Geosiyosiy tahlil. geosiyosatning klassik maktablari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	416.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Geosiyosiy tahlil. geosiyosatning klassik maktablari

Купить

GEOSIYOSIY TAHLIL. GEOSIYOSATNING
KLASSIK MAKTABLARI

Reja :
•
Amerikalik olim Alfred Mexen ing geosiyosiy qarashlari (1840-1914)
•
Nikolas Spaykmen g‘oyalarini tushunishga kirish. Makkinder
konsepsiyalarining tahlili.
•
Karl Xausxofer ning geosiyosiy konseptsialari

Alfred Mexen
•
Amerika Birlashgan Harbiy Flot Kuchlarining ofitseri Alfred
Mexen 1885 yildan boshlab Nyu-Port (Roud Aylend) shahridagi
Harbiy flot kuchlari kollejida harbiy flot tarixidan dars beradi.
1890 yilda uning birinchi va harbiy strategiyaning klassik
matniga aylangan “Tarixda Dengiz kuchlari” (1660-1783) kitobi
nashrdan chiqadi. Keyinroq uning boshqa asarlari – “Dengiz
kuchining Fransiya revolyusiyasi va imperiyasiga hozirgi
zamondagi va kelajakdagi ta’siri” (1793-1812), “Amerikaning
bugun va kelajakda Dengiz kuchidan manfaatdorligi”, “Osiyo
muammosi va uning xalqaro siyosatga ta’siri” hamda “Dengiz
kuchi va uning urushga munosabati” nashrdan chiqdi.
•
Uning deyarli barcha asarlari bir mavzuga – “Dengiz kuchlari”
(Sea Power)ga bag‘ishlangan edi. Uning nomi ba’zan bu
atamaga sinonimdek tuyulardi.

Dengiz sivilizatsiyasi-savdo sivilizatsiyasi
•
Mexen nazarida siyosatning bosh ish quroli savdodir.
Harbiy harakatlar bor-yo‘g‘i sayyoraviy savdo
sivilizatsiyani barpo etishda qulay shart-sharoit yaratib
berishi kerak.
•
Iqtisodiy siklni Mexen quyidagicha ko‘rib chiqadi:
1) Ishlab chiqarish (mol va xizmatlarning dengiz orqali
almashuvi);
2) Navigatsiya (bu ayriboshlashni amalga oshiruvchi kuch);
3) Koloniyalar (ular mol almashuvini dunyo miqyosida
amalga oshirish sirkulyatsiyasini amalga oshiradilar).

Dengiz sivilizatsiyasi-savdo sivilizatsiyasi
Alfred Mexen davlatning pozitsiyasi va geosiyosiy rutbasini tahlil qilishda quyidagi 6 mezonni keltirib o‘tadi:
1. Davlatning jug‘rofiy joylashuvi, uning dengizlarga ochiqligi, boshqa mamlakatlar bilan dengiz kommunikatsiyalari imkoniyatining
mavjudligi. Quruqlikdagi chegaralarning cho‘ziqligi, va davlatning strategik muhim mintaqalarni nazorat qilish imkoniyati. Raqibning
hududlariga o‘z floti bilan tahdid solish imkoniyatining mavjudligi.
2. Davlatning “jismoniy konfiguratsiya”si, ya’ni dengiz sohillarining surati va ularda joylashgan portlarning miqdori. Bu omillar Davlatda
savdoning gullab-yashnashi va strategik himoyalanganligining garovidir.
3. Hududning cho‘ziqligi. Bu ko‘rsatkich qirg‘oq chizig‘ining cho‘ziqligiga teng.
4. Aholining statistik miqdori. Bu ko‘rsatkich Davlatning kemalar qurish va ularga xizmat ko‘rsatish imkoniyatini baholashda juda zarur.
5. Milliy mentalitet. Xalqning savdo-sotiq bilan shug‘ullanish layoqati, chunki dengiz qudrati keng va tinch savdo-sotiqqa asoslanadi.
6. Boshqaruvning siyosiy xarakteri. Eng zo‘r tabiiy va inson resurslarining qudratli dengiz kuchini barpo etishga jalb qilish ushbu
ko‘rsatkichga bog‘liq.

« Manifest Destiniy »
•
Mexen Amerika va Yevropa mamlakatlarining
o‘zaro aralashmaslik tamoyilini e’tirof etgan hamda
AQSh qudratining o‘sishini uning yaqin hududlarga
ekspansiyasiga bog‘lagan AQSh prezidenti Monro
(1758-1831) doktrinasining otashin tarafdori edi.
Mexenning fikricha, Amerikaning boshida “Dengiz
qismati” turadi va bu “Manifest Destiny”
(“Namoyon bo‘lgan qismat”)ni birinchi bosqichida
butun Amerika qit’asining strategik integratsiyasiga,
keyin dunyo ustidan hukmronlik qilishga erishishdan
iborat . Mexen yana bir hodisani oldindan yaqqol
ko‘ra oldi. U yashagan davrda AQSh hali dunyoning
oldingi davlatlari qatoriga chiqmagan, bundan
tashqari, bu davlatning “dengiz sivilizatsion
shakl”ga mansubligi hali e’tirof ham etilmagandi.

Nikolas Spaykmen g‘oyalarini tushunishga
kirish
Nikolas Spaykmen (1893-1943) buyuk Amerika olimi
bo‘lib, A.Mexen g‘oyalarining bevosita davom ettirgan
shaxs. Spaykmen xalqaro munosabatlar fani professori,
Yel Universiteti qoshidagi xalqaro munosabatlar
Institutining direktori bo‘lib ishlagan.
Spaykmen geosiyosatni eng qulay strategiyani ishlab
chiqishga izn beradigan tahliliy yo‘riq va tizimlar,
muayan xalqaro siyosatning eng muhim vositasi deb
hisoblar edi. Bu mazmunda (o‘zining “Tinchlik
Jug‘rofiyasi” degan kitobida) Spaykmen “adolatli va
adolatsiz chegaralar” haqidagi tasavvurlarni “metafizik
nonsense”ga chiqarib, nemis geosiyosiy maktabini
qattiq tanqid qilgan.

Spaykmanning « Rimland » nazariyasi
•
Spaykmen Makkinderning asarlarini qunt bilan o‘rganib
chiqib, o‘zining Makkindernikidan farq qiladigan
geosiyosiy andazasini taklif etgan. Spaykmenning asosiy
g‘oyasi shundan iborat ediki, Makkinder heatlandning
ahamiyatini haddan ziyod oshirib yuborgan.
Spaykmenning nazarida “sohilliklar”, “ichki yarimoy”,
rimland’da tarixning rivoji quruqlik ko‘chmanchilarining
bevosita ta’sirisiz kechib, u yerda tarix o‘z-o‘zidan yuzaga
kelavergan. Spaykmen nuqtai nazarida, Heartland barcha
madaniy impulslarni sohilliklardan qabul qiluvchi va hech
qanaqa muhim geosiyosiy missiya yoki tarixiy impulsga
ega bo‘lmagan salohiyatli fazodir. Uning fikricha,
Heartland emas, balki rimland o‘sha asosiy vaznga ega
bo‘lgan geosiyosiy voqelik.

Makkinder konsepsiyalarining tahlili.
Makkinderning geosiyosiy formulasi - “Kimda-kim Sharqiy Yevropa
ustidan hukmronlik qilsa, Heartland ustidan hukmronlik qiladi; Kimki
Heartland’ning ustidan nazorat qilsa, Dunyo Oroli ustidan hukmronlik
qiladi;
Kimki Dunyo Orolini o‘z nazoratiga olsa, u butun dunyoda hukmronlik
qiladi” o‘rniga o‘zining formulasini taklif etadi:
“ Kimda-kim rimland ustidan hukmronlik qilsa, Yevrosiyo ustidan
hukmronlik qiladi; Kimki Yevrosiyoni o‘z qo‘lida ushlasa, u butun dunyo
taqdirini o‘z qo‘lida ushlaydi.” Umuman olganda, Spaykmen bu bilan
deyarli yangilik ochmadi. Makkinderning o‘zi uchun ham rimland
Yevrosiyo qit’asini nazorat qilish uchun eng muhim bo‘lgan mintaqadir.
Makkinder bu mintaqani mustaqil bir geosiyosiy tashkilot emas balki
“quruqlik” bilan “dengiz” impulslari to‘qnashadigan fazo, deb tushungan.

Karl Xausxofer (1869–1846)
Karl Xausxofer (1869–1846) Myunxenda professor
oilasida tug‘ildi. U professional harbiy bo‘lishni istab,
armiyada 20 yildan ziyod zobit bo‘lib xizmat qildi. 1908-
1910 yillarda u Yaponiya va Manchjuriyada
Germaniyaning harbiy attashesi bo‘ldi. Shu yerda u
Yaponiya imperatorining oilasi hamda oliy tabaqa
zodagonlari bilan tanishdi. Uning birinchi asari Yaponiya
siyosatiga bag‘ishlangan “Day Nixon” edi. Tarixchilar
tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsada, Xausxofer “Mayn
Kampf” kitobining geosiyosiy masalalarga oid boblarini
yozishda ishtirok etgan deyishadi.

Qit’aviy blok konsepsiyasi
•
Biroq amalda bu ishlarning barchasi u qadar oson kechmadi. Xausxoferning Moskva bilan “qit’aviy
(kontenetal) blok” tuzish zarurligiga olib kelgan geosiyosiy mantiq nemis milliy ongiga xos boshqacha
xususiyatlarga ega bo‘lgan ko‘pdan-ko‘p yo‘nalishlar bilan to‘qnash kelib qoldi. Gap tarixga o‘ta irqchilik
nuqtai-nazaridan yondashish haqida borar edi-ki, Gitlerning o‘zi ham shunday qarashlar tarafdori edi.
Bunday yondashuvga ko‘ra, jug‘rofiy yoki geosiyosiy o‘ziga xoslik emas, balki irqiy yaqinlik eng muhim
omil deb hisoblanardi. Shunday bo‘lsa anglosakson xalqlar – Angliya, AQSh nemislarning tabiiy
ittifoqchilari bo‘lib qolishardi, chunki ular etnik jihatdan bir-biriga ancha yaqin edi. Slavyanlar va, ayniqsa,
Yevrosiyoning oq tanli bo‘lmagan xalqlari irqiy dushmanga aylanib qolardi. Ustiga ustak o‘sha irqiy
prinsip bilan og‘ulangan mafkuraviy qarama-qarshilik ham kelib qo‘shilardi. Chunki Marks va boshqa
ko‘plab kommunistlar yahudiy bo‘lib, shu bois antisemitlar nazarida kommunizm o‘z-o‘zidan Germaniyaga
qarshi mafkura bo‘lib chiqardi.
•
Karl Xausxofer konkret siyosiy muamolarni xal etishda o‘z nazariyalarini aniq siyosatga moslashtirishga
majbur edi. Uning Angliya yuqori doiralari bilan o‘rnatilgan aloqalari shu tufayli yuzaga kelgan edi.
Bundan tashqari, Antikommintern paktining vujudga kelishi, ya’ni Berlin-Rim–Tokio o‘qining yuzaga
kelishini Xausxofer zohiran qo‘llab-quvvatlab, uni to‘laqonli “evrosiyo bloki” ni tuzish yo‘lida qo‘yilgan
ilk qadam, deb hisoblardi.

Foydalanilgan adabiyot ruyhati
1. Дугин А. Основы геополитики. М., 1997 г.
2. Классики геополитики. XIX в. М., 1997 г.
3. Классики геополитики. XX в. М., 1997 г.
4. Нартов Н.А. Геополитика. Учебник. М., 2000 г.
5. Тажибоев А.С, Геосиёсатга кириш. Ўқув қўлланма. Т., 2001 й.

Geosiyosiy tahlil. geosiyosatning klassik maktablari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish