Geografik qobiqning gorizontal tuzilishi - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	География

Geografik qobiqning gorizontal tuzilishi

Купить

GEOGRAFIK QOBIQNING GORIZONTAL TUZILISHI.W W W.ARXIV.UZ

KIRISH I. GEOGRAFIK QOBIQ VA UNING XUSUSIYATLARI.  1.1. Geografik qobiq to`g`risida tushuncha  1.2. Geografik qobiqning chegaralari, nomlanishi va uning moddiy tarkibi  1.3. Geografik qobiqning muhim xususiyatlari II. LITOSFERA PLITALARI TEKTONIKASI NAZARIYASI  2.1. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasining shakllanish tarixi  2.2. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasining hozirgi mazmuni  2.3. Yer po‘stining strukturalari  2.4. Litosfera plitalari tektonikasi fan tizimi sifatida FOYDALANILGAN ADABIYOTLARW W W.ARXIV.UZ

 1.1. Geografik qobiq to`g`risida tushuncha   Yer sayyorasini tabiatshunoslikning ko`p fanlari: astronomiya, geologiya, geografiya, geofizika, geokimyo va boshqalar o`rganadi. Tabiiy geografiya er sayyorasini emas, balki uning maolum qismini, o`ziga xos bo`lgan qobig`ini, ya’ni geografik qobiqni tabiatini o`rganadi.  Er sayyorasining litosfera (tosh qobiq), gidrosfera (suv qobig`i), atmosfera (havo qobig`i), biosfera (hayot qobig`i)larining o`zaro bir biriga kirishuvi, o`zaro taosiri o`zaro aloqasi natijasida geografik qobiq hoil bo`lgan.  Geografik qobiq - ernig eng yirik yagona geosistemasi, bu turli xil moddiy tarkibdan tuzilgan. Faqat shu qobiqda quyosh energiyasi to`planadi va qayta o`zgartiriladi, shu fqobiqda hayot paydo bo`ldi. Inson jamiyati shakllandi va rivojlanmoqda.  Geo

 Universitetlar uchun birinchi bo`lib umumiy er bilimi bo`yicha darslik yaratgan A.N.Krasnov (1895) “geografiya ayrim hodisa va jarayonlarni emas, balki ularning birikmasini geografik kompleksolarni o`rganadi” deb taoriflagan edi.  Peterburg universitetining professori Brounov tabiiy geografiya litosfera, gidrosfera, atmosfera, biosfera kabi qobiqlarning o`zaro aloqasidan hosil bo`lgan erning tashqi qobig`ini o`rganadi deb uqtirgan.  1932 yilda A.A.Grigorev o`zining “tabiiy geografiyaning predmeti va vazifalari” nomli maqolasida tabiiy geografiya fanining o`rganish predmeti, tabiiy geografik qobiq ekanligi to`g`risida so`z yuritadi. 1937 yilda esa geografik qobiq tabiiy geografiyaning o`rganish oboekti ekanligini asoslovchi maxsus monografiya yozadi. U bu asarida geografik qobiqni o`rga

 1.2. Geografik qobiqning chegaralari, nomlanishi va uning moddiy tarkibi Geografiya adabiyotlarda geografik qobiqning chegaralari va nomlanishi turli olimlar tomonidan har xil talqin qilinadi. Birinchi jadval maolumotlardan bu masalalar bo`yicha turli fikrlar bildirilganligini ko`rish mumkin. V.I.Vernadskiy, A.grigorev, S.Kolesnik, A.Reakchikov, K.Markov kabi geograflar geografik qobiqning yuqori chegarasini stratopauzadan (ozon qatlami) ya’ni 30-35 km yuqoridan o`tkazadilar. Ozon qatlami erning yuzasiga ultra binafsha nurlarni o`tkazmasdan unda hayotning rivojlanishiga qulaylik tug`diradi. Bu qatlamdan yuqorida atmosferani quruqlik va okeanlar bilan o`zaro aloqasi natijasida vujudga keladigan havo harakati kuzatilmaydi. Yu.Efremov, I.M.Zabeli, A.Isachenko, D.L.Armand, F.N.Milkov, A.Kriv

 Geografik qobiqning moddiy tarkibi.  Geografik qobiq o`zaro aloqada bo`lgan turli komponentlardan va har xil darajadagi tabiiy komplekslardan tashkil topgan murakkab sistemadir. Erning geografik qobig`ini hosil qiluvchi asosiy tarkibiy qismlar, ya’ni tog` jinslari, relef havo massalari er usti va er osti suvlari tuproq, o`simlik va hayvonot dunyosi tabiat komponentlar deb ataladi.  Yuvoridagi komponentlarning o`zaro aloqasi, bog`liqligi va taosiridan tabiiy birikmalar - tabiiy komplekslar hosil bo`ladi. Geosistemalarni kattalik darajalari bo`yicha V.Sochava ularni uch darajaga bo`ldi: sayyoraviy geosistema - geografik qobiq; regional geositemalar - geografik o`lka, geografik olblast, geografik provinciya, geografik okrug, geografik rayo, geografik landshaft, mahalliy geosistemalar - me

 1.3. Geografik qobiqning muhim xususiyatlari   1. Geografik qobiqning bir butunligi. Geografik qobiqning har bir komponenti o`z qonulariga ko`ra yashaydi va rivojlanadi. Biroq bu komponentlarning hech biri yakka holda, ya’ni boshqa komponentlarning taosirisiz iz va o`z navbatida ularga ham taosir etmasdan yashay olmaydi va rivojlanmaydi. Hamma komponentlarning o`zaro taosir bu komponentlarni bir butun yagona moddiy sistemaga birlashtirib turadiki, bunda hamma tarkibiy qismlar bir-biriga bog`liq va bir-biriga taosir etadi. Bu sistemianing bir butunligi, ya’ni yaxlitligi shu qadar mustahkam va shu qadar umumiyki, sistemaning biror zvenosi o`zgarmas bo`lsa, shundan qolgan barcha zvenolar ham o`zgaradi.  Geografik qobiqning bu huhim xususiyati hozirgi kunda yildan yilga keskinlashib boray

 2. Geografik qobiqda modda va energiya aylanishi. Geografik qobiqning komponentlari bir-biri bilan modda va energiyaning aylanishi bilan bog`liqdir. Bir komponentdan ikkinchisiga to`xtovsiz modda va energiya o`tib turadi hamda ular bunda o`zgarishlarga uchraydi. Quyosh nurlari energiyasi geografik qobiq komponentlarida issiqlik, mexanik, biokimyoviy va boshqa energiya turlariga aylantiriladi.  Har bir geosistemaga modda va energiya kelib, undan qaytib turadi. Masalan, geografik qobiqda organik moddalar boshqa birikmalar bilan bir qatorda karbonat angidrid gazi va suvni o`zida to`playdi. Organik moddalar parchalanganda bu birikmalar yana atrof-muhitga qaytadi. Agar jarayon bir tomonlama bo`lganda, ya’ni organik moddalar doimiy ravishda to`planib borganida edi, bu holat havoda karbonat an

 3. Geografik qobiqning tuzilmasi. Har bir geosistema o`zining tuzilmasi bilan harakterlanadi. Tuzilmani geosistemalarning qismlarini o`zaro joylanishi va ularning birikish yo`llari yoki geosistemaning makon va zamonda shakllanishi deb tushunish mumkin.W W W.ARXIV.UZ

 Geografik qobiqning muxim xususiyatlari.  Geografik qobiq uchun vertikal, gorizontal va vaqt tuzilmalari xosdir.  Geografik qobiqning komponentlari yarus ko`rnishida joylashan: pedosfera, gidrosfera, atmosfera joylashgan, bu yaruslarning o`rtalaridagi tutash joylarda biosfera vujudga kelgan.  Geografik qobiq komponentlarining o`zaro aloqasi hosil bo`lgan turli darajadagi geosistemalar o`rtasida gorizontal yo`nalishda modda va energiyaning oqimilari bilan bog`lanish, aloqadorlik yuz beradi. Bu aloqadorlik bevosita va bavosita bo`lishi mumkin. Masalan, qo`shni geosistemalar bir-biri bilan bevosita aloqada bo`ladi. Bir-biridan uzoqda joylashganlar esa bavosita, ya’ni shamollar, havo oqimlari, suv oqimlari va boshqalarda hayvonlar vakillari ishtirokida aloqadorlikda bo`ladi.  Geosistemal

Uzilganlik va uzilmaganlik quyidagi qarama-qarshi tomonlar bilan ko`zga tashlanadi (Preobrajenskiy, 1972). Uzilmaganlik Uzilganlik o`zaro aloqadorlik yakkalik sidrg`alik ayrim-ayrimlik asta-sekinlik sakrashlik mahalliy emas mahalliylik cheksiz bo`linuvchanlik bo`linishning cheklanganligi. Geografik qobiqning uzulganlik va uzulmaganlik xususiyati .W W W.ARXIV.UZ

 Uzilganlik va uzilmaganlik geografik qobiqning ayrim umumiy xususiyatlarini aks etiradi. Ayrim geograflar geografik qobiqning uzilmaganlik, boshqalari esa uzilganlik xususiyatini tajriba natijalari oladilar. Masalan, Armand tabiiy geografik rayonlashtirishda uzilmaganlik tamoyiliga, Solncev esa uzilganlik tamoyiliga asoslanadi.  Munozaralarning asosiy sababi tadqiqotchilar tomonidan geografik qobiq uchun xos bo`lgan uzilmaganlik va uzilganlik xususiyatlarini e’tiborga olmaslikdir. Uzilmaganlik geografik qobiqning makon bo`yicha sidirg`a tarqalishida, uzilganlik esa uning ichki tuzilmasida mavjud yuo`lgan nisbatan yaxlitlikka ega bo`lgan regional va mahalliy darajadagi geosistemalarning mavjud bo`lishida ko`rinadi.W W W.ARXIV.UZ

II. LITOSFERA PLITALARI TEKTONIKASI NAZARIYASI  2.1. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasining shakllanish tarixi.  Litosfera plitalari tektonikasi - litosferaning harakati haqidagi zamonaviy geologik nazariyaga muvofiq yer po‘sti nisbatan yaxlit bloklardan - litosfera plitalari dan tuzilgan va ular bir-biriga nisbatan doimiy harakatda bo‘ladi. Kengayish zonalarida ( o‘rtaokean tizmalari va kontinental riftlarda) spreding tufayli (inglizcha seafloor spreading - dengiz tubining kengayishi) yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi , eskisi subduksiya zonalarida yutiladi . Bu nazariya ko‘pchiligi litosfera plitalari chegaralarida joylashgan zilzilalar, vulkanizm va tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarini tushuntirib beradi.  Hozirgi davrda Shimoliy Amerika plitasi Yevrosiyo plitasiga nisbatan asta

1-rasm. Qizil dengiz riftining rivojlanishi .W W W.ARXIV.UZ

 Bu nazariya dast-lab olimlar tomo-nidan qabul qi-linmagan. Yerning qattiq po‘sti harakati haqidagi g‘oya - mobilizm 1960-yillari okean tubining relefi va geo-logiyasini o‘rga-nish natijasida okean po‘stining kengayishi (spreding) va bu po‘stlar bloklarining biri ikkinchisining tagiga kirib ketishi (subduksiya) jarayonlari haqidagi olingan ma’lumotlar bilan tasdiqlandi. Materiklar dreyfi haqidagi gipoteza keyinchalik litosfera plitalari tektonikasi nazariyasi darajasigacha ko‘tarildi va u endi Yer haqidagi fanlarda umumiy qabul qilingan konsepsiya bo‘lib qoldi .  Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasida geodinamik vaziyatlar tushunchasi - litosfera plitalari bilan muayyan munosabatda bo‘lgan xarakterli geologik strukturalar muhim ahamiyatga ega. Muayyan bir geodinamik vaziyatda bir x

 2.2. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasining hozirgi mazmuni  O‘tgan o‘n yilliklarda litosfera plitalari tektonikasi nazariyasi o‘zining asosiy mazmunini ancha o‘zgartirdi. Hozir ularni shunday ta’riflash mumkin:  - Yerning ustki qattiq qismi mo‘rt litosferaga va plastik astenosferaga bo‘linadi. Astenosferadagi konveksiya - litosfera plitalari harakatining bosh sababchisi.  - Litosfera 8 ta yirik, o‘nlab o‘rtacha o‘lchamdagi va ko‘plab mayda plitalarga bo‘linadi. Mayda litosfera plitalari yiriklarining orasidagi qambarlarda joylashgan. Seysmik, tektonik va magmatik faollik litosfera plitalari orasidagi chegaralarda kuzatiladi.  - Litosfera plitalari birinchi qarashda qattiq jism kabi ko‘rinadi, ammo ularning harakati Eylerning aylanish teoremasiga bo‘ysinadi.  - Litosfera pli

2-rasm. Litosfera plitalarining o‘zaro joylashuv sxemasi. 1-transformali yer yoriqlari, 2- subduksiya zonalari, 3-materiklar chegaralari, litosfera plitalarining harakat yo‘nalishi.W W W.ARXIV.UZ

 Yer yuzasining 90% dan ortiqirog‘ini 8 ta ulkan litosfera plitalari tashkil etadi (2-rasm):  Avstraliya plitasi  Antarktida plitasi  Afrika plitasi  Evrosiyo plitasi  Hindixitoy plitasi  Tinchokean plitasi  Shimoliy Amerika plitasi  Janubiy Amerika plitasi  O‘rtacha o‘lchamdagi litosfera plitalariga misol qilib Arabiston yarimoroli , Arabiston subkontinenti, Kokos va Xuan de Fuka, Karib, Filippin, Naska kabi litosfera plitalarini ko‘rsatish mumkin.  Litosfera plitalarini siljituvchi kuchlar. Hozir litosfera plitalarining gorizontal harakatlari mantiyaning issiqlik-gravitatsion oqimlari - konveksiya tufayli sodir bo‘lishiga shubha yo‘q . Bu oqimlar energiyasining manbai bo‘lib, Yerning markaziy qismlari va yuzasidagi haroratlar farqi hisoblanadi. Yer yadrosidagi harorat juda y

 2.3. Yer po‘stining strukturalari   Faol kontinental chetlar. Faol kontinental chet kontinent ostiga okean po‘sti kirgan joylarda paydo bo‘ladi. Bunday geodina mik vaziyatlar etaloni bo‘lib Janubiy Amerikaning g‘arbiy sohillari sanaladi va uni and tipidagi kontinental chet deyishadi. Faol kontinental chetlar uchun ko‘p sonli vulkanlar va umuman kuchli magmatizm xarakterli bo‘ladi.  Kontinental chetlar ostida okean va kontinental litosfera plitalarining o‘zaro kuchli mexanik ta’siri kechadi. Okean po‘stining harakat tezligi, yoshi va qalinligiga bog‘liq holda muvozanat turlicha bo‘lishi mumkin. Agar litosfera plitasi sust harakatlansa va uncha qalin bo‘lmasi, unda kontinent cho‘kindi qoplamasi bilan birga qo‘shilib ketadi. Cho‘kindi jinslar kuchli burmalanishga uchraydi va kontinenta

 Orolli yoylar ikkita okean litosfera plitalarining to‘qnashuvidan hosil bo‘ladi. Bunda litosfera plitalaridan biri ikkinchisining ostida qolib, mantiyaga so‘rilib ketadi. Ustki li tosfera plitasida orollar yoyining vulkanlari paydo bo‘ladi. Orollar yoyining qavariq tomoni yutiluvchi litosfera plitasi tomoniga qaragan bo‘ladi. Shu tomonda chuqursuvli nov va yoyoldi botiqligi joylashgan bo‘ladi.  Orollar yoyining ortida yoyorti havzasi joylashgan bo‘lib (masalan: Oxota , Janubiy Xitoy va boshqa dengizlar ), ularda ham spreding kechishi mumkin.  Kontinentlarning to’qnashuvi. Kontinental litosfera plitalarining to’qnashuvi po’stning burmalanishiga va toғ tizmalarining paydo bo’lishiga olib keladi. Bu jarayon kolliziya deyiladi. Bunday kolliziyaga misol qilib Tetis okeanining yopilishi Hamd

 Kontinental riftlar. Kontinentning parchalanishi uning muayyan qismida rift hosil bo‘lish bilan boshlanadi. Bunda po‘st yupqalashadi va ochiladi, magmatizm boshlanadi. Uzilmalar to‘plami bilan chegaralangan va chuqurligi bir necha yuzlab metrlarga boruvchi uzun botiqliklar shakllanadi. Bundan keyin hodisalar rivojlanishining ikki varianti bo‘lishi mumkin: yo riftning kengayishi to‘xtaydi va u avlakogen ga aylanib, cho‘kindi jinslar bilan to‘lib qoladi yoki kontinentlarning ochilishi davom etadi va okean po‘sti shakllanadi.  Transformali chegaralar. Litosfera plitalari parallel yo‘nalishda, ammo turli tezlikda harakatlanayotgan joylarda transformali yer yoriqlari - okeanlarda keng va kontinentlarda kam tarqalgan ulkan siljimalar hosil bo‘ladi.  Litosferaning butun qalinligini kesib o’tg

3-rasm. Tinchokeani plitasidagi transformali yer yoriqlari.W W W.ARXIV.UZ

 Tizmaning seg-mentlari orasida transformali yer yorig‘ining faol qismi joylashgan. Bu joy-larda doim zilzilalar va tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari kuzati-ladi, yer yorig‘ining atrofida ko‘plab tayanch strukturalari – ust-surilmalar, burmalar va grabenlar shaklla- nadi. Natijada yer yorig‘i zonasida mantiya jinslari ochilib qoladi.  O‘OT segmentlarining har ikkala tomonlari bo‘ylab transformali yer yoriqlarining passiv qismi joylashgan bo‘ladi. Ularda faol harakatlar kechmaydi, ammo ular okeanlar tubi relefida uzoqlarga cho‘zilgan o‘rtasi botiq tepaliklar bilan yaqqol ifodalangan. Kontinentlardagi siljima strukturalar. Kontinentlardagi litosfera plitalarining siljish chegaralari ancha siyrak uchraydi. Ularning orasida eng faoli bo‘lib, Shimoliy Amerika litosfera plitasini Tinch okeanidan

Litosfera plitalari ichidagi jarayonlar. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasida dastlab vulkanizm va seysmik hodisalar litosfera plitalari chegarasida to‘planadi degan tushuncha mavjud bo‘lgan. Ammo bunday o‘ziga xos tektonik va magmatik jarayonlar boshqa joylarda ham rivojlanganligi ma’lum bo‘ldi. Litosfera plitalari ichidagi jarayonlar orasida ba’zi rayonlarda qaynoq nuqtalar deb nomlanuvchi uzoq davom etuvchi bazalt magmatizmi hodisasi alohida o‘rinni egalladi. 4-rasm. San-Andreas riftining fotosurati.W W W.ARXIV.UZ

 Qaynoq nuqtalar. Okeanlar tubida ko‘p sonli vulkan orollari joylashgan. Ulardan ba’zilari yoshi asta-sekin o‘zgarish tartibida zanjir hosil qilib joylashgan. Bunga namunaviy misol bo‘lib Gavay suvosti tizmasining vulkanlar qatori hisoblanadi . U okean sathidan Gavay orollari shaklida chiqib turadi . Gavay orollaridan 3000 km masofada bu zanjir ozroq shimolga buriladi va shundan boshlab Imperator tizmasi nomini oladi . U Aleut orollar yoyi yaqinida chuqursuvli nov orqali uziladi .  Bunday g‘aroyib strukturani tushuntirish uchun shunday taxmin qilishgan: Gavay orollari tagida joylashgan qaynoq nuqta – bu qaynoq mantiya oqimi yer yuzasiga ko‘tariladigan joy bo‘lib, ustida harakatlanuvchi okean po‘stini qayta eritadi. Bunday nuqtalar hozirgi kunda yer yuzasida ko‘plab topilgan. Ularni kelti

 Litosfera plitalari surilishining nisbiy tezligini okean po‘stining yoshi haqidagi ma’lumotlardan foydalanib ham hisoblab topish mumkin. Tinch okeanining janubiy qismida o‘rtaokean tizmalari bo‘ylab okean po‘stining yoshi 48 mln yil bo‘lgan 3700 km lik zonasi joylashgan. Bu ikkita litosfera plitalari 48 mln yil davomida 3700 km masofaga siljiganligini ko‘rsatadi. Demak plitalarning surilish tezligi yiliga 7,7 sm ni tashkil etadi. Bu ma’lumotlar keyinchalik yuqori aniqlikdagi asboblar (GPS) bilan ham tasdiqlandi.  Litosfera plitalarining siljishidagi maksimal nisbiy tezlik Tinch okeanida qayd etilgan. Tinchokeani va Naska plita-lari bir-biridan yiliga 17 sm tezlikda uzoqlashmoqda. Shimoliy Amerika va Yevrosiyo plitalarining bir-biridan uzoqlashish tezligi yiliga 2 sm ni tashkil etadi. 5-

 2.4. Litosfera plitalari tektonikasi fan tizimi sifatida  Hozirgi davrda tektonikani faqat geologik konsepsiya deb qarab bo‘lmaydi. U Yer haqidagi barcha fanlarda asosiy ahamiyatga ega, unda turli tushunchalar va tamoyillarga asoslangan bir necha uslubiy yondoshuv ajratiladi.  Kinematik yondoshuv nuqti nazaridan litosfera plitalari harakatini sferada figuralar surilishining geometrik qonunlari bilan tushuntirish mumkin. Yerning ustki qismini turli o‘lchamdagi bir-biriga nisbatan suriluvchi litosfera plitalarining mozaikasi deb qaralishi mumkin. Paleomagnit ma’lumotlari turli vaqtlarda har bir litosfera plitalariga nisbatan magnit qutublarining joylashgan o‘rnini tiklash imkonini beradi. Turli litosfera plitalari bo‘yicha ma’lumotlarni umumlashtirish litosfera plitalarining butun geolog

 Geokimyoviy yondoshuv. Litosfera plitalari tektonikasi geokimyosi Yerning turli qobiqlari orasida uzluksiz modda va energiya almashuvi mexanizmi sifatida muhim. Har bir geodinamik vaziyat uchun tog‘ jinslarining o‘ziga xos majmuasi xarakterli bo‘ladi. O‘z navbatida ushbu xarakterli xususiyatlar bo‘yicha tog‘ jinslari hosil bo‘lgan geodinamik vaziyatni aniqlash mumkin.  Tarixiy yondoshuv. Yer sayyorasining tarixi ma’nosida litosfera plitalari tektonikasi – bu birlashuvchi va parchalanuvchi kontinentlar, vulkan zanjirlarining paydo bo‘lishi va susayishi, okeanlarning vujudga kelishi va yopilishi tarixidir. Hozirgi vaqtda yer po‘stining yirik bloklari uchun surilish tarixi barcha tafsilotlari bilan tiklangan. Ammo uncha katta bo‘lmagan bloklar va kichik litosfera plitalari tarixini tiklash

 Asosiy adabiyotlar   1. Kolesnik S.V. Obshie geograficheskie zakonomernosti Zemli. M., 1970.  2. Gerenchuk K.I. i drug. Obshee zemlevedenie. M., 1984.  3. Milpkov F.N. Obshe zemlevedenie. M., 1990.  4. Kalesnik S.V. Umumiy er bilimi qisqacha kursi. T., 1966.  5. Shubaev L.P. Umumiy er bilimi. T., 1975.  6. Ermolaev M.M,vvedenie v fizicheskuyu geografiyu. L., 1975.  7. Maqsudov X., Abdug`aniev I., Xisomov A. Umumiy er bilimidan laboratoriya mashg`ulotlari. T., 1986.  8. www.ziyonet.uz W W W.ARXIV.UZ

E’tiboringiz uchun rahmatW W W.ARXIV.UZ

Купить