Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 106.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Геофизика ва геокимё асослари фани тўғрисида умумий тушунчалар. Ер тўғрисидаги бошқа фанлар орасида геофизика ва геокимё ўрни

Купить
Геофизика ва геокимё асослари фани тўғрисида умумий тушунчалар. Ер тўғрисидаги бошқа фанлар орасида геофизика ва геокимё ўрни. Режа: 1. Геофизика ва геокимё фанининг бўлинмалари: Ер физикаси, гидросфера геофизикаси, атмосфера ва космик геофизика, геофизик тадқиқотлар усуллари. 2. Ернинг физик ва геокимё майдонлари ва уларни аниқловчи параметрлари. 3. Геофизик ва геокимё тадқиқотлар усулларининг бўлимлари ва усулларнинг таснифи. 4. Ватанимизда ва чет элларда геофизик ва геокимё қидирув усулларининг ри вожланиш тарихи. Ушбу фан Ер юзаси ва Ер ости тоғ қазилмалари ва қудуқларда турли физик ва кимё ходисаларни ўрганишда структуравий хусусиятлар ва тоғ жинслари таркиби ҳамда фойдали қазилма уюмлари борлиги тўғрисида ҳулоса чиқариб бериши ва самарадорлиги туфайли тез қиммат баҳоли минерал хом ашё конлар турларини топиш ва разведкалашни ўрганиш имкониятини беради. Шу нуқтаи назардан, геофизика ва геокимё фани ўзининг долзарблиги билан ажралиб туради. Геофизика ва геокимё тадқиқот усулларини қўлланилиши муҳим халқ хўжалик ахамиятига эга, чунки улар Ер қобиғининг ҳар хил чуқурлиқдаги геологик-геофизик ва геокимё тузилиши ва таркиби хақида ва фойдали қазилмаларни топишда, бошқа усуллар билан аниқланмайдиган табиий ҳолатида ётган тоғ жинсларнинг физик ва кимё хоссалари бўйича маълумотларни олишга имкони бор. “Геофизика ва геокимё асослари” фанини ўзлаштириш жараёнида талабалар Ернинг физик ва геокимё майдонлари ва уларни аниқловчи параметрлар, геофизиканинг тўғри ва тескари вазифалар тўғрисида тушунчалар, тоғ жинсларнинг физик-кимёвий хоссалари ва геологик объектларнинг ходисавий тавсифномалар билан боғликлиги, геофизика ва геокимёнинг усуллари, дала ишларини ўтказиш услублари ва олинган маълумотларни талқин қилиш масалаларини таҳлил қилиш каби билим ва кўникмаларга эга бўладилар. Келгуси фаолиятида геофизика ва геокимё усулларининг асбобларини, дала ишларини ўтказиш услубларини, олинган натижаларни талқин қилиш ва аниқлигини баҳолаш мезонлари тизимида ишлашни, фойдали қазилмаларни ўрганишда геофизик ва геокимё усулларни ишлатиш ва маълумотларни талқин қилишда олган билимларини қўллайдилар. Геофизика ва геокимё асослари фани - Ер ҳақидаги фан бўлиб, Геология табиий фанлар тизимига киради ва у Ернинг тузилиши, пайдо бўлиши ва ривожланиши қонуниятларини ўрганади. Ер шар шаклидаги табиий жисм бўлиб, Қуёш тизимидаги осмон жисмларидан бири ҳисобланади. Ер шари турли табиий фанларнинг ўрганиш объектидир. Астрономия Ернинг фазода тутган ўрнини, география, геодезия, геоморфология Ер сиртининг табиати, табиий муҳитлари, рельеф шакллари ҳамда элементларини ўрганади. Биология эса ерда тирик ҳаёт - ўсимлик ва ҳайвонот олами эволюциясини, тупроқшунослик Ернинг энг устки ҳосилдор юпқа қатламини ўрганади. Қурилиш мухандислари Ерни қурилиш материаллари манбаи деб қарашадилар. Юқорида қайд этилган фан соҳалари ернинг фақат устки қатламларида содир бўлаётган жараёнлар ва ҳодисаларнинг ривожланиши ҳамда ўзгаришинигина ўрганади. Ернинг моддий таркибини минералогия (минераллар ҳақидаги фан) ва кристаллография (кристаллар ҳақидаги фан), петрография (тоғ жинслари ҳақидаги фан), геокимё (Ер кимёсини ўрганувчи фан), палеонтология (қадимги организмларнинг тошқотган қолдиқлари ҳақидаги фан), тупроқшунослик (тупроқ ҳақидаги фан), фойдали қазилмалар геологияси (минерал хом ашёларни ўрганувчи фан), гидрогеология (ерости сувлари ҳақидаги фан) ва бошқалар ўрганади. Ер юзасининг шакллари, уларнинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва тараққиётини геоморфология фани ўрганади. Ернинг ёши ва қатламлар орасидаги муносабат лар ни стратиграфия, тектоник ҳаракатларни геотектоника ва структураларни структура вий геология ўрганади. Тоғ жинсларини фация хилларига ажратиш ва фациал тахлил этиш ёрдамида табиатда илгари замонларда содир бўлган табиий геологик ва географик шароитларини тиклашимиз мумкун, жинсларнинг навбатма- навбат пайдо бўлиши шароитлари аниқлаб олишимиз мумкун. Жинсларнинг қандай шароитларда юзага келганлигини, масалан, қуруқлик шароитидами, денгиз ва океан шароитларидами, лагуна ёки кўл ва ботқоқликла ҳудудидами каби физик-географик тушунчаларга эга бўламиз. Магматик тоғ жинсларига хам эътибор берадиган бўлсак, уларнинг фациал шароитлари бутунлай ўзгача. Магматик жинслар фақат ер қобиғи ва пўстининг чуқур-ички қисмларида пайдо бўлади. Уларнинг физик-кимёвий жараёнлари тубдан фарқ қилади. Вулқон жинсларининг ўчоғи магма билан боғлиқ бўлса хам улар деярли ер юзасига яқинроқ жойларда ва асосан ер пўсти устки қатламларида юзага келади, демак бу жараёнлар тоғ тизмаларининг юзага келиши билан чамбарчарс боғлиқдир. Фацияларни синчиклаб ўрганиш ва уларни тахлил этиш фациянинг асосий мақсад ва вазифаларидан иборат. Ернинг ўтмиш геологик ва географик тарихини тиклаш вақтида қадимий даврларда бўлган жинсларни ҳозирги замон даврида юзага келган жинслар билан таққослаш мақсадга мувофиқдир. Бундай таққослаш усули геология фанида актуализм методи деб аталади. Актуализм методи йўлланмалари англия олими Ч.Лайел томонидан ишлаб чиқилган. Рус олимлари А.Д.Архангельский ва Н.М.Страховлар актуализм йўлланмаларига қўшимча фикрлар киритиб, фацияларни тахлил қилаётган вақтда уларга тарихий таққослаш усулларини қўллашни тавсия этишни таклиф қиладилар. Олимларнинг бу таклифи Ер юзида бошқа ҳеч қачон қайтарилмайдиган жараён ва ҳодисаларни тан олишдан иборатдир. Масалан: Бўр тоғ жинси (доскага ёзиладиган бўр қатлами бўр жинсидан тарашлаб олинади) Мезозой эрасининг энг охирги геологик даври ҳисобланган бўр даврида ҳосил бўлган. Мезозой эрасининг ёки бошқа эраларнинг геологик даврида бўр жинси қатламларининг пайдо бўлганлигини билмаймиз. Бу жинснинг ҳосил бўлиш жараёни бутунлай ўзгача: ё сайёз сув ҳавзаларида ёки лагуна хилидаги сув ҳудудида ҳосил бўлганлиги аниқланган. Шу бўр жинсининг пайдо бўлиши учун иқлим шароити иссиқ–илиқ бўлиши аниқланган. Сув таркибида бўр жинсини юзага келтирадиган кальций карбонат кимёвий эритмалар бўлиши шарт. Бундан ташқари фауна ва флоралари хам ўша шароитга мослашиб хаёт кечирадиган микроскопик-глобигерин жонзодлари кенг тарақкий этган, уларнинг жисмлари ҳам кальций карбонат моддалари билан тўйинган бўлиши керак. Глобигеринлар билан бир қаторда-белимнититлар ва аммонитларга нисбатан каттароқ бўлган жонзодлар ҳам яшаган. Сув ости ўсимликлари ҳам кальций каронатга тўйинган ҳолда ривожланган, шу сабабли уларнинг хаёт фаолияти даврида ҳосил бўлган чиқиндилари ва жонзодлар қирилиб кетиши натижасила кальций карбонат моддалари аста-секин чўкиб тўпланавериб бўр жинси қатламлари юзага келган. Микроскопик ва тахлил этиш кузатишлари юқорида қайд этилган фикрларни тасдиқлаб берди. Демак, бўр жинси қатламини алоҳида айтиш мақсадга мувофиқдир. Иккинчи мисол тариқасида каолинит (алюминий оксидига бой бўлган жинс) жинсини келтириш фация ҳақидаги тушунчани янада бойитишга ёрдам беради. Каолинит тўпламлари асосан таркибида алюминий оксиди билан тўйинган минераллар ва туб тоғ жинсларининг нурашидан, емирилишидан континентал шароитида юзага келади. Шуниси ажабланарлики каолинит жинслари қатлами кўмир конлари ҳавзалари пайдо бўлган даврда юзага келиши аниқланган. Каолинит жинсининг ҳосил бўлиши учун ҳам иқлим шароитлари илиқ-нам иссиқ ва жазирама иссиқ хукмронлик қилиши тасдиқланган. Қадимий геолого-географик ўтмиш даврида юзага келган илк-туб тоғ жинсларининг пайдо бўлиши жараёнлари мажмуасини ўрганиш фациал- генетик тахлил деб аталади. Бунинг учун қуйидаги физик-географик ва стратиграфик омилларни билиб олиш зарур: 1) Жинсларнинг ҳосил бўлиши миқдори муҳитлари-сув муҳитидами, қуруқлик шароитидами. 2) Сув ҳавзаларининг физик-кимёвий муҳитини аниқлаш-шўр сув муҳити, чучук сув муҳити, гази кўп холатидаги муҳит. 3) Сув ҳавзаларининг ва оқава сувларининг ҳаракат йўналиши. 4) Шамолларнинг ҳаракат йўналиши. 5) Сув ҳавзаларининг чуқурлиги, рельефи ва қуруқлик қисмининг рельефи. 6) Муҳит ва тахлил қилинаётган ҳудуднинг иқлим шароитлари. 7) Жинсларнинг минералогик таркиби, кимёвий таркиби, ранги, структура ва текстура тафсилотлари. 8) Жинсларнинг ва эгаллаб турган майдоннинг хажми. 9) Жинслар таркибида тошқотган холатида учрайдиган палеонтологик далиллар. 10) Трансгрессия ва регрессия жараёнлари. 11) Музликларнинг юзага келиши ва уларнинг чекиниш тафсилотлари. Геологияда геофизик ва геохимик усуллар кенг қўлланилади. Ернинг оғирлик кучи аниқ ва сезгир асбоблар билан ўлчана ди. Ер юзасида оғирлик кучининг тарқалишини гравиметрия тек ширади. Оғирлик кучининг тарқалишини аниқланиши Ернинг фи зик ҳолатини - изостазия , яъни мувозанат ҳолатини ту шунтиради. Ернинг магнит ва электрик хоссаларини ўрганиш эса геология қидириш ишининг энг муҳим усули бўлган магнитометрия разведкасида жуда аҳамиятлидир. Қазилма бойликларни қидиришда бу усул кўп ишлатилади. Ерни геофизик жиҳатдан текширишда унинг энг чуқур қис мини текширувчи сейсмометрик усулдан фойдаланилади. Бу усул Ер қатламларидаги сейсмик (зилзила) тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги, ютилиш ва қайтиш қонуниятларини, Ернинг физик ва кимёвий хусусиятларини ўрганади. 12) Шунингдек, геологияда геохимиянинг ютуқлари ҳам катта ўрин тутади. Геохимия тоғ жинсларини ташкил этган кимёвий моддаларни аниқлайди, металлогения ва вулқон отилиши жараён ларида вужудга келган кимёвий элементларнинг тарқалиш қонуниятларини ўрганади. Жинсларнинг Кимёвий таркибига фациал тахлил. Жинсларнинг кимёвий таркибини билишдан мақсад уларнинг қандай ҳосил бўлишидир. Масалан, тузлар бирикмаларининг чўкиндилари, гипс ва ангидрит уюмлари тахлил этилаётган ҳудудларда қадимий даврларда сув муҳитида шўрликнинг ошиб кетганидан дарак беради. Агар у ёки бу муҳитларда кислород миқдорининг ортиб бориши таркибида темир модаси бўлган минераллар вужудга келади. Олтингугуртли муҳитда темирнинг сулфид минераллари ҳосил бўлади. Тахлил қилинаётган ҳудудлардан кислороднинг миқдори кам ва кислород танқислиги хамда корбонат кислотаси етарли даражада бўлганлиги сабабли сидерит (темир корбонати) ҳосил бўлади; Оксидланган муҳитларда эса темир ва марганецларнинг оксидли бирималари ҳосил бўлади. Жинсларнинг ранги ёки туси таркибида учрайдиган минерал хиллари боғлиқ, бу эса ўз навбатида тоғ жинсларининг пайдо бўлиш шароитларини аниқлашда жуда қўл келади. Масалан, бўр жинси, доломитлар, оҳактошларнинг илк ранги оқ, оқиш ва кул ранг оқ рангларда бўлса, демак бу жинсларнинг ҳосил бўлиши шароити арид иқлимига тўғри келади. Тоғ жинсларнинг ранги қорамтир кул рангда ва қора тусда кўринса. Демак бу жинсларнинг таркибида органик моддаларнинг кўплигидан далолат беради. Айрим жинслар таркибида магний, гематит ва марганец минералларининг миқдори кўп бўлса, улар ҳам қора тусда бўлади. Лекин органик бирикмаларни металли минераллардан фарқлаш мутаххассислага жуда осон. Тоғ жинсларининг ранги сариқ ва жигаррангда бўлса, уларнинг ранг авввалги бирламчи ранги эмас, бу ранглар таркибида учрайдиган темир моддаларидан ташкил топган-биотит, авгит, пирит, марказит, пирротин ва ҳ.қ. минералларнинг кимёвий ўзгариши-оксидланиши натижасида ранги ўзгариб кетади. Жинслар қизил ва ғишт каби сариқ-қизил рангда учраса. Уларнинг таркибида темирнинг оксиди-гематит бўлади. Гематит борган сари оксидланаверади ва темирнинг гидроксиди лимонитга айланади. Кўпинча қум тошлар қатлами, қумоқ тупроқлар ва ҳатто оҳак толар ҳам шу рангда бўялган ҳолида учрайди. Бундай жараёнлар гумид иқлим шароитида юз беради. Кўпинчалик субтропик ва тропик иқлим минтақаларида фаол равишда ривожланади; демак бундан шундай хулосага келиш мумкинки ана шу ҳудудларнинг иқлим шароитлари тез-тез ёғингарчилик ҳамда қуруқ-иссиқ иқлим бўлганлигини билдиради. Ҳудудларда тропик ва субтропик иқлим шароитлари хукм сурган. Тоғ жинсларининг ранги нафақат палеогеографик аҳамиятга эга, балки палеогеографик аҳамиятини ҳам касб этади. Мисол тариқасида қуйидаги геологик шароитни келтиришини ўзи кифоя. Ғарбий Ўзбекистонда Зирабулоқ тоғининг шарқий бошланиш ҳудудида Рабинжон деган комплекс (мис, олтин, урана ва бошқалар) кони топилган. Кон ҳали топилмасдан олдин биология қидирув ва хариталаштириш ишлари олиб борилаётган кезда Ер юзасига шундай чиқиб турган қум тош ва чақмоқтошларга дуч келинди. Уларнинг ранги яшил ва кўк тусда эди. Диқкат билан тахлил қилингандан сўнг бу қатламлар орасидаги яшил ва кўк моддалар ўз қолдиқларнинг оксидланиши ва парчаланиб кетиши натижасида ҳосил бўлган. Малахит, азурит ва хризаколла минераллар экан. Бу минераллар миснинг корбонат ва гидрооксидлар гурухига киради. Конгломерат ва қумтошлар нураш жараёнлари туфайли ҳосил бўладиган қадимий аллювиал ётқизиқларидир. Бундай иккиламчи ётқизиқлар орасида мис ва бошқа металларнинг бирламчи сульфиди синденга кирувчи минераллар ҳосил бўлмайди. Миснинг корбонатли ва гидрооксидли минераллари қаёқдандир оқава сувлари билан бирга келтириб, қум ва шағал тошлар орасидан сизиб ўтаётганда мис маҳсулотлари шу қатламлар орасида филтрланиб, шу жойда қолган. Хулоса шундан иборатки, ана шу ҳудудда қайердандир миснинг бирламчи-туб кони бўлиши керак. Кейинги ўра (шурф) қазиш ва буруғлаш ишлари жараёнида конгломерат ва қумтошлар орасида палеозой эрасига таъллуқли бўлган жинслар (ҳар хил сланецлар ва мармарланган оҳактошлар) орасида ҳақиқатдан ҳам бирламчи яъни туб мис кони борлиги аниқланди. Жинсларнинг структурасини тахлил қилиш. Тўпланган жинсларнинг катта-кичиклигига, шаклларига ва юзасига яъни структураларига қараб, уларнинг таъби-тавсифини, чўкиндилар тўпламининг қандай мейёрда ҳосил бўлганлигини, сув ҳавзаларининг чуқур ва саёзлигини ҳамда қандай муддатлар давомида амалга ошганлигини билиб олиш мумкин. Маълумки, жинс доналарининг йириклиги қанча катта бўлса, улар қирғоққа яқин жойларда жойлашадилар. Жинс бўлакларининг йириклиги қанча майда бўлса, улар шунча узоқ ва янада узоқроқ жойларда тўпланадилар. Қирғоқ атрофи ва қирғоқ олди худудларида эса солиштирма оғирлиги катта рақамларга эга бўлган минераллар ҳосил бўлади. Натижада улар сочма конларни яъни қум, тупроқ ва шағал тошлар таркибий қисмида олтин, платина, қалай, вольфрамит, титан ва ҳ.қ. конлар ҳосил бўлади. Жинсларнинг текстураларини тахлил этиш. Чўкинди жинсларда одатда икки хил туркумга эга бўлган текстуралар бўлади. Бирламчи илк текстуралар. Бундай текстуралар жинслар бўлаётган вақтда ва ҳали бутунлайин жинс каби қотиб, қаттиқлашиб улгурмаган даврида юзага келади. Иккиламчи текстура эса чўкиндилар батамом қотиб улгурган ва тошсимон массага айланган яъни ҳақиқий жинс пайдо бўлган вақтда намоён бўлади. Текстуралар қатламларининг ички қисми, қатламлар аро, ҳамда қатламларнинг устки қисми хилларига ажратиб тахлил қилинади. Қатламлар орасидаги қайроқ тошлар ёки шағал тошлар бир тарафга қараб жойлашиб таралган бўлса, сув оқимининг йўналишини ва сув тўлқинларининг ҳаракати йўналишини билиб олишимиз мумкин. Йирик доналари қумлар тўплами ва конгломератлар қатламлари текстураси қат-қат ёки тарам-тарам холатида бўлмайди. Демак, сувнинг оқими ва сув тўлқинларининг йўналиши ҳодисалари уларга алоқаси йўқ. Жинсларнинг дона ва доначалари бетартиб холатда жойлашаверади. Жинсларнинг варақсимон тарам-тарам холатида жойлашгандаги кўриниши, бу майда ва майин қум ва гилмоя қатламларига тегишли албатта, сув хавзасининг пастки уфқларида сувнинг оқиш ҳаракати бўлмаганлигидан дарак беради. Жинс қатламларида тўлқинсимон ва ғадир- будур ўринишидаги текстура ҳосил бўлган бўлса, демак шу худуддаги қадимий сув ҳавзаси жуда саёз бўлганлигидан дарак беради. Дастлабки Ер ҳақидаги ёзма маълумотлар Бобил (ҳозиги Ироқ) давлатига мансуб. Дунёнинг пайдо бўлиши тўғрисидаги дастлабки ривоятлар Месопотамияда, милоддан аввалги 4 - 3 минг йилликда илк синфий давлатлар - Ур, Урук Лагаш ва бошқаларда вужудга келган. Булар эрамиздан аввалги 626 - 538 й. маълумотлар Жанубий Месопотамияда ҳукмронлик қилган Халдея династиясининг янги Бобил подшолигига қарашли шаҳарларда топилган гилдан ясалган буюмларда ёзиб қолдирилган. Дунёнинг пайдо бўлиши ҳақидаги Бобилликларнинг қадимги ривоятлари яҳудийларнинг «Инжил»ига, христиан ва мусулмон динининг «муқаддас» китобларига ҳам кириб қолган. Ишлаб чиқариш кучларининг тараққиёти табиий фанларнинг ривожланиши учун моддий асос яратди. Табиий фанлар Хитой, Юнонистон, Рим, Эрон, Ўрта Осиё давлатларида (Хоразмда, Суғдиёнада) нисбатан юксалди. Тахминан эрамиздан аввалги XX - XIX - асрларда Хитойда муаллифлар жамоаси томонидан ёзилган «Сан Хей Дин - тоғ ва денгизлар ҳақидаги қадимги ривоятлар» деган тўплам ёзилган. Олдинроқ унинг айрим қисмлари суяк, ёғоч, нефритдан ясалган тахталарга ёзилган. Кейинги асрларда унга қўшимчалар киритилган ва сўнгги нусхасининг яратилиши эрамиздан аввалги 400 йилларга тўғри келади. Бу қўлёзмада 17 та минерал: олтин, кумуш, қалай, мис, темир, магнетит, куприт, арагонит, реалгар, яшма, нефрит ва бошқалар ҳақидаги маълумотлар берилган. Япония ва Шарқий Хитой денгизларидаги оролларда тез - тез содир бўлиб турадиган зилзилалар маҳаллий аҳолини жуда қизиқтирган ва бу ҳодисани ўрганиш учун 132 инчи йилда Чжан Хэн биринчи бўлиб энг оддий сейсмограф ихтиро қилган. Қадимги юнонлар Ерни атрофи сув билан ўралган текис доира шаклидаги жисм деб тушунганлар. Юнонистонда илмий асосланган тушунчаларга эга бўлган олимлар етилиб чиққан. Улар дунёнинг тузилиши ва табиат ҳодисалари ҳақида турли фикрларни қўрқмай айтишган. Булар Фалес (эрамиздан аввалги VII- VI - асрлар), Гераклит (эрамиздан аввалги VI - аср), Демокрит (эрамиздан аввалги V- IV- асрлар), Эмпедокл (эрамиздан аввалги V -аср) ва бошқалардир. Улар табиатдаги барча ҳодиса ва жараёнларнинг сабабларини худога эмас, балки табиатдаги муайян кучларга, унинг ўзига хос қонуниятларига боғлаб тушунтирган. Бу фикрлар диний қарашларга бутунлай зид бўлган. Бу ўша вақтда қурила бошлаган илм - фаннинг улуғ биносига қўйилган биринчи ғиштлар эди. Геродот (эрамиздан аввалги 484 - 466 йиллар) Миср ерининг пайдо бўлиши тарихини ёзган. У Миср ўтмишда Ўрта ер денгизининг Эфиопиягача чўзилган акваториясининг кейинги вақтларда қуруқликка айланган қўлтиғи эканлигини шу ердаги тоғларда топилган денгиз чиғаноқларининг қолдиқлари ҳамда бошқа далилий ашёлар билан исботлаб берган. Юнон олими Арасту ҳам (эрамиздан аввалги 384 - 322 йй.) геология фанининг ривожланишига ўз ҳиссасини қўшган. Машҳур географ Страбон қуруқликда денгиз чиғаноқларининг топилиш сабабларини тушунтириб, ернинг денгиз тагидаги қисми ҳаракат қилиб кўтарилиши ва чўкиши натижасида ороллар, ҳатто материкларнинг ҳосил бўлишини кўрсатиб ўтган. Сицилия бир замонлар Апеннин яримороли билан қўшилганлиги тўғрисида фикр билдирган. У бу ердаги вулкан ҳаракатлари ер пўстининг тик ҳаракат қилиши натижаси деб тушунтирган. Александрия олимлари астрономияни нинг тараққиётига муҳим ҳисса қўшган . Аристарх Самосский (эрамиздан аввалги 320 - 250 йй.) ва унинг замондошлари Қуёш ва Ойнинг катталигини ўлчашга уринганлар. Дунёнинг маркази Ер эмас , балки Қуёшдир, Ер Қуёш атрофида айланади деб тахмин қилганлар. Уларнинг бундай қарашлари Николай Коперник ғоясидан ( XVIII аср) олдин баён этилган. Абу Райхон Беруний ўзининг араб тилида ёзган бир қатор асарларида Ер, минераллар, маъданлар, геологик жараёнлар тўғрисида жуда ажойиб фикрларни ёзиб қолдирган. Беруний ернинг думалоқлигига ишониш билан бирга унинг катталигини ҳам биринчилар қаторида аниқлаган. Олимнинг астра номик рисоласидаги схематик харитаси Эски Дунёни яхши билган лигидан далолат беради. Берунийнинг бу соҳадаги ишлари ғ арб географиясидан олдинда турган. Беруний ўша вақтдаги ўзининг ха ритасига афсонавий давлатлар ва Каспийбўйи мамлакатларини жойлаштирмайди, балки Хоразм ва Ҳиндистоннинг геологиясини тавсифлашга уриниб, оқар сувлар фаолияти ҳақидаги илмий фикрларини аниқ ифодалаб берган. Беруний айрим олимларнинг худонинг хоҳиши билан ариқдаги сув орқага қараб оқиши мумкин, деган нотўғри фикрларини фош этиб, сув оқимининг асл моҳиятини талқин этади ва у табиат қонунларига мос жараён эканлигини исботлаб берган. Унинг фикрича, сув марказга интилиш кучига эга, бинобарин у пасдан юқорига қараб оқмайди. Сувларнинг тоғ бағридан булоқ шаклида ёки ер тагидан юқорига фонтан бўлиб отилиб чиқишини Беруний ер остидаги босим кучига боғлаб тушунтирган. Дарё ётқизиқлари ҳақида эса Беруний ўзининг «Аҳоли яшайдиган жойлар орасидаги масофаларнинг охирги чегарасини аниқлаш» деган асарида бундай дейди : «Кимки бу ҳақда фикр юритар экан, у шундай хулосага келади - тош ва шағаллар ҳамда майда заррачалар турли куч лар таъсирида тоғдан ажралади; кейин узоқ вақт давомида сув ва шамол кучи туфайли уларнинг қирралари текисла н иб, силлиқланади ҳамда думалоқ шаклга киради. Улардан ўз навбатида майда доначалар - қум ва чанглар пайдо бўлади. Агар бу шағаллар дарё ўзанида тўпланса, орасига гил ва қум кириб, бир бутун қатламга айланади. Вақтнинг ўтиши билан аралашган нарсалар сув тагида кўмилиб кетади. Абу Райхон Беруний (979-1048 йй). Агар биз ана шундай думалоқ тошлардан ташкил топган ётқизиқларни учратсак, улар албатта юқорида ёзганимиздек пайдо бўлган десак бўлади. Улар ер устида ёки қатламлар орасида учраши мумкин. Бундай жараён узоқ вақтни талаб этади ва бизнинг тасаввуримиздан ташқаридаги доимий ўзгаришлар билан бевосита боғланган ҳолатда юз беради» (А.М.Беленицкий - Абу Райхон Беруний, Ленинград университети нашри, 1949, 207 б.). Беруний бу мулоҳазаларида XVIII - асрда М.В.Ломоносов, XIX -асрда Ч.Лайел томонидан бир-бирига боғлиқ бўлмаган ҳолда кашф этган актуализм ғояларини биринчилар қаторида баён этган. Шу асарда Беруний яна бундай дейди: «Денгиз ўрни қуруқлик билан, қуруқлик ўрни эса денгиз билан алмашади». Берунийнинг XI - аср бошларида биринчи бўлиб дарё ўзанларида чўкинди жинслар доналари ўлчамининг сув оқими тезлигига қараб ўзгариши қонуниятини яратганлиги (кейинчалик Беруний қонуни деб аталган) катта аҳамиятга эга бўлди. Бу қонуният сўнгги йилларда В.И.Попов (1964 й.) томонидан ишлаб чиқилган чўкинди ҳосил бўлишидаги фациал бирликларнинг босқичли динамик тамойилига мос келади. Беруний ўзининг «Минералогик трактат» деган асарида (X -асрнинг биринчи ярими) минераллар ҳақида чуқур ва аниқ илмий маълумотлар берган. Минералларни аниқлаш ва таснифлашда Беруний фақат уларнинг ранги ва шаффофлигидан эмас, балки қаттиқлиги ва солиштирма оғирлигидан ҳам фойдаланган. Берунийнинг замондоши буюк олим, табиатшунос ва файласуф Абу Али ибн Сино ҳам геология фанининг ривожланишига ўз ҳиссасини қўшган. Ибн Синонинг геологик дунёқарашлари унинг илмий қомуси «Ашшифо» (Қалбни даволаш) номли китобининг «Табиат» деган бўлимида ёритилган. Ибн Синонинг тошлар пайдо бўлишида зилзила ва тоғ қулашлари, ерларнинг ўпирилиши катта аҳамиятга эгалиги, ҳайвон ва ўсимликларнинг тошга айланиши тўғрисида ажойиб фикрлари бор. Ибн Сино томонидан темир ва тош материалларнинг пайдо бўлиши ҳақида айтилган фикрлари жуда қизиқарлидир. Ибн Сино ҳозирги аҳоли яшайдиган ўлкалар ўтмишда «ҳаётсиз ерлар ва денгиз ости бўлган» деган илғор фикрларни илгари сурган. Машҳур Озарбойжон математик - астрономи Муҳаммад Насриддин табиатшунослик соҳасидаги жуда кўп ишлари билан бирга минераллар ҳақида «Жавоҳирнома» деган асарни яратган. Бу асарда 34 минерал: зумрад, лаъл, шпинел, фируза, лазурит, агат, яшма ва бошқалар таърифланган. Уларнинг табиий хоссалари: ранги, ялтироқлиги, қаттиқлиги, солиштирма оғирлиги, шаффофлиги ва мўртлиги батафсил баён этилган. Ибн Сино ва Берунийнинг минералогия трактат-ларидан кейин Муҳаммад Насриддин асари ўз замондошларининг фикрла-рини умумлаштирган ва қимматли илмий маълумотлар билан тўлдирилган бирдан - бир асар бўлган. 1445 йилда поляк олими Н.Коперник «Осмон жисмларининг айланиши тўғрисида» номли асарида Ер ўз ўқи атрофида ва бошқа сайёралар билан биргаликда Қуёш атрофида айланишини исбот этди. Мирзо Улуғбекнинг математика ва астрономия фанларининг тараққиётига қўшган ҳиссаси беқиёсдир. У осмон жисмларининг тарқалиш қонуниятини, ҳаракатини ва сонини аниқлаш масалаларини тўғри талқин қилиб берган буюк олимдир. Рус олими М.В.Ломоносов геология фанига улкан ҳисса қўшган. Унинг «Ер қатламлари ҳақида» номли асари жуда каттаАбу Али ибн Сино (980- 1037йй) . М.В.Ломоносов (1711- 1765йй). аҳамиятга эга бўлган . Уни Россия геологиясининг асосчиси деб бежиз ай - тишмаган. В.М.Севергин эса «Минералогия луғати» ни яратган. XVIII- аср охирларида инглиз геологи Вильям Смит стратиграфия ва палеонтология фанларига асос солган. Инглиз олими Ч.Лайел «Геология асослари» номли капитал асарини XIX- асрнинг 30 инчи йилларида ёзган. Унда актуализм усули ёрдамида ўтмишдаги геологик жараёнларни қайта тиклаш мумкинлигини исботлаб берган. Шунингдек, у француз олими Ж.Кювье фикрига (катастрофик таълимот ташвиқотчиси) қўшилмасдан, геологик ўзгаришлар секин кечадиган ва узоқ давом этувчи эволюцион жараёнлардан иборат деб ҳисоблаган. Жумладан, органик дунёнинг тараққиёти шундай кечган. Француз олими Эли - де - Бомон контракция ғоясини яратган. Австрия геологи Э.Зюсс « Ер қиёфаси » номли машҳур асарини ёзиб, илмий геологияга муносиб ҳисса қўшган. Туркистон ўлкасида геологик қидирув ишлари асосан XIX - асрнинг охирларидан бошланади. Рус олимларидан И.В.Мушкетов-нинг 2 - томлик «Туркистон» номли қомусий асари, унинг Г.Д.Романовский билан ҳамкор-ликда Туркистоннинг биринчи геологик харитасини тузиши муҳим аҳамиятга эга бўлган. Ўзбекистон ҳудудининг геологиясини режали ўрганиш XX - асрнинг 30 - йилларидан бошланган. Жумладан, машҳур геолог Х.М.Абдуллаевнинг «Маъданларнинг интрузиялар билан генетик боғлиқлиги», «Дайкалар ва маъданланиш», «Ўрта Осиёда магматизм ва маъданланиш» каби асарлари Ҳ.М.Абдуллаев (1912-1962йй). фойдали қазилмаларни қидиришда доим дастуруламал вазифасини бажариб келмоқда. Гидрогеология ва мухандислик геологияси соҳасида Г..А.Мавлонов, Н.К.Кенесарин, литология сохасида В.П.Попов, О.М.Акрамхўжаев, петрография соҳасида И.Х.Ҳамрабоев, Т.Н.Долимов, тектоника соҳасида О.М.Борисов, М.О.Ахмаджонов, Р.Н.Абдуллаев каби йирик олимлар Ўзбекистон геологиясининг турли тармоқлари бўйича самарали ишлар қилишган. Асосий адабиётлар: 1. Воскресенский Ю.Н. Полевая геофизика. М.: Недра, 2010-478 с. 2. Алексеенко В.А. Геохимические методы поисков месторождений полезных ископаемых. М.: Логос, 2000. 3. William M. White. Geochemistry , Wiley-Blackwell, 2013. 4. R.E. Sheriff. L P. Geldart. Exploration seismology/-2nded.p.cm. Includes bibliographical references. ISBN 0-521-46282-7. - ISBN 0-521-46826-a(pbk ) @ Cambridge University Press1982,1995 5. Абидов А.А., Атабаев Д.Х., Хусанбаев Д.Д. ва б.лар “Yer fizikasi”, “Fan va texnologiyalar markazi”. Tошкент, 2014 Қўшимча адабиётлар: 6. Геофизические методы исследований . Под ред . Хмеловского В . К ., Л .: Недра , 1988. 7. Знаменский В . В . Общий курс полевой геофизики. М., Недра, 1989. 8 . Гравиразведка. Справочник геофизика. Под ред. Е.А. Мудрецовой и К.Е. Веселова. М., Недра, 1990. 9 . Латышева М.Г. Практическое руководство по интерпретации диаграмм геофизических исследований скважин. М.: Недра. 1984. 10 . Логачев А.А., Захаров В.П. Магниторазведка. М., Недра, 1989. 11 . Электроразведка. Справочник геофизика. Под ред. В.К. Хмелевского и В.М. Бондаренко. М., Недра, 1989. 12. Беус А. А. Геохимия литосферы. М., 1972. 13. Гаврусевич Б.А. Основы общей геохимии-М., Недра, 1968. 14. Справочник по геохимии. М., Недра, 1990. 15. Перельман А.И. Геохимия. М., Высшая школа, 1979. Электрон манбалар: 1. http :// www . rsl . ru / ; 2. http://www.msu.ru/ ; 3. http://www.nlr.ru/ ;

Геофизика ва геокимё асослари фани тўғрисида умумий тушунчалар. Ер тўғрисидаги бошқа фанлар орасида геофизика ва геокимё ўрни

Купить