Gapda ajratilgan so‘z shakllari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	86.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Gapda ajratilgan so‘z shakllari

Купить

GAPDA AJRATILGAN SO‘Z SHAKLLARI

Reja :
•
Ajratilgan so‘zshakllar.
•
Ajratilgan sifatlovchi.
•
Ajratilgan ega.
•
Ajratilgan hol.
•
Ajratilgan to‘ldiruvchi.
•
Teng bog‘lanish haqida.

Ajratilgan so‘zshakllar. Gapda ishtirok etayotgan atov birliklarining ma’nosi so‘zlovchi uchun yetarli
darajada ochilmagan bo‘lishi mumkin. Shunda ularning ma’nolarini muayyanlashtirish maqsadida
alohida, ta’kid ohangiga ega bo‘lgan atov birliklari nutqqa kiritiladi. Quyidagi gaplarga e’tibor
bering: 1. Shavkat she’r o‘qidi. 2. Yurtim – Nurota. 3. Uning kafolati kerak bo‘ladi. 4. Soy buyida uzoq
turdi. 5. Seni sog‘indim. Tinglovchi uchun ushbu gaplardagi ma’lum bir so‘zlar ma’nolari izohlarsiz
noaniq bo‘lishi mumkin. Buni e’tiborga olgan holda so‘zlovchi ularni muayyanlashtiruvchi so‘zlar
bilan qo‘llaydi: 1. Shavkat, shoir, she’r o‘qidi. 2. Yurtim – Nurota, tog‘lar orasi. 3. Uning, Ikrom
Imomzodaning, kafolati kerak bo‘ladi. 4. Soy bo‘yida, qo‘sh yong‘oqning tagida, uzoq turdi. 5. Seni,
vafodorimni, sog‘indim. Birinchi gapda ega (Shavkat)ning ma’nosini shoir so‘zi, ikkinchi gapda
kesim (Nurota)ning ma’nosini tog‘lar orasi, uchinchi gapda aniqlovchi (uning)ning ma’nosini Ikrom
Imomzodaning so‘zshakli, to‘rtinchi gapda hol (soy bo‘yida) ning ma’nosini qo‘sh yong‘oqning
tagida so‘zshakli, beshinchi gapda to‘ldiruvchi (seni) ning ma’nosini vafodorimni so‘zshakli
izohlagan, to‘ldirgan, muayyanlashtirgan. Bu so‘zlar o‘zi izohlayotgan so‘zlar bilan bir hokim so‘zga
tobelanadi. Undan faqat nisbatan tor ma’noga egaligi va ta’kid ohangi bilan ajralib turadi. Bunday
atov birliklari gapning ajratilgan kengaytiruvchisi deyiladi. Gapning so‘z kengaytiruvchisi ham, gap
kengaytiruvchisi ham ajratilishi mumkin. Yuqoridagi birinchi va ikkinchi gaplarda gap
kengaytiruvchisi, 3-, 4-, 5- gaplarda esa so‘z kengaytiruvchisi ajratilgan. Shu boisdan ajratilgan
kengaytiruvchilarni:a) ajratilgan gap kengaytiruvchilari;b) ajratilgan so‘z kengaytiruvchilari
ko‘rinishida ikkiga bo‘lib o‘rganish mumkin.

Gap ajratilgan kengaytiruvchilari bilan ajratilgan bo‘laklar muqobil atamalar emas. Chunki ajratilgan bo‘laklar
deganda, gap konstruktiv bo‘laklarining ajratilishi tushuniladi. Ajratilgan kengaytiruvchilar atamasi esa bo‘lak
mavqeiga ega bo‘lmagan atov birliklarini ham o‘z ichiga qamrab oladi. Masalan, Men seni, vafodorimni,
sog‘inganimni ayta olmayman gapida vafodorimni so‘zshakli ajratilgan kengaytiruvchi, lekin gap bo‘lagi
emas.Ajratilgan kengaytiruvchining gap struktur sxemasiga munosabati ular izohlayotgan atov birliklariniki
kabi. Ajratilgan kengaytiruvchi ajralmish (muayyanlashtirilayotgan) atov birliklari-ning «soyasi» bo‘lganligi
bois, ular bilan bir butun holda bevosita yoki bilvosita gap struktur qolipiga daxldor bo‘ladi. Ajratilgan
kengaytiruvchi muayyanlashtirilayotgan bo‘lakning «soyasi» bo‘lganligi bois, sof nutqiy hodisa. Shuning
uchun uning mavjudligi va o‘ziga xosligi sof nutqiy omil – ohang bilan ham bog‘liq. O’ziga xos ohangdan
mahrum qilinsa, u boshqa nutqiy hodisa – undalmaga monand bo‘lib qoladi. Masalan, Erkin, ukam, injener
bo‘ldi gapida ukam atov birligi ajratilgan kengaytiruvchiga xos ohangdan mahrum etilsa (ukam birligidan
keyin ajratish pauzasi qo‘llansa), u egaga va eganing atov birligi esa undalmaga aylanib qoladi.Gap va so‘z
kengaytiruvchilarining ajratilishida o‘ziga xosliklar bor.Gapda izohlovchining ajratilishi boshqa
kengaytiruvchilarga nisbatan o‘ziga xos. Izohlovchi odatda izohlanmishdan oldin keladi: traktorchi Toshpo‘lat,
oshpaz Mamatqulov, professor Jo‘rayev kabi. Izohlovchi ajratilganda, izohlanmish qanday mavqeda bo‘lsa, u
ham shunday mavqega ega bo‘ladi. Masalan, Traktorchi Toshpo‘lat aka smenani topshirdi gapida izohlovchi
(traktorchi) ega (Toshpo‘lat aka) ga tobe. Biroq u ajratilsa, gap egasiga tobeligi yo‘qoladi va o‘zi ham egaga
aylanadi. Toshpo‘lat aka, traktorchi, smenani topshirdi. Bu gapda traktorchi so‘zshakli o‘rni o‘zgargan
izohlovchi emas, balki tamoman yangi mavqe (gapning konsruktiv bo‘lagi – ega) olganligini izohlanmish
(Toshpo‘lat aka)ni gapning boshqa konstruktiv yoki nokonstruktiv bo‘laklari vazifasiga qo‘yish bilan amin
bo‘lish mumkin:Bu kishi – Toshpo‘lat aka, traktorchi;Toshpo‘lat akani, traktorchini, taniyman;Toshpo‘latning,
traktorchining, obro‘yi baland, hurmati joyida.Birinchi gapda «sobiq» izohlovchi bo‘lmish traktorchi kesim,
ikkinchi gapda to‘ldiruvchi, uchinchi gapda qaratuvchi aniqlovchi vazifasida kelgan. Demak, bunday holda
ajratilish natijasida izohlovchi o‘z sifatini o‘zgartiradi.

Ajratilgan sifatlovchi. Sifatlovchi aniqlovchi ajratilganda ham aniqlanmishdan keyinga o‘tadi: 1.
Ipaklari tillodan do‘ppi tikdim – Do‘ppi tikdim, ipaklari tillodan. 2. Yalang oyoq Qobil bobo dag‘-
dag‘ titraydi – Qobil bobo, yalang oyoq, dag‘-dag‘ titraydi.Gapning boshqa turdagi
kengaytiruvchilari ajratilganda, ajralmish va ajratilgan kengaytiruvchilar grammatik shakl va
sintaktik mavqe jihatidan sifat o‘zgarishi kasb etmaydi.Ajratilgan ega. Izohlovchi ta’kidlanganda,
ajratilgan egaga aylanadi: 1. Dotsent Jumayev Tursunali ilmiy safarga jo‘nadi – Jumayev
Tursunali, dotsent, ilmiy safarga jo‘nadi. 2. К apitan Xudoynazarov so‘z oldi – Xudoynazarov,
kapitan, so‘z oldi.Quyidagi gaplarda eganing o‘zi ajratilgan: Siz, yoshlar – bizning umidimizsiz.
Bunda yoshlar so‘zshaklini ajralmish egadan oldinga o‘tkazib bo‘lmaydi. Ajratilgan ega
izohlovchidan oldin bo‘lganda uning o‘rnini almashtirish mumkin: Jumayev domla – domla
Jumayev kabi.Ajratilgan hol. Bunda gapning bo‘lagi ma’nosi juda ham aniq bo‘lmagan, umumiy
so‘zshakl bilan ifodalanadi. Ajratilgan holning ma’nosi nisbatan muayyan va tor bo‘ladi: Qishda,
chillada, bo‘rilar odamga ham hamla qiladi.Ajralmish holsiz ajratilgan hol bo‘lishi mumkin: Ikrom
aka, xayolga cho‘mib, bozorga qarab ketmoqda edi. Bundagi ajratilmishni ajratish-ta’kid deb
atash mumkin.

Ajratilgan to‘ldiruvchi. Ajratilgan to‘ldiruvchi odatdagi to‘ldiruvchining – olmoshning ma’nosini izohlaydi:
К echa kunduz seni, vafodorimni, o‘ylayman.Ajratilgan bo‘laklar tahlilida yana quyidagiga e’tibor berish
lozim:1) uyushiq bo‘lakli gaplarda umumlashtiruvchi so‘z yoki uyushiq so‘zlar ajratilgan bo‘lishi mumkin: 1.
Ikrom va Otabek – sinfdoshlar, yo‘lga tushishdi. 2. Sinfdoshlar – Ikrom va Otabek yo‘lga tushishdi. Birinchi
gapda sinfdoshlar, ikkinchi gapda Ikrom va Otabek uyushiq so‘zlari ajratilgan kengaytiruvchidir;2) ajratilgan
bo‘laklarni aniqlashda tartib muhim rol o‘ynaydi. Ajratilgan kengaytiruvchi keyin, ajralmish kengaytiruvchi
oldin keladi: 1. U shaharga, Qarshiga, ketdi. 2. U Qarshiga, shaharga, ketdi. Birinchi gapda Qarshiga, ikkinchi
gapda shaharga so‘zshakli–ajratilgan birlik.Ajratilgan aniqlovchi bilan aniqlanmish distant holatda bo‘lganda,
ularning aloqasi kuchsizlanib, aniqlovchining nisbiy mustaqillik holati kuchayadi: Haligi yigit, qo‘lida tuguni
bor edi-ku, sartarosh, ertaga ta’tilga chiqar ekan. Teng bog‘lanish haqida. Gap o‘zaro teng bog‘lanishga ega
so‘zlar bilan ham kengayishi mumkin: Bodomlar, shaftolilar va o‘riklar gulladi. Bu gapdagi bodomlar, o‘riklar,
shaftolilar so‘zshakllari sintaktik mazmun jihatdan biri ikkinchisiga tobe bo‘lmasdan, teng aloqaga kirishgan
va bu aloqa teng bog‘lovchilar yoki ohang vositasida amalga oshirilgan. Bunday tenglanish qatorini hosil
qilgan so‘zshakllar bir kengayuvchi so‘zshaklga tobelanib, sintaktik jihatdan bir xil mavqega ega bo‘ladi.
Bunday so‘zshakl uyushiq so‘zshakl deyiladi. Tenglanish qatori gapda har qanday sintaktik mavqeni egallashi
mumkin:kesim: Siz aqlli va tadbirkorsiz.ega: Go‘yo Navoiy va Boyqaro qarshimda edi.hol: Suv o‘ynoqlab,
ko‘piklanib oqardi.to‘ldiruvchi: U qalam, daftar, ruchka oldi.aniqlovchi: Nasibaning va К arimaning opalari
keldi.undalma: Aziz do‘stlar, yurtdoshlar, sizlarni sog‘inib yashadim.

К o‘rinadiki, gapning konstruktiv bo‘laklari ham, nokonstruktiv bo‘laklari ham uyushishi
mumkin.Uyushiq so‘zshakllar bir butun holda, yaxlit a’zo sifatida gap struktur qolipiga bevosita
(uyushiq kesim, ega, hol) yoki bilvosita (to‘ldiruvchi, aniqlovchi va boshqa so‘z kengaytiruvchisi)
daxldor bo‘ladi. Tenglanish qatoridagi so‘zshakllar sintaktik jihatdan bir xil mavqega ega bo‘lmasligi
ham mumkin. Ya’ni ular bir hokim uzvga tobelanishsa va o‘zaro teng aloqaga kirishishsa-da, sintaktik
vazifa jihatdan farqlanadi. Masalan: Har joyda va har kimga sen haqingda gapirdim. Bundagi har
joyda va har kimga so‘zshakllari o‘zaro teng aloqaga kirishgan, lekin biri gap kengaytiruvchisi (har
joyda), ikkinchisi esa so‘z kengaytiruvchisi (har kimga). Bunday tenglanish qatori uyushmagan
tenglanish qatori deyiladi. Uyushmagan tenglanish qatori a’zosining har biri har xil lisoniy-sintaktik
o‘rinlarning to‘ldiruvchisi bo‘ladi. Xususan, mazkur gapdagi har joyda so‘zshakli gap lisoniy
strukturasidagi hol o‘rnini to‘ldirsa, har kimga so‘zshakli gap markazidagi atov birligi [W]ning kengay-
tiruvchisi, gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo‘lmagan a’zo.Tenglangan so‘zshakllarining har
biri kengaygan bo‘lishi ham mumkin: 1. U dengiz qiyofasini kasb etgan keng paxtazorga va undagi
marra uchun kuyib-pishayotgan terimchilarga uzoq tikildi. 2. Sho‘x yigitlar, erka qizlar
quvnashar.Uyushgan so‘zshakl. Uyushgan so‘zshakl har doim sintaktik mavqe va morfologik
shakllanish jihatidan bir xil bo‘ladi. Ular boshqa so‘z bilan bog‘lanishda tenglik saqlaydi. Ammo
ularning qanday so‘z bilan ifodalanishi – so‘z turkumi jihatdan bir xil bo‘lishi va, demak, bir xil
so‘roqqa javob bo‘lishi shart emas: Seni (olmosh) va Salomatning ukasini (ot) taqdirlashadi.

Uyushgan so‘zshaklning oxirgisi tegishli grammatik shaklni olib, oldingilari olmagan bo‘lishi ham
mumkin: Maydonni begona o‘t, tosh va har xil chiqindilardan tozaladik. Bunda uyushgan
so‘zshaklning oxirgisi (chiqindilardan) chiqish kelishigi bilan shakllangan. Bu uyushgan
so‘zshaklning grammatik shakllanishi har xil bo‘lishi ham mumkin degani emas. Chunki oxirgi
so‘zshakldagi chiqish kelishigi uyushgan so‘zlarning boshqalariga ham tegishli. Faqat nutqiy tejam
grammatik ko‘rsatkichning barcha so‘zshaklda takrorlanishiga monelik qiladi.Uyushiq so‘zshaklning
muhim nutqiy belgisidan biri sanash ohangi bilan aytilishi. Sanash ohangi bo‘lmasa, sintaktik
mavqe, grammatik shakl va ifodalanish jihatlari bir xilligiga qaramasdan so‘zshakllar uyushiq
sanalmaydi. Masalan, Mening diqqatimni dumaloq oppoq toshlar tortdi gapidagi dumaloq va
oppoq so‘zshakli toshlar so‘zshakliga tobelanib, ifodalanish va grammatik shakl jihatdan bir xil.
Biroq ular uyushtiruvchi (sanash) ohangsiz uyushmagan kengaytiruvchi hisoblanadi. Demak,
sintaktik mavqe, grammatik shakl bir xilligi va uyushtiruvchi ohangga egalik uyushgan tenglanish
qatorining zaruriy belgisidir.Uyushiq kesimning o‘ziga xos xususiyati. Uyushgan ega, hol,
to‘ldiruvchi va aniqlovchida tegishli grammatik shakl har bir so‘zshaklda alohida-alohida mavjud
bo‘lishi ham, faqat oxirgisida bo‘lib, oldingilarida bo‘lmasligi ham mumkin. Biroq uyushgan
kesimlarda kesimlik shakllari bilan faqat oxirgi kesim shakllangan, boshqalari esa bu qo‘shimchani
olmagan bo‘ladi: 1. Bizning yoshlar dono va zukkodirlar. 2. Do‘kondorlar molini maqtab va
xaridorlarni chorlab turardilar. 3. Voqea sodir bo‘lgan joyga zudlik bilan borishimiz va masalaga
oydinlik kiritishimiz lozim.

So‘z kesimlik ko‘rsatkichi bilan shakllangan va kesimlik sintaktik pozitsiyasini egallagan bo‘lsa, u alohida
hukm va tugal ma’no ifodalaydi hamda gap hosil qiladi. Yuqorida keltirilgan gapda ham uyushgan
kesimning barchasi [Pm] ko‘rsatkichi bilan shakllantirilganda, ularning har biri alohida-alohida gapni
hosil qiladi va natijada qo‘shma gap vujudga keladi. Qiyoslang: 1. Siz a’lochi va jamoatchi kishisiz
(uyushiq kesimli gap) – Siz a’lochisiz va jamoatchisiz (qo‘shma gap). 2. U vaqtlarda otam kosib, onam
tikuvchi edi (uyushgan sodda gap) – U vaqtlarda otam kosib edi va onasi tikuvchi edi (qo‘shma gap).
Ikkinchi gapning har bir kesimini [Pm] bilan to‘la shakllantirib, qo‘shma gap tarzida qo‘llash uslubiy
g‘alizlikni keltirib chiqaradi. Shu bois ushbu o‘rinda qo‘shma gap emas, balki uyushiq kesimli sodda gapni
ishlatish o‘ng‘ay.Uyushiq kesimning har xil so‘z turkumi bilan ifodalanishi ham uchraydigan hodisa. Bu ot
va olmoshda mavjud: Taniganim, bilganim sen va Halimdir. Biroq fe’l va boshqa turkum so‘zi uyushiq
kesim hosil qila olmaydi. Chunki ot va fe’l boshqacha va qolgan turkumlar boshqacha tuslanishga ega
bo‘ladi: Itingdurman va bo‘zlagaydirman. Bu gapda kesimlik ko‘rsatkichlarini ikkala so‘zshakl uchun bitta
qilib bo‘lmaydi: Itingdur va bo‘zlagaydirman kabi. Uyushiq kesimlarning oldin turgani -i(b) shaklli
ravishdosh bilan ifodalanganda, hol bilan monand bo‘lib qoladi: 1. U ko‘rqib baqirib yubordi. 2. U tanib,
bilib, so‘ray boshladi. Har ikkala qo‘llanishda ham fe’l so‘zshakllar bir-biriga o‘xshaydi. Biroq gaplardan
birinchisida fe’l hol (ko‘rib) va kesim (baqirib yubordi) vazifasida. К eyingi gapda esa uyushiq kesim
mavjud. Biroq birinchi gapda uyushiqlikning zaruriy belgisi – uyushtiruvchi ohang mavjud emas.

Tenglanish qatorida bog‘lovchi. Tenglanish qatori bog‘lovchili yoki bog‘lovchisiz bo‘lishi mumkin.
Bog‘lovchisiz qator faqat ohang yordamida hosil qilinadi: 1. К arima, Gulnora, Halima boqqa jo‘nadilar.
2. U tanib, bilib, so‘ray boshladi.Bog‘lovchili qator bog‘lovchi vosita yordamida hosil qilinadi: 1.Eshikdan
yosh yigit va chol kirib keldi. 2. Farzandlarimiz dono va baxtiyordir.Tenglanish qatori nisbatan
cheklanmagan yoki cheklangan a’zodan tashkil topishi mumkin. Bu a’zolararo munosabatning turi bilan
bog‘liq. Shunday tenglanish qatori mavjudki, bunda bemalol qatorni to‘ldirish, yangi a’zo bilan davom
ettirish mumkin bo‘ladi: U ko‘k, qora, qizil qalamlar oldi. Bunday tenglanish qatori ochiq qator deyiladi.
Ochiq qator shunday a’zolardan tuziladiki, bunda bir a’zo boshqalariga qanday munosabatda bo‘lsa,
boshqa a’zo ham unga shunday munosabatda bo‘ladi. Yopiq qator esa shunday a’zolardan tashkil
topadiki, ularda qatordagi a’zolarning munosabati taqsimlangan bo‘ladi: bir a’zo ikkinchisiga
boshqacha, ikkinchisi birinchisiga boshqacha munosabatda bo‘ladi: Bog‘da nafaqat olma, balki nok ham
o‘sadi. Ochiq tenglanish qatorida tartib, asosan, erkin: Bog‘da o‘rik, olma, shaftoli o‘sadi gapi bog‘da
o‘rik, olma, shaftoli, balki nok ham o‘sadi shaklida berilsa ham, mazmunga putur etmaydi. Yopiq
tenglanish qatorida tartib, ko‘pincha, qat’iy bo‘ladi. Bog‘da shaftoli, olma, balki nok ham o‘sadi gapi
Bog‘da nafaqat nok, balki olma ham o‘sadi ko‘rinishini olsa, avvalgi mazmunni bermaydi (Qiyoslang:
pishirib, yedi – yeb pishirdi, to‘y va tomosha – tomosha va to‘y). Ba’zi bog‘lovchi faqat ochiq qatorni,
ba’zilari esa faqat yopiq qatorni tashkil etadi.Ayiruv bog‘lovchilari ochiq qatorni tashkil qiladi: 1. Biz
uchun maktab yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat ishi bo‘lmog‘i lozim. 2. Bunda bor na ofat, na
g‘urbat, na g‘am.Biriktiruv va zidlov bog‘lovchilari yo yopiq qatorni tashkil etadi, yoki qatorni yopadi: 1)
yopiq qatorni tashkil etish: Gullar va maysalar ajib bir go‘zallik baxsh etardi; 2) qatorni yopish: Gullar,
rayhonlar va maysalar ajib bir go‘zallik baxsh etardi.Tenglanish qatorining har ikkala turi – ochiq qator
ham, yopiq qator ham bog‘lovchisiz bo‘lishi mumkin:

Bog‘lovchili ochiq qator. Ayrim bog‘lovchi tenglik munosabatiga kirishayotgan har bir so‘zshakl
uchun qo‘llanib, qatorni bemalol davom ettirishi mumkin: Halim ham o‘qiydi, ham ishlaydi, ham
davolanadi gapida ochiq qatorni tashkil etuvchi bog‘lovchi, aytilganidek, asosan, ayiruv
bog‘lovchilar va ham yuklamasi.Bog‘lovchisiz ochiq qator. Bog‘lovchisiz ochiq qatorni tashkil
etuvchi a’zolar o‘zaro uyushtiruvchi ohang yordamida bog‘lanadi: Muhayyo, Surayyo, Dilshoda,
Muqaddas, К o‘zimni yashnatib kiyibsiz atlas.2.1. Bog‘lovchisiz ochiq qatorning ikki turi
mavjud:a) har xil predmet, belgi va shu kabilar nomi beriladi: Nonsiz, tuzsiz, suvsiz uch kun
qiynaldi. b) darajalanuvchi, ko‘payuvchi, to‘ldiruvchi a’zolar beriladi: Tutab, burqsib, yonib, kuydi
bechora.2.1.1. Yopiq bog‘lovchili qator a’zolari orasida: a) uyg‘unlik ( Halim qattiqqo‘l va jiddiy
edi); b) zidlik (Sekin, ammo chiroyli yozadi)ma’nosi mavjud.2.1.2. Bog‘lovchisiz yopiq qatorda
tenglanuvchi a’zolar juftlashadi: 1.Erta-indin kelarman (erta yoki indin kelarman). Ba’zan ayrim
vosita ham bog‘lovchisiz qatorni tashkil qilishda qo‘llanadi: Senga emas, qizimga aytaman.

Gapda ajratilgan so‘z shakllari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish