Gandbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Gandbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish

Купить

MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. BOLALAR VA O’SMIRLAR SPORT MAKTABLARIDA
DASTLABKI TAYYORLOV GURUXIDA GANDBOL
MASHGULOTLARINI TASHKIL QILISH USULLARI
1.1 Bolalar va o’smirlar sport maktablarida gandbol sport turiga dastlabki
tayyorlov guruxiga yosh gandbolchilarni sport mashg’ulotiga tanlab olish usullari
1.2 Yosh Gandbolchi o`quvchilarini gandbolga o’rgatish uslubiyati
1.3 Yosh gandbolchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirish
II BOB. PEDAGOGIK TAJRIBALARNING SAMARADORLIGI VA
ULARNING MUHOKAMASI
2.1 Yosh gandbolchilarni jismoniy sifatlarini tarbiyalash orqali tadqiqot
natijalarining qiyosiy taxlili
2.2 O‘tkazilgan tajribani samaradorligi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mamalakatimizda yosh avlodni har tamonlama
barkamol inson etib tarbiyalash davlat siyosatining bosh masalalari sifatida
qaraladi. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti 2017-yil 3-iyuldagi ,,Jismoniy
tarbiya va ommoviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
PQ-3031sonli qarori va 2018-yil 5-martdagi ,,Jismoniy tarbiya va sport sohasidagi
davlat boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida’’gi PQ-
5368 sonli farmoni, 2020-yil 30-oktabrdagi ,,Sog’lom turmush tarzini keng targ’ib
etish va ommoviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’rida”gi PQ-
6099 farmoni va 2020-yil 23-sentabrdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunlar qabul
qilinib. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
“Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi “Jismoniy tarbiya va
ommaviy sportni yanada rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi 3031-sonli
Qarori / Xalq so‘zi, 4 iyun 2017 yil. Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018 yil 5
martdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368 sonli Farmoni. Vazirlar
Mahkamasining 2018 yil 16 iyuldagi “Davlat ta’lim muassasalari huzurida sport
klublarini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 542-sonli qarori.
Respublikada oxirgi yillarda jismoniy tarbiya va sportni ommalashtirish, aholi
o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, imkoniyatlari cheklangan
shaxslarning jismoniy reabilitatsiyasi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish hamda
mamlakatning xalqaro sport maydonlarida munosib ishtirok etishini ta’minlash
borasida izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, jismoniy
tarbiya va sport sohasida aholi sog‘lig‘ini mustahkamlashga ko‘maklashadigan
aniq dasturlarni amaliyotga joriy etish, yoshlarni sportga keng jalb qilish va ular
orasidan iqtidorli sportchilarni saralab olish, sport turlari bo‘yicha yuqori
natijalarni ta’minlaydigan mahoratli sportchilar bilan milliy terma jamoalarni
shakllantirish va trenerlar uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratish zarurati
mavjud. Mamlakatda yuksak madaniyatga ega bo‘lgan har tomonlama yetuk

hamda jismonan sog‘lom insonni shakllantirish maqsadida, aholining jismoniy
tarbiya va sport sohasida malaka va bilimlarini orttirishga qaratilgan ustuvor
yo‘nalishlarni belgilash, iqtidorli sportchilarni tanlab olish (seleksiya) jarayoniga
innovatsion shakllar va usullarni joriy etish maqsadida, yoshlarga oid davlat
siyosatini takomillashtirishda ularni jismonan sog‘lom, ruhiy va intellektual
rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, qat’iy hayotiy nuqtai-nazarga ega, Vatanga
sodiq yoshlarni tarbiyalash, demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning ijtimoiy faolligini oshirish….yosh
avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qo‘llab-quvvatlash hamda amalga
oshirish, bolalar va yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, ularni
jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etishbelgilab qo‘yilgan.[45-b, 15-b,65-b,75-
b] O’zbekistonda sog’lom avlodni kamol toptirish, ta’lim-tarbiya berishning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, jamiyatning rivojlanishida muhim ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy vazifalardan biri bo’lib xizmat qilmoqda. Bu esa yosh avlod
tarbiyasini yanada kuchaytirish, ularni o’z xalqi, mustaqil davlati vajamiyati
oldidagi burchini his etish ruhida tarbiyalashdek g’oyat muhim vazifalar bilan
bog’liqdir. Mazkur mavzuni “Bolalar va o’smirlar sport maktablarida dastlabki
tayyorlov guruxida Gandbol mashgulotlarini tashkil qilish metodikasini
takomillashtirish” deb tanlashimizdan maqsad, bugungi kunda sport turlari ichida
shug’ullanuvchilar soni jihatidan nihoyatda keng ommaviylashganligi bilan muhim
o’rinni egallaydi. Gandbollning sirlarini to’la qonli mukammal egallash bugungi
kunning dolzarb masallaridan biri hisoblanadi.[145-b, 115-b, 126-b] Shu nuqtai
nazardan qaraganda biz tanlagan mavzuning dolzarbligi va muhimligi yaqqol
namoyon bo’ladi.

I . BOB. BOLALAR VA O’SMIRLAR SPORT MAKTABLARIDA
DASTLABKI TAYYORLOV GURUXIDA GANDBOL
MASHGULOTLARINI TASHKIL QILISH USULLARI.
1.1. Bolalar va o’smirlar sport maktablarida gandbol sport turiga
dastlabki tayyorlov guruxiga yosh gandbolchilarni sport mashg’ulotiga tanlab
olish usullari.
Yosh gandbolchilarni tanlash va tayyorlashda umum-ta’lim maktablaridagi
gandbol bo’yicha kuni uzaytirilgan va o’quv mashg’ulotlari chuqur
o’zlashtiriladigan maxsus sinflar katta rol o’ynaydi. Bunda bolalar gandbolga mehr
qo’yadilar va gandbol o’ynash sirlarini o’rganadilar. Har bir sport maktabida
gandbol bo’yicha maxsus sinflarning ochilishi o’quv mashg’ulotlari mazmunini
yana ham oshiradi. Bunda mashg’ulotlar kuniga 2 mahal o’tkaziladi.
Bugungi kunda gandbolning kun sayin rivojlanishi jismonan eng baquvvat va
iste’dodli o’yinchilarni tanlab olish talab qiladi. SHuning uchun ham
gandbolchilarni tayyorlashdagi eng asosiy masala - umidli yoshlarni tanlab
olishdir. Bolalar va o’smirlar sport maktablari hamda sport yo’nalishidagi maktab-
internatlar Nizomida ko’rsatib o’tilganidek, iste’dodli va umidli sportchilarni
tanlab olish butun o’qish jarayonida olib boriladi.
Har yili o’qishga qabul qilish vaqtida o’quvchilarni tanlab olish yoki bir yosh
guruhidan ikkinchisida o’tkazish masalasi ularni har tomonlama tekshirib ko’rish
yo’li bilan hal etiladi. Keyingi yillarda gandbolga doir ko’pgina ilmiy maqolalar,
usuli ko’rsatmalar va qo’llanmalarda yosh gandbolchilarni tanlab olish masalalari
keng yoritil-moqda. Xususan, K.A.SHperlingning ilmiy asoslangan fikrlari,
ayniqsa, foydalidir. Muallifning fikricha, xozirgi davrda gandbolchi tayyorgarligini
boshqaruvchi yagona jarayon deb qaramoq kerak. Bolalalarning yoshlariga hamda
ular oldiga qo’yi-ladigan mashg’ulotlarning maqsadi va vazifalariga ko’ra
boshqaruvchi jarayonni 3-4 davrga bo’lish mumkin.[95-b, 108-b, 79-b,300-b]
Birinchi davr (7-9 yosh) dastlabki tayyorgarlik davri deb qaraladi. Bu davrdagi
asosiy vazifa bolalarda gandbolga bo’lgan qiziqishni uyg’otish va sport mahorati
uchun umumiy zamin yaratishdir. Bu vazifalarni amalga oshirishda maxsus

mashg’ulotlardan tashqari o`quv mashg`ulotdan keyingi sektsiya va to’garak
ishlari vaqtidan foyda-laniladi.
Ikkinchi davr (10-12 yosh) ham biologik ham pedagogik jihatdan tanlab ola
boshlashning eng muhim davri hisoblanadi.
Uchinchi davr (13-16 yosh) ixtisoslikni chuqur o’zlashtirish davri.
To’rtinchi davr (16 yosh va undan katta) sportda takomillashish davridir.
Bunda gandbolchi o’smirlar katta yoshlilar jamoalariga tanlab olinadi. Bu davr
guruh va jamoalarni tashkil etish hamda mashg’ulotlarni olib borishda o’ziga xos
xususiyatlarga ega. M.A.Godik fikricha, yosh gandbolchilar tayyorgarligini
kompleks tekshirish dasturi o’ziga xos qator xususiyatlarga ega bo’ladi.
Birinchidan, uning mazmuni o’yinchining barcha harakat va ruhiy sifatlarini imkon
boricha to’la aks ettirishi kerak.[225-b, 148-b,147-b, 268-b] Ikkinchidan, tekshirish
natijalari faqatgina yuklamalarni rejalashtirish uchun emas, balki tanlab olish,
kelajagi bor iste’dodli yoshlarni aniqlash uchun ham hisobga olinadi. Dastlab sport
turi talablariga javob bera oladigan va harakat malakalariga ega bo’lgan nomzodlar
aniqlab olinadi. Tanlov sinovlari musobaqa shaklida o’tkaziladi. Tanlov rejasi
bolalarning harakatli o’yinlarda ishtirok etishlari uchun bajariladigan nazorat
mashq-larini o’z ichiga oladi. Keyinroq o’ziga xos malaka va mahoratga ega
bo’lgan bolalar aniqlanadi. Bu davrda ularning gandbol bo’yicha o’quv
mashg’ulotlari talablariga qobiliyati borligini aniqlovchi chuqur tekshirishlar
o’tkaziladi. Murabbiylar pedagogik kuzatishlar va maxsus nazorat mashqlari
tizimidan foydalanib, bolalarning gandbol o’yini uchun kerak bo’lgan ko’nikma va
mahoratlari haqida to’liq ma’lumot oladilar. Gandbol mashg’ulotlarida bolaning
(qobiliyatiga baho berish) harakatlari uchun va ruhiy xususiyatlarini aniqlaydigan
nazorat mashqlari tanlanadi. Sinovlardan olingan natijalar maktabga yangi qabul
qilingan o’quvchining kelajakda qanday o’qishi haqida murabbiyga ma’lumot
beradi. Tanlab oladigan murabbiy tanlash sinovlarini bir necha bosqichda
o’tkazadi. Gandbol bo’limi mashg’ulotlariga sog’ligi juda yaxshi bo’lgan 9-10
yoshli bolalar qabul qilinadi. Avval murabbiy bolalar bilan tanishadi. qobiliyatli
bolalarni tanlab olgach, ular bilan nazorat sinovlari asosida gandbol bo’yicha

dastlabki mashg’ulotlarni o’tkazadi. Keyinchalik bolalar gandbolning yosh
sportchilarga qo’ya-digan talablari asosida tanlanadi. Bolada gandbol o’yiniga
layoqat mavjudligini tas-diqlovchi o’ziga xos ko’rsatkichlarga baho berish birinchi
navbatda test o’tkazish va kuzatish natijalariga bog’liq bo’ladi. Yosh
gandbolchining o’ziga xos qobiliyatini rivoj- lantirish usul va vositalarini to’g’ri
tanlash katta ahamiyatga ega.Gandbol bo’yicha o’quv guruhlari tashkil etish va
bolalarning sportdagi natijalarini oldindan aytib berishda testlar o’tkazish usuli va
o’yinga tayyorgarlikni tahlil qilish asos qilib olinadi. Bunda pedagogik mahorat va
shug’ullanuvchilar sog’ligi to’g’risidagi ma’lu-motlarni ham e’tiborga olish lozim.
Bundan tashqari, bolaning ruhiy imkoniyatlariga to’g’ri baho berish ham katta
ahamiyatga ega bo’ladi. Bu yosh sportchining ruhiy sifatlari rivojlanish darajasini
aniqlashga, gandbolchining o’yin usullarini yaxshi o’rganib olishga imkon beradi.
[44;78-92-b]. Birinchi bosqichda gandbol o’yiniga qobiliyatli bolalar tanlanadi va
tanlangan sport mutaxassisligi bo’yicha dastlabki mashg’ulotlar tashkil etiladi.
Dastlabki tayyorgarlik bosqichida bolaning gandbol o’yiniga yaroqliligi, tanlangan
mutaxassislikka bola imkoniyatlarining javob bera olishi va taklif etiladigan ta’sir
vositalari hamda dastlabki ko’rsat-kichlarining o’zgarish darajasi aniqlanadi.
Ikkinchi bosqichda bolaning tanlangan mutaxassis-likka qobiliyati test
ko’rsatkichlari dinamikasining o’sib borishi asosida chuqur tahlil qilinadi. 1,5-2 yil
mobaynida to’g’ri tashkil etilgan o’quv-mashg’ulotlari orqali gandbolchining o’yin
faoliyati uchun kerak bo’lgan asosiy xususiyatlar bilib olinadi. Bolaning gandbolni
tanlashi maqsadga qanchalik muvofiqligi 2 yil ichida bilinadi, shundan so’ng
(trener) murabbiy bu xaqda qatiy qarorga kelishi mumkin. Binobarin, bolalarni
tanlab olish, guruhlarni tashkil etish 2 yil davom etadi. Buning natijasida shu sport
turini tanlagan yoshlarning maktabdagi o’qishlariga va boshqa shaxsiy
xususiyatlari rivojlanishiga xalaqit bermagan holda ularning yuqori sport
natijalariga erisha olishlarini aniqlab, o’quv guruhlarida qoldirish zarurligini
oldindan aytib berish mushqo`l bo’ladi. Gandbol mashg’ulotlari bo’yicha o’quv
guruhlarini tashkil etish uchun bolalarni tanlashda ularning bo’yiga ayniqsa katta

ahamiyat berish lozim. [125-b, 31;48-57-b]. Gandbol bo’yicha sport maktablariga
bolalarni tanlab olishda quyidagi testlar qo’llaniladi.
1. 30 m ga yugurish ( sek ).
2. To’pni olib 30 m² yurish ( sek ).
3. Tennis koptogini uzoqqa otish ( m ).
4. Turgan joyidan uzunlikka sakrash ( sm ).
5. Turgan joydan uch xatlab sakrash (bolalar uchun, sm ).
6. Oltita ustunchani aylanib o’tish (masofa 30 m , sek ).
7. Murakkab kompleks mashqlarni bajarishda hamda harakatli o’yinlarda
qatnashish.
Tanlov sinovlari o’tkazish uchun mo’ljallangan nazorat mashqlarini tahlil
qilish shuni ko’rsatadiki, ular o’z xajmi va ko’rsatkichlari bo’yicha gandbol o’yini
uchun zarur bo’lgan hozirgi zamon talablariga bemalol javob beradi, chunki ular
harakat malakalarini hosil qilish asosida bolaning jismoniy qobiliyatlarini
aniqlashga xolisona yordam berishi mumkin. [32; 197-b, 40;265-b, 44; 169-b].
Gandbol sport turiga “sport tanlovi” bu keljakda sport takomillashuvi, jumladan
musobaqalar faoliyati bilan bog’liq bo’lgan katta nagruzkalarga bardosh bera
oladigan va aynan shu jarayonlarda yuqori natijalarga erishiladigan istiqbolli
bolalarni izlab topishga imkon yaratidagan usul, uslub va test-mashqlar
majmuasini qo’llash jarayonidir. Sport tanlovi ko’p yillik sport tayyorgarligi bilan
uzviy bog’liq bo’lib, sport malakalalarini o’zlashtirishning dastlabki bosqichidan
eng yuqori bosqichigacha, ya’ni milliy terma jamoalari faoliyatida ham amalga
oshiriladi. “Tanlov” tushunchasi o’z ichiga “munosiblik”, ya’ni bir sohaga
(ma’lum faoliyatiga) insonni munosib yoki munosib emasligi masalasini kiritadi.
Sportda o’rinbosarlarni tayyorlashda kelajak yosh sportchilarni tanlash tartibi
muhim rol o’ynaydi. Sportda yuqori natijalarni ko’rsatish uchun sportchiga yuqori
rivojlanish darajasidagi noyob morfologik ko’rsatrichlar, ajoyib jismoniy va ruhiy
qobiliyatlar kompleksi bo’lishi kerak 6
. Bunday uyg ’ un-likka ega bo’lgan
sportchilar juda kam. [45-b, 27; 72-b]. Sportchini tanlab olish – bu sportning aniq

bir turida yuqori natijaga erishish qobiliyati bor bo’lgan talantli insonni tanlab
olish jarayonidir.
Sportda saralashning tashkillashtirish tizimi .
Jahonda ishlab chiqarilgan sportchilarni tanlash tizimi o’z ichiga alohida
tadbirlar tashkiloti, ko’p yillik jismoniy tayyorgarlik bilan bog’liq:
1. o’quvchini jismoniy tarbiya maqsadida me’yoriy kuzatish va sinovdan
o’tkazish;
2. sportchilarni o’quv-mashg’ulot guruhlariga va sport maktablariga mos
ravishda tanlash;
3. o’quvchilarni me’yoriy kuzatish va sportchilarni musobaqalarga
saralash;
4. sportchilarni olimpiada o’yinlariga va boshqa yirik jahon
musobaqalariga saralash.
5. Saralashning birdan-bir tizimi ishlab chiqarish har xil modellarda
jamiyat tadbirlarida ko’rib chiqiladi. Ko’p yillik tayyorlovda asosan maqsadi,
vazifasi, uslubiy rejalarda harakterlanadi va ular quyidagilardan iborat:
1. sinov dasturlari va texnologik tanlov;
2. tanlashning aniq formasini tashkil qilish;
3. mexanizmlarni aniqlash va tahlil qilish, yozma tanlash tizimini
boshqarish.
Sportchini yo’naltirish – bu sportchining qobiliyati, uning individual ustalik
ko’rsatkichlarini shakllanishini o’rganish asosida yuqori sport ustalariga
erishishning asosiy yo’nalishlarini aniqlashdir. [97-b, 30; 215-b].
Sportga yo’llanma - bu ya’ni, sportchi qobiliyatlarini sport maho-ratini
shakllanishining individual xususiyatlarini o’rganish asosida yuqori sport
mahoratiga erishishning kelajakdagi yo’nalishini aniqlashdir. Sportga yo’llanmani
bu tashkiliy metodik tadbirlarni kompleks tartibini ular asosida sportchining ayrim

bir sport turida qisqa ixtisoslanishi aniqlanadi 7
degan edi. Sportda tanlash bu ko’p
bosqichli ko’p yillik jarayon bo’lib sportda tayyorgarlikning hamma bosqichlarida
amalga oshiriladi. U sportchilarningqobiliyatlarini har tamonlama o’rganishga
asoslanib ushbu qobiliyatlarning shakllanishi uchun yaxshi sharoit yaratishga
qaratilgan. Sport turlarini ko’p bo’lishi, har bir shaxs sportni qaysidir bir turidan
. yuqori mahoratlarni egallashga imkoniyat beradi. Bir sport turiga layoqatli
bo’lmagan shaxs boshqa sport turidan yaxshi natijalarga erishishishi yoki
ko’rsatkichlarga ega bo’lishi mumkin. Shuning uchun qobiliyatlarni tiklashni
ayrim bir turidan yoki sport turlariga hamda guruhlarda amalga oshirish kerak.
Sport qobiliyatlarni turg’unligi bilan ajralib turadigan sportchilar nasl
qobiliyatlariga ham bog’liq. Nasl qobiliyatlari organizmga katta yuklama
berilganda namoyon bo’ladi, shuning uchun yosh sportchining qobiliyatini yuqori
natija ko’rsatishga qaratish kerak.
Olimlar tomonidan sportchini tanlashning quyidagi 5 ta bosqichi aniqlangan:
 birlamchi tanlov;
 boshlang’ich tanlov ;
 oraliq tanlov;
 asosiy tanlov;
 natijaviy oxirgi tanlov.
Har bir bosqichning o’ziga yarasha usul va kriteriyalari, baholashning aniqlik
darajasi va xulosaning qat’iyligi kabi qirralari mavjud. Masalan, birinchi tanlov
bosqichida antropometrik va morfologik ko’rsatkichlari asosiy bo’lsa, oxirgi
natijaviy tanlov bosqichida bu ko’rsatkichlar umuman hisobga olinmaydi. Bunda
asosan sportchi muvaffaqiyati darajasi, tayyorgarlik darajasi, uning psixologik
xususiyatlari, ijtimoiy ta’minlanganlik va sport bilan shug’ullanishni davom
ettirish mativlari kabi ko’rsatkichlar asosiy rolь o’ynaydi. .[126-b, 254-b , 33; 232-
b] Baholash boshlang’ich bosqichlarda asosan ijobiy va ko’rsatma harakteriga ega
bo’lgan bo’lsa, 9
keyingi bosqichlarda baholash mezoni aniq va to’liq bo’lib boradi.
Baholashning aniqligi va to’laligi murabbiyning sportchi bilan ish tajribasi,

vrachlar va boshqa mutaxassislarning xulosalariga tayanadi. Bu xulosalar
asoslangan natijaviy qaror qabul qilishni ta’minlaydi. portchini tanlash va
yo’naltirish bir martalik bo’lmasdan u uzoq davom etadigan jarayon sifatida
qaralishi zarur. Bu jarayon ichida sportchining quyidagi xususiyatlari haqidagi
axborotlarni olishga imkon beradi:
 sog’lig’i holati, uning fiziologik rivojlanish darajasi;
 gavda tuzilishining ayrim muhim jihatlari;
 biologik takomillashish jihatlari;
 asab tizimi xususiyatlari;
 organizmning funktsional imkoniyatlari;
 insonni harakatlanish sifatlarining rivojlanish darajasi;
 tayyorgarlik ko’rish va musobaqalardagi kuchlanishni o’ziga qabul qilish,
qayta tiklanish qobiliyatlari;
 sharoitni sezish, qabul qilish va unga qarshi adekvat qarorga kelishdagi
psixo-fiziologik qobiliyatlar;
 sportga bo’lgan tuyg’uni fikrlash, ish qobiliyati, tez qaror qabul qilish, uni
bajarishga intilish, o’zini to’la tayyorlash; [ 25-38-b]
 musobaqalardagi tajribalari, uning o’zining raqibiga o’rganish,
hakamlarning jihatlarini qabul qilish.
1.2.Yosh Gandbolchi o`quvchilarini gandbolga o’rgatish uslubiyati.
O‘yin texnikasi - Qo‘l to‘pi o‘yinida to‘p bilan va to‘psiz usullar bajariladi.
Qo‘yilgan maqsadga erishmoq uchun o‘yinda qo‘llaniladigan xilma-xil maxsus
usullar yig’indisi qo‘l to‘pi texnikasini tashkil etadi.
Texnik usullar - bu qo‘l to‘pi o‘yinini vujudga keltirish vositasi demakdir. Yuksak
sport natijalariga erishish ko‘p jihatdan gandbolchilarning ana shu xilma-xil
vositalarni qanchalik to‘liq bilishiga, raqib jamoa o‘yinchilari qarshilik
ko‘rsatayotgan, ko‘pincha esa charchoq orta borayotgan sharoitda o‘yin
jarayonidagi turli holatlarda ularni qanchalik mohirlik bilan, samarali qo‘llashiga

bog’liq. Qo‘l to‘pi texnikasini yaxshi bilish gandbolchining har tomonlama
tayyorgarligi va har jihatdan kamol topishining ajralmas qismidir.
O‘yin taraqqiyotining yuz yildan ortiq tarixi mobaynida gandbol texnikasida
muayyan o‘zgarishlar ro‘y berdi. Bu taraqqiyotning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat: avval keng tarqalgan 11x11 o‘yin o‘rniga hozirgi kunda
shiddatli, doimiy yuqori tezlikda harakat qiluvchi o‘yinchilar vujudga keldi.
O‘yin texnikasida hujum va himoya bir-biridan farq qiladi. To‘pni ilish, uzatish,
olib yurish va darvozaga otish hujum texnikasiga tegishlidir. To‘p yo‘lini to‘sish,
uni tutib olish, urib qaytarish va darvozabon o‘yin texnikasi himoyasida
qo‘llaniladi.
Maydonda hujumchi va himoyachi sifatida harakat qilish hamda aldamchi
harakatlar usuli o‘yin texnikasining asosini tashkil etadi. Dastlabki holat - turish,
tayyorgarlik va harakat qilishni belgilaydi. Baland va past holatda turish har xil,
qaysi holatda turishni vaziyat belgilaydi. Zamonaviy gandbolda ko‘pincha baland
holatda turish (oyoqlar ozgina bukilib), oralig’i elka kengligida, gavda sal oldinga
egilib, qo‘llar bukilgan holatda tutiladi. Qaysi o‘yinchi maydonda tez va tejamli
harakat qilsa, o‘sha o‘yinchi ko‘proq foyda keltiradi. SHuning uchun har bir
o‘yinchi tez start olishni, yugurayotib yo‘nalishni o‘zgartirishni, to‘xtash va
sakrashni, orqa bilan erkin oldinga yurishni, yon tomon bilan yurishlarni bilishi
shart.
Hujum o‘yini texnikasi - To‘pni egallagan hujumchi butun vujudi bilan
raqiblar darvozasiga to‘p kiritishga intiladi. Raqiblarning qarama-qarshiligini faqat
maxsus usullar yordamida engishi mumkin. O‘yin texnikasining bu qismiga to‘pni
ilish, ushlash, to‘pni erga urib olib yurish va egallab olish, chalg’itish (fint) va
to‘siq (zaslon) qo‘yish usullari kiradi.
To‘pni ilish. Bu to‘pni egallashga imkon beruvchi usul. To‘pni bir va ikki
qo‘llab ilish mumkin. To‘pni ikki qo‘llab ilishda qo‘llarning panjalari bir-biriga
yaqinlashtirilib voronkasimon chuqurlik hosil qilinadi, barmoqlar to‘pga
tekkanidan so‘ng, uchib kelgan to‘p tezligini pasaytirish uchun qo‘llar bukiladi.
To‘pni bir qo‘lda ilish juda murakkab. Ilish va keyingi qo‘lni silkitish ko‘pincha

bunday holatda tutash harakatni tashkil etadi. To‘p bilan muvaffaqiyatli harakat
qilish uchun uni to‘g’ri ushlash lozim. Agar o‘yinchi uni ikki qo‘llab ushlasa to‘p
yaxshi nazorat qilinadi. Lekin to‘pni bir qo‘llab[311-b,39; 165-b]. yuqoridan yoki
ochiq kaft bilan ham ushlash mumkin. Faqat bu holda to‘pni qattiq siqib
ushlamaslik lozim, chunki bu qo‘lning panja bo‘g’imlari qotishiga olib keladi.
To‘pni uzatish asosiy texnik usul hisoblanadi. To‘p uzatish ko‘p usullar
yordamida, ayniqsa, boshqalarga qaraganda ko‘proq yuqoridan va qo‘l panjalari
yordamida bajariladi. Uzatish texnikasining bajarilishi to‘p otish usulida ham farq
qiladi. Qo‘llarni tirsak qismida bukgan holda yuqoridan to‘pni uzatish - qo‘l
to‘pida to‘p uzatishning asosiy usulidir. Keyingi vaqtlarda yashirin holda -
orqadan, bosh ortidan, oyoqlar orasidan to‘p uzatish ko‘proq ahamiyatga ega
bo‘lmoqda. To‘p uzatish panjalarning faol ishlashi natijasida bajariladi. Qo‘l
panjalari yordamida uzatilgan to‘p aniqlik va tezlikdan yutadi.
To‘pni erga urib olib yurish. Bu usul bir joyda turganda, ko‘proq yurganda,
yugurganda bajarilib, qo‘l to‘pi o‘yinchisining harakat qilishda qo‘llaniladigan
asosiy usullaridan hisoblanadi. To‘pni erdan har-xil: yuqoriroq va pastroq sapchitib
turib yurish mumkin. Bu usulda qo‘l to‘pi o‘yinchisi maydondan sapchib
ketayotgan to‘pni pastga tushirib va keng yoyilgan barmoqlari bilan kutib oladi. U
qo‘lini bukib, to‘pni biroz yuqoriga uzatadi, so‘ng uni yana maydonga ma’lum
burchak bo‘yicha keskin itaradi. Bunda oyoqlar bukilgan, gavda biroz egilgan,
bosh to‘g’ri tutilgan bo‘lishi kerak. To‘pni erga urib olib yurish to‘g’ri chiziq,
yoysimon chiziq va doira bo‘ylab har xil yo‘nalishlarda bajarilishi mumkin.
Yo‘nalishni, tezlikni, sapchish balandligini o‘z- gartirib hamda to‘pga qaramasdan
erga urib olib yurishlar hozirgi zamon qo‘l to‘pi o‘yinida katta ahamiyatga ega
bo‘lmoqda.[ 187-b, 32; 197-b]. To‘pni otish. Otish natijasi bir qator sharoitlarga
bog’liq, shular orasida muhimi raqiblarga kutilmagan vaziyatda otish yo‘nalishini
va usulini o‘zgartirishdir. To‘pni ko‘zlagan joyga yo‘naltirishda, ayniqsa, tezlik
muhim rol o‘ynaydi – uning kuchi tezligiga bog’liq. To‘p otish texnikasini
bajarishda uning inertsiyasi va vaznini hisobga olish zarur, to‘p otayotgan qo‘lning
keng amplitudadagi harakati mushaklar qisqarishiga va gavdadagi barcha

mushaklarning qisqarishiga qulay sharoit yaratadi. Lekin o‘yinda bir necha
qadamdan so‘ng, keng amplitudada qo‘lni silkitib to‘p otishni qo‘llash anchagina
mushkul. SHuning uchun o‘yinchilar va murabbiylarning ijodiy izlanishdan
maqsadi tez otish texnikasini (harakatni tezlashtirib, to‘p ilgandan so‘ng darrov
sakrab va hokazo) yaratishga qaratilgan. Darvozaga to‘p otish joydan, yurib kelib,
sakrab va tayangan holatda bajariladi. Eng ko‘p tarqalgan usul – harakatda
yuqoridan qo‘lni bukib to‘p otishdir. Qo‘llarni silkitish natijasida to‘pni otish
holati o‘zgaradi. To‘p otish boshning orqa tomonidan, elka ustidan yoki yon
tomondan bo‘lishi mumkin. Bu vujudga kelgan holat va texnikani bajarish
xususiyatiga qarab aniqlanadi. Harakatda qo‘lni yuqorida bukib to‘p otish uch xil
vaziyatda bajariladi: chalishtirma qadamlardan (skrestno‘y shag) so‘ng otish,
chalishtirma qadamlarsiz otish va to‘xtab otish. Chalishtirma qadamlardan so‘ng
o‘yinchi yugurib kelib sakrab to‘p otishi yoki ruxsat etilgan uch qadam qoidasidan
foydalanishi mumkin. Agar o‘yinchi to‘pni o‘ng qo‘li bilan otmoqchi bo‘lsa,
birinchi qadamni chap oyoq bilan boshlaydi, bu holda ikkinchi qadamini qo‘yishda
shu oyoq kaftining ichki tomonini yugura boshlagan tarafiga qarab qo‘yadi. Shu
holda to‘p ushlagan qo‘l to‘g’rilanib, boshning orqa tomoniga o‘tkaziladi va
gavdaning yon tomoni darvozaga qaratiladi. To‘p bilan bo‘lgan qo‘lga qarama-
qarshi oyoqga tayanil-gandan so‘ng to‘p otish harakati boshlanadi; bu holda
gavdaning og’irligi oldinga o‘tkazilib, darvoza tomon buriladi va to‘p ushlagan
qo‘l bukilib oldinga qarab tezlanish harakatini boshlaydi. Shuni hisobga olish
kerakki, qo‘l harakati davomida tirsak panjalardan oldinda bo‘lmog’i kerak. To‘pni
qo‘ldan chiqarishda vujudga keladigan kaft va bilak silkitilishi, keyinchalik
gavdaning yuqori qismlariga nisbatan pastki qismlarini to‘xtatishga olib keladi.
[311-b, 45; 52-b, 41; 18-b]. Yuqoridan qo‘lni bukib to‘p otish qo‘lni tez siltash
yordamida bajariladi. Birinchi oldinga qo‘yilgan oyoqqa qarama-qarshi qo‘l to‘p
bilan orqaga suriladi va keyingi qadamda gavdaning yuqori qismi bilan birga
siltanadigan qo‘l oxirgi chegarasigacha orqa tarafga burilishi kerak. Keyingi
qadamni qo‘yishda gavda darvoza tomon burilib tezlik bilan oldinga egiladi va
to‘pni qo‘ldan chiqaradi. Bu usulning farqi shundaki, to‘p otish bir oyoqqa

tayangan holda bajariladi. Yuqoridan qo‘lni bukib to‘xtab to‘p otish - bu eng tez
otish usulidir. Bu erda dastlabki zaruriyat to‘pni sakrab ilish hisoblanadi, bunda
to‘p otayotgan o‘yinchi qo‘lini siltashni boshlashi mumkin. Bu holda o‘yinchi
avval o‘ng oyog’ini, so‘ng chap oyog’ini bosadi, tovon esa harakatning to‘xtashini
ta’min etish uchun xizmat qiladi.
To‘p otayotgan o‘yinchi qadam qo‘yishda gavdaning og’irligini darhol
oldingi oyoqqa o‘tkazadi va gavdani darvoza tomon burib, qo‘l tirsagini bukkan
holda to‘pni keskin oldinga yuboradi. Qo‘lni yuqorida bukib, sakrab (yuqoriga)
to‘p otish uzoq masofadan (10-12 m ) darvozaga hujum qilishda qo‘llaniladi. Qo‘lni
siltash va to‘pni qo‘ldan chiqarish havoda bajariladi. Depsinish keyinchalik oyoqda
baja-rilishi kerak. To‘p otayotgan o‘yinchi to‘p ushlagan qo‘lini orqa tomonga
yuborib, to‘psiz qo‘lini oldinga chiqaradi, gavdaning yuqori qismini otayotgan
tomonga burib, depsinishdan bo‘sh oyog’ini bukishi lozim. To‘pni darvozaga otish
o‘yinchining sakragandan keyingi parvozining eng yuqori nuqtasida, ko‘krak
darvoza tomon burilib, oyoqlarning orasi keng ochilib bajariladi. [172-b,36;215-b].
Ba’zan qo‘lning aylanma harakatini (oldinga-pastga-orqaga) sekinlantirgan va
ularni ikki tomonga yozgan holatida himoyachilar tomonidan qo‘yilgan to‘siq
yonidan to‘p otishga ijozat beriladi.
O‘yinda yiqilib otish zaruriyati tez-tez vujudga keladi. Bu to‘p otayotgan
o‘yinchiga himoyachilardan qutulish, yo bo‘lmasa o‘zi bilan darvoza orasidagi
masofani yaqinlashtirish imkonini beradi. To‘pni tayangan holda yiqilib darvozaga
otish sakrab-yiqilib darvozaga to‘p otishdan farq qiladi. Birinchisi bekik
vaziyatdan hujum boshlashda qo‘llanilib, ikkinchisi olti metrlik chiziqdan hujum
qilishda ishlatiladi. Darvozaga bunday xilma-xil usulda to‘p otish muvozanat
saqlash munosabatida anchagina murakkabdir, chunki o‘yinchi to‘pni
muvozanatini yo‘qotgan holda dar- vozaga otadi. Boz ustiga, o‘yinchi yiqilishining
yo‘nalishi har xil - oldinga va yon taraflarga bo‘lishi mumkin. Yuqorida qo‘lni
bukkan holda yon tarafga egilib va yiqilib to‘p otish bekik vaziyatda hujum
qilishga imkon beradi. Yon tomonga egilib to‘p otish bir yoki ikki oyoqqa
tayangan holda bajariladi. Himoyachi qo‘llari bilan yon tomonidan qo‘ygan

to‘siqdan qutulish uchun hujumchi to‘p otishni bajarishda gavdasini to‘psiz qo‘li
tomonga egib, to‘pni boshi ustidan va himoyachilar qo‘llari yonidan darvozaga
yo‘naltiradi. Yon tarafga yiqilib to‘p otish. Bu usulni o‘yinchi to‘p otish vaqtida
himoyachidan uzoqroq ketish imkoniyatini yaratish uchun qo‘llaydi. Bunga
«yolg’on» to‘p otishda qo‘llaniladigan fintlar yordam beradi. Hujumchi
chalg’itishdan so‘ng oldinga bir qadam qo‘yib, tayanch oyoqlarini himoyachi
oyog’ini darvozaga to‘p otayotgan tomonga yaqinroq qo‘yishi kerak. Shundan
so‘ng gavda og’irligi oldingi egilgan oyoqqa o‘tkaziladi. Gavda yon tomoni bilan
darvoza tarafiga buriladi, to‘p bilan bo‘lgan qo‘l esa to‘p otishning oxirgi holatiga
ko‘tariladi. O‘yinchi tayanch bo‘lmagan bo‘sh oyog’ini oldinga ko‘tarib, bo‘sh
qo‘l tomon egiladi va himoyachi belidan sirpanganga o‘xshab yiqiladi. U
gorizontal holatga yaqinlashganda, darvoza tomonga ko‘kragini qaratib, to‘pni
boshining orqasidan darvozaning ko‘zlangan joyiga yuboradi, so‘ng bo‘sh qo‘lini
erga tekkizib yiqiladi. Bunday to‘p otish usulini to‘p otayotgan qo‘l tomondan ham
bajarish mumkin, lekin bunday holatda tayanch oyoq ish bajarayotgan qo‘l
tarafdagi oyoq bo‘lishi kerak. Yuqorida qo‘lni bukib, sakrab, yon tomonga egilgan
holda yiqilib to‘p otish usulidan asosan chiziq bo‘ylab va burchakdan hujum
qiladigan o‘yinchilar foydalanadilar. O‘yinchi to‘pni ikki qo‘l bilan egallab, tez olti
metrli chiziqqa yaqinlashadi, tayanch oyoq kaftlarini shu chiziqqa parallel qo‘yib
«zonaga» sakraydi va to‘pni havoda to‘p otadigan qo‘lga o‘tkazib, darvozaga
otadi. To‘p ushlagan qo‘l tomondagi oyoq bilan depsinganda, yiqilish shu tarafga
bajariladi va o‘yinchi yerga depsingan oyoqda, keyin qo‘llarga tushadi; boshqa
oyoq bilan depsinganda esa oldin bo‘sh qo‘lga va keyin depsinishdan bo‘sh
oyoqqa tushadi. O‘yinchi elkalari orqali aylanib o‘rnidan turadi. [87-b, 28; 148-b].
Qo‘lni yozib, yon tomondan to‘p otish - bekik vaziyatda ko‘p qo‘llaniladigan
usullardan biridir. Uni bel, son, tizza balandligida bajarish mumkin. Siltash
yuqoridan to‘p otishdagiday bajariladi. Chalishtirma harakat qilgandan so‘ng
o‘yinchi to‘p otishning dastlabki holatiga keladi: oyoqlar keng qo‘yilgan, qo‘l to‘p
bilan orqa tomonga o‘tkazilgan, gavda darvozaga yon tomon bilan burilib, to‘p
otadigan qo‘l tomon egilgan bo‘lishi kerak. Shundan keyin gavdaning og’irligi

oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi, ko‘krak darvoza tomon buriladi, qo‘l tirsak
bo‘g’inida bukilib, maydonga parallel oldinga cho‘ziladi. Keyinchalik qo‘l silkitish
harakati tufayli to‘g’rilanadi, unga elka harakati qo‘shilib, to‘p darvozaga
yuboriladi. Himoyachidan to‘pni uzoqroq olib ketish uchun, o‘yinchining oldingi
tayanch oyog’ini, himoyachi oyog’ining sirtqi tomoniga qo‘yishi maqsadga
muvofiqdir (odatda o‘ng tarafga). Gavdaning yuqori qismini burish yordamida
qo‘lni bukmasdan to‘g’ri to‘p otishni bajarish mumkin. To‘p ushlagan qo‘l
tomonidagi oyoq bilan depsinish himoya-chilardan to‘pni yanada uzoqroq olib
ketishga imkon beradi. Ko‘pincha bunday to‘p otishlar yuqoriga va yon tomonga
sakragan holda bajariladi. Balandga sakrab, odatdagiday yuqoridan to‘p
otmoqchidan harakat qilgan hujumchi oxirida to‘p otayotgan qo‘li harakatini
o‘zgartirib, to‘pni yuqoridan emas, balki himoyachilar gavdasi yoki qo‘llari bilan
qo‘ygan to‘siqlar yonidan darvozaga yuboradi. Darvozadan qaytgan to‘pni qayta
urish. Darvoza ustunlariga urilib yoki darvozabondan qaytgan to‘pni bir yoki ikki
qo‘llab darvozaga otish mumkin. Bu harakat sakrab, keyin esa yiqilgan holda
bajariladi. Keyingi vaqtlarda darvozabonning to‘p otayotgan o‘yinchiga peshvoz
chiqishi amalda ko‘p qo‘llanilmoqda. Bunday holatda, depsinib, yuqoridan baland
traektoriyada to‘p otishlar (darvozabon ustidan oshirib) ma’lum bo‘lishicha, juda
sermahsul hisoblanadi. To‘p otishning bajarilishi odatdagi usulda boshlanib,
oxirida esa to‘pning traektoriyasi o‘zgartiriladi. [235-b, 29; 280-b].
1.3 Yosh gandbolchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirish.
Inson xarakat imkoniyatlarining aloxida jixatlarini ifodalash uchun uzoq vaqt
“jismoniy (harakatlantiruvchi) sifatlar” degan atama qo’llanilgan. Xozir ayrim
mualliflar uni “jismoniy sifatlar” tushunchasining sodda formasi mazmuni tufayli
ilmiy muomalardan chiqarib yuborishni va ularning o’rniga faqat “jismoniy
qobiliyatlar” atamasini qo’llashni taklif qilmoqdalar. Shunga qaramay, kundalik
nutqda va ilmiy – usuliy adabiyotlarda mazkur atama ancha keng tarqalgan.
Shuning uchun, extimol, bu ikki tushuncha orasidagi o’xshash va farqli tomonlarni
aniqlash, ulardan foydalanish vaziyatlarini belgilab olish o’rinlidir. Eng avvalo
qayd etib o’tish kerakki “sifat” tushunchasi har doim biron bir narsaga nisbatan

qo’llanilib, uning boshqa narsalardan farqlab turadigan, mohiyatiga xos belgisini
ifodalaydi, xususan, buyum, xomashiyo, oziq-ovqat maxsuloti, hayot sifatlari,
shaxsning, bilimning sifati va xokazo haqida shunday gapiriladi. Jismoniy tarbiya
sohasida ham bu atamadan xuddi shu ma’noda foydalanish lozim. Demak,
insonning jismoniy sifatlarini uning xarakat imkoniyatlariga xos ba’zi xususiyatlar
singari jismoniy qobilyatlar namoyon bo’ladigan u yoki bu shakllarga nisbatan
qo’llab tekshirish, ya’ni ular to’grisida amalga oshirib bo’lingan qobiliyatlar
asosida fikr yuritish mumkin.
Inson sifat jixatidan bir-biridan farq qiluvchi turli-tuman qobiliyatlar egasi
bo’lishi mumkin. Aynan shu turli jismoniy qobiliyatlarning sifati o’ziga xosligi
uning jismoniy sifatlari to’g’risida guvoxlik beradi. Turmushda, jismoniy tarbiya
va sportda inson jismoniy qobiliyatlarining sifatiga xos xususiyatlar “kuchli”,
“tezkor”, “chaqqon”, “egiluvchan” degan iboralarda o’z aksini topgan. Bu
sifatlarning hayotdagi ahamiyati ularni ayirib ko’rsatish mezoni xisoblanadi.
Aslida jismoniy sifatlar alohida jismoniy qobiliyatlarning erishilgan darajasi,
ularning aniqligi, o’ziga xosligi, ahamiyati ifodasi sanaladi. Masalan insonning
kuch qobiliyatlarini olaylik. Ular mushaklarning zo’riqish darajasi yuqori,
qisqarish tezligi esa nisbatan uncha kata bo’lmagan kuch mashqlarida namoyon
bo’ladi. Aslida kuch qobiliyatlari “sust kuch”, “siquvchi kuch”, “statik kuch” kabi
kuch sifatlarini tavsiflaydi. Tezlik - kuch qobiliyatlarimushaklarning jiddiy
zo’riqishi va ularning yuqori qisqarish tezligini talab etuvchi mashqlarda yuzaga
chiqadi. Tezlik- kuch qobiliyatlarini rivojlanishi, eng avvalo “portlovchi” kuch deb
ataladigan sifatda aks etadi. Yuqorida tilga olingan kuch sifatlari insonning kuch
qobiliyatlarini yaxlit tarzda aniqlash va farqlashga imkon beradi. Xuddi shunday
boshqa jismoniy qobiliyatlarning ham sifat tafovudlarini ifodalash mumkin.
Jismoniy qobiliyatlar va sifatlar orasida ko’p ma’noli bog’liqlik bor. Bir hil
qobiliyat turli hil jismoniy sifatlarni namoyon qilishi, turli hil qobiliyatlar esa
ulardan faqat bittasini tavsiflashi mumkin. Masalan, “epchil” sifati asosida
ko’pgina qobiliyatlar: muvofiqlash, tezkorlik, kuch va boshqalar yotadi. Tezlik-

kuch qobiliyatlari faqat “kuch” emas, “tezkorlik” sifatida ham o’z aksini topadi.
[210-b, 30; 238-b].
Chaqqonlik va uni rivojlantirish usuliyati Harakatlarning koordinatsiyaviy
murakkabligi chaqqonlikning birinchi o‘lchovidir. Agar harakatning fazo, vaqt,
kuch xarakteristikalari harakat vazifasiga mos bo‘lsa, harakat yetarli darajada aniq
bo‘ladi, harakat vazifalari harakatning aniqligi tushunchasini keltirib chiqaradi.
Harakatning aniqligi chaqqonlikning ikkinchi o‘lchovidir. Hayotda va sportda
duch kelishi mumkin bo‘lgan barcha harakatlarni ikki guruhga ajratamiz.
1. Nisbatan stereotip harakatlar.
2. Nosteriotip harakatlar.
yengil atletika yo‘lkasida, tekis joyda yugurishlar, uloqtirish va sakrashlar,
gimnastika mashqlari, birinchi guruh harakatlariga, sport o‘yinlari, yakkama-yakka
olishuv, slalom, kross va shu kabilar ikkinchi guruhga kiritiladi. Stereotip
harakatlardagi aniqlik, kishi bu harakatlarni bajarishning qanchalik uzoq mashq
qilganligiga va uni texnikasini o‘zlashtirganligiga bog‘liq. Agar inson to‘g‘ridan-
to‘g‘ri, tayyorgarliksiz Yangi harakatlarni birdaniga bajara boshlasa, harakatni
o‘zlashtirib olishi uchun vaqtni turlicha sarflanishiga qarab chaqqonlikka baho
beriladi. Shuning uchun Yangi harakatni o‘zlashtirib olishga ketgan vaqt
shug‘ullanuvchida chaqqonlik sifatining ko‘rsatkichlaridan biridir. Yuqorida
aytganlrni hisobga olib, birinchidan chaqqonlikni Yangi harakatlarni tezda
o‘zlashtirib olish qobiliyati (tez o‘rganish qobiliyati), ikkinchidan, harakat
faoliyatini to‘satdan o‘zgarayotgan sharoit talablariga muvofiq tezda qayta moslash
deb tushunish to‘g‘ri bo‘ladi. Bu ta'rifimizdan ko‘rinib turibdiki, chaqqonlik – bu
baholash uchun yagona o‘lchovga (kriteriyga) ega bo‘lmagan murakkab
kompleksli fazilatdir. Har bir muayyan holda, sharoitga qarab u yoki bu kriteriyni
tanlab oladilar. Chaqqonlik anchagina xususiy fazilatdir. Sport o‘yinlarida chaqqon
bo‘lib, gimnastikada unchalik chaqqonlik ko‘rsata olmaslik mumkin.
Chaqqonlikning hayotiy muhim harakat sifati tarzida namoyon bo‘lishi gavdaning
nisbatan kam harakatda bo‘lgani holda, qo‘llar bilan mohirona harakat qilishda
qo‘l chaqqonligini namoyon bo‘lishi (ajratuvchi, slesarlik, uymakorlik,

duradgorlik, stanokda ishlash, kosiblik va boshqalarda) ko‘zga tashlanadi. Har
qanday harakat qanchalar yangi bo‘lib tuyulmasin, doimo koordinatsiyaviy
bog‘lanishlar asosida bajariladi. Sxema tarzida har qanday individ yangidan-yangi
harakatlarning barchasini oldindan o‘zlashtirgan tajribalari zahirasi asosida
o‘zlashtiradi va mustahkamlangan, g‘oyat ko‘p elementar koordinatsiyaviy
bo‘lakchalarning yig‘inini tuzadi. Kishida harakatlar koordinatsiyalarining
zahirasi, harakat ko‘nikmalari zamini qanchalik ko‘p bo‘lsa, u yangi harakatlarni
shuncha tez o‘zlashtirib oladi. Unda chaqqonlik darajasi aytarli yuqori bo‘ladi.
Chaqqonlikning namoyonlik darajasi analizatorlar faoliyatiga, jumladan, harakat
analizatorlarining faoliyatiga bog‘liqdir. Individning harakatlarni aniq tahlil etish
qobiliyati qanchalik rivojlangan bo‘lsa, Yangi harakatlarni tez egallab, ularni qayta
o‘zlashtirish, yangilash imkoniyatlari shunchalik yuqori bo‘ladi. Sport bilan
endigina shug‘ullana boshlagan kishilardi harakat tuyg‘usi (kinesteziya)
ko‘rsatkichlari zahirasiga tayanib o‘rgatish (o‘qitish) jarayoni yo‘lga qo‘yiladi.
Boshqacha qilib aytsak, shug‘ullanayotganlarda o‘z harakatlarini aniq sezish va
idrok qilish qobiliyatlari qanchalik yaxshi bo‘lsa, Yangi harakatlarni ular
shunchalik tez o‘zlashtiradilar. Chaqqonlik markaziy nerv sistemasining
plastikligiga ham bog‘liq va uning darajasi shu bilan aniqlanadi. Chaqqonlik,
psixologiya nuqtai nazaridan, o‘z harakatlarini va tevarak atrofidagi harakatni ijro
etish, sharoitni idrok etish qobiliyati qanchalik ekanligiga, shuningdek,
shug‘ullanuvchining tashabbuskorligiga bog‘liq. Bu harakat sifati murakkab
harakat reaksiyalarining tezligi va aniqligini namoyon qilishda juda muhim rol
o‘ynaydi. [30-b, 40; 124-b]. Chaqqonlikni rivojlantirishi usuliyati bilan tanishib
chiqsak. Birinchidan chaqqonlikni rivojlantirish koordinatsiya jihatdan murakkab
harakatlarni bajarishni, ikkinchidan harakat faoliyatini to‘satdan o‘zgargan sharoit
talablariga muvofiq ravishda qayta tuza olish qobiliyatini tarbiyalashdan iboratdir.
Bunda chaqqonlik uchun zarur bo‘lgan o‘z harakatlarini fazo va vaqtda aniq idrok
etish, lozim bo‘lsa, stabil harakatlar qila bilish, muvozanat saqlay olish, galma-gal
zo‘r berish va muskullarni bo‘shattirish yoki, aksincha, muskullarni
taranglashtirish qobiliyati va shunga o‘xshash boshqa xususiyatlarni tanlab

takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Demak “chaqqonlik” deganda, harakatlar
koordinatsiyalarning umumiy to‘plami yig‘indisi tushuniladi. Chaqqonlikni
rivojlantirish va tarbiyalashning asosiy yo‘li yangi xilma-xil harakat malakalarini
va ko‘nikmalarini shakllantirish demakdir. Bu esa harakat malakalarining zahirasi
ortib borishiga sabab bo‘ladi va harakat analizatorlarining funksional
imkoniyatlariga samarali ta'sir ko‘rsatadi. Yangi harakatlarni o‘zlashtirish uzluksiz
bo‘lgani yaxshi. Agar uzoq vaqt oralig‘ida Yangi harakatlarni o‘rganish
rejalashtirilgan bo‘lsa ham, o‘quvchilarga vaqti-vaqti bilan o‘zlariga ma'lum
bo‘lmagan mashqlarni bajarib turish tavsiya etiladi. Chunki Yangi harakatlar
(mashqlar) o‘zlashtirib turilmasa shug‘ullanuvchini harakatga o‘rgatish
qiyinlashadi. Bunday mashqlarni to‘la o‘zlashtirib olish shart emas, chunki u
shug‘ullanuvchilarning qandaydir Yangi harakatlarni his qilib turishlari uchun
zarur. Bu kabi mayda-chuyda harakatlarni, odatda, aktiv dam olish uchun ajratilgan
kunlardagi mashg’ulot jarayoni tarkibiga kiritiladi. Chaqqonlikni rivojlantirishda
Yangi harakatlarni o‘zlashtirib olish qobiliyati sifatidahar qanday ihtiyoriy
harakatdan foydalanish mumkin, lekin ular faqat mashq tarkibidagi yangi
elementlar bo‘lgani uchungina o‘rganiladi. Malaka avtmatlashib borgan sari shu
jismoniy mashqning chaqqonlikning rivojlantirish vositasi tarzidagi ahamiyati
kamayib boradi. Harakat faoliyatini tez va maqsadga muvofiq qayta tuzish
qobiliyati to‘satdan o‘zgargan sharoitdagi ta'sirlarga darhol javobning berilishi
chaqqonlikni rivojlanayotganligidan dalolat beradi. Bunda yuklamning o‘zgarishi
sodir bo‘ladi, chaqqonlikni rivojlantirishga yo‘naltirilib yuklamani oshirish
shug‘ullanuvchilarga koordinatsiyaviy qiyinchiliklarni oshiradi. Ular yengishi
lozim bo‘lgan koordinatsiyaviy qiyinchiliklar uch guruhga bo‘linadi: [52-b, 18;
152-b, 28; 174-b]. 1.Harakatlarning aniqligiga erishishdagi qiyinchiliklar;
2.Ularning o‘zaro moslasha olishidagi qiyinchiliklar:
3.Birdaniga, qisqa, o‘zgargan sharoitda duch kelinadigan qiynchiliklar.
Amaliyotda qayd qilingan qiyinchiliklarni oson hal qilish uchun, asosan, L.P.
Matveevning chaqqonlikni tarbiyalash uslubiyatidan ko‘proq foydalaniladi:

1. G‘ayritabiiy, g‘ayrioddiy dastlabki holatdan foydalanish (zarur bo‘lgan
tomonga orqa bilan turib uzunlikka sakrashlar va h.k).
2. Mashqni oynaga qarab bajarish (diskani chap qo‘l bilan uloqtirish yoki
bokschini chap tomonlama turib zarba berishi).
3. harakatlar tezligi va sur'atning o‘zgartirish (masalan, tezlashtirilgan usulda
yoki sekinlashtirib mashqlar bajarish).
4. Fazoda mashqlar bajarilayotgan chegaralarni o‘zgartirish (masalan,
uloqtirishda snaryadlarni kichiklashtirilgan aylanadan uloqtirish yoki maydoni
satxi kichiklashtirilgan sport o‘yinlaridan foydalanilanish, chunki keng maydon tor
maydonga nisbatan chaqqonlikni namoyon qilish uchun qulaylik tug‘dirmaydi;
balandlikka turli usul bilan: orqamachasiga, oldi, yonlama, aylanib yugurib sakrash
va hokazolar).
5. Qo‘shimcha harakatlar kiritib mashqlarni murakkablashtirish (masalan,
yerga tushish oldidan qo‘shimcha burilishlar qo‘shib, tayanib sakrash va
boshqalar).
6. Tanish mashqlarni oldindan rejalashtirmay, ma'lum bo‘lmagan tarzda
qo‘shib bajarish (masalan, gimnastik kombinatsiyalarini ko‘rgan va o‘qitgan zahoti
bajarish musobaqasi va shunga o‘xshashlar).
7. Juft va gruppa bo‘lib bajariladigan mashqlarda shug‘ullanuvchilarning bir-
biriga ko‘rsatadigan qarshiliklarini o‘zgartirish (masalan, o‘yinlarda turli taktik
kombinatsiyalarni qo‘llash, mashqlarni bajarishda tez-tez sheriklarni o‘zgartirish).
Chaqqonlikni nisbatan xususiy bo‘lgan sifatlaridan biri muskullarni ratsional
bo‘shashtira bilishni o‘rganish va uni takomillashtirishdir. Har qanday harakat
ma'lum ma'noda muskullarni ko‘zg‘alishi va bo‘shashtirilishining natijasidir.
Ko‘zg‘alishdek, bo‘shashtirish (lozim bo‘lgan muskulni, lozim bo‘lgan payitda) ni
bilish har qanday harakatni samarali bajarishda muhim rol o‘ynaydi. Harakatni
qoyilmaqom qilib bajarish uchun vaqtincha bo‘shashib turishi kerak bo‘lgan
muskullar guruhining tarangligi harakatni bajarish uchun lozim bo‘lgan bemalollik
(bo‘g‘iqliq)ni, harakatni erkin bajarishni yo‘qqa chiqaradi.

Chidamlilikni va uni rivojlantirish metodikasi Muskul ishi faoliyatida
jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish davomida charchoqka qarshilik ko‘rsatish
darajasi chidamlilik sifati deb ataladi. Jismoniy mehnat (sport faoliyati)ni
bajarayotgan kishi sekin asta o‘z faoliyatni davom ettirishi qiiynlashayotganligini
sezadi. Ter quyuilib oqa boshlaydi, yuzida qizillik kuchayadi, rangi o‘zgaradi,
muskullarida xorg‘inilik sezadi, harakat koordinatsiyasi, harakat texnikasi
tarkibidagi elementlarning bajarish ketma-ketligi buziladi, nafas olishi ritmi
chuqurligi o‘zgaradi. Bajarayotgan harakati tarkibida qo‘shimcha keraksiz
harakatlar paydo bo‘ladi, qo‘shilib qoladi. Bunga asosan, organizmda kechayotgan
fiziologik, bioximiyaviy va biomexanik o‘zgarishlar sabab bo‘ladi. Faoliyatni
davom ettirish esa ruhiy, irodaviy va boshqa sifatlar evaziga bajariladi. Bunday
holatni konpensatsiyali charchoq fazasi deyiladi. Agarda iroda namoyon qilish
darajasini ortganligiga qaramay, ish intensivligi pasaya borsa, konpensatsiyasiz
charchoq fazasi boshlanganligini kuzatamiz. Charchoq o‘zi nima? Mehnat (mashq
qilish) davomida ish qobiliyatining vaqtinchalik susayishi ChARChOQ deyiladi.
Bir xil ish faoliyati davomida charchoq turli kishilarda turlicha bo‘lishi amaliyotda
isbotlangan. Chunki, har bir individning chidamliligini rivojlanganligi turlichadir.
[230-b, 20; 121-b, 21; 154-b]. Bobkalonimiz Abu Ali ibn Sinoning ilmiy
merosidan charchash mavzusiga katta e'tibor berilgan. Bir minginchi yili yozishni
boshlab, bir ming yigirma to‘rtinchi yili mukammal tarixiy ilmiy asarga aylangan
«Kitob ul qonun fit Tib”da surunkali jismoniy mashq bajarish charchoqni vujudga
keltirishiga to‘xtalib uni to‘rt xilga ajratib izoh bergan: Yugurish, suzish, chang‘ida
yurish, qayiq xaydash kabi sport turlarida deyarli barcha muskullar harakat
faoliyatida ishtirok etadi. Shuning uchun charchoq ayrim muskullar guruhida
hamda organizmning barcha muskullarida bo‘lishi chidamlilikni maxsus va
umumiyligini keltirib chiqaradi va shakl jihatdan bir xil bo‘lgan mashqlarni turli
intensivlikda bajarish imkonini yaratadi. Bunda chidamlilik ham turlicha namoyon
bo‘ladi. Shuning uchun jismoniy mashqlarni bajarishda organizmning charchoqqa
nisbatan talabi turlicha bo‘ladi. Chidamlilik talab qilinadigan mashqlarni
bajarishda insonning funksional imkoniyatlari, bir tomondan, lozim bo‘lgan

harakat malakalari va texnikani egallanganligi darajasiga bog‘liq bo‘lsa, boshqa
tomondan, organizmning aerob va anaerob (kislorodli, kislorodsiz) imkoniyatlariga
bog‘liq. Nafas imoniyatlarining xususiyligi nisbatan yuqori emas, ular harakatni
tashqi formasiga ham aytarli bog‘liq bo‘lmaydi. Shuning uchun yugurish mashqi
yordamida o‘zini aerob imkoniyatlarining darajasini oshirgan shug‘ullanuvchi
boshqa harakatlarni, masalan, eshkak eshish, yurish, velosipedda yurish mashqlarni
bajarishda ham o‘zining chidamliligidan ijobiy naf oladi. Misol, yurish va
yugurishdagi harakatlarning koordinatsiyaviy tuzulishi va tezlik, kuch
xarakteristikasi ko‘phollarda turlicha. Mashg’ulot orqali yugurishda erishilgan
tezlikni yaxshilanganligi yurushni maksimal tezligiga ijobiy yoki salbiy ta'sir
ko‘rsata olmaydi. Ya'ni “ko‘chish” yo‘q. Yugurish tezligi yurish tezligini
o‘zgarishiga ta'sir ko‘rsatmagan. Lekin uzun masofadagi shug‘ullanganlik bir
vaqtni o‘zida yurish bilan yugurishda biri-biriga «ko‘chishi» mumkinligi ilmiy-
amaliy isbotlangan (V.M.Zatsiorskiy va boshqalar). Demak, koordinatsiyaviy biri-
biriga yaqin bo‘lgan harakatlarni bajarishda sportchi organizmining vegetativ
sistemasini funksional imkoniyatini e'tiborga olsak umumlashtirilgan holat, shartli
aytilganda, “vegetativ” shug‘ulaganlik chidamlilikning “ko‘chishi” (o‘tish)ga
qulay imkoniyat ochiladi. Lekin har bir holatda ko‘chish ro‘y bermasligi
organizmning energiyasi imkoniyatlariga, harakatlarning barcha sifat
xususiyatlariga talab qo‘ymay, harakat malakalarining o‘zaro muvofiqlashuvi
xarakteriga ham bog‘liq bo‘ladi. Umumiy va maxsus chidamlilikning aniq
vazifalarini hal qilish og‘ir, ko‘ngilga tegadigan darajadagi bir xil va eng katta
hajmdagi og‘ir ishni bajarishni taqazo qiladi. Charchash toliqishga aylana
boshlanganda ham mashqni to‘xtatmaslik talab qilinadi. Bu esa ruhiy
tayyorgarlikning namoyon bo‘lishi uchun yuqori darajada katta talabni qo‘yadi. .
[ 115-b, 30; 250-b, 34; 148-b]. Chidamlilikni rivojlantirish mehnat sevarlikni, katta
nagruzkalarga, shuningdek, nihoyatda horg‘inlik hissiga bardosh berishga tayyor
turishni tarbiyalash bilan olib boriladi. Sportchilar mashg‘ulotda ozmi-ko‘pmi
charchoqni his qilsalargina, ularda chidamlilik ortib boradi. Bu esa tashqi
tomondan chidamlilikning ortib borishida namoyon bo‘ladi. Moslashuv

o‘zgarishlarning miqdori va qay maqsadga qaratilganligi, mashg’ulot nagruzkalari
natijasida organizmdagi javob reaksiyasi xarakteri darajasi bilan belgilanadi.

II BOB. PEDAGOGIK TAJRIBALARNING SAMARADORLIGI VA
ULARNING MUHOKAMASI
2.1. Yosh gandbolchilarni jismoniy sifatlarini tarbiyalash orqali tadqiqot
natijalarining qiyosiy taxlili.
Tajriba davomida tajriba va nazorat sinflarida o‘quvchilar tayyorgarligining
turli tamoyillari dinamikasining qiyosiy tahlili o‘tkazildi, olingan ma’lumotlarning
ishonchliligi baholandi, tayyorgarlik ko‘rsatkichlarining o‘zaro bog‘liqligi
aniqlandi.
Asosiy pedagogik tajribani o‘tkazish jarayonida tajriba guruhida (biz tomondan)
dasturdagi jismoniy mashqlarni o‘rgatish va har bir darsning zichligini oshirish,
jismoniy tayyorgarligini rivojlantirish bo‘yicha ishlab chiqilgan dasturlardan
foydalanildi. Nazorat guruhida ta’lim muassasalari uchun ishlab chiqilgan dastur,
ya’ni an’anaviy dars o‘tkazish uslublari bo‘yicha shug‘ullanildi. Asosiy pedagogik
tajriba jarayonida o‘quvchilar tayyorgarligi qiyosiy baholandi. Jismoniy tarbiya
jarayonida jismoniy sifatlarni tarbiyalash bilan ularda harakat ko‘nikma va
malakalarinig tashkil toptirish, vosita va uslublar majmuasidan foydalanib, xususan
tabaqali yondashish orqali individual ta’sir ko‘rsatish ijobiy natijalarga olib keldi.
Ayniqsa, bu yoshdagi o‘g‘il va qiz bolalarning u yoki bu harakat sifatlarining
rivojlanish yo‘nalishini, qachon ko‘proq jadal o‘sish namoyon bo‘lishini bilish
zarur. Jismoniy tarbiya darslarida o‘quvchi yoshlarni har xil jismoniy rivojlanish,
ularning yoshi jinsi va albatta jismoniy tayyorgarlikka ega ekanligini xisobga olgan
holda ularga individual yondashish zarur. Ushbu ishni bajarish uchun har bir
sinfdagi o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligini aniqlab, ularning individual
qobiliyatiga qarab guruhlarga ajratib, me’yorlangan yuklama berib tekshiriladi.
Tadqiqot jarayoni boshida quydagi natijalar olindi:
Tenis to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush (6 marta urunish). Testning
ta’rifi: Tekshiruvchilar 6 metr uzoqlikdan harakatlanib kelib 1x1m.li nishonni urish
talab qilinadi.Urinishlar soni 6 marta hisoblanadi. Mashqni bajaruvchi mashqni
belgilangan chiziqni bosmasligi zarur.

Kuchni tarbiyalash. Sport mashg’ulotida kuchni tarbiyalash uchun “takroriy
kuchlanish” va “maksimal kuchlanish” metodlaridan foydalaniladi. “Takroriy
kuchlanish” metodi asosan muskul massasini oshirish maqsadi uchun qo’llaniladi.
Bunda yukning og’irligi o’rta bo’lishi va uni qisqa dam olishlar bilan mashq
bajarishi hamda toliqish oqibatida harakat ko’nikmasi to’g’ri bajarilishi buzila
boshlangunga qadar davom etishi kerak. “Maksimal kuchlanish” metodi
o’yinchilarda katta muskul ishini namoyon ettirish qobiliyatini rivojlantirishda
qo’llaniladi. Biz maxsus tanlangan mashqlarda katta qarshiliklarni oz dam olishlar
bilan qayta-qayta bajarishdan iboratdir. Ushbu metodlardan foydalanishda, kuchna
tarbiyalash uchun haddan tashqari ko’p mashq berish yuqori sinf o’quvchi qiz
basketbolchilarni harakatini tang holatga olib kelishi mumkin. Bunday hol ro’y
bermasligi uchun kuchni tarbiyalash mashqlari bo’g’inlar harakatchanligini
oshirish va bo’shashish mashqlari bilan birgalikda olib borilishi lozim. Malakali
yuqori sinf o’quvchi qiz basketbolchilarda kuchni tarbiyalash uchun kompleks
mashqlardan (ya’ni tezkorlikka urg’u berilgan kuchni va shu kabilarga
yo’naltirilgan kuchni tarbiyalash) foydalanish maqsadga muvofiqdir. Keyinchalik
asta-sekin berilayotgan mashqlarni murakkablashtirish, og’irlikni oshirish,
qaytarish sonini ko’paytirish, harkat tezligini etishtirish lozim.
Kuchni tarbiyalash uchun mashqlar
1. Dastaga mahkamlangan arqon uchidagi yukni qo’llar yordamida
dastani aylantirib arqonni dastaga o’rash va tushirish.
2. Xuddi shuni o’zi qo’llar bilak-tirsaklarni bukmasdan bajarish.
3. Gantellar qo’lda d.h.-qo’llarni, yonga, tepaga, oldinga, orqaga
qo’llarni bukmay bajarish.
4. Xuddi shuni o’zi qo’llarni bukib bajarish.
5. Devordan 0,5-0,7 m masofaga turgan holatda qo’llar bilan devorga
tayanib, devorni “itarib yuborish” (qo’llar tirsakda bukilib - yoziladi).
6. Xuddi shuni o’zi qo’llar tirsaklarda bukilib yozilmaydi. Faqat panja-
barmoqlar ishlaydi.

7. Oldinga engashgan holatda, qo’llarda gantel, qo’llarni yon tomonga
yozish (ko’tarish).
8. Xuddi shuni o’zi qo’llarini yonga, oldinga ko’tarib tushirish.
9. D.h. - Gantel elka ortida. Gantelni yuqoriga ko’tarib tushirish.
10. Xuddi shuni o’zi o’tirib - turish bilan birga bajarish.
11. D.h - Oyoqlar elka kengligida qo’lda shtanganing dastagi (grifi).
Elkaga ko’tarib uni yuqoriga dast ko’tarish.
13. Xuddi shuni o’zi 30-35 kg shtanga bilan bajarish.
14. Parallel brusda qo’llarni bukib yozish.
15. Parallel brusda qo’llar yordamida yurish.
16. Arqonga qo’l va oyoq yordamida chiqib tushish
17. Arqonga faqat qo’l yordamida chiqib tushish
18. Gimnastika narvonchasida, osilgan holatda, oyoqlar bilan to’ldirma
to’pni qisib olib uni iloji boricha oldinga –yuqoriga ko’tarish.
19. Xuddi shuni o’zi, faqat gimnastika skameykasida o’tirgan holatda
bajarish.
Tezkorlikni tarbiyalash Tezkorlik - bu yuqori sinf o’quvchi qiz
basketbolchining ma’lum sharoitda qisqa vaqt ichida u yoki bu harakatlarni bajara
olish qobiliyati tushuniladi. Tezkorlikni tarbiyalash uchun turli stiklik mashqlarni
qayta-qayta maksimal tezlikka yaqin yoki maksimal tezlikda bajarish lozim. Misol
uchun qisqa masofaga tezlikni oshirib yugurish, velosiped xaydash va shu kabilar.
Tezlikni doim oshirib borish hamda harakat amplitudasini maksimal darajaga
etkazish darkor.
Mashqlarni engillashtirilgan sharoitda (qiyalikdan pastga yugurish, lider
ketidan yugurish va h.k.) yoki avval og’ir sharoitda keyin esa oddiy sharoitda
bajarish kerak. Tezkorlikni tarbiyalash mashqlarini yuqori sinf o’quvchi qiz
basketbolchining o’zi yoki murabbiyi signal yordamida tezlikni nazorat qila olsa

va baholay bilsa samaraliroq bo’ladi. Tezkorlik mashqlarini maksimal tezlikda
bajarilishi uchun musobaqa metodidan foydalanish mumkin.
Tezkorlikni tarbiyalash uchun mashqlar:
1. Biron bir narsani otib ilish.
2. Xuddi shuni o’zi engil to’ldirma to’plar bilan bajarish
4. Gimnastika skameykasiga sonni tekkizib qo’llar bilan maydonga
tayanib, qo’llarni bukib-yozish qo’llarni yozganda tez qarsak chalish.Xuddi shuni
o’zi, biroq oyoqlar uchi bilan skameykaga tayangan holda bajarish.
5. Turnik oldida turib, sakrab qo’llarni tirsaklarda bukilgan holatga
keltirib osilib turish.
6. D.h- Oyoqlar elka kengligida, oldinga tez engashib qo’llarni cho’zish.
7. Xuddi shuni o’zi to’ldirma to’p bilan bajarish.
8. D.h - Oyoqlar kengroq joylashgan, oldinga engashgan holtda qo’llar
yon tomonda. Gavdani chap va o’ng tomonga burish.
9. Xuddi shuni o’zi, engil gantellar bilan.
10. D.h - Cho’kka o’tirish. Tezlik bilan bir oyoqda muvozanatni saqlash,
qo’llar oldinda, yonda so’ngra tezlik bilan dastlabki holatni egallash.
11. Xuddi shuni o’zi, to’ldirma to’p, gantel bilan bajarish.
12. D.h. - Tez balandga sakrash.
13. Xuddi shuni o’zi, tizzalarni ko’krakka tekizib.
14. D.h. - Tez oldinga-yuqoriga sakrash.
15. Xuddi shuni o’zi to’ldirma to’plarni ustidan gantellar bilan sakrash.
16. Cho’kka o’tirgan holatda, sakrab-sakrab oldinga harakat qilish.
17. Xuddi shuni o’zi yonga, orqaga sakrab harkat qilish.
Chaqqonlikni tarbiyalash uchun mashqlar:
1. Yurayotgan paytda har qadamda oldinda va orqada qo’llar bilan
chapak

chalish.
2. Xuddi shuni o’zi, biroq qo’llarni yon tomonga yozish hamda oyoqni
tizzada bukib son tagida chapak chalishni moslab harakat qilish.
3. Xuddi shuni o’zini, tizzalarni bukmasdan oyoqni yuqoriga baland
ko’tarib oyoqbilan chapak chalib harakat qilish.
4. Yarim o’tirgan va qo’llari bilan tizzasiga tayangan holatdagi sherigini
ustidan sakrab o’tish.
5. G’ov ustidan sakrab o’tayotgandek yugurish.
6. 60-80 sm balandlikdagi g’ov ustidan sakrab yugurish.
7. Yurayotgan paytga qo’llarni simmetrik ravishda oldinga, yuqoriga,
yonga qilib harakat qilish. D.h. - Cho’kka o’tirish. Shu holatdan oldinga tashlanib
qo’llarga tayanish. Oldinga tashlanganda o’ng (chap) oyoqni baland ko’tarish
lozim. So’ngra oyoqlarni qo’llar tomonga keltirib, cho’kka o’tirish holatidan turib
180 ga aylanib orqa tomonga xuddi shunday bajarish.
8. Xuddi hg’shuni o’zi, ammo tik turgan holatdan oldinga bir qadam
tashlab, so’ngra esa qadam tashlamay bajarish.
9. D.h. - oyoqlar bir oz bukilgan, qo’llar orqaroqda. Oldinga tashlanib
qo’llarga tayanish, qo’llar tirsak bo’g’imida bukiladi. (oyoqlar maydondan
uzilmaydi).
10. Xuddi shuni o’zi, ammo tashlangandan so’ng chapak chalib bajariladi.
11. D.h. - shug’ullanuvchilar bir-birlarini orqasida yarim qadam masofada
turib, shg’gavdani chap va o’ng tomonga burgan holda to’ldirma to’pni bir-
birlariga qo’llari bilan uzatadilar.
12. D.h. - shuni o’zi, bir yuqoridan ikkinchisi oyoqlari orasidan to’pni
sherigiga qo’ldan-qo’lga uzatadi.
13. D.h. - shuni o’zi, to’pni bel atrofida, oyoq va oyoqlar atrofida, sakkiz
raqami shaklida. Harakat qildirish mumkin. Bu mashqda sherigidan to’pni olgan
shug’ullanuvchi sherigi bajarmagan harkatni bajarishi lozim.

14. Turli to’siqlar osha yurish, yugurish. To’ldirma to’p bilan yoki juft-
juft bo’lib bir-birini qo’lini ushlagan holatda bu mashqni bajarish mumkin.
15. Gimnastika skameykasida sherigini ko’tarib, opichib yurish, yugurish.
16. Xuddi shuni o’zi, ko’zni yumib bajarish.
17. Xuddi shularni gimnastika xodasida bajarish (o’g’il bolalar)
18. Xuddi shularni boshga to’ldirma to’p qo’yib bajarish
19. D.h. - bir-biriga 1 metr masofada turgan holatda bir-birini bitta qo’lini
ushlab, oyoqni maydondan uzmasdan sherigini muvozanatdan chaqirishga harkat
qilish.
20. Xuddi shuni o’zi, bir oyoqda turib bajariladi.
Egiluvchanlikni tarbiyalash uchun mashqlar: 1.D.h.- Oyoqlar elka
kengligida, qo’llar elkada. Qo’llarni elkadan uzmasdan, oldinga va orqaga
aylantirish.
2.D.h. - Oyoqlar elka kengligida, qo’llar yon tomonda . Qo’llarni faqat tirsak
bo’g’imida bukib oldinga va orqaga aylantirish.
3.D.h. - Yuqoridagidek, qo’llarni bukmasdan, elka bo’g’imida avval kichik
so’ngra katta aylana harkatlarini bajarish.
4.D.h. - Shug’ullanuvchilar bir-birlariga orqa bilan turib, sherigini qo’llarini
pastda (yuqorida) ushlaydilar, hamda baravariga chap (o’ng) oyoq bilan oldinga
qadam tashlaydilar.
5. Xuddi shuni o’zi, ular tirsak-bilak bo’g’imida bir-birlari bilan
“birlashganlar”.
6. Gimnastika narvonchasiga orqa bilan turib, qo’llar bilan bosh
orqasidagi reykani ushlab, asta-sekin pastga qo’llar yordamida tushib “ko’prikcha”
hosil qilish.
7. Xuddi shuni o’zi, oldinga qadam tashlash harakatini bajarish.
maydonga chalqancha yotib ensa va tovonga tayangan holatda gavdani ko’tarish.
8. Xuddi shuni o’zi, boshni tagiga to’ldirma to’p qo’yib bajarish.
9. O’tirgan holatda qo’llarga suyanib gavdani ko’tarish.

10. Qo’llarga tayangan holatda yotib, (qo’llar tirsaklarda bukilgan)
qo’llarni to’g’rilab chap qo’lni va o’ng oyoqni orqaga - yuqoriga ko’tarish.
11. Xuddi shuni o’zi, oyoqni qo’l bilan ushlab olish lozim.
12. Xuddi shuni o’zi, oyoqni ikkala qo’l bilan ushlab olish.
13. Oyoqlar elka kengligida, qo’llar boshni orqasida. Gavdani bel-toz
bo’g’imida o’ngga va chapga burish bilan gavdani aylantirishni galma-gal bajarish.
14. Xuddi shuni o’zi, qo’llar yuqorida. Bu mashqni yuqorida to’ldirma
to’pni ushlagan holatda ham bajarish mumkin.
15. Oyoqlar elka kenglida, qo’llar belda. Gavdani gorizontal holatgacha
engashtirish.
16. Xuddi shuni o’zi, qo’llar boshni orqasida.
17. Oyoqlar elka kengligida, qo’llar belda. Oldinga uch marta engashib
qo’llar bilan maydonga tegish so’ngra yuqoriga sakrab maydonga tushib
cho’kallab o’tirish holatini egallash.
18. Xuddi shuni o’zi, oldinga engashganda qo’llar bilan boldirdan ushlab
peshonani tizzaga tegizish.
19. Oldinga engashgan holatda qo’llar bilan maydonga tayanib “to’rt
oyoqlab” yurish.
20. Cho’kka tushib “to’rt oyoqlab” yurish.
Chidamlilikni tarbiyalashga mo’ljallagan mashqlar.
1. Ag’darilgan gimnastika skameykaini taxtasiga oyoqlarni uchi bilan
turiladi. Tovon esa polga tegadi. Oyoqlarni tizzada bukmasdan oyoq uchida
ko’tarili va tushishi.
2. Arqon ga oyoq va qo’llar yordamida chiqish va tushish.
3. Xuddi shuni o’zi, faqat tushish qo’llar bilan.
4. Xuddi shuni o’zi, chiqish ham tushish ham qo’llar bilan.
5. D.h. - Dastlabki holatdan cho’kkalab o’tirish, undan to’liqlarni ushlab
tizzalarni yozish so’ngra d.h. egallash.

6. Cho’kkalab o’tirish holatidan, qo’llarga tayanib yotish holatiga o’tish
va aksincha.
7. Asosiy holatidan, cho’kka o’tirish undan qo’llarga tayanib yotish
holatiga o’tish va aksincha.
8. Xuddi shuni o’zi, sakrab asosiy turish holatini egallash.
9. Cho’kka tushib o’tirgan holatda qo’llar orqada maydonga tayangan,
tozni maydonga tegizmay qo’l va oyoqlarda yurish.
10. Chalqancha yotgan holatda oyoqlarni ko’tarib tushirish.
11. Xuddi shuni o’zi, oyoqlarni boshdan oshirib maydonga tekkazish.
12. Gimnastika skameykasiga o’ng va chap oyoq bilan galma-gal chiqib
tushish.
11. Xuddi shuni o’zini ikkita skameykani ustma-ust qo’yib bajarish.
12. Gimnastika narvonchasidan ushlab “to’poncha” bajarish.
13. Xuddi shuni o’zi, qo’lda yuk bilan bajarish.
14. Amortizator, espander bilan bajariladigan mashqlar.
15. To’ldirma to’p va turli og’irlikdagi gantellar bilan bajariladigan
mashqlar.
11. Giri va shtanga bilan mashqlar.
12. Brus, turnikda bajariladigan mashqlar.
13. Sherigini qarshiligini engib, yoki sherigi bilan bajariladigan mashqlar.
Chidamlilikni tarbiyalashda bir me’yorda mashq qilish metodidan, shuningdek,
takroriy va o’zgaruvchi mashq metodlaridan foydalaniladi.
Jizzax viloyati G’allaorol tumani 1-2-sonli sport maktabida 13-14 yoshli
gandbolchi o’quvchilari qizlar gandbol sport mashg’ulotida yuqoridagi maxsus
mashqlar berilishi natijasida tadqiqotni oxirida quydagi natijalari olindi.
Tenis to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush (6 marta urunish). Testning
ta’rifi: Tekshiruvchilar 6 metr uzoqlikdan harakatlanib kelib 1x1m.li nishonni urish

talab qilinadi.Urinishlar soni 6 marta hisoblanadi. Mashqni bajaruvchi mashqni
belgilangan chiziqni bosmasligi zarur.
3x10 metrga mokisimon yugurish Testning ta’rifi: Tekshiruvchilar yuza
chiziq o’rtasida joylashadilar. Kelishilgan ma’lum bir ishora bo’yicha sportchilar
birin-ketin 10 m li belgilarga va yugurib borib qaytishi kerak. Mashqni bajaruvchi
mashqni bajarishda ushbu ko’rsatilgan belgi chiziqlarga oyoqlarini tekkizib
qaytishi shart.
2.2. O‘tkazilgan tajribani samaradorligi. O’tkazilgan tadqiqot oldin sinov
guruhi tenis to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush (6 marta urunish) mashqi
orqali tajrib boshlangan vaqtida o’rtacha ko’rsatkich 3.02 marta tenis to’pini 6
metrli 1x1m.li nishonga urush natijani qayt etildi. Nazorat guruhi qizlarida
3.2marta tenis to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush natijanisi olingan. Tadqiqot
oxirida kuzatuv mobaynida (sinov guruh) gandbolchi qizlari o’rtacha ko’rsatkichi
3.5 marta tenis to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush natijasini bajarishdi,
tadqiqot oxirida gandbolchi qizlarning o’rtacha ko’rsatkichi 0.8%ga o’sish
kuzatildi. Nazorat guruhi gandbolchi qizlar o’rtacha ko’rsatkichlari 4 marta tenis
to’pini 6 metrli 1x1m.li nishonga urush mashqini bajarishdi, tadqiqot oxirida
gandbolchichi qizlarning o’rtacha ko’rsatkichi 0.9%ga o’sish kuzatildi. 3x10
metrga mokisimon yugurish. Kuzatuv mobaynida sinov guruh gandbolchiilari
3x10 metrga moksimon yugurish meyorini tadqiqot boshida o’rtacha ko’rsatkich
15.2 sekund natijani tashkil qilgan bo’lsa, taqdiqot oxirida gandbolchi qizlarning
o’rtacha ko’rsatkichi 11.5sekundni tashkil qildi, o’rtacha ko’rasatkich 0.7%ga
o’sish kuzatildi. Nazorat guruhi gandbolchi qizlar 3x10 metrga moksimon yugurish
meyorini tadqiqot boshida o’rtacha ko’rsatkich 16.7 sekundni tashkil qilgan bo’lsa,
tadqiqot oxirida o’rtacha ko’rsatkichi 12.5 sekundni tashkil qildi, o’rtacha
ko’rsatkich 0.6%ga o’sish kuzatildi. 60 metrga yugurish. O’tkazilgan tadqiqot
jarayonida sinov guruhi gandolchiilari 60 metrga yugurish meyorini tadqiqot
boshida o’rtacha ko’rsatkich 16.1 sekundni tashkil qilndi, Tadqiqot oxirida
gandbolchi qizlarning o’rtacha ko’rsatkichi 11.5 sekundni tashkil qildi, o’rtacha
ko’rsatkichi 0.7%ga o’sish kuzatildi. Nazorat guruhi gandbolchi qizlari 60 metrga

yugurish meyorini tajriba boshida o’rtacha ko’rsatkichi 17 sekundni tashkil qilgan
bo’lsa, taqdiqot oxirida gandbolchi qizlarni o’rtacha ko’rsatkichi 13.6 sekundni
tashkil qildi, 0.8% o’sish kuzatildi.

XULOSA
Mavzu bo‘yicha qayd etilgan adabiyotlar tahlili shu narsani e’tirof etishga
imkon beradiki, yosh gandbolchi qizlarni jismoniy tayyorlashda ularni turli o‘yin
malakalariga ixtisoslashgan turlari shu malakalarni samarali ijro etishda muhim
ahamiyatga ega ekan. Yurtimizda xotin-qizlar hayot, mehnat va ijtimoiy
turmushdagi o’rni beqiyos yuqori darajadadir. Ularning sihat-salomatligini doimo
yaxshilash, jismoniy jihatdan barkamol bo’lishi uchun tula shart-sharoitlar
yaratilgan. Bu yo’lda sport inshootlarining zamonaviy andozalarga mos kelishi,
xotin-qizlardan mutaxassis qadrlar tayyorlashni ko’paytirish, maxsus sport
musobaqalarini tashkil etish va ularga xotin-qizlarni ommaviy jalb qilish hozirgi
davrning maksad va vazifalaridan biridir. BO’SMda jismoniy tayyorgarligini
tarbiyalash natijasida 13-14-yoshli gandbolchi qizlarga faqat musobaqalarga emas
balki katta xajmdagi trenirovka ishini bajarish uchun ham kerak. U organ va
sistemalarning (ayniqsa markaziy nerv sistemasi, yurak-qon tomir, nafas olish
sistemasi va muskul apparatining) tayyorgarlik darajasiga, sport texnikasining
takomillashgan darajasiga va harakatlarni tejamli bajara bilishiga bog‘liqdir.
Tadqiqotlarni tashkil qilishda biz tomondan ko‘rsatkichlarning ikki guruhi
qo‘llanildi: jismoniy tayyorgarlik va gandbol murabiylarining jismoniy tarbiya va
sport mashg’ulotlarini tashkil qilish ko‘rsatkichlari. Bu ko‘rsatkichlardan
foydalanish bizga BO’SMda 13-14-yoshlı gandbolchi qızlarnı jısmonıy
tayyorgarlıgını oshırıshda zamonavıy texnologıylardan foydalangan holda
gandbolchii qizlarning jismoniy rivojlanish va jismoniy tayyorgarligini real
baholash imkoniyatini yaratdi Pedagogik tajriba davomida Jizzax viloyati
G’allaorol tumni 1-sonli sport maktabi 13-14-yoshli gandbolchi qizlarning
jismoniy tayyorgarligi ko’rsatgichlari, Jizzax viloyati G’allaorol tumni 2-sonli
sport maktabi 13-14-yoshli gandbolchi qizlarning jismoniy tayyorlagarligi
ko’rsatkichlaridan yuqori ekanligi pedagogik tadqiqot davomida kuzatildi. Jizzax
viloyati G’allaorol tumni 2-sonli sport maktabi 13-14-yoshli gandbolchi qizlarni
jısmonıy tayyorgarlıgını oshırıshda zamonavıy texnologıylardan foydalangan holda
murabiylar tomonidan jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari tashkil qilindi.

Murabiylar tomonidan tashkil qilingan mashg’ulotlarda 13-14-yoshli gandbolchii
qizlarning jismoniy tayyorgarligi va t ех nik-taktik tayyorgarligini samarali
shakllantirildi. BO’SMda oliy va o’rta ma’lumotli murabiylari malaka va bilimlari,
ko’nikmalari yuqori ekanligi buni tasdig’ini topdi. Gandbol murabiylari tomonidan
olib borilgan jismoniy tarbiya mashg’uloti muntazamli tashkil qilinganligi sababli
O’zbekiston chempionatida va kubigi musobaqalarida yuqori natijalarga erishildi.
BO’SMlarining Gandbol bilan shug’ullanuvchi o’quvchilarning jismoniy
tayyorgarligini aniqlab, rivojlanish jarayonini kuzatildi. - BO’SMlarida Gandbol
sport turi mashg’ulotlarida maxsus mashqlardan foydalanish orqali o’quvchilarda
jismoniy sifatlarni tarbiyalashning samarador usullari, shakllari, yo’llarini
aniqlandi

FOYDALANILGAN АDABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport
to‘g‘risida”gi Qonuni (Yangi taxriri). -T.: 2015 yil 4-sentabr.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 5-noyabrdagi
Yurish, yugurish, mini-futbol, badminton, stritbol va “workout” sport turlarini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida PQ-5282-sonli qarori.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi
Farmoni.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish choratadbirlari
to‘g‘risida”gi 3031-sonli Qarori / Xalq so‘zi, 4 iyun 2017 yil.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018 yil 5
martdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368 sonli Farmoni.
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 16
iyuldagi “Davlat ta’lim muassasalari huzurida sport klublarini tashkil etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 542-sonli qarori.
7. Umumiy o’rta ta’limning jismoniy tarbiya bo’yicha milliy o’quv
dasturi Toshkent 2021y.84b
8. Abdullayev R. Xonkeldiyev SH. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
uslubiyati darslik, Toshkent: 2005-yil .310b
9. Ахмедов Ф . Қ ., Атамуродов Ш . Ў ва бошқалар ., Бошланғич
синфларда жисмоний тарбия . Услубий қўлланма . “ Истиқлол нашриёти ”
Тошкент -2013 й
10. Axmedov F.Q., Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi “Ruhsora servis”
нашриёти . DARSLIK. 2021 323b.
11. Axmedov F.Q. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi fanidan 101-
savolga 101 javob Jizzax - 2011 yil.

12. Azizova R.I. Sport va harakatli o‘yinlarni o‘qitish metodikasi.T.2009.
145b
13. Azizova R.I. Sport va harakatli o‘yinlarni o‘qitish
metodikasi.T.2010.245b
14. Olimov.A.I., “Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi” o’quv
qo’llanma “Tafakkur” nashriyoti-2020 y.180 b.
15. Olimov.A.I., Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi “o’quv
qo’llanma “Tafakkur” nashriyoti-2022y.180b
16. Salomov R.S. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. 1-jild. – T.:
Ilmiy texnika axboroti press nashriyoti, 2018y 145b.
17. Salomov R.S. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. 2-jild. – T.:
Ilmiy texnika axboroti press nashriyoti, 2018y. 235b.
Internet saytlari
37. http//www.Norma.uz. O‘zbekiston respublikasi qonun hujjatlar
to‘plami sayti.
38. http//www.pedagog.uz.
39. .http//www.ziyonet.uz.
40. . http://www.edustorng.ru/main/book/pedagogtechno.htm
41. http://dl.nw.ru/theories/technologies

Gandbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish