo‘ladi. Siyosiy terrorizm nafaqat jinoyatchi guruhlar, hatto ba’zi tajovuzkor
ruhdagi rasmiy reaksion siyosiy doiralar va kuchlar tomonidan uyushtirilishi va
qo‘llanishi ham mumkin.
CHorizm imperiyasining kolonial va shovinistik siyosati, sovet imperiyasining
g‘oyaviy qatag‘onlari xalqimizga qarshi o‘ziga xos terror edi.
Bugungi kunda ham mustaqil rivojlanish yo‘lidan borayotgan mamlakatimizga
nisbatan g‘araz niyat bilan qarovchi yovuz kuchlar ter-rorchilik yo‘li bilan
taraqqiyot yo‘limizdan chalg‘itishga, bizni yana qaramlik va asoratga solishga
urinmoqda. Ular vatanfurush xoinlardan ham, terrorchilikni kasb qilib olgan,
buyurtma bo‘yicha qo‘poruvchilik va bosqinchilik bilan shug‘ullanadigan
yollanma xalqaro terrorchi, jinoyatchi guruhlardan ham foydalanmoqda.
Terrorchilar harakatlarining ikki jihati mavjud bo‘lib, ular ratsional yoki
irratsional tarzda amalga oshiriladi. Terrorning ratsionalligi shunda namoyon
bo‘ladiki, bunda favqulodda zo‘ravonlik bilan bir qancha ijtimoiy me’yorlar
doirasidan chiqib, odamlar terroristlarga yon berishga majburlanadi va muayyan
siyosiy yoki ijtimoiy maqsadga etiladi: boshqa terrorchilarni ozod qilish, bironta
siyosiy yoki etnik erkinlikni tan oldirish, jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni izdan

chiqarish, ruhiy tushkunlik yoki nochorlik holatini uyg‘otish, muayyan guruhlar
tomonidan keng namoyishlar o‘tkazish va shunga o‘xshash shartlar qo‘yilishi
mumkin. Hozirda sodir etilayotgan terrorchilik harakatlarining deyarli hammasi
mana shu usulda amalga oshirilmoqda. Xatarli tomoni shundaki, ba’zan bu borada
yon berishlar kuzatilmoqda.
Ikkinchi jihat irratsional holatda sodir etiladi. Bu ekzistensional tajribada
chegaralanib, terakt qatnashchisining kuchli ehtirosga berilishi va jazavaga
tushishi natijasida sodir bo‘ladi. Hozirgi vaqtda bunday terrorchilik kamdan-kam
holatda sodir etilmoqda. Bunda inson mohiyati mavjud qonun-qoidalar asosida
harakatga keltiriladi. Jamiyatda shakllanib borayotgan nobop xatti-harakatlar va
ularning turli nomlar ostida qonuniylashtirilishi individual xarakterdagi terrorni
keltirib chiqarmoqda.
Bugun jahon hamjamiyati bu baloqazolarning echimini topish ustida bosh
qotirmoqda. Prezident Islom Karimov mamlakatimizda ham bu borada amalga
oshirilayotgan ishlar haqida to‘xtalib, shunday degan edi: "Men madaniyat va
ma’rifat dunyoni jaholat va vahshiyliqdan, diniy va milliy ekstremizmdan, etnik
qarama-qarshilik, mintaqaviy mojaro va urushlardan saqlay olishiga ishonaman".
4. Mahalliychilik,millatchilik,urug‘-aymoqchilik,korrupsiyaga qarshi kurash
– ichki g‘oyaviy tahdidlarni bartaraf etish yo‘li
O‘zbek xalqining mustaqilligiga,uning ijtimoiy-iqtisodiy,siyosiy-huquqiy
va ma’naviy-madaniy asoslariga nafaqat tashqi tomondan,balki mamlakat
ichkarisidan ham mafkuraviy tahdid solish hollarining mavjudligini inkor qilib
bo‘lmaydi.
Bunday tahdidlar jumlasiga korrupsiya va jinoyatchilik, mahalliychilikva
urug‘-aymoqchilik, odamlarning
befarqligi,maqtonchoqligi,xushomadgo‘yligi,hasadgo‘yligi,manmanligi,haqiqa
tni mensimasligi,tanish-bilishchilik,mansabparastlik,poraxo‘rlikqilishlari kabi
umuminsoniy axloqqa zid bo‘lgan illatlarni kiritish mumkin.

4.1.Korrupsiya va jinoyatchilik. Korrupsiya (lotincha «soggurtio» – poraga
sotilish, aynish, tanazzul) – mansabdor shaxsning, boyish maqsadida, o‘z mansabi
bilan bog‘liq huquqlarini suiiste’mol qilishidan iborat jinoyati.
Tarix nuqtai nazaridan olganda, korrupsiya eng qadimiy jinoyatlardan biri:
qaerdaki davlat bo‘lsa, davlat ap paratining turli tarmoqlarida, pastdan yuqorigacha
taral gan jinoyat bo‘lgan. Hududiy jihatdan qaraganda, korrupsiya butun jahonga
yoyilgan jinoyatlardan biridir. SHunday qi lib, korrupsiya zamon va makonda teng-
barobar tarqalgan jinoyat shakllaridan biridir. Turli davlatlar o‘tmishda va hozirda,
dunyoning barcha qit’alarida korrupsiyaga qarshi muvaffaqiyatli yoki
muvaffaqiyatsiz kurash olib borganlar va boradilar. Lekin, hozircha, uni batamom
yo‘q qilishning yo‘lini topa olmadilar va olmayaptilar.
Bu masala bilan hattoki Birlashgan Millatlar Tashkiloti alohida shug‘ullanib,
maxsus qaror qabul qilgan va korrupsiyani quyidagicha ta’riflagan:
1) mansabdor shaxslar tomonidan davlat mulkini o‘g‘irlash, talon-toroj qilish va
o‘zlashtirish;
2) noqonuniy foyda olish uchun o‘z xizmat lavozimini suiiste’mol qilish;
3) ijtimoiy burch va shaxsiy ta’magirlik, manfaatlar o‘rtasidagi ziddiyat.
Korrupsiyaning keng tarqalganligi va uni tagtomiri bilan yo‘q qilishning ilojini
topish qiyinligini ko‘zda tutib, uni «xalqaro ofat» deb atash mumkin.
I.A.Karimov korrupsiyaning paydo bo‘lish sabablari va uning keltirib
chiqaradigan salbiy oqibatlari haqida quyidagi fikrlarni bildiradi. «Jamiyatda jinoiy
"xufyona iqgisodiyot"ning mavjud bo‘lishi uyushgan jinoyatchilikni keltirib
chiqaradi. Davlat hokimiyati tuzilmalarining turli bo‘g‘inlari va turli darajalari
vakillari ham uning yo‘ldan ozdiruvchi ta’siriga tushib qoladi. Korrupsiya vujudga
kelib, ueng avvalo uyushgan jinoiy tuzilmalarga madadkor bo‘lish yoki to‘g‘ridan-
to‘g‘ri yordam berish UCHUN davlat xizmatining imkoniyatlaridan foydalanadi. Bu
esa jinoyatchilik va korruppiya jamiyatga keltiradigan salbiy okibatlar TU - fayli
jamiyat xavfsizligi va barkarorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdiddir.
Korrupsiyaning mamlakatimizning xavfsizligiga solayotgan tahdidlari
quyidagalardan iborat:

Birinchidan, siyosiy jihatdan olganda, korrupsiya amalga oshirilayotgan
islohotlarga qarshilik ko‘rsatishifodasidir. Unda o‘z umrini yashab bo‘lgan, yangi
iqtisodiy munosabatlarni o‘ziga qarshi tahdid deb bilgan holda, ularning
rivojlanishini sekinlashtirib qo‘yishga harakat qiladigan ma’muriy-buyruqbozlik
tizimi bilan "xufyona" iqtisodiyotning manfaatlari ob’ektiv ravishda birlashib
ketadi. Korrupsiya domiga ilingan amaldorlar shaxsiy boylik ortgarish
maqsadlarini va urug‘-ay-moqlarning manfaatlarini davlat manfaatlaridan ustun
qo‘yadi. Bu esa, mamlakatning siyosiy va iqtisodiy yo‘liga hamda aholining
aksariyat qismiga tuzatib bo‘lmaydigan zarar etkazadi. Bundan tashqari, yangi
iqtisodiy munosabatlarga endigina asos solinayotgan va sifat jihatidan boshqa
siyosiy tizim shakllantirilayotgan o‘tish davrida korrupsiya o‘z xatti-harakati bilan
bu jarayonning yo‘lini to‘sib qo‘yish imkoniga ega.
Ikkinchidan, jinoyatchilik va korrupsiyaning avj olishi davlatning
konstitutsiyaviy asoslarini emiradi, fuqarolarning huquq va erkinliklari jiddiy
tarzda buzilishiga olib keladi. "Qonunlar va farmonlarni qabul qilishdan maqsad
ularni chetlab o‘tishdir" degan mutlaqo yaramas qoida jamiyatning eng oddiy
huquqiy tartibot va jamoat tartibini saqlab turish qobiliyatidan mahrum bo‘lishiga
olib boradi. Basharti iqtisodiyotda jinoiy guruhlar va "reketchilar" to‘dalari "bazm
qursa", ko‘chalarda esa odamlar qo‘rqqanlaridan tasodifiy o‘tkinchilardan qochib
yursalar, jamiyatdagi barqarorlik va sobitqadamlik haqida gap bo‘lishi mumkinmi?
Yo‘q,albatta.
Uchinchidan, jinoyatchilik va korrupsiya jamiyatning ma’naviy-axloqiy
asoslarini emiradi. Jamiyat a’zolarining fuqarolik mavqeini yo‘qqa chiqaradi.
Amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarga salbiy munosabat vujudga kelishi uchun
sharoit yaratadi. Islohotlar g‘oyasining o‘zini obro‘sizlantiradi va eski zamonlarni,
shu jumladan "qudratli markazning kuchli qo‘li"ni qo‘msash hissini tug‘diradi.
O‘tish davrining muayyan qiyinchiliklari sharoitida fuqarolar ongida, ayniqsa,
yosh avlodning bir qismida, hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning
asosiyusuli qonunga xilof faoliyat bilan bog‘liq, degan mut-laqo axloqqa zid
nuqgai nazar shakllanishi va qaror topishi mumkin. Qing‘ir yo‘l bilan boylik

orttirishga intilish, basharti u jamiyatning va huquqiy nazoratning e’tiboridan
chetda qolsa, odamlarni, ayniqsa, hayotga endigana qadam qo‘yib kelayotgan
yoshlarni yomon yo‘lga og‘diradi. Axir, jamiyat va davlat uchun yosh avlodning
axloqan buzilishi va yuztuban ketishidan ham ayanchliroq, halokatliroq hol bormi
o‘zi?
To‘rtinchidan, "pul hokimiyatga intiladi", degan bir ibora bor. Lekin bu pul
jinoiy yo‘l bilan topilgan bo‘lsa-yu, uning egalari jamiyatning hokimiyat
tuzilmalariga chiqib olsalar, ular qanday usullar bilan bosh-qarishlarini tasavvur
qilish qiyin emas,
Jinoyat olamining nufuzli shaxslari hokimiyatga qanday yo‘llar bilan kirib olishi
yaxshi ma’lum va ko‘p mamlakatlarda sinovdan o‘tgan. Avvaliga bu ish nopok
daromad manbalarini saqlab qolish, ulardan kafolatli foydalanish maqsadida
hokimiyat tuzilmalari bilan aloqa bog‘lash va bu aloqani mustahkamlashdan
boshlanadi. SHundan so‘ng hokimiyatning o‘zi ham qo‘lga kiritiladi.
Hokimiyat organlarining jinoyatga aralashib qolishi rivojlanayotgan jamiyat
uchun eng jiddiy xavf-xatarlardan biridir. Jinoiy tuzilmalarning davlat organlari
amaldorlari bilan chatishib ketishi, ularning turli hokimiyat tarmoqlariga kirib
olishi jamoatchilik nazdida fuqarolarning himoyasizligi hissini kuchaytiradi.
Davlatning o‘zini obro‘sizlantiradi. Mamlakat ichkarisida ham, tashqarisida ham
unga ishonchsizlik ortib boradi.
Beshinchidan, nopok yo‘l bilan boylik orttirganlar jazodan qutulib qolish va
o‘zlarining jinoiy sarmoyalarini himoya qilish uchun har qanday xatti-
harakatlarga tayyor turishlarini yaxshi bilib olish lozim. Bunday kimsalar adolatli
jazodan qo‘rqib, hamma ishni qilishga, hatto vaziyatni beqarorlashtirishga,
ommaviy tartibsizliklarni keltirib chiqarishga shay turadilar. Bundaypaytda
ehtiroslarni junbushga keltirish, olomonni qo‘zg‘atish va uning orqasiga yashirinib
olishdan qulayi yo‘q. Bunday odamlarning "Faqat bizga yaxshi bo‘lsa, ishimiz
bitsa — bo‘lgani" qabilidagi maslagi xudbinlikning, hamyurtlariga nisbatan
surbetlarcha loqaydlikning yaqqol ko‘rinishidir.

Oltinchidan, jinoiy usudlar bilan boylik va mo‘may PUL orttirgan kimsalarning
yangi HUQUQ ximoyachilari va xatto demokratiya UCHUN jafo chekkan
kurashchilar sifatida siyosatga kirib olishga harakat kilayotganidan dalolat
beruvchi misollar, jumladan, bizda ham oz emas.
Ular bunday xatti-harakatlari bilan insoniyatning adolat va demokratiya kabi
olijanob ideallariga naqadar jiddiy zarar etkazayotganlarini, o‘z xalqlari va
mamlakatlari sha’niga dog‘ tushirayotganlarini aytib o‘ti-rishning hojati bormikin?
Nafsilamrini aytganda, ular o‘z xalqlari va mamlakatlarining taqdiriga, ozodlik va
mustaqillik ideallariga mutlaqo befarq qaraydilar.
Bunday shaxslarning turish-turmushi ketma-ket qilingan jinoiy xatti-harakatlar
zanjiridan iboratdir. Avvaliga o‘z xalkini aldab kapital to‘planadi, keyingi gal -
demokratiya va adolatni ro‘kach qilgan holda jamoatchilik fikrini aldab. siyosiy
obro‘ orttiriladi. Sir emaski, bunday shaxslar o‘z manfaatlari yo‘lidarespublikadagi
vaziyatga ta’sir ko‘rsatishga urinayotgan tashki kuchlarga xizmat qilishga hamisha
tayyor turadidar.
Mamlakatimizning kelajagini va obro‘-e’tiborini qadrlaydigan har bir vijdonli
fuqaro bu tahsidni esda tutmog‘i darkor. Halol mexnat qilish, o‘z bilimi, kuch-
g‘ayrati va ijodiy qobiliyatini sarflash uchun barqaror shart-sharoit bo‘lishini
istaydigan, farzandlari va yaqin kishilari kelajakda ham demokratik, fuqarolik
jamiyatida sivilizatsiyalashgan bozor munosabatlarining samaralaridan to‘la-to‘kis
foydalanishni orzu qiladigan har bir fuqaro, jinoyatchilik va korrupsiya yo‘liga o‘z
vaqgida zarur to‘siq qo‘yilmasa, bu illatlar qanday ayanchli oqibatlarga olib kelishi
mumkinligani yaxshi anglab etmog‘i lozim».
4.2.Urug‘ – aymoqchilik. Ko‘pchilik lug‘atlarda berilgan ta’riflarga ko‘ra,
urug‘-aymoqchilik feodal jamiyatlarga xos hodisadir. Bu qon-qarindoshlik
aloqalari bilan bog‘langan odamlarning birligidir. Urug‘ jamoasi o‘z boshlig‘ining
nomi bilan atalardi. U esa a’zolari uchun eng obro‘li odam xisoblanar urug‘ning
manfaatlarini jamoasining nisbatan mahdud olamidan tashqarida ifodalar edi. Aynan
urug‘- aymoq o‘z a’zolarini himoya etar, ularga homiylik qilar va yordam berar edi.

Zamonlar o‘tdi, ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalar almashdi, odamlar o‘rtasidagi
munosabatlar o‘zgardi. O‘zgardi-yu, ammo izsiz yo‘qolib ketmadi. Ba’zan
tog‘jins larida qadimgi o‘simlikning arang ilg‘ash mumkin bo‘lgan izlari ko‘rinib
qolganqdek, hozirgi jamiyatda, uning ijtimoiy-madaniy hodisalarida ham uzoq
o‘tmishning aniq izlari namoyon bo‘ladi. Urug‘ jamoalari ham shunday hodisalar
sirasiga kiradi.
Bugungi dunyoda haqiqiy ma’nodagi urug‘-aymoqqa bo‘lingan jamiyatni topish
mushkul bo‘lsa kerak. Lekin ba’zan u shakli o‘zgargan, "yangilangan" holda
mavjud bo‘ladi. Ko‘pgina mamlakatlarda qondoshlik rishtalari hozir unchalik
kuchli emas. Biroq ular o‘rniga boshqa mushtaraklik, boshqa birlikning rishtalari,
jumladan, yurtdoshlik, hududiy yaqinlik rishtalari vujudga keldi. U yoki bu joydan
chiqqan, o‘sha joyning hududidan tashqarida, mamlakatning boshqa erlarida
o‘rnashib qolgan kishilar o‘z yurtdoshlariga yordam bersalar, buning nimasi
yomon, degan savol tug‘ilishi ham mumkin. YOmon emas,albatta. Biroq, ularning
davlat tuzilmalariga suqilib kirishi,hokimiyat tizimidagi mansablardan o‘zlarining
shaxsiy manfaatlari yo‘lida foydalanishi xavflidir.
Bunda urug‘ - aymoqchilikning maqsadi – o‘z a’zolarini davlat hokimiyati
pillapoyalaridan mumkin qadar yuqori ko‘tarishdan iborat. Urug‘-aymoqchilikni
ajratib turuvchi belgi – uning a’zolarining bir joyda tug‘ilganligidir. SHuni nazarda
tutish keraki, mashg‘ulot turlarining umumiyligi, ma’naviy manfaatlar,
dunyoqarashlarning mushtarakligi emas, balki aynan tug‘ilgan joyning umumiyligi
asosiy belgidir. SHu belgiga qarab ish yuritish mahalliychiikni keltirib chiqaradi.
4.4.Mahalliychilik. Bu – kishilarda o‘zlari tug‘ilib o‘sgan joy bilan bog‘liq
holda shakllanadigan hududiy yaqinlik tuyg‘usining salbiy shaklda namoyon
bo‘lishi.
Mahalliychilikning eng nomaqbul tomoni mahalla, hudud, mintaqa
manfaatlarini jamiyat manfaatlaridan ustun qo‘yishdadir. Jamiyatda bunday qarash
va munosabatlar tizimining mavjud bo‘lishi davlatning hududiy yaxlitligi,
barqarorligi, va taraqqiy etishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mahalliychilikning
kuchayishi, o‘z navbatida joylarning o‘zini-o‘zi chegaralab qo‘yishiga, mavjud

xo‘jalik va ijtimoiy aloqalar tizimining kuchsizlanishiga, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
va ma’naviy tanazzuliga olib kelishi ham mumkin. SHuningdek, davlat ichida
muayyan hudud o‘zining ustunligini ta’minlash maqsadida, o‘zlariga buzg‘unchilik
g‘oyalarini shior qilib hokimiyat uchun kurashadigan ekstremistik va
qo‘poruvchilik guruhlarini vujudga keltirishi ham mumkin.
Mahalliychilikning har qanday ko‘rinishi jamiyat uchun xavfliligini tushungan
holda uning kelib chiqishini oldini olish va binobarin, bu illatga yo‘l qo‘ymaslik
muhim vazifa hisoblanadi. Bu vazifani amalga oshirishda milliy istiqlol
mafkurasining o‘rni beqiyosdir. Bu mafkura o‘z ahamiyatiga ko‘ra jamiyatimizda
yashovchi barcha xalqlar, millatlar va elatlarning asosiy maqsadlari va orzu-
umidlarini amalga oshirishga xizmat qiladi, mahalliychilik, urug‘-aymoqchilik
g‘oyalariga qarshi kurasha oladi. U xalqning ma’naviy kamolotiga, ma’rifatiga
asosla nib, kishilar ongida umummilliy g‘urur tuyg‘usi bilan birga,
mamlakatimizning barcha hududlarida yashaydigan vatandoshlarimizning
madaniyati va qadr-qimmati hurmat qilinishini ta’minlashga da’vat etadi.
Millatchilik. Bu – boshqa millat kishilari manfaatlari, ehtiyojlariga bepisandlik
bilan qarash, xudbinlarcha munosabatlarni ifodalovchi g‘oyaviy-nazariy
qarashlar tizimi va amaliyoti. Millatchilik –o‘z millati manfaatlarini, ehtiyojlarini
boshqa millat manfaatlarini, ehtiyojlarini kamsitish yordamida qondirishdir.
Millatchilik chinakam milliy g‘ururni shakllantirmaydi. Milliy g‘ururni
millatchilik bilan tenglashtirish millatlararo munosabatlar madaniyatiga g‘ov
bo‘ladi. Milliy g‘urur bir millatga xos bo‘lgan xususiyatlarni rivojlanishiga,
ularning kelajak hayotini yuksaltirishga qaratilgan intilish bo‘lsa, millatchilik
boshqa millatlar, elatlar manfaatlari, ehtiyojlarini nazar-pisand qilmaslik, ularni
huquq va erkinliklarini chegaralashga qaratilgan faoliyat, harakatdir.
Millatchilik siyosiy tusga kirsa, kuchli salbiy yo‘nalish kasb etishi mumkinligani
ta’kidlash zarur. Bu davlat va millat xavfsizligiga, mintaqaviy va keng ko‘lamdagi
xavfsizlikka ancha kuchli tahdidga aylanib ketishi mumkin.
Millatchilik turli shakllarda namoyon bo‘ladi. U bir hududda yashayotgan
millatlarning yoki bir davlatda istiqomat qilayotgan millatlar o‘rtasida, muayyan

imperiya sharoitida bir millatning ikkinchisi yoki boshqalaridan ustunligi tarzida
ro‘y berishi ham mumkin.
Har kanday millat, U naqadar kichik bo‘lmasin – insoniyatning boyligidir va har
qanday milliy birlikning, uning til, madaniy va boshqa xususiyatlarining YO ‘ K
bo‘lib ketishi Er yuzidagi madaniy va genetik fondning, shaxs imkoniyatlarining
qashshoqlashuvigaolib keladi. SHu bois har bir etnik birlikni saqlab qolish unga
mansub odamlarning eng muhim maqsadi bo‘lmog‘i kerak.Va bu maqsad, birinchi
navbatda, ushbu etnik guruhlarni o‘z ichiga oluvchi har bir alohida davlatning
vazifasidir.
Ayni mahalda bir millat o‘z ehtiyojlari va manfaatlarini boshqa millatning yoki
boshqa xalqlar vakillarining XUDDI shunday intilishdarini kamsitish hisobiga
ro‘yobga chiqarmasligi lozim. Ba’zi millat, etnoslar vakillarining boshqalarga
takabburlik bilan, mensimay munosabatda bo‘lishi kabi holatlar yuzaga chiqishi
MUMKIN bo‘lgan har qanday sharoitga barham berish lozim.

Asosiy adabiyotlar
1. Yaxshilikov J.Ya., Muhammadiyev N.E. Milliy g’oya va mafkura. T.,
“Fan”, 2015 yil.
2. To’rayev Shavkat. Milliy g’oya tarixi va nazariyasi. T., “Sano-standart”,
2016 yil.
3. To’rayev Shavkat. Milliy g’oya turkumidagi fanlarni o’qitish jara’yonida
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llash. arixi va nazariyasi. T.,
“Kamalak”, 2016 yil.
4. To’rayev SHavkat. Jamiyat taraqqiyoti va milliy g’oya. T., Akademiya,
2008
5. Nazarov Q iyomiddin . Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar.
Oliy ta’lim muassasalari uchun qo‘llanma. –T.:“Yangi asr avlodi”, 2001 yil.
6. Nazarov Q iyomiddin . Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar.
(o‘quv qo‘llanma) . –T.:“Yangi asr avlodi”, 2002 yil.
7. Nazarov Qiyomiddin. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va
tamoyillar. (o’quv qo’llanma) . –T.:“Yangi asr avlodi”, 2002 yil.
8. Milliy istiqlol g’oyasi (O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim
bakalavriat bosqichi uchun darslik) Ershashev I tahriri ostida.. – T.:
Akademiya, 2005 yil.

G‘oyaviy tahdidlarning yo‘nalishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish