Geosiyosat fanining shakillanishiga geosiyosiy maktablarning roli - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	120.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Geosiyosat fanining shakillanishiga geosiyosiy maktablarning roli

Купить

MAV ZU:GEOSI YOSAT FA NI NI N G SHA KI LLA NI SHIGA GEOSI YOSI Y
MA KTA BLA RN I N G ROLI
RE J A :
1.GEOSI YOSAT FA N IN I N G SHA KI LLA N ISHI VA UN I N G AHA MI YATI
2.GEOSI YOSI Y MA KTA BLA RI N G FAN N I N G SHA KKI LA NI SHIDAGI ROLI
3.ZA MON AV I Y GEOSI YOSAT FA N I N IN G SHA LI LLA N I SHI VA GEOSIYOSI Y
MA KTA BLA R

Zamonaviy geosiyosatning kashfiyotchilari mumtoz geosiyosatchilar bo‗lib,
ularda G‗arb olimlari F. Ratsel, R. Chillen, A. T. Mexen, X. Makkinder, K.
Xaushofer, P. Vidal de la Blanche, A. Demanjon va boshqalardir. Mumtoz
geosiyosatchilar ikki jahon urushi yillarida katta obroga ega bo‗ldilar. Bu
birinchidan, ular davlat va suverenitetning xavfsizligi, davlatning gullab-
yashnashi, uning kuchi, qudrati va dunyodagi ta'siri nimaga bog‗liqligini
o‗ylab, yangi ilmiy bilimlarni yaratdilar; ikkinchidan, ular davlatlarning
dunyodagi qudratini ta'minlovchi omillar va usullarni tahlil qilishga e‘tibor
berishdi. Bu asosan davlatlarga geosiyosiy kodlarini shakllantirishda yordam
berdi; uchinchidan, ular siyosiy voqealarning ma‘nosini tushuntirishga fazoviy
yondashuvni yaratish tashabbuskori bo‗lib, ―makon‖, ―katta bo‗shliq‖ kabi
asosiy kategoriyalarni yaratdilar; to‗rtinchidan, Makinderdan boshlab deyarli
barcha mualliflar global miqyosdagi geosiyosiy ssenariylarni taqdim etishdi.
Geosiyosatni fan sifatida shakllanishida klassik qarashlar katta rol o‗ynagan
edi. Ammo uning ma'lum kamchiliklari ham bor, ularning aksariyati tarixiy
cheklovlar bilan izohlanadi. Birinchidan, bu aslida geografik determinizmdan
foydalanish, bu uning geografik omil ekanligini tan olishga asoslangan
geosiyosatni o‗rganishning asosiy uslubiy tamoyili sifatida, ya'ni hududning
kattaligi, mamlakatning joylashishi, uning tabiiy-iqlim sharoiti, dengizlar va
okeanlarga yaqinligi yoki uzoqligi va boshqa geografik parametrlar ma‘lum bir
xalqning ijtimoiy-siyosiy rivojlanishining asosiy yo‗nalishlarini, uning
xarakterini, xalqaro siyosiy maydonda o‗zini tutishini belgilaydi. Garchi
allaqachon klassik geosiyosat doirasida bo‗lgan bo‗lsa-da, frantsuz maktabi
vakillari geografik determinizmni yengish uchun birinchi urinishlarni amalga
oshirgan va u muvaffaqiyatsiz tugamagan;

ikkinchidan, bu sayyoraviy dualizm – ―kontinental kuchlarga‖
qarshi ―dengiz kuchlari‖ yoki talassokratiyaga (dengiz orqali kuch)
tellurokratiyaga (quruqlik orqali kuch) qarshi kurashish uchun
haddan tashqari berilish; uchinchidan, geosiyosatni makonda
davlat hokimiyatining timsoli sifatida tushunish, ular hududlarni
to‗g‗ridan-to‗g‗ri harbiy yoki siyosiy nazorat qilish istagini
kuchaytirdilar va shu nuqtai nazardan, ko‗pincha ―anakonda‖
strategiyasini ilgari surildi. Dushman hududlarini dengizdan va
qirg‗oq bo‗ylab to‗sib qo‗yish, bu asta-sekin kerak dushmanning
strategik charchashiga va iqtisodiy bo‗g‗ilishiga olib kelishi kerak
edi; to‗rtinchidan, davlat tomonidan boshqariladigan hududiy
makonni uning kuchi va qudratining asosiy omili deb hisoblab,
davlatning dinamik hududiy o‗sishga intilishi, yashash maydonini
kengaytirishga intilishini zarurligini asoslab, ba'zi klassik geosiyosat
vakillari (Ratsel, Chellen, Mexen) harbiy ekspansiyani geosiyosiy
egallashning mutlaqo tabiiy usuli deb tan oldilar. Klassiklar
geosiyosatning asosiy kategoriyasini makon deb hisoblashgan, uni
faqat o‗zlarining doimiy chegaralariga ega bo‗lgan cheklovchi
hudud makoni deb tushunganlar. Davlatning gullab-yashnashi,
ularning fikriga ko‗ra, butunlay uning hududining xususiyatlariga
asoslanadi.


F.Ratsel o‗zining shoh asari bo‗lmish «Siyosiy geografiya»
(«Politische Geographie» 1897), «Davlatlarning makoniy o‗sish
qonunlari» (1897), «Dengiz xalqlar qudratining omili sifatida» (1900)
asarlarida o‗z geosiyosiy qarashlarini bayon etadi. Fridrix Ratselni
garchi ―geosiyosat‖ atamasini asarlarida ishlatmasa ham, u
birinchilardan bo‗lib geosiyosiy uslubda fikr yuritganligi uchun
geosiyosat fanining otasi deb nomlanadi. Fridrix Ratsel, taniqli nemis
geografi va ushbu fanga asos solgan birinchi geosiyosatchi. Maktabni
tugatgandan so‗ng, u Karlsrue Universitetida tabiiy fanlar bo‗yicha
ma'lumot oldi. Keyin u Geidelberg universitetining geografiya
fakultetini tugatdi, u yerda uning o‗qituvchisi va boshqalar taniqli
geograf E.Gekkel edi. Ratselning siyosiy geograf va geosiyosatchi
sifatida rivojlanishiga I. Kant, Charlz Darvin va ijtimoiy darvinistlar,
shuningdek K. Ritter, A. Gumboldt, G. Spenser, F. Tennis g‗oyalari katta
ta'sir ko‗rsatdi. 1870 yilda Ratsel Frantsiya-Prussiya urushida ko‗ngilli
sifatida qatnashdi va hattoki Temir xoch bilan taqdirlandi. Harbiy
harakatlar tugaganidan keyin u geografiyaga qaytdi. U Xitoyda
demografik vaziyat to‗g‗risida dissertatsiya tayyorladi va himoya qildi
(1876), Yevropa va Amerikada ko‗plab sayohat qildi, geografik
muhitning turli jamiyatlarning hayoti va rivojlanishiga ta'sirini o‗rganib
chiqdi. XIX asrni 80-yillarning o‗rtalarida Ratsel dastlab Myunxen Texnik
institutida, so‗ng Leypsig universitetida o‗qitishni boshladi, u yerda u
vafotiga qadar ishladi.

Ratsel hech qachon hukumatning siyosiy lavozimida ishlamagan va uni jamoatchi
siyosatchi deb ham atash mumkin emas. Lekin u har doim o‗ng millatchi pozitsiyasini
egallab, siyosat bilan qiziqar edi. 1891 yilda u Pangerman ittifoqiga qo‗shildi va
Yevropaning etnik nemislar yashagan barcha yerlarini Germaniya imperiyasiga
qo‗shilishini, shuningdek Sharqiy Afrika va Janubiy hududlarini o‗z ichiga olgan
mustamlaka imperiyasini yaratishni nazarda tutgan pangermanchilik geosiyosatini
shakllantirishda faol ishtirok etdi1 . Nemis geosiyosatchisi Otto Maullyuning fikricha,
geosiyosatni Ratselsiz tasavvur etib bo‗lmaydi. U o‗z asarlarida siyosiy geografiyadan
bahs etadi va bu boradagi asosiy ilmiy ishi ham ―Politische Geographie‖ deb
nomlanadi. Uning ta‗kidlashicha, har qanday xalqning manfaatlari zamin ustida kechadi.
Shu bois zaminda joylashgan ma‗lum bir hududlar tarix harakatini ko‗rsatuvchi bosh
vosita sanaladi. Davlatlar muayyan hududlar ko‗rinishida zaminda aks etadi. Zamin
abadiy bo‗lishi mumkin, hududlar (davlatlar) o‗zgarib turadi. "Davlatlar misoli tirik
organizm" bo‗lib ularning o‗zagi "zaminiy asos"da bir - biri bilan tutashadi. Davlatlarning
zaminda paydo bo‗lishi uchta asosiy omil bilan bog‗liq. Bular - hududiy relyef, hududiy
masshtab va muayyan turmush tarzga ega xalqlar. Shu asosda, ya‗ni ob‗yektiv geografik
makon va sub‗yektiv umuminsoniy qadriyatlarni o‗zida aks ettirgan davlat siyosati
shakllanadi. Risoladagi davlat bo‗lish uchun, - deydi F.Ratsel, - avvalo davlatda geografik,
demografik va etnomadaniy parametrlari o‗zaro uyg‗unlashmog‗i kerak. F. Ratsel
―Davlatning fazoviy o‗sish qonunlari‖ (1896) asarida davlatlarning fazoviy o‗sishining
ettita asosiy qonunlarini shakllantirgan, ularning aksariyati shu paytgacha o‗z
ahamiyatini yo‗qotmagan: 1) makon millat madaniyati o‗sishi bilan o‗sib boradi. 2)
davlatning o‗sishi g‗oyalar, savdo-sotiqning yanada rivojlanishini nazarda tutadi, ya‘ni
jamiyatning barcha sohalarida faollikni oshirish. 3) davlatning o‗sishi kichik davlatlarning
qo‗shilishi va madaniy singishi orqali amalga oshiriladi. Davlatning o‗sishi boshqa
davlatlarni o‗ziga qo‗shib olish va bo‗ysindirish evaziga bo‗lishi mumkin. 4) chegara - bu
davlatning periferik organi bo‗lib, unda uning o‗sishi, kuchliligi yoki kuchsizligi va davlat
organizmidagi barcha o‗zgarishlar namoyon bo‗ladi. Kuchli davlat - bu chegara zonalari
va yadrosi o‗rtasida yaqin aloqalarni saqlashga qodir

Geosiyosat fanining shakillanishiga geosiyosiy maktablarning roli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish