«geosiyosat» ning kategoriyalari, qonunlari, metodlari va funksiyalari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	821.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

«geosiyosat» ning kategoriyalari, qonunlari, metodlari va funksiyalari

Купить

« GEOSIYOSAT» N IN G
KATEGORIYA LA RI,
QON UN LA RI, METODLA RI
VA FUN KSIYA LA RI.

RE JA :
1. Geosiyosatning asosiy qonunlari .
2. Geosiyosatning asosiy kategoriyalari .
3. Geosiyosatning asosiy funksiyalari .
4. Geosiyosatningasosiy metodlari .

GEOSIYOSATNING ASOSIY
QONUNLARI .

Barcha fanlar singari geosiyosat fanining o‘ziga xos kategoriyalari, metodlari va
qonuniyatlari mavjud. Geosiyosat ijtimoiy, siyosiy, geografik, demografik, harbiy va
boshqa tizimlarning shakllanish, amal qilish, rivojlanish xususiyatlarini, qonuniyatlarini
tahli qiladi. Tadqiqotchilar geosiyosatning asosiy qonuniyatlari haqida gap borganida
asosiy e’tiborni geografi k dualizm qonuniga qaratishadi.

Ko‘pgina geosiyosatchilar quruqlikdagi kuch-qudratni (tellurokratiya) dengizdagi kuch-qudratga
(talassokratiya) qarama-qarshi qo‘yishadi. Bu holatlar Qadimgi Sparta, Qadimgi Rim, Qadimgi Afina
va Karfagen misolida namoyon bo‘ladi.

Oddiygina misol ilk saltanatga asos solgan ahamoniylar vakili Doro I (mil.av. 522-486)
Afi naga dengizda bas k ela olmadi. Kushon, Turk hoqonligi , Somoniy lar, Temuriy lar
haqida gap k et ganida t alassok rat iy a xususida bir nima deb bo‘lmay di.

Geosiyosat asoschilari jumladan A.Mexen, X .Mak k inder fikricha dualizm dastlab
t arixiy -madani y siv i lizat siy alar o‘rt asida dushmanlik adov at larini, t urli-xi l
ziddiy at larni, o‘ziga xoslik larni k elt irib chiqardi.

GEOSIYOSATNING ASOSIY
QONUNLARI .

Tellurok rat iy aga xos bo‘lgan xususiyatlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi: aniq belgil angan
chegara, ma’lum mak on, aholi t urmush t arzi , riv ojlani shning o‘ z iga xos y o‘nal ishl ari,
barcha amal qilishi shart bo‘lgan ahl oqiy v a huquqi y normalar, aholi t oifal ari, et noslar,
irql ar, dav l at v a sal t anat lar. Bu qat’iylik ushbu makonda ahloqiy va qonununiy normalarni
belgilab beradi.

Talassokratiya esa dengiz savdosi ham bo‘lib texnik progressga tayanadi. Individu a lizm kayfiyatiga,
boylik orttirishga, tadbirkorlikka keng e’tibor qaratiladi. Ahloqiy, huquqiy normalarga nisbiylik
kasb etib ekstrimal shart-sharoitlarda yashash ko‘nikmalariga keng e’tibor beriladi. Natijada
ahloqiy, madaniy qadriyatlar tez o‘zgaradi, yoki oldinga intilish, boylik orttirish yo‘lida harakat qilish,
kashfiyotlarga e’tibor kabi harakatlarga soyasida qolib ketadi.

Uzoq yillar davomida tarixiy taraqqiyot davomida Qadimgi Rim, Afina, Sparta savdo,
hunarmandchilikning rivoji natijasida dengizda ham hukmron mavqega ega bo‘la boshlashdi.
Mehnat taksimoti , dengiz savdosining o‘sishi bois dengizda hukmronlikni qo‘lga kiritish uchun
kurash boshlandi. Ushbu xolat geosiyosatning ikkinchi qonuni- makon omilining kuchayish
qonuni kelib chiqadi. Bu omil buyuk geografik kashfiyotlardan keyin ayniqsa ko‘proq ahamiyat kasb eta
boshladi. XX asrga kelib o‘zining yuksak darajasiga erishdi.

KARFAGEN TALASSOKRATIYAGA
MISOL TARIQASIDA.

ROSSIYA IMPERIYASI TELLUROKRATIYAGA
MISOL TARIQASIDA.

GEOSIYOSATNING ASOSIY
KATEGORIYALARI .

Ijtimoiy-siyosiy fanlarning barchasida bo‘lgani singari geosiyosat ham mustaqil fan sifatida o‘zining
nazariy kategoriyalariga ega. Va fan o‘zining ushbu kategoriyalari orqali o‘z tadqiqot obektini tahlil
etadi, xulosalar beradi. Geosiyosatning asosiy kategoriyalari sifatida quyidagilarni ko‘rib chiqamiz:
geosiyosiy makon, geosiyosiy maydon, geostrategik mintaqa, geosiyosiy mintaqa, geosiyosiy liniya,
geosiyosiy raqibchilik, geostrategiya chngara, davlatning milliy xavfsizligi, milliy manfaat, hudud.

Geosiy osiy mak on. Siyosat har doim qator geografik makondagi omillarga tayangan xolda ish
yuritishiga hech qanday shubha yo‘q. F.Ratsel tabiiy-fizik, geografik makondagi faoliyat
yo‘nalishlarini geosfera, gidrosfera, atmossfera ketma-ketligida tahlil ostiga olgan edi.

Geosiy osiy may don - ushbu atama odatda ma’lum bir davlat tomonidan yoki ittifoqchilar
tomonidan nazorat qilinayotgan makonni anglatish uchun qo‘llaniladi.

Xalqaro munosabatlar tarixidan ma’lumki, geosiyosiy borliq ustidan nazoratni o‘rnatishning turli
shakllari mavjud. Bular harbiy, siyosiy, iqtisodiy, diniy, kommunikatsion va boshqa turlari bo‘lishi
mumkin. Yangi ming yillik boshlariga kelib xalqaro munosabatlarda geosiyosiy borliqni nazorat
qilishda yangicha yondashuvlar – rangli inqiloblarni amalga oshirish, informatsion-mafkuraviy,
texnologik va madaniy-sivilizatsiyaviy nazoratlar yuzaga kelib, ularning amaliyotdagi o‘rni sezilarli
bo‘lmoqda.


Geosiyosiy maydon tushunchasiga nisbatan ko‘plab ta’riflarni uchratish mumkin. Rus
geosiy osat chisi K.V.Pleshak ov geosiyosiy maydon tushunchasi keng ma’noga ega bo‘lganligi bois
uni tadqiq etish ko‘lamiga qarab quyidagicha klassifikatsiyalashni taklif qiladi:

- endemik may don – uzoq vaqtlardan beri ma’lum bir davlat tomonidan, ma’lum bir milliy guruh
tomonidan nazorat qilib kelinayotgan borliq bo‘lib, o‘sha borliqning aynan shu jamoaga tegishli
ekanligini boshqa qo‘shnilar tomonidan tan olinishini nazarda tutadi.

- chegarav iy may don - bunday maydonda ma’lum bir milliy jamoa istiqomat qilsada, davlatning u
yerda nazorat qilish funksiyasi rasmiy xarakterda bo‘lib, yashayotgan odamlar turmush tarzi
chegaradosh davlatga yaqinroq bo‘ladi. Masalan, Shimoliy Qozog‘istondagi millat vakillarining
Rossiya davlati turmush tarzi bilan, Shimoliy Tojikistondagi, Qirg‘izistonning O‘sh viloyatidagi yoki
Janubiy Qozog‘istondagi o‘zbeklarning O‘zbekistondagi xalqlar turmushi bilan nafaqat tarixan, balki
ham milliy, ham umuminsoniy qadriyatlar asosida bir-biri bilan uyg‘unlashgan. Ular yashayotgan
makonni chegaraviy maydonga aylantirgan omil - ularning turli davlatchilikka oidligi bilan izohlanadi;

- chorrahav iy may don - qanday milliy jamoalarning yashashidan qat’iy nazar, ikki yoki undan ko‘proq
davlatlar da’vogar bo‘lgan geosiyosiy borliq. Biroq u chegaraviy maydondan milliy jamoaning atrofida
emas, endemik maydon ichkarisida joylashgan bo‘lishi bilan (Tog‘li Qorabog‘), mintaqadagi jamoaning
etnik va diniy tarkibi tarixan o‘sha jamoaga mansub bo‘lsada, borliqning bugungi davlatlar
chegarasida chorrahaviy xarakter kasb etayotganligi bilan farqlanadi. Masalan, Turkiya, Eron, Iroq va
Suriya davlatlarining geografik jihatdan tutashgan muayyan kengliklarida-chorrahaviy maydonda 40
mln.ga yaqin kurd xalqining yashab kelayotganligi va bunday geosiyosiy bo‘shliqdan chiqish uchun
milliy mustaqillik yo‘lida olib borayotgan harakatlarini eslashimiz mumkin;


Geosiy osiy mint aqa – geostrategik mintaqaning bir qismi. U siyosiy, iqtisodiy,
madaniy, savdo va boshqa aloqalar uchun qulay imkoniyatlarga va istiqbollarga ega
bo‘lganligi bilan ajralib turadi. Masalan, Janubiy-Sharqiy Osiyo, Yevropa, Xitoy va b.

Geost rat egik mint aqa – o‘zining geografik joylashuvi, turmush tarzi, xarakteri, savdo
va madaniy-mafkuraviy aloqalarining yo‘nalishi bilan qo‘shni yirik xorijiy davlatlar tashqi
siyosatida munosabatlar o‘rnatish uchun ustuvor yo‘nalishda ko‘rilayotgan makon.

Siyosiy borliq - bu geosiyosatning asosiy kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Davlat geosiyosatning
markaziy tushunchalaridan biri hisoblansa, siyosiy borliq davlatning siyosiy holati va hayotiy
mazmunini ko‘rsatib beruvchi muhim omildir.

Har qanday davlatning siyosiy borlig‘i chegaralangan, ya’ni u muayyan chegaralar
doirasida bo‘ladi. Chegara esa davlat xavfsizligini ta’minlovchi, siyosiy borliqni ko‘rsatib
turuvchi geosiyosiy funksiyani bajaradi. Siyosiy borliqda chegaraning bajaradigan
funksiyalari: a) siyosiy; b) suverenitetni himoya qilish; d ) harbiy-strategik bo‘lishi
mumkin; e ) fuqarolik, soliqlar, boj va shu kabilar. Geosiyosatda chegara muammosiga
ijtimoiy hodisa sifatida qaraladi.

Milliy manfaat . Manfaatga muayyan guruhlarga moddiy va ma’naviy tomondan foyda
keltiruvchi omil sifatida qarash mumkin. Biroq geosiyosatda milliy manfaat tushunchasi
kengroq ma’noda – xalqlar, davlatlar manfaatlaridan kelib chiqib talqin etiladi.

GEOSIYOSATNING ASOSIY
FUNKSIYALARI .

Geosiyosat fan sifatida jamiyat hayotini, unda kechayotgan turli mazmundagi geosiyosiy jarayonlarni tahlil
etadi, tegishli taklif-xulosalar beradi, bir so‘z bilan aytganda ushbu jarayonlar bilan bevosita bog‘langandir.
U real hayotdagi voqea-hodisalar va jarayonlarning o‘zaro aloqadorligini va ularning bir-biriga bog‘liqligini
ifodalovchi qonuniyatlarni o‘ziga qamrab olgan. Shuningdek, geosiyosat borliqdagi jarayonlarni o‘zida aks
ettiribgina qolmay, ularga bog‘liqli tarzda jamiyatda muayyan funksiyalarni ham bajaradi. Odatda
ge osiyosatning asosiy funksiyalari qator adabiyotlarda quyidagicha tahlil etiladi :

gnoseologik funksiya;

prognoz qilish funksiyasi;

boshqaruv funksiyasi;

mafkuraviy funksi ya .

To‘g‘ri, qayd qilingan funksiyalar boshqa ijtimoiy-siyosiy fanlarga ham xos bo‘lishi mumkin. Biroq mazkur
funksiyalar geosiyosat fanida o‘ziga xos izchillika, mantiqiylikka, afzalliklarga ega.


Gnoseologiya – bilish nazariyasi. Bilish haqidagi fan demakdir. Bilish nazariyasi borliqni, uning aniq bir
holatlari, manbalari va shakllarini o‘rganishga qaratilgandir. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, gnoseologik funksiya
davlatlar va xalqlarning geosiyosiy joylashuvi, turmush tarzi hamda ular hayotining rivojlanish tendensiyalarini
o‘rganish bilan bog‘liq. Dunyoning mafkuraviy manzarasini, xalqaro munosabatlarning rivojlanish
tendensiyalarini, bu jarayonning asosiy ishtirokchilarini, ularning tub-manfaatlarini, shuningdek bu
manfaatlarni amalga oshirishga asoslangan hatti-harakatlarni, insoniyat rivojining bugungi darajasi va
istiqbollarini tahlil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Va olingan natijalar, xulosalar har bir davlatning
istiqboldagi rejalarida o‘z aksini topadi. Albatta, gnoseologik funksiya amaliyotida geosiyosatning davlatlar
va xalqlar turmushini o‘rganishda qo‘llaydigan bir qator uslublari – taqqoslash, ekstrapolyatsiya (narsa va
hodisaning bir qismini kuzatish asosida olingan xulosalarni uning boshqa qismiga yoyish yoki tatbiq etish),
empirik (tajriba qilish) va shular singari uslublarining o‘rni kattadir.

Prognoz qilish funk siy asi . Geosiyosatning prognoz qilish funksiyasi bevosita gnoseologik funksiya asosida
olingan natijalari asosida shakllanadi. Chunki insoniyatning ertangi kuniga dahldor har bir muammo
xususida bashorat qilish uchun o‘sha muammoni yuz berishi bilan bog‘liq jihatlar obdon o‘rganilmog‘i lozim.

Prognoz qilish – siyosiy jarayonlarning rivoji va ko‘rinishlari, ular amalga oshishining muqobil yo‘llari va
muddatlari haqida ilmiy asoslangan mulohazalarni ishlab chiqish jarayonlari, shuningdek, ularning o‘sha
voqeliklar sharoitida amalga oshishi uchun aniq tavsiyalarni berish demakdir.

Prognoz qilish funksiyasi bir qator tamoyillarga asoslanadi, ya’ni batartiblik, muvofiqlik, uzluksizlik,
muqobillik va rentabellik. Tabiiyki, ushbu prinsiplar jamiyatning iqtisodiy-siyosiy, ijtimoiy-siyosiy, siyosiy-
mafkuraviy va harbiy-siyosiy doiralarini o‘rganishda qo‘l kelishi mumkin.

BOSHQARUV VA MAFKURAVIY
FUN KSIYA LAR.

Boshqaruv funksiyasi . Jamiyatdagi har qanday jarayonlarda boshqaruv elementlarini
ko‘rish mumkin yoki ijtimoiy jihatdan ham boshqaruv elementlarisiz kundalik hayotimizni
tasavvur eta olmaymiz. Boshqaruv yangi-yangi axborotlar tizimiga asoslanadi. Chunki
boshqaruvchi (o‘z sohasi yoki doirasida) barqaror faoliyat olib borishi uchun ham (o‘ziga
tegishli) informatsiyalarga ehtiyoj sezib boradi. Jumladan geosiyosatning boshqaruv
funksiyasi ham shunga asoslangan.

Mafkuraviy funksiyasi . Mafkuraviy funksiya geosiyosatning asosiy funksiyalaridan biri
hisoblanadi.

Mafkuralar asosini ma’lum bir maqsadlarni, manfaatlarni o‘zida mujassam etgan g‘oyalar
tashkil etadi. Mafkura o‘zida aks ettirayotgan muayyan jamiyat ning tuzilishi, u haqdagi
falsafiy, siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy, diniy nazariyalar, qarashlar, shuningdek ularni amalga
oshiruvchi vositalar, eng asosiysi, jamiyatning umumiy rivojlanish yo‘llari haqidagi
muayyan bilimlar majmuasidir.

GEOSIYOSATNINGASOSIY
USLUBLARI .

Tizimli yondashuv uslubi . Tizimli yondashuv uslubi geosiyosiy muammolarni tahlil etishda ularga
yaxlit holatda qaraydi. Shu bilan birgalikda muammolarga ta’sir etgan, etayotgan va ta’sir etish ehtimoli
bilan bog‘liq bo‘lgan ichki va tashqi omillarni atroflicha o‘rganadi. Muammoning boshlanish holati va
yakunini ko‘rsatuvchi holatlarni taqqoslaydi. Va nihoyat muammolarni bartaraf etish uchun tegishli
siyosiy qarorlarni qabul qiladi.

Tizimli yondashuv uslubi ilmiy doirada birinchi bor XX asrning 50-60 yillarida amerikalik olimlar
T.Parsons (1902-1979) va D.Iston tomonidan ishlab chiqilgan. Mazkur uslubga geosiyosatdan tashqari
deyarli barcha ijtimoiy-siyosiy fanlarda murojaat qilinadi.

Qiyosiy uslub . Qiyosiy uslubning ilmiy doirada qo‘llanilib kelinishi antik davrlarga borib taqaladi.
Masalan, Aristotel yoki undan keyinroq yashab o‘tgan Forobiy ijodlariga e’tibor bersangiz, ular asarlarida
muammolarni o‘rganish asnosida qiyosiy uslubdan keng foydalanganligiga amin bo‘lasiz. Zamonaviy
geosiyosatda qiyosiy uslubning ahamiyati shundaki, u orqali tadqiqotchi jamiyatdagi xalqlar va davlatlar
turmushini o‘rganadi, ularni bir-biriga taqqoslaydi. Yoki ma’lum bir geosiyosiy maydonlarning
boshqasidan farqli jihatlari qiyosiy asosda o‘rganiladi. Muammolarni shu yo‘llar orqali o‘rganish asosida
tegishli xulosalarni chiqaradi.


Tarixiy uslub . Tarixiy uslubning geosiyosiy jarayonlar va hodisalarni o‘rganishdagi o‘rni katta. Ushbu uslub tadqiqot
obektida turgan masalalarga nisbatan xronologik jihatdan yondashishini taqozo etadi. Tarixiy faktlar to‘planadi.
Jamlangan ma’lumotlar asosida o‘rganilayotgan jarayon yoki muammoning o‘tgan davr, hozirgi muhit va kelajakdagi
holatlari haqida muayyan fikrlar bildiriladi.

Faoliyatli (harakatiy) uslub . Mazkur uslubdan foydalanish geosiyosat obekt va predmetida turgan muammoli
vaziyatning umumiy tavsifi hamda uning harakatlanishi bilan bog‘liq tomonlarni o‘rganishda qo‘l keladi. Geosiyosiy
jihatdan u kechayotgan jarayonlarni harakatdagi kuch sifatida biladi. Shuning uchun ham muammo dinamikasini
bosqichlarga bo‘lib o‘rganishni afzal ko‘radi. Jumladan, muammolar dinamikasini tahlil etishda harakatdagi
kuchlarning maqsadlarini aniqlash va qarorlar qabul qilishga; qabul qilingan rejalarni amaliyotga tadbiq etishga;
faoliyatni boshqarib turishga; amaliyotda qo‘yilgan maqsadlarni doimo hisobga olib turishga; olingan natijalarni tahlil
qilishga va o‘z navbatida yangi maqsad va vazifalarni ishlab chiqishga katta e’tibor beradi.

Funksional uslub . Ijtimoiy-siyosiy fanlarda funksional uslub jamiyat barcha doiralarining o‘zaro aloqadorligini
tadqiq etadi. Geosiyosatda esa ko‘proq davlatlarning iqtisodiy-siyosiy, harbiy, madaniy munosabatlarini, urbanizatsiya
darajasi va aholining zichligini, ijtimoiy guruhlar va institutlarning siyosiy faolligi va boshqa shu kabi masalalarni
nazarda tutadi. Funksional uslub siyosiy hodisalar yoki geosiyosiy jarayonlarni o‘rganishda diniy dogmatik yoki
axloqiy qadriyatlarga asoslanib qolishni yoqlamaydi. Balki muammolarda ularning tashqi muhit bilan bog‘lanishi,
izchilligi va nechog‘li real hayot bilan uyg‘unlashganligini tahlil etishning zarurligiga katta e’tibor beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO'YXATI .
Shаripоv S.I., G`оyibоv B.S. Gеоsiyosаt аsоslаri vа O`zbekistonnig geosiyosiy ahvoli. To`ldirilgan qayta nashri.
Sаmаrqаnd – 2009 yil
Гаджиев К.Э. Геополитика. М., 1997 г.
Гафарли М.С., Касаев А.Ч. Ривожланишнинг ўзбек модели: тинчлик ва барқарорлик – тараққиёт асоси. Т.,
2001 й.
Дугин А. Основы геополитики. М., 1997 г.
Нартов Н.А. Геополитика. Учебник. М., 2000 г.
Сафоев С.С. Марказий Осиёдаги геосиёсат. Т., 2005 г.
Тажибоев А.С, Геосиёсатга кириш. Ўқув қўлланма. Т., 2001 й.
Хўжаев Б.А. Геосиёсат асослари (ўқув қўлланма) 1-қисм. Ўзбекистон Республикаси стратегик таҳлил ва
истиқболни белгилаш Олий мактаби. Т., 2002 й.

E'TIBORINGIZ
UCHUN RAHMAT .

«geosiyosat» ning kategoriyalari, qonunlari, metodlari va funksiyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish