Gеоgrаfiyani o‘qitishdа tа’lim-tаrbiyaning uzviyligini tа’minlаsh yo‘llаri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Gеоgrаfiyani o‘qitishdа tа’lim-tаrbiyaning uzviyligini tа’minlаsh yo‘llаri

Купить

Mavzu: Gеоgrаfiyani o’qitishdа tа’lim-tаrbiyaning uzviyligini tа’minlаsh yo’llаri.
REJA:
Ta’lim jarayonining umumiy va xususiy qonuniyatlari
Ta’lim tamoyillari va ularning tasnifi
Ta’limning ilmiylik prinsplari

O’qituvchi faoliyatining muvaffaqiyati avvalo u didaktik prinsip (qonuniyat)
larni qanchalik to’g’ri amalga oshirishiga bog’liq. Ta‘lim qonuniyatlari bu -
o’qitish jarayoniga qo’yiladigan talablar yig’indisidir. Ta‘lim prinsip (tamoyil) lari
deb, ta‘limning barcha bosqichlari va hamma predmetlarini o’qitish uchun asos
bo’ladigan qonuniyatlar, qoidalarga aytamiz. Ta‘lim qonuniyatlari o’quvchi va
o’qituvchi orasidagi eng muhim ichki ahamiyatni aks ettiradi.
O‘zbekiston Prezidenti Sh. Mirziyoyev 2017 yil 7-fevral kungi farmoni bilan 2017
—2021-yillarda O‘zbekistonni rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasini tasdiqladi. Bu haqda Strategiya loyihasi dolzarb
hamda aholi va tadbirkorlarni tashvishga solayotgan masalalarni kompleks
o‘rganish, qonunchilik, huquqni muhofaza qilish amaliyoti va xorijiy tajribani
tahlil qilish yakunlari bo‘yicha ishlab chiqildi. Hujjat internetda e’lon qilinib,
ekspertlar va jamoatchilikning keng muhokamasidan o‘tdi. Ijtimoiy sohalarning
rivojlantirishida milliy mustaqillik prinsiplari va xalqning boy intellektual merosi
va umumbashariy qadriyatlarining ustuvorligi asosida ta’limning barcha darajalari
va bo’g’inlarida ta’lim oluvchilarning ma’naviy va ahloqiy fazilatlarini
rivojlantirishga hamda ta’limni boshqarish tizimini takomillashtirish, jamoat
boshqaruvi shakllarini rivojlantirish, ta’lim muassasalarini mintaqalashtirishga
e`tabor qaratilgan.
Ma’lumki, qonuniyat-bu barqaror, zaruriy u yoki bu xodisalar va jarayonlar
o’rtasidagi mutanosiblik va muhim aloqa. Ijtimoiy ehtiyojlar va sharoitlar o’quv
jarayonining harakteri, uning vazifalari, mazmuni, shakllari: usullari va vositalari
qonuniy ravishda aniqlab beradi. Agar o’qitish jamiyat talablarini e’tiborga
olmasa, u holda uni, albatta, qayta ko’rish, takomillashtirish kerak. Demak, ta’lim
berish, tarbiyalash va o’quvchilarning umumiy rivojlanishlarini bir butunlikda
amalga oshirish zarur.
Ifodalangan qonuniy didaktik aloqalarni va o’qitish qoidalarini ilmiy asoslangan
o’zaro bog’lanishda qo’llash ko’nikma va malakalarni chuqur, puxta, ongli va
ta’sirli o’zlashtirilishini ta’minlaydi. O’qitishni aynan shunday natijaga qaratish
uning onglilik, puxtalik, ta’sirchanlik qoidalarini harakterlaydi.
Ta’limning mazmuni hayot, hozirgi zamon fani bilan bog’langan bo’lganligi uchun
ham, vazifalarda mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini jadallashtirish
muammolari, ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish,
kompyuterlash kabilar asosida intensivlash o’z aksini topishi kerak.
Har bir o’qituvchi shuni anglab yetishi muhimki, o’quv jarayonini samarali ko’rish
- bu, ishda o’zini oqlagan pedagogik qonuniyatlar, qoidalar, didaktik qoidalarni

hozirgi zamon sharoitidagi yangi masalalarni xal qilishda ijodiy foydalangan
holda, ulardan butunlay va o’zaro aloqada foydalanish demakdir.
O’qitishning muqobil tomonlarini tanlash uchun butun qonuniyatlar birligini va
didaktik qoidalarini e’tiborga olish zarur.
O’qitish qonuniyatlaridan uni samarali tashkil qilishga nisbatan muayyan muhim
talablar kelib chiqadiki, buni o’qitish qoidalari deb ataladi. O’qitish qoidalarini
bilish o’qitishning zarur usullarini yanada ishonchliroq tanlashga imkon beradi.
Ta’lim qoidalari - o’qituvchining faoliyatini va o’quvchilar tomonidan ilmiy
bilmlarning o’zlashtirilishi, tegishli ko’nikma va malakalar hosil qilishning asosiy
qonun va yo’l – yuriqlarini o’z ichiga oladi. SHu bilan bir vaqtda ta’lim qoidalari
har ikkala faoliyatni, ya’ni o’qituvchi va o’quvchi tomonidan o’z oldiga qo’yilgan
vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish imkoniyatini beradigan bir qancha
talablarni ham umumlashtirib beradi.
Ta`lim o`qituvchining faoliyati va o’quvchilar tomonidan ilmiy bilimlarni
o`zlashtirilishi, tegishli ko`nikma va malakalar hosil qilishning asosiy qonuni va
yo`l-yo`riqlarni o`z ichiga oladi.
Ta`lim tamoillari o`qitishning eng muhim masalalarini nazariy va amaliy jihatdan
to`g`ri hal qilishning asosiy qonuniyatlaridir. Qonuniyat bu barqarorlik, zaruriyat,
u yoki bu hodisalar va jarayonlar o`rtasidagi mutanosiblik va muhim aloqa.
Ta`lim tamoyillari deb, umuminsoniy tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga
oshirishga qaratilgan o`qish va o`qitish jarayonlarining yo`nalishi, o`quvchilar
tomonidan ilmiy bilimlarning o`zlashtirishlari, bilim, ko`nikma va malakalar hosil
qilishning asosiy qonun qoidalarining yig`indisiga aytiladi.
O`qitish prinsiplari ta’limning eng muhim masalalarini nazariy va amaliy jihatdan
to`g`ri hal qilishning asosiy negizi hisoblanadi.
Ta’lim prinsiplari o’quv-tarbiya jarayoniga qo’yiladigan ijtimoiy talablar
Ta’limni tashkil etish va boshqarishda rioya qilinadigan qoidalar sifatida amal
qiladi. Ta’lim prinsiplari haqida tasavvurlar ikki xil yo’l bilan izohlanadi: 1) tasvir
shaklida. Masalan, ilmiylik prinsipi fan va o’quv predmeti o’rtasidagi
aloqadorlikka asoslanadi. Bu yerda ilmiylik prinsipi tasvir orqali bayon qilingan;
2) qoida shaklida. Masalan, ta’limda oddiydan murakkabga qarab boriladi. Bu

jumlada tushunarlilik prinsipi qoidaga solingan, ya’ni normallashtirilgan. Ta’lim
prinsiplari qoida shaklini ollevergan sari, ulardan amaliyotda foydalanish
imkoniyatlari ham kengayaveradi.
Mutaxassislar ta’lim prinsiplari xususiyatlarini, asosan, o’qituvchi faoiliyatiga
nisbatan izohlashadi. Shu sababli ko’pchilik didaktik qo’llanmalarda “o’qitish
prinsiplari” iborasi ishlatilgan. Ta’lim prinsiplari talim jarayonining ikkala
sub’eaktiga- ham o’qituvchi, ham o’quvchiga daxldor. SHunga ko’ra biz ularni
ta’lim prinsiplari deb nomladik. Ta’limni tashkil etish , boshqarish va nazorat
qilishda o’qituvchi va o’quvchi faoliyatiga qo’yiladigan talablar , qoidalar ta’lim
prinsipi deb aytiladi.
Ta`limning ilmiylik prinsiplari
Maktablarimizda ta`limning ilmiy bo’lishi prinsipi ta`lim jarayonida
o`quvchilarning tabiat, jamiyat va kishi tafakkuri taraqqiyoti haqidagi qonun va
qoidalarni dialektik materialistik asosda egallab olishlarini, atrofini o`rab olgan
ob`yektiv borliqdagi predmet, narsa, hodisa va voqealarning bir-biriga bog`liqligi,
hamisha harakatda va rivojlanishda ekanligini ilmiy asoslarini anglab olishlarini,
fakt va hodisalarni mustaqil tahlil qilish va xulosalar chiqarish, shunindek, ularga
o`zlashtirilgan ilmiy bilimlarning turmushda bilish ko`nikma va malakalarni hosil
qilish talabalarning o`z ichiga oladi.
Ta’limning ilmiy bo`lishi prinsipi ta`lim jarayonida o`quvchilarning hozirgi fan va
texnika taraqqiyot darajasiga muvofiq keladigan ilmiy bilimlar bilan
qurollashtirishni hamda maktab ta`limi davomida yoshlarni ilmiy bilimlar bilan
tanishtirib borishni ta`minlashga qaratilgan.
Didaktikaning ilmiylik prinsipi maktab ta`limining mazmunigagina aloqador bo`lib
qolmay, o`qitish meto`dlariga ham aloqadordir.
U maktab ta`limi jarayonida fan-texnika yutuqlaridan foydala olishga qaratilgan
o`qitish meto`dlarini ham takomillashtirishni talab qiladi.
Shuningdek, o`quvchilarning umumiy tayyorgarligi, saviyasi va yosh
xususiyatlariga mos keladigan eng sodda shakldagi ilmiy tadqiqot meto`dlari bilan
tanishtirishni ham talab qiladi. Ayniqsa o`quvchilarni, atrofni, narsa, voqea va
hodisalarni mustaqil suratda kuzatish, eksperiment o`tkazish, dastlabki ilmiy
tadqiqot meto`dlari bilan tanishtirishni talab qiladi.
Didaktikaning ilmiylik prinsipi o`quvchilar ilmiy materialistik dunyoqarashlarni
shakllantirishga, atrofni o`rab olgan ob`ektiv borliqni o`rganish, bilishga bo`lgan

qiziqishlarni o`stirish, shuningdek ularning mustaqil ravishda o`z ma’lumotlarini
oshirishga mustaqil ilmiy ishlar olib borishga bo`lgan moyilliklarini rivojlantirish
ham zarur bo`lgan ko`nikma va malakalar hosil qilishga olib keladi. Bularning
hammasi o`quvchilarning ijodiy faolliklarini oshiradi.
Ta`lim va tarbiyaning birligi
Ta`lim jarayonida o`quvchini tarbiyalash, jamiyatda o`z o`rnini topishga
yo`naltirish, ularga barkamol shaxs hislatlarini singdirish asosiy o`rinni tutmog`i
lozim. Buning uchun:
o`zlashtirilayotgan ilmiy bilimlar orqali o`quvchilarda ilmiy materialistik asosda
dunyoqarash tarkib toptirish;
shu jarayonda o`quvchilarga muayyan ma`naviy sifat, umuminsoniy ahloq
meyorlarini singdirish;
v) o`quvchilarning aqliy kamoloti va qobiliyatlarini yanada rivojlantirib borish
nazarda tutiladi.
Ta`lim-tarbiyaning birligini taminlash, ta`lim jarayonini to`g`ri tashkil etish va
xilma-xil o`qitish meto`dlaridan unumli foydalana olishga ko`p jihatdan bog`liqdir.
Ta`lim bilan tarbiyaning birligini ta`minlamoq uchun ayniqsa:
a) bayon qilinayotgan o`quv materiallarining mazmuni ham ilmiy, ham g`oyaviy
jihatda to`g`ri yo`nalishga ega bo`lishi;
b) o`qitilayotgan mavzuning ilmiy va tarbiyaviy mohiyatini ochib berish;
v) bayon ilmiy bilimlarning puxta va mustahkam o`zlashtirish hamda turmushda
ularga amal qilinishi;
g) ta`lim jarayoni o`quvchilarning qiziqishini orttirish, faollik va
tashabuskorliklarni oshirishga qaratilgan bo`lishi;
d) ta`lim jarayonida o`quvchilarning saramjonlik, uyushqoqlik, intizomlilik va
javobgarlikni sezish, jamoatchilik hamda o`zaro yordam hislarini tarbiyalashga
alohida ahamiyat bermog`i lozim.

Ta`lim nazariyasining amaliyot bilan birligi prinsipi eng asosiy va yetakchi
prinsipdir. Nazariyaning amaliyot bilan birligi masalasi faqat didaktik prinsipgina
bo`lmay qolmay, balki o`quv tarbiya ishlarining hamma tomonini o`z ichiga oladi.
Maktab ta`limi tizimida nazariya bilan amaliyotning birligi prinsipi dastavval
o`quv predmetlarning mazmuni va harakteriga bog`liq holda o`qish jarayonida
amalga oshiriladi. Ilmiy bilimlar puxta egallash, uning bir-biriga mustahkam va
uzviy bog`liq bo`lgan ikki tomonini:
Ta`lim jarayonida nazariya bilan amaliyotning birligi prinsipi izchillik bilan
amalga oshirilishi oqibatidagina o`quvchilar o`quv materiallarining tub mohiyatini,
tabiat va jamiyat taraqqiyot qonunlarini ilmiy asosda atroflicha to`g`ri tushinib va
kelajak amaliy faoliyatlari uchun zarur bo`lgan ko`nikma va malakalar bilan
qurollanadilar.
Ta`limda muntazamlilik va izchillik
Maktab ta`lim-tarbiya jarayonining hamma sohasida muntazamlilik va izchillik
prinsipi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Maktab o`quv predmetlarining
muntazamliligi ustida gap borar ekan, uni fan va fanni o`rganish tizimidan farq
qilish lozim. Fan va uning o`rganish tizimi o`ziga xos qirrali, chuqur va murakkab
hodisalarni o`z ichiga oladi. Uni o`quv fanlari va predmetlariga o`rganish tizimiga
tadbiq etib bo`1maydi, bu mumkin emas. Shunday bo`lishiga qaramay bu ikki
tizim o`rtasida umumiylik, birlik va muayyan ichki bog`lanishlar mavjuddir.
Shunga ko`ra, maktab o`quv predmetlarini muntazam bayon qilish bir qator
didaktik qoidalarga amal qiladi, ya’ni bir tomondan umumtalim maktablarda
o`qitilayotgan fanlar ma`lum fan tizimi bilan o`zaro mustahkam, ilmiy va mantiqiy
bog`lanishlarga ega bo`lishi nazarda tutilsa, ikkinchi tomondan, izchil muntazam
o`qitilayotgan fanlar orqali o`quvchilarning bilish qobiliyati, o`zlashtirish darajasi
va ularning ijodiy kuchlarini rivojlantirib borish nazarda tutiladi. Buning uchun
maktab ta`limi jarayoni muntazamlilik prinsipining quyidagi qoidalarga rioya
qilish lozim. Ya`ni o`qitilayotgan fan yoki bayon qilinayotgan yangi materialning
o`quvchilarning oldindan o`zlashtirgan bilimlari, ko`nikma va malakalari bilan
izchil va uzviy bog`lanishi, shu bilan bir vaqtda o`qitilayotgan fan yoki o`quv
materiallarini o`zlashtirish orqali kelajakda yangi fan yoki yangi bilimlarni
o`zlashtirishga, shuningdek navbatdagi ta`lim bosqichiga o`tish uchun zamin
yaratilishi nazarda tutmog`i lozim.
O`qituvchi kundalik o`quv materiallarini bayon qilishda muntazamlilik prinsipiga
muvofiq dars o`tadi. Bunda:

1) Yangidan bayon qilinayotgan o`quv materiallarining oldindan o`zlashtirilgan
materiallar bilan izchil bog`lanishini ta`minlash va shu orqali o`quvchilarda hosil
qilingan tasavvur va tushunchalarni hamda chuqurlashtirish;
2) Bayon qilinayotgan o`quv materiallarining hajmiga muvofiq sur’atda qisimlarga
bo`lish, undagi yetakchi va bosh masalalarni ajratish qisimlardan kelib chiqadigan
umumiy tushunchalarni aniq va ravshan qilib o`qitish;
3) Yangi materiallarni bayon qilish jarayonida o`quvchilarni mustaqil mantiqiy fikr
qilishga da`vat etish, shuningdek ijodiy urinishlarni tarbiyalash kabilar nazarda
tutilmog`i lozim. Shu bilan birga ta`limning muntazamlilik prinsipi bayon
qilinayotgan o`quv materiallarini mustahkamlash va ilgari o`tilgan materiallarini
to`ldirishga hizmat qilishi ; o`quvchilarning o`zlashtirgan bilim va hosil qilgan
ko`nikma va malakalarni hisobga olib borishni ham o`z ichiga oladi.
Ta`limning muntazamliligi uning izchilligi bilan bog`liqdir. Izchillikka asoslangan
ta`limning harakterli belgisi shundaki, u o`quvchilarning oldindan o`zlashtirgan
bilim va malakalari zamirida yangi bilim, ko`nikma va malakalar hosil qilish,
ularning o`zaro bog`lanishlarini takomillashtirish va aksincha, yangi bilimlarni
hosil qilish jarayonida oldin o`zlashtirilgan bilim, ko`nikma va malakalar yana
ham chuqurlashtirish, kengaytirish va mustahkamlashni ta`minlashga qaratilgandir.
Ta’lim-tarbiya sifatini oshirishda didaktik yo`ndoshuv
Ta’lim-tarbiya sifatini oshirish va bunda didaktik tamoyillarga yondashish
mexanizmlarini tadqiq qilish hozirgi kunda o’z yechimini to’liq topgan emas.
Pedagogika fani yuksalishiga ko’plab olimlar o’z hissalarini qo’shib kelishgan. A.
Zunnunov, U. Mahkamov, J. Hasanboyev, R.Jo`rayev, K.Hoshimov, S.Nishonova,
O.Hasanbayeva, O.To`rayeva, O`.Tolibov, X.Ibragimov kabi yirik olimlarimiz
pedagogika fanining hozirgi kundagi dolzarb masalalari yuzasidan tadqiqotlar olib
borib, uning rivojiga muhim hissa qo`shib kelmoqdalar.
Ta'lim nazariyasi, didaktika, ta’lim qonuniyatlari va tamoyillari masalalari o’zbek
mutafakkirlari va ma'rifatpavarlarining, pedagog olimlari (S.Rajabov,
A.Munavvarov, O.Roziqov, R.Mavlonova, N.Toxtaxodjayeva, J.Hasanboyev,
U.Mahkamov va boshqalar) ning ham diqqat-e'tiborida bo’lib kelgan. Ular
tomonidan yaratilgan darslik va qo’llanmalarda didaktik prinsiplar mohiyati
yoritilgan.
Pedagog olimlarimiz M. Ochilov, N. Sayidahmedov, J. G’. Yo’ldoshev, N.
Azizxodjaeva, M.To’xtaxodjayeva, R.Mavlonovalarning ishlarida

ta’limqonuniyatlari va prinsiplariga to’xtab o’tilgan. O.Roziqov, B.Azizov,
G.Najmiddinovalarning “Umumiy didaktika”sida ta’lim prinsiplari tizimi va tavsifi
berilgan.
YA.A.Komenskiyning buyuk xizmati shunan iboratki, u didaktika tarixida birinchi
marta ta’lim prinsiplarini tartibga solish masalasi bilan shug’ullandi. “Buyuk
didaktika” asarining XV-XVIII boblarida amaldagi prinsiplarpning ko’pchiligi
asoslangan edi. 1975 yili YA.A. Komenskiyning “Buyuk didaktika” asari o’zbek
tilida M.Ochilov muharrirligida chop etilgan.
Bu sohada mutafakkirlarimizdan Ibn Sinoning fikrlari ham o’ziga xosdir. Uning
«bilim orqali erishiladigan natijalar» haqidagi ta'limoti o’qitish nazariyasida
alohida o’rin egalladi. Uning fikricha, buyumlarni chinakam bilish, tashqi
ko’rinishini tahlil qilish, sabablarini aniqlash asosida aql bilan erishiladi. Ibn Sino
aqlning rivojlanish bosqichlarini ishlab chiqqan.
So’ngi yillarda davriy nashrlarda va ilmiy jurnallarda tadqiqot mavzusiga doir bir
qator maqolalar xam chop etilgan bo’lib, ularda didaktik prinsiplarning ayrim
jixatlari yoritib berilgan. Zamonaviy fanga aniq qonuniyatlar ko’plab soni
ma’lumdir. Ular qatoriga quyidagilar kiradi:
Didaktik qonuniyatlar.
Gnoseologik qonuniyatlar.
Psixologik qonuniyatlar.
Kibernetik qonuniyatlar.
Sotsiologik qonuniyatlar.
Tashkiliy qonuniyatlar.
Didaktik tamoyillar (didaktika tamoyillari) o’quv jarayonining umumiy maqsadlari
va qonuniyatlariga binoan uning mazmuni, tashkiliy shakl va metodlarini
belgilovchi boshlang’ich qoidalardir.

Quyidagi jadvaldan Sharq allomalari Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy,
Al-Kindiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Muslihiddin Sa’diy,
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiylar ham ta’limning ilmiyligi, ongliligi,
ko’rgazmaliligi, tushunarliligi, ketma-ketligi, muntazamligi, moslashuvchanligi va
mustaqilligi, shuningdek, bolaning individual xususiyatlari, layoqati va
qobiliyatlarini hisobga olish, ta’limni insonparvarlashtirish kabi qoida va
tamoyillarini ifoda etib berganlari anglanadi (1-ilovaga qarang). Ushbu
mutafakkirlarimizning quyidagi tamoyillarni ilgari surganini ko’rishimiz mumkin:
Al-Xorazmiy (757-850 yillar)
Mustaqillik (ijodiy faollik);
kuzatilgan voqea va hodisalarni tushuntirishda muntazamlik, ketma-ketlik;
Al-Kindiy (800-871 yillar)
o’qitishning ilmiyligi va ongliligi ;
anglash faoliyatini faollashtirish;
mantiqiy fikrlash;
k´rgazmalilik;
tizimlilik, ketma-ketlilik va hokazolar
Al-Forobiy (870-950 yillar)
- amaliy va nazariy bilimlar ning hayot bilan bog’liqligi
- ilmiy bilimning qulayligi (anglashning ilmiy metodi);

- mantiqiylik va ketma-ketlik;
- ilmiylik, ko’rgazmalilik, tizimlilik (kuzatish va tajriba);
Al-Beruniy (973-1050 yillar)
o’quvchilarni ilmiy ma’lumot bilan qurollantirish;
ilmiy amaliyot;
tajriba va kuzatish;
o’qishning qulayligi (yaqindan uzoqqa, ma’lumdan no’malumga va boshqalar)
Ibn Sino (980-1037 yillar)
o’qitish tamoyillari: a) bolani birdaniga kitobga bog’lash mumkin emasligi; b) bola
bilan o’tkaziladigan mashqlar me’yorlashtirilgan va kuchiga mos, jamoaviy, uning
jismoniy mashqlarga muvofiq, bolaning qobiliyatini hisobga olishlik; v) o’qishda
yengildan og’irga muntazam borish; g) ko’rgazmalilik tamoyili; d) bolaning
alohida shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish metodlari: a) materialni bayon etishda
tizimlilik va ketma-ketlik; b)mantiqiy fikrlash; v)nazariya va amaliyotning o’zaro
bog’liqligi; g)umumiydan xususiyga o’tish; d)o’quvchilarning mantiqiy fikrlashi;
j)shaxsiy kuzatish; z)tajriba, amaliyot va boshqalar.
Sa’diy (1184-1291 yillar)
bilimlarni amaliyotda qo’llash;
aqliy qobiliyatni rivojlantirish;
tizimlilik, bilimning tushunarliligi;

shaxsning faolligi tamoyili;
bilimning hayotiyligi amaliyot bilan bog’liqligi
mehnat ta’limi va boshqalarning yetakchilik roli
Jomiy (1414-1492 yillar)
ilmiylik;
amaliylik;
tizimlilik;
muntazamlik;
qulaylik;
bilimni amaliyot bilan bog’liqligi
egallangan bilimlarni mustahkamlash, amaliy ahamiyatliligi;
o’qitishning insonparvarliligi va boshqalar.
Alisher Navoiy (1441-1501 yillar)
-bolaning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish;
-onglilik, faollikni rivojlantirish;
muntazamlilik;
materialni bayon etishning qulayligi;

-o’qitishni insonparvarlashtirish;
-inson rivojlanishininng ko’p tomonlamalililigi va boshqalar.
Ta`limda onglilik va faollik
Ta`limda onglilik o`quvchilarning ilmiy bilimlarini asosli ravishda anglab, chuqur
o`zlashtirib olishlarini taqozo qiladi. O`quvchilarning ta`lim jarayonida onglilik
bevosita ularning aqliy faoliyatlari bilan fikr qilish faoliyati bilan chambarchas
bog`liqdir. Odatda o`quvchilarning ongliligi bayon qilinayotgan o`quv
materiallarini yoki tevarak atrofni o`rab olgan ob`ektiv borliqdagi narsa, hodisa,
voqealarini fikr qilish operatsiyasi-taqqoslash, analiz qilish, abstraksiya va
umumlashtirish natijasida ilmiy bilimlarning qonun-qoidalari hayotiyligiga ishonch
bilan qarashlarida, shuningdek nazariy bilimlarni amaliyotda qo`llay olishlarida
ko`rinadi.
Bayon qilinayotgan o`quv materiallarining ongli o`zlashtirlgani o`quvchilarning
fikr qilish faoliyatlariga ta`sir qilishi kuzatish natijasida ro`yobga chiqadi va ayni
bir vaqtda bu jarayon o`quvchilarning ilmiy bilim , ko`nikma va malakalarni
mustahkamlash o`zlashtirishlarga ongli, mustaqil, faol munosabatda bo`lishlarini
ta’minlaydi.
Ta’limni ongli o`zlashtirishda, bir tomondan, o`quvchilarning mustaqil va faol fikr
qilishlari nazarda tutilsa, ikkinchi tomondan, aynan shu jarayon davomida
o`quvchilarning mustaqil va faollik bilan mantiqiy fikr qilish faoliyatlarini
tarbiyalab, takomillashtirib borish nazarda tutiladi. Bu prinsip o`quvchilarning
bilish faoliyatida va dars berishda asos qilib olingan qoida sifatida uchta muhim
jihatni:
o`quvchilar tomonidan o`quv materiallarini ongli ravishda tushinilishi, o`quv
mashg`ulotlariga ongli munosabatda bo`lishni, bilish faoliyatining shakllanishini
o`z ichiga oladi.
O`quvchilar o`quv materialini faqat faol bilish faoliyati jarayonidagina tushunishi,
o`quv mashg`ulotlariga ongli munosabatda bo`lishini, bilish faoliyatining darajasi
turlicha bo`lishi mumkin.

Eng yuksak daraja. O`quvchi qiziqishi va o`qish istagi borligi uchun mustaqil
ravishda mehnat qiladi. Uning darsdagi faolligi, mehnatsevarligi, bilimga
tashnaligi oqibatida yuz beradi. Bu o`rinda o`qituvchining ro`li o`quvchiga o`z
o`qish vaqtini to`g`ri tashkil etishga yordam berishidan, unga aqliy faoliyatining
ratsional usullarni o`rgatishdan iboratdir.
Yuksak daraja. O`quvchilar materialni faollik bilan, lekin o`qituvchining rahbarligi
ostida o`rganadilar. O`qituvchi ularga qiyinchiliklarni yengishga, qat`iyatli , irodali
bo`lishga yordamlashgan holda ular faoliyatini yo`naltirib boradi.
O`rtacha daraja. O`quvchilar mazmunni o`zlashtirib olishga intiladilar, ammo turli
sabablarga ko`ra, ya`ni yaterli ish qobiliyatiga ega bo`lmagani, o`qish
sababablarini yuksak bo`lmagani, asab sistamasini ojizligi va shu kabi sabablarga
ko`ra alaxsiydilar, diqqat-e’tiborsiz bo`lib qoladilar. Bunday sharoitlarda
o`qituvchi o`quvchining alaxsish sabablarini yaxshi tushinib yetishi va profilatka
tarzida ta`sir o`tkazish vositalarini oldindan rejalashtirib qo`yishi kerak.
Past daraja. O`uvchilarning diqqat-e`tibori boshqa narsalarga ham ko`chib qoladi.
Ular o`qituvchining izohlariga, kitobga, amaliy mashg`ulotlarga, mustaqil
ishlashga uzoq vaqtga qadar diqqatini qarata olmaydilar. Lekin o`quvchilar o’quv
vazifasini anglaydilar va ularni yechish lozimligini tushinadilar. Odatda bunday
o`quvchilar uchun maxsus ishlab chiqilgan qo`shimcha mashg`ulotlar tashkil
etishni talab qiladi.
Eng past daraja. O`quv vazifasi o’quvchi faoliyatini belgilamaydi. U materiallarni
zarurat bo`lganligi uchun o`zlashtiradi, ichki g`ayrat va omil tufayli emas, balki
o`qituvchi, ota-onalar, katta yoshdagilar majbur qilgani uchun o`qiydi.
O`quvchilarning faolligi o`quv jarayonida aloqasi yo`q faoliyati turlariga
yo`nalgan bo`ladi. Odatda bunday o`quvchilar yomon o`qishadi, ular individual
yondashuvni talab qilishadi. O`quv jarayonida uddaburonlik bilan rahbarlik qilish
orqali maktab o`quvchilarining bilish faolligini yuksak darajada olib chiqish
vositalarini topsa bo`ladi.

Gеоgrаfiyani o‘qitishdа tа’lim-tаrbiyaning uzviyligini tа’minlаsh yo‘llаri

Купить