Germenevtika va poetika - Adabiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	11000UZS
Hajmi	203.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Germenevtika va poetika

Sotib olish

Germenevtika va poetika

Reja:
1. Badiiy asarning germenevtik tahlili mezonlari
2. Hayot haqiqati va ijodiy metod
3. Poetik vositalarning badiiy g oya shakllantirish imkoniyatlari
4. Lirik asarlarda g oyaning germenevtik tavsifi

5. Germenevtik tahlil va adabiy tanqid

Badiiy asarning germenevtik tahlili mezonlari
XIX asr oxirlarida alohida fan sifatida shakllana boshlagan germenevtika
dastlab eramizning boshlarida Bibliya matnlari g oyaviy rang-barangligini
aniqlash uchun qo llanilgan. YAngi davrga kelib uning bevosita adabiy matnlarni

o rganishiga jalb qilinishi ustida tajribalar o tkazila boshlandi. Shleyermaxer,

Shpet, uning ortidan Xirsh kabi olimlar germenevtik tadqiqotning nazariy
me yorlarini bevosita adabiy matnlarga nisbatan ishlab chiqdilar.

O zbek adabiyotshunosligida bu metod XX asrning 90- yillaridan e tiboran

keng qo llanila boshlandi. Germenevtik metodning dastlabki variantlari qadimiy

matnlarni talqin qilishga qaratilgani bois bizda ham bu metoddan eski adabiyotning
matniy munosabatlarini aniqlash borasida foydalanildi. A. Erkinov Navoiyning
Xamsa asari turli matnlarini o rganish borasida germenevtik tadqiqot olib

bordi. Keyinchalik (2010 yilda) falsafiy germenevtika borasida nomzodlik
dissertatsiyasi yoqlandi. Professor H. Boltaboev germenevtik metod haqidagi o z

mulohazalarini Jahon adabiyoti jurnalidagi maqolasida izhor qildi. Mavzu va

mohiyatning beqiyos kengligi qarshisida bu tadqiqotlar ummondan tomchi ham
emas. Zotan badiiy adabiyotni yangi usullarda o rganish zaruriyati kun tartibida

turgan dolzarb muammo ekan, germenevtik metodning taraqqiy topishi alohida
e tibor va diqqat talab qilishi tabiiydir.

Germenevtik tadqiqotlar doirasi avvalo matnni ratsional o rganishni qamrab

olgan, uni tushunish, ya ni aql bilan qamrab olishdan iborat edi. Demak, matn

tushunilar ekan, uning barcha g oyaviy yoki emotsional tomonlarini ilg ab olish

mumkin bo lar ekan, demak matn tugallangan fikr, deb hisoblangan o sha

davrlarda. Keyinchalik bu xulosa matn fenomonologiyasi deb nom olgan

Gusserl boshchiligidagi germenevtik oqim tarafdorlari tomonidan inkor qilinadi.
Ularning fikricha, matnni hissiy tushunish germenevtikada ustunlik qilgani holda
aqliy-materialistik tushunishga qarshi turadi. Aqliy tushunish borliqni nisbiy
anglab etgan vositalar yoki boshqacha qilib aytganda so z vositasida ifodalangan

dunyoni izohlashga qodir, xolos.

Borliqning, umuman Alloh tomonidan yaratilgan dunyoning
nomukammalligi ham shundaki, biz hali uning juda ko p tomonlarini his qilgan
holda anglab eta olmaymiz. Materialistlar anglanmagan dunyoni tan olmasliklari
mumkin, biroq uni bizning ongimiz, umuman insoniyat mentalitetidan tashqarida
mavjud ekanligini inkor qilib bo lmaydi.

Germenevtik sharoitda aql bilan anglangan yoki qalb bilan his qilingan borliq
ajratiladi. Aqli etgan odam ong bilan ilg angan voqea hodisalarni nomlaydi yoki

aniqrog i tilga kiritadi. Biroq qalban his qilingan dunyo - borliq, voqea -

hodisalarining hammasi ham nomlanavermaydi. Ularni nomlash uchun ularni
tushunish - insoniyat dunyosining ongiga kiritish kerak.
His qilish darajasi turli odamlarda turlicha kechar ekan, uning darajasini
kommunikatsiya orqali aniqlash mumkin. Kommunikatsiya bu - fakat axborot
etkazishdan iborat emas, balki uning zamirida ulkan voqea- hodisalarni o zaro

tushunishning ulkan silsilasi yotadi. Kommunikatsiya bu - ikki odamning jonli
muloqotidan tortib, ming yil avval yaratilgan kitob mutolaasi orqali muallifning
o quvchi bilan tillashuvi ni ham qamrab oladi. Binobarin,

kommunikatsiyalarning shakli va turi cheksiz ekan, ikki yoki undan ortiq
insonning matn orqali so zlashuvi ham germenevtik metodning cheksiz

paradigmalarini yaratadi.
Amerikalik olimlar, xususan, Xirsh va uning tarafdorlari matn qismlarini
asosan ikki nuqtai: semiotik va arxeologik nazardan o rganishni tavsiya qiladilar.

Birinchisida so zlarning hozirgi tilda mavjud ma nolari ishtirok etsa,

ikkinchisida so zning eng birinchi ma nosiga intilish borasida uning insoniyat

ratsional fikrlashi borasidagi dinamikasi kuzatiladi. Masalan, hozirda oqsoqol

istilohi mahalla fuqarolar yig ini raisi ma nosida qo llaniladi. O zi aslida

oqsoqol deb o zbeklarda yoshi o tgan, soch- soqoli oqargan, katta yoshdagi

erkaklarni aytishar edi. Oqsoqollar el - yurt boshida turib, to y - hasham va

boshqa marosimlarni boshqarganlar.
Bu so zning arxeologik ma nosi tahlilida uni forscha mo ysafid

so zining kalka tarjimasiga mos kelishiga e tibor qarataylik. Mo ysafidlar

aslida Misr fir avnlari saroyida davlat maslahatchisi sifatida faoliyat yuritishgan.
Davlat maslahatchisining fuqarolar oldidagi obro sini ta minlash maqsadida

ularga soch - soqolini oqqa bo yab yurish tavsiya qilingan. Bu istiloh lavozim

nomi sifatida fors tiliga qabul qilinganidan so ng o zgarishga uchraganligi

tabiiy. Uning maslahatchi , marosim boshqaruvchi ma nolari ham fors

tilida saqlangan. Xuddi shu holda turkiy tillarga ham kirib kelgan. Hozirda oqsoqol
so zi modallashgan holda umuman lavozim ma nosini anglata boshladi. Bu

so zdagi soqol qismi ham o z ma nosini yo qotgan bo lib, umuman

oqsoqol deb, yoshi va jinsidan qat iy nazar mahalla fuqarolar yig ini raisiga

nisbatan qo llana boshlandi. Biroq antik davrdagi Misr fir avnlari saroyidagi

maslahatchi , ish boshqaruvchi ma nosi so zning ma no paradigmalari

zamirida mavjud.
YAna bir so zning arxeologik ma nosiga e tibor qarataylik. Turkiy tillar

va ularning shevalarida bobo , buva , «momo», buvi , ona , oyi ,

opa , aba , anna , acha , apa shaklida yaqin qarindoshlikini

anglatuvchi so zlar mavjud. Bu so zlar asrlar davomida turkiy tillarda deyarli bir

ma noda qo llanib kelinmokda. Ularning barchasi yagona bobo so zining

ma no va shakl paradigmalari ekanligi haqida avval ham aytilgan. Ruscha papa,

mama, inglizcha faze, maze, forscha padar, modar va hakazolar ham shu so zning

variantlaridir. Arab tilida ota - ona ma nosida volid so zining qo llanilishi

bobo va momo so zlarining xam yagona shakl va ma nodan o sib

chiqqanligini bildiradi. So zning birlamchi shakl va ma nosini topishga intilish

hamda uni topish orqali asar g oyasini shakllantirish arxeologik metodning

asosini tashkil qiladi.
Zamonaviy germenevtik metodning global va individual usullarining
ajratilishi so z, jumla va matn ma nosini transformatsiya qilish orqali amalga

oshiriladi. Transformatsiya matn qismlari (so z, jumla, abzats) ning turli

shakllarda bosh va yordamchi ma nolarini kengaytirish yoki toraytirish hamda

semantik- stilistik paradigmalarini aniqlash orqali shakllantiriladi. Shoir yoki
ijodkorning asarga kiritgan har bir so z, jumla va matni transformatsiya qilinishi

mumkin. Bu xuddi elektr tokining kuchlanish quvvatlarini pastdan yuqoriga yoki
yuqoridan pastga tushirilishini eslatadi. Bizga esa uning butun insoniyat taqdiri,
jamiyat, binobarin, global muammolarni echish, kashf qilish imkoniyatlarini
ochish darajasini aniqlash kerak. Bu borada biz global germenevtikaga yuz
buramiz va matn transformatsiyasini ijod qilamiz. Binobarin, global germenevtika
individual inson taqdirini globallashtirar ekan bir bo lak siqiq voqelikni umum
fazoviy voqelikka ko chiradi. Bu borada Erning Kristi o zining Modernizm

deb nomlangan maqolasida shunday yozadi: Poeziya voqelikka taqlid qilish

emas yoki u voqelikning tavsifi ham emas, poeziya- o z- o zicha voqelikdir,

voqelik bo lganda ham amaldagi voqelikdan ortiqroq darajada voqelikdir. Unda

jo nlik pardasini bir chekkaga surib qo yib, bizning ongimizning voqelik

bilan muloqatga kirishmog iga yordam beradigan himoya mexanizmi ning

xatti-harakatini namoyish qilishga intilish tajassum topgandir. YAxshi asar
kitobxon shuurida portlaydigan siqiq voqelikdir .

Global germenevtika mana shunday siqiq voqelikning portlashi orqali yuzaga
keladigan ulkan samoviy voqelikdir. Endi yuqoridagi misolni global germenevtika
tahliliga e tibor beraylik. Yuqoridagi Hamid Olimjondan olingan misolda

Derazamning oldida bir tup,
O rik oppoq bo lib gulladi.

Jumlasidagi birinchi so z deraza - butun voqelikni idrok qila oladigan

insonning o zi. Bir tup o rik esa, uning butun orzu- istak, o y- xayoli, fasl

ramzi, o rik gullari ularni kelajakda buyuk ishlarni bajarish orqali amalga oshishi

uchun ishora.
Germenevtik transformatsiya adabiyotda badiiy tafakkur shakllanish
jarayonining ajralmas qismi. Transformatsiya jarayoni lingvistik vositalarning
ifoda imkoniyatlari bilan bog liq. Biroq, milliy mentalitet, insoniy mentalitet

transformatsiya paradigmatik imkoniyatlarining muttasil dinamikasini
ta minlaydi. Germenevtikaning maqsadi va vazifasi matnni to g ri tushunish

metodini yaratish. Har bir asar matni tugallangan voqelik - bu bir tomondan,
ikkinchi tomondan bu- ulkan samoviy voqelikning bir qismiki, yangi voqeliklarga

yo l ochadi. Matnda ham borliq, ham individual inson yotadi. Matnni
o zlashtirish jarayonida uni to g ri tushunish uchun germenevtik metodning

qonuniyatlarini mukammal egallash zarur.
So z gapda so zligini yo qotadi, binobarin, har bir asar, matn o ziga xos

dunyo. Dvigatel o zining ichki qonunlari bilan yashagani kabi matn ham o z

arxitektonikasi orqali borlig ini namoyon qiladi. Asarning tugallangan matnida

har bir so z, har bir belgi umumiy g oyaning uzviy qismi, uni olib tashlab ham,

almashtirib ham bo lmaydi. Hatto eng kichik matn bo lmish aforizm va

frazemalarning matni ham hattoki o z arxitektonik butunligi bilan farqlanadi.

Tomchida quyosh aksi deganlaridek, har bir matn, o rni kelsa har bir

so z transformatsiya orqali ulkan ijtimoiy g oyalarni yaratishga qodir. Lirikaning

umumbashariy tabiati haqida Belinskiy shunday yozadi: Buyuk shoir o zi

haqida, o z meni haqida gapirarkan, umum haqida - insoniyat haqida so zlaydi,

zotan insoniyatga xos hamma narsa uning tabiatida mavjuddir. Shuning uchun ham
har bir kishi shoirning hasratida o z hasratini, uning qalbida o z qalbini topib

oladi, uning qiyofasida esa faqat shoirni emas, balki insonni, o z bashariy

birodarini ko radi .

Germenevtika bu - vujud ichki vulqonlari natijasida toshga chiqayotgan
qudrat silsilasining holatlari, qirralariga nom berish demakdir. Musiqa inson

ruhiy, botiniy dunyosi holatlari, harakatlarining ovozi, sasi. Ovoz, sas notalarini
nomlash she riyat, poetikaning vazifasidir. Germenevtika nom olgan

elementlarning ma no qirralarini ochish vositasida ikkinchi to lqin ichki

bo hronlar partiyasiga yo l ochadi.

Keyingisi yana keyingisiga yo l beradi. Bu ruhiy kashfiyotlar tizimi cheksiz

davom etaveradi. Biroq har bir partiya ruhiy to lqinlar inson tasavvur dunyosini,

olamni ruhiy o zlashtirish imkoniyatlarini yangi bosqichga olib chiqadi.

Binobarin, inson oldida dunyoning yangi ranglarini kashf qiladi.
Antik adabiyotdagi mifologik tafakkur o rta asrlarda realistik manzaralarda,

yangi davrda esa romantizm va realistik tasvir usulining chatishgan mezonlarini
shakllantirdi. XIX asr adabiyotida bosh planga ko tarilgan hol bu - inson ichki

dunyosining poetik tasviri edi. Inson ichki dunyosining individual qirralarini
topish, uning yangi shtrixlarini kashf qilish, binobarin, ijtimoiy psixologiyaning
yangi-yangi tamoyillarini shakllantirish badiiy adabiyot, badiiy tafakkurning
faqatgina falsafiy - estetik hodisa holatini istisno qildi.
Kommunikatsiyaning kuchayishi yangi badiiy asarlar bilan birga, yangi
adabiy qarashlarning ham o zlashtirilishida hududiy to siqlarni olib tashladi. Shu
o rinda texnologiya sohasidagi inqilobning ham o rni va ahamiyati buyuk.

Odamlar kompyuter, mobil aloqa vositalari orqali qisqa muddatlarda borliqning
turli chekkasida yuz bergan, berayotgan yoki hattoki yuz berishi mumkin bo lgan

yangilikdan xabardor bo lish imkoniyatiga ega bo lib qoldilar.

Imkoniyatlarning kengayishi inson ongi, tafakkuri, badiiy-estetik qarashida
ulkan o zgarishlar yasadi. Natijada odamlar borliqqa, hayotga, jamiyatga

tamomila yangi ko z, yangi nigoh bilan qaray boshladilar. Avvallari inson

mentalitetida iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy faktor bosh rol o ynagan bo lsa,

endilikda inson ichki dunyosi, individual psixologiya, uning qalb manzaralarini
o rganish, shu orqali borliqning, jamiyatning yangi ranglarini kashf qilish

muhimroq bo lib qoldi. Badiiy asarning ham san at namunasi, ham ijtimoiy

estetik ong namunasi sifatidagi imkoniyatidan foydalangan holda jamiyat
psixologiyasining yangi ranglarini topish, yaratish va shakllantirish borasidagi
imkoniyatlari germenevtikaning ahamiyatini oshirib yubordi. Badiiy matn tahlili
orqali inson asarda aks etgan hayot manzarasini o zi imkoniyati darajasida o z

mentalitetiga muvofiq shaklda qabul qilishi mumkin.
YUqoridagilarning mujassami sifatida aytish lozimki, germenevtika asar
arxitektonikasi orqali o z ichki qonuniyatlari bilan o ziga xos dunyo, g oya

tashiyotgan matnni tushunish, uning g oya spektrlarini aniqlaydigan metoddir.

Hayot haqiqati va ijodiy metod
Poetika real hayotni mavhumlashtirish mobaynida hayot haqiqatining
ma lum elementlarini o zida mujassam qilib borishi zarur, aks holda u sun iy

bir matoga aylanadi hamda o zining ahamiyatini yo qotadi. Badiiy adabiyot
olamida eng muhim muammolardan biri bu- tasvirlanayotgan voqea-hodisalarning
ma lum makon va zamonda shakllanishini belgilash muammosi. Vaholanki,

bundanda muhimrog i tasvirlangan voqea-hodisaning ma lum sikl va

maydondagi geometrik progressini anglab etish. Biz quyida badiiy asarni san at

sifatida inson borlig idagi abstrakt kuch va qudratini hamda bu kuch

qudratning inson tarbiyasi uchun naqadar ahamiyatli nuqtalarini belgilashga
harakat qilamiz. Buning uchun tasavvurda aks etadigan voqea-hodisalarning
san at namunasi sifatidagi o zligini tushunib etishga intilamiz hamda buning

barobarida ularning makon va zamondagi hissiy (sentimental) dunyosini tahlil
qilamiz.
Sentimentalizm badiiy adabiyot san ati, aniqrog i umuman san at

dunyosining borlig i, chunki san at borliqni faqatgina hissiyot, tasavvur bilan

qabul qiladi, tasavvur bilan yaratadi, tasavvur bilan o zgartiradi. Bas shunday

ekan, san at dunyosida inson tasavvur bilan yashaydi, tasavvurning negizi esa,

hissiyot, borliqni hissiy anglab etishdir, bu holat esa sentimentalizm.

Sentimentalizmning eng muhim fakti uning zaminida makon va zamonning
yo qolishi binobarida, dunyodagi mavjud ruhiy yoki biz faqat tasavvurdagina

yarat oladigan holatlarning abadiyligi va tengligini tushunishdan iborat. Borliqdagi
voqea-hodisalar paradigmasi faqatgina san atdan iboratdir. Hech qaysi inson yoki

mavjudot o zining qanday ishlarga qodir eanligini to laqonli tushunib etmagan.

Inson ruhidagi muttasil tovlanishlar ham borliqning hali kashf etilmagan
nuqtalaridan dalolat beradi. Sentimentalizm adabiyotida borliqni anglab etish
germenevtik metodda amalga oshiriladi.
Badiiy asarda realistik manzaralarni to g ri baholay olish muhim o rin

tutadi.
Jahon adabiyotshunosligida ijodiy metod orqali badiiy haqiqatni tushunib
etish jarayonida tadqiqotchi har doim ham haqqoniy yo nalishni ilg ab

ololmaydi. Ulug rus yozuvchisi L. Tolstoy Shekspir asarlarini tahlil qilar ekan

muallifning hayotiy haqiqat ifodasiga nihoyatda befarq munosabatda bo lganlikda

ayblaydi. Ayniqsa, «Qirol Lir» tragediyasidagi badiiy tasvir va hayot haqiqatining
o zaro nomutanosibligi uni hayratga soladi.
Qirol Lir dramasida ishtirok etuvchi shaxslar zohiran chindan ham

tevaraklarini qurshab olgan dunyo bilan ziddiyatga kirishadilar va unga qarshi
kurash olib boradilar. Ammo ularning kurashi voqealarning tabiiy oqimidan va
ishtirokchi shaxslar xarakteridan kelib chiqmaydi, balki mutlaqo muallifning
ixtiyori bilan belgilanadi. Shuning uchun ham kitobxon tasavvurida voqealar xuddi
hayotda, haqiqatdagi kabi taassurot qoldira olmaydi. Holbuki, bu san atning

asosiy shartini tashkil qiladi. Hokimiyatdan voz kechmoq uchun Lirning hech
qanday asosi ham, bahonasi ham yo q. Xuddi shuningdek, bir umr qizlari bilan

birga yashab kelib, katta qizlarining gapiga ishonmoq va kenjasining rostgo y

gapiga ishonmaslik uchun uning farosati noqis bo lishi kerak (uzoq yillar

hokimiyatni boshqargan davlat arbobi sifatida Qirol Lirning bu kabi farosatsizligi
odamni hayratga soladi). Holbuki, uning boshiga tushadigan hamma fojianing
boshlang ich nuqtasi ham shu erda.

Realistik asar voqealari bayonida muallifning hayotiy haqiqatdan kelib
chiqqan holda syujet liniyasini yaratishi birinchi talab. Bu - aksioma. Xuddi
shuningdek, asarni o qimishli (yoki dramatik asarni tomoshabin ehtirosini

qo zg ata oladigan darajada ta sirchan) qilish maqsadida muallif hayotiy

haqiqatning idrokka muvofiq holatlarni ehtirosli hissiyot bilan qorishtiradi.
Tolstoy Qirol Lir dramasining ratsional tahlilini amalga oshirar ekan,

unda muallif asar asosiga qo ygan inson tabiatidagi ehtirosli munosabat mavjud

ekanligini unutadi. Ko pincha ehtiros aql - farosatdan ustunlik qiladi. Inson

hayotining eng muhim nuqtalarida kechirilmas xatolarga yo l qo yadi.

Ko pincha bu hol ham boshga, aqlga emas, balki qalbga tayanib ish ko rilganida

yuz beradi.
Shekspir Qirol Lir obrazida mehribon, rahmdil ota siymosini yaratmoqchi
edi.
Buning uchun badiiy ijodning muhim vositasi badiiy to qimadan unumli

foydalanishga intildi. Asarda inson fojeasining ta sirchan va qaqshatuvchi

nuqtalarini topish uchun grotesk ham zarur edi. Badiiy to qima har doim ham
hayotiy haqiqat talabi bilan moslashavermaydi. Chunki badiiy ijodning
ta sirchanligi darajasi talabi shunga asoslanadi. Muallif kitobxon yoki tomoshabin

ehtirosini qo zg atish, uning sezgi a zolarida kuchli taassurot qoldirish uchun

voqealarning fojeaviy nuqtalarini ataylab bo rttiradi: aqlli odamlarni ahmoqqa,

jasurlarni qo rqoqqa, mehribonlarni shafqatsizga aylantiradi.

Tolstoy o z fikrini tasdiqlash uchun syujet epizodlarini qiyoslaydi: Lirning

qizlariga va Glosterning o g illariga munosabati bir xil ekani, har ikkala

munosabat ham atayin to qib chiqarilganini va hodisalarning tabiiy voqeadan

kelib chiqmaganini yanada kuchliroq his etishimizga imkon beradi. Asarning
boshidan oxirigacha Lir keksa xizmatkori Kentni taniy olmaydi. Bu ham
g ayritabiiy. Uning ham atayin to qilgani o z - o zidan ko rinib turibdi.

Tadqiqotchi yana bir muhim nuqtada badiiy tafakkurning germenevtik
imkoniyatlarini noto g ri baholaydi. Vaholanki, global germenevtikada voqealar

tasodif emas, ular vaqt strelkasining istalgan bo g inida yuz berishi yoki

takrorlanishi mumkin. Badiiy adabiyotning umr boqiyligi talablaridan yana biri
ham aynan shu nuqtani topa bilishda yoki to g ri aniqlashda.
1

Zotan muallif o z asari syujeti orqali eng avvalo o quvchi ehtirosini

qo zg atish uchun tayyorlar ekan voqealarning tizimi bilan qiziqmaydi. Tolstoy

yozadi: Shekspir dramalarida shaxslar zamon va makonga mutlaqo nomuvofiq
tarzda yashaydilar, o ylaydilar, gapiradilar va harakat qiladilar. Qirol Lir ning

voqealari Iso tavalludidan 800 yil avval sodir bo lgan, holbuki, drama

ishtirokchilari faqat o rta asrlardagina bo lishi mumkin bo lgan sharoitga solib

qo yilgan: dramada qirollar, gersoglar, janoblar, saroy ayonlari, dvoryanlar,

fermerlar, zobitlar, askarlar, yuziga niqob tortgan ritsarlar va boshqalar harakat
qiladi. 2

Tolstoy Shekspir personajlari harakatidagi sun iylikni qayd qilar ekan,

asosiy e tiborni xarakterni yorqin ifodalashi mumkin bo lgan individual ishga

qaratadi. Uning nazarida Shekspir qahramonlarini individuallashtiradigan til uning
dramalarida aks etmagan.

U quyidagicha yozadi: Har gal Shekspirning istalgan biror dramasini
o qiy boshlashim bilanoq, shu zahoti bir narsaga ishonch hosil qilardim:

Shekspirda xarakterlar tasvirining asosiy, balki yagona vositasi bo lmasa edi,

til yo q bo lar edi, ya ni hech qaysi shaxs o zining tili bilan so zlamas

edi. Shekspirda bu yo q. Shekspirda hech qaysi shaxs o zining tilida gapirmaydi,

balki hamma vaqt jimjimador, g ayritabiiy til bilan, hech qachon

o zgarmaydigan bir shekspirona til bilan gapiradi. Bunaqa tilda tasvirlangan

shaxslarning hech qaysisi gapira olmas edigina emas, balki hech qachon hech
qanday jonli odam gapirishi mumkin ham emasdi. Gapirganda hammalari mutlaqo
bir tilda gapirishadi. Edgar o zini jinnilikka solib qanday aljirasa, masxaraboz

ham xuddi shunday gapiradi. Bir odamning nutqini bemalol boshqa odamga olib
bersa ham bo laveradi. Nutqiga qarab gapirayotgan odamning kim ekanligini sira

ham bilib bo lmaydi. Shekspirdagi shaxs gapiradigan tilda maboda farq bo lsa,

bu shaxslar o rtasidagi farq emas, balki ular uchun gapiruvchi Shekspir nutqidagi

uslubiy farqdir. Shunday qilib, dramada til xarakter yaratishning asosiy vositasidir,
ammo Shekspirda aynan ana shu jonli shaxslarning tili yo q».

Uyg onish davri adabiyoti Evropada klassitsizm adabiyoti uchun zamin

hozirladi. Antik adabiyotdagi yuqori uslubdagi xarakter, til vositalari hamda buyuk
insonparvarlik, vatanparvarlik g oyalari ifodasi ko pincha asar personajlarining

bir xil xarakteri, binobarin bir xil nutq uslublarini talab qilar edi.
Bizningcha Shekspir ham har qancha reallikka intilmasin shu an anani

chetlab o ta olmagan. Shu bois uning qahramonlari ham klassik stildagi

balandparvoz nutqda antik davr adabiyoti qahramonlariga ergashgan. Bu bir
tomondan, ikkinchi tomondan O rta asrlar Angliyasi uchun teatr yagona jonli

nutq ommalashadigan joy bo lgan. Balki shuning uchun muallif o z asarlari tili

bilan ommaga murojaat qilish orqali buyuk insonparvarlik g oyalar yoki

individual mentalitet namoyishiga intilgan bo lishi mumkin. Umuman olganda,

Shekspir qahramonlarining tilidagi parallelizmni davr ruhi talabi bilan izohlash
mumkin (xuddi antik adabiyot davri singari). Zotan, aynan shunday asar, shunday
ruh o sha davr ommasining ehtiyojini, mentalitetini ifodalagan.

O quvchi (tomoshabin) aynan shunday nutqqa ehtiyoj sezgan. Tolstoy o zi
tan olganidek, xarakter tasvirida Shekspirni zo r mahorat egasi deb

hisoblashning sababi shundaki, Shekspirda haqiqatan ham jihat bor- bu jihat
Shekspirning tuyg ular harakatini ifodalagan sahnalarini yaxshi tasvirlay bilishida

ko rinadi .

Shekspir o z qahramonlarini har qancha g ayritabiiy vaziyatlarga solib

qo ymasin, ularni har qancha o zlariga mos kelmaydigan tilda gapirishga majbur

qilmasin, bu qahramonlar har qancha kuchsiz bo lmasin, tuyg ular harakati

ularning kattalashuvi, o zgarishi, ko pgina ziddiyatli tuyg ularning bir- biriga

qo shilib ketishi ba zi bir sahnalarda ko pincha to g ri va kuchli ifodalanadi.

O zi aktyor va zakovatli inson bo lgan Shekspir nafaqat nutq bilan, balki

xitoblar, xatti- harakatlar, so zlarni takrorlash bilan ham ishtirokchi shaxslar

qalbidagi tuyg ular holatini va o zgarishini ifodalay bilgan.

Shekspirda hamma narsa bo rttirib berilgan - xatti - harakatlar bo rttirilgan,

ularning oqibati bo rttirilgan, ishtirok etuvchi shaxslarning nutqi bo rttirilgan.

Bu va boshqa poetik vositalar Shekspirning davr va jamiyat ruhini to g ri

belgilay olganini hamda asar g oyasini o quvchi kitobxon uchun yorqin va

jozibador qilish uchun ko pincha turli usullarga murojaat qilish orqali amalga

oshirishini ko rsatadi.

Poetik vositalarning badiiy g oya shakllantirish imkoniyatlari

Badiiy tafakkur orqali borliq ranglarini uqish va o qish usul va uslublari

behisob. Bu borada Evropa adabiyotshunoslarining tadqiqotlari e tiborga sazovor.

Badiiy g oya yaratish jarayonida muallifning tip, xarakter va obrazning

paradigmatik imkoniyatlaridan foydalanish mahorati germenevtik sharoitni
to g ri belgilash imkoniyatini yaratib, bu hodisa ko plab tadqiqotlarning

markazida turgan.
Jon Golsuorsining Adabiyotda xarakter yaratish deb nomlangan asarida

germenevtik sharoit vositasida adabiy obrazning individual qirralarini tushunish

tamoyillari ko rsatib berilgan. Asarda Shekspir, Servantes, Dyuma asarlari
misolida ijodkorning xarakter yaratish imkoniyatlari ochib berilar ekan
tadqiqotchi, inson ichki va tashqi qiyofasini yaratishning poetik tamoyillarini
shakllantirish borasida e tiborli fikrlarini bildiradi. U yozadi: «Biografda (bu

o rinda ijodkor biograf nomi bilan yuritilgan) bizni hammadan ortiq qoyil

qoldiradigan narsa uning g ayratidir; u zo r g ayrat bilan tarix

qo rg onlaridan juda katta qimmatga ega bo lgan mayda - chuydalarni kavlab

oladi. Bu mayda - chuydalar esa skeletga yopishtirilganda esa obraz yaraladi.
Qahramonning qayta yaratilgan obrazi hamisha u yoki bu darajada biograf
shaxsiyatining ranglariga bo yalgan bo ladi. Ammo biograf shaxsiyatining

ranglari qahramonning tabiiy ranglarini qancha kam o zgartirsa, erishilgan natija

shuncha yuksak bo ladi. Biografning vazifasi allaqachon mavjud bo lgan

skeletga jism va qon ato qilishdir. Biograf o z qahramonining oyog ini

maymoqroq qo yishi, uni uch - to rtta tishidan mahrum qilishi, umurtqasini sal

egikroq qilib qo yishi mumkin, biroq u qahramonning asosiy shakl - shamoyilini

saqlab qolishga majbur. O zining ishida u faktlardan tashkil topgan allanechuk

ustunga tayanadi va uning bu ishi badiiy adabiyotda xarakter yaratishdan ko ra

tasviriy san atdagi portret yaratishga yaqinroq turadi. Shunday qilib, biograf

skeletni yorug dunyoga olib chiqadi, uni artib changlardan tozalaydi, derazasi

shamolga qaragan ustaxonasiga qo yadi. Shundan keyin uni muskul, go sht, pay

va teri bilan qoplashga kirishadi, bu ish bitganidan keyin esa, o zining estetik

tuyg usiga yoki odob tuyg usiga tayanib uni kiyintiradi. Tabiiyki, estetik tuyg u

bilan odob tuyg usi hamma vaqt ham aynan bir narsa bo lavermaydi. Tikuvchi

sifatidagi o z xulosalarini u son - sanoqsiz hujjatlardan yoxud bu hujjatlarning

mavjud emasligidan keltirib chiqaradi va anglash qiyin emaski, uning xizmatida
ong osti tuyg usiga qaraganda onglilik beqiyos darajada katta rol o ynaydi.

Biograf bilan romannavis o rtasidagi ikkinchi muhim tafovut ayni ana shu holda

ko rinadi. Biograf boshidan oxirigacha qilayotgan ishini ongi bilan nazorat qilib

boradi, romannavis (ya ni romantik) ongli ravishda o zini ong osti tuyg usining

chaqinlari ixtiyoriga topshiradi». Sahna yozuvchilarni individual shaxslardan

ko ra ko proq tiplar yaratishga da vat qiladi. Ehtimolki, bu qoidadan eng
favqulodda istisno - Folstafdir. Bu ajoyib qariya, osiy banda biz uchun alohida
olingan bir inson, xolos, biz uni inson tabiatining hech qaysi qirrasi bilan
bog lamaymiz. Holbuki, Lirni o ta jazavadorlik bilan, Otelloni rashk bilan, ledi

Makbetni kuchli iroda va narsalarning farqiga bormaslik bilan, Gamletni esa
xayolparastlik va dudmallik bilan bog laymiz. Folstaf ko p jihatdan roman

obraziga o xshab ketadi. Shekspir uni yaratar ekan, o z ijod parisiga ulkan erk

bergan va bu bilan yurakdan lazzatlangan, uning lazzati esa juz iy o zgarishlar

bilan bizga ham o tgan. Bu o rinda u to la ravishda ong osti tuyg usiga

bo ysungan: yo naltiruvchi fikr yo q yoki u ko zimizdan yashirin.

Gamletning tipikligi insonda shubha tug diradi. Adabiy an ana uchun u

Don
Kixotning ziddi deb hisoblanadi: biri xayolparast, ikkinchisi sarishta ritsar,
biri - fikr odami, ikkinchisi - harakat kishisi. Ammo bunday qulay qarama- qarshi
qo yishni dramaning matni ko tara olarmikan? Gamlet shunday bir obrazdirki,

unda dramaturg xuddi romannavisga o xshab o zini devonavash bir tarzda

introspektiv metod quchog iga tashlaydi, u salkam to laligicha ong osti

tuyg usiga tobe bo ladi, u esa muallifni lahzalik kayfiyatini ifoda qilishga xizmat

qiladi.
Biografik qissa poetikasi va mundarijasi xususida yozar ekan, Irving Stoun
quyidagi misralarni qalamga oladi: Agar istiora yordamida fikrimizni bildirmoq
istasak, bu janrning asarlari aysbergga o xshagan tarzda qurilmog i shart ya ni

uning o ndan bir qismi adabiyot ummonining sathida, o ndan to qqiz qismi esa

suv ostida bo lmog i kerak. Agar muallif qog ozga tushirganiga qaraganda

dilida o n barobar ko proq narsa bilmasa, uning kitobi bag oyat bemaza bo lib

bo lib chiqadi,
1
negaki u qog ozga tushirmay qoldirgan o ndan to qqiz qism
yaxlit va bir butun asar yaratish imkoniyatini beradi, unga muayyan xushbo y hid

bag ishlaydi. Ayni ilg ab olish mumkin bo lgan shu hid kitobxonning o zini

erkin va engil his qilishga majbur qildi. Irving Stoun ikkinchi bir o rinda

biografik qissa yozish tamoyillarini shakllantirar ekan, quyidagilarni o zi uchun
qoida qilib belgilaydi:
1. Voqealar tasvirida dramatik ruhni kuchaytir.
2. Dialoglar kop bolsin.

3. Hamma ishtirokchi shaxslarni jonlantir.
4. Latifa va hazil mutoyibadan keng foydalan.

Yana shu o rinda o zi uchun Mangu xotin kitobini yozish jarayonida

62 moddali talab ishlab chiqqanini yozadi. YUqoridagi qoida hamda kitob yozish
uchun belgilangan moddalar badiiy asarda muallif qo llayotgan psixologik

maneraning nazariy asoslarini yaratar ekan, ikkinchi bir tomondan ularda
o quvchi anglashi zarur bo lgan asar g oyasining skeletiga ishora ham mavjud.

Agar realist voqealarni hikoya qilib bersa, modern san atkor voqealarni qanday

hikoya qilib berayotganini hikoya qilib beradi. Modernizmdan keyingi davr
san atkori ortiq voqealarni hikoya qilmaydi, balki ulardan parchalar keltiradi

xolos.
YOzuvchi yaratgan asar individual shaxs ichki dunyosining aksi ekanligini
ta kidlar ekan Aleksandr Genis yozadi: So nggi yillarda o qib chiqqanlarim

orasida eng yaxshilarini ajratar ekanman, dastavval Kafka kundaliklarining to la

nashrini, Shvarsning Telefon kitobi ni eslayman, lekin ulardan ham avval

Oleshaning Vidolashuv kitobi degan ajnabiy asarini tilga olishni istar edim.

Unda adib syujetning mustahkam istehkomidan o zini xolos etib, shunday

bir erkni janr uchun yo l ochadiki, bu janr poeziya bilan nasr o rtasidagi, hujjat

bilan to qima, falsafa bilan avtobiografiya, aktuallik bilan mangulik o rtasidagi

chegaraga xotima berishga qodirdir. Bunday qorishiq adabiyot, zotdor arab

arg umog iday qonining tozaligi bilan, begona narsa aralashmagani bilan ajralib

turadi.
Uni na o z so zlaring bilan aytib berib bo ladi, na boshqa san at tiliga

ko chirish mumkin. O z qobig iga o ralib olgan so z san ati o z bag rida

shunday bir noyob narsani asrab qoladiki, bu narsani qalbakilashtirib bo lmaydi.

U dastxatga o xshash betakror adib ovozidir. Hamma narsadan ham ko ra bizga

shu ovoz qadrli, bugun bizni ko proq asarning noyobligi emas, balki ijodkor
shaxsining noyobligi hayajonga soladi. Eng barkamol muxtasarlik, matnning eng
oliy darajada ma nodorligi- uslubiy vosita emas, konstruktiv usuldir. Bu g arb

hikmatlariga xos muxtasarlik emas - g arb hikmatlarida ko p so zlar bilan

mumkin bo lgan fikrni kam so zlar bilan aytishadi. Bu - yaponlarning tankasi va

kokkusining muxtasarligidirki, unda olam haqidagi tasavvur berilmaydi, balki
olamning o zi yangidan yaratiladi-qo yiladi. Mendelshtam o z zamonasi uchun

hayron qolarlik darajadagi ziyraklik bilan shunday yozgan edi: Atomistik

san atning sevimli shakli bo lmish tanka miniatyuraday emas, unda ko lam

yo q, chunki unda harakat yo q. U dunyoga hech qanday munosabatda

bo lmaydi, chunki uning o zi dunyodir . Sharq she riyati voqelikni ko z

o ngimizda mana men degandek yaqqol ko rsatib beradi va uni bir lahzada idrok

etishga imkon beradi. Mohiyatan bu she riyat zabonsiz ish tutishni o rganib

olgan.
Sharq she riyatida begona voqeliklar uchun ramziy narsalar yo q. Tevarak

atrofdagi buyumlardan olingan tabiiy taassurot istioralar ummoniga cho mib

yo q bo lib ketmaydi. Aksincha, buyuk shoirning nigohi ostida yiriklashadi,

uyushadi. Bir narsa boshqa narsa bilan taqqoslanmaydi. Balki ular
natyumortdagidek yonma- yon turadilar. Ularni sababiy - natijaviy aloqalar emas,
assotsiativ aloqalar birlashtirib turadi, bu esa she rga elpig ich kabi

ochilishga imkon beradi. So zlar yana qaytadan buyumga aylanib qoladi -

she rda bu buyumlar dekoratsiyaday xizmat qiladi. Istiora buyumni so zga

aylantirish, so zni esa ramzga aylantirishdir. Ammo Sharq she riyatida buyum

so zga aylantirilmaydi, u ham g oya, ham istiora, ham ramz sifatida xizmat

qiladi. Istioralar she riyatda dunyoni bir - biriga bog laydi. Buyumlar va

tuyg ular o rtasida so z bilan ifoda qilib bo lmaydigan aloqani faqat shunday

belgilay olishi mumkin. Shoir tilga ko chmagan narsa haqida gapirmaydi, balki

ifodalab bo lmaydigan narsani tilga olmay shunday qoldiradi-yu, faqat unga

ishora qiladi, xolos. Amerika sinologi Stiven Ouen G arbda Sharq estetikasining

eng yaxshi talqinchilaridan biri hisoblanadi. U yozadi: Xitoy she riyati derazaga

o xshaydi - olisdan qorong i ko rinadi, yaqindan esa yorishib ketadi. Xitoy
she riyatining qahramonlari- tovushlar va soyalardir. Ular bizni shoirning

g oyib bo lgan manbasi sari etaklaydilar. O z davrida Platon yo qlikdan

borliqqa o tishni tug diradigan hamma narsani ijod deb atagan edi. Ijod nafaqat

borliqni yaratadi, tug diradi, balki yangi borliqni yaratishni ham kashf qiladi.

Badiiy tafakkur yangi poetik ranglar orqali dunyoni kashf qilish, binobarin,
yangi dunyoni yaratish demakdir. Biroq uni uqish va o qish uchun xam alohidaa

tayyorganlik zarur.

Lirik asarlarda g oyaning germenevtik tavsifi

Badiiy matnning turli talqinlari orqali badiiy tafakkur qirralarini ochib
berish va bu borada e tiborga olinishi lozim b

u lgan matnning lingvopoetik
qirralari adabiy germenevtikani shakllantirishda muhim o rin tutadi. So z badiiy

matnda g oyaga aylanadi, aniqrog i g oya tashiydi. So zning lingvistik

interpretatsiyasi asosida mazmun yotsa, so zning pragmatik tafsiri asosiga ma no

qo yiladiki, kommunikativ-pragmatik sharoit parametrlariga muvofiq hamda

o zaro tushunish darajalarida ma no-mohiyat g oyasi muhim rol o ynaydi. Shu

bois gapda (bu o rinda matn ma nosida) so z so zligini yo qotadi -degan

mashhur metamorfoza yaraladi.

Germenevtik tahlilda hisobga olinishi lozim bo lgan holat shundan iboratki,

biz dunyoni til orqali, aniqrog i so z orqali qabul qilganimizda ratsional

tushunishga erishamiz. Uni biz hissiyot orqali qabul qilganimizda qalb bilan
sezamiz. Tushunmoq va sezmoq shu o rinda dunyoni-borliqni qabul qilishning

turli usullari hisoblanadi.
Tushunib etish-eshitish, ko rish, o qish kabilar bilan bog liq bo lgani

holda barcha tashqi sezgi organlari orqali qabul qilish ham tushunishning bir shakli
hisoblanadi. His qilishda esa, tushunishdan farqli o laroq insonning barcha

ijtimoiy va biologik faktorlari qatnashadi. Ichki tuyg u, tajriba, qobiliyat, milliy,

ijtimoiy mentalitet, bilim saviyasi va boshqa barcha biologik va ijtimoiy
imkoniyatlar uning o zlashtirish aspektlari ichida yotadi.

Xalq tilidagi oddiy suzlar badiiy tilda mavzu va mohiyat, shuningdek, uslub
va g oya y
u nalishida motivlashadi. Badiiy asarning muvaffaqiyatini ta minlashda
motiv matnning original arxitektonikasiga asoslanadi. Motivlashmoq shundan
iboratki, suz mavzu, mohiyat, g oya va uslub talabi natijasida yangi, ba zi

urinlarda uzining birlamchi ma nosiga mos kelmaydigan k

u chma ma nolar kasb
etishi yoki badiiyat talabi bilan shakl uzgarishiga uchrashi demakdir. Motiv
fransuzcha suz b
u lib, «melodiya», «xirgoyi» ma nolarini anglatgan. Badiiy asar

syujeti, mazmuni va g oyasini anglab etishga xizmat qiladigan mayda detallar

motiv vazifasini utagan. Hozirda bu termin badiiy asar yaratilishi uchun asos
bulgan g oya yoki voqea-hodisalarning umumiy nomi sifatida q

u llanadi.
Lirik asarda suzning motivlashuvi uning eng muhim poetik xususiyati
hisoblanadi. Motivlashuv g oya talabi bilan suzning shaklida ham uz aksini

topishi mumkin. Xususan, ayrim ijtimoiy guruhlar ayrim suzlarni turli shakl va
ma noda, uz tabiatiga mos ravishda qullaydilar. Masalan, rus tilida dengizchilar

«michman»ning k
u pligini «michmani» deb emas (adabiy shakliga muvofiq
ravishda), balki «michmana» deyishadi va bu shakl faqat dengizchilar tilidagina
uchraydi. Shuningdek, mumtoz adabiyotda va hozirgi zamon she riyatining aruz

vaznlaridagi janrlarida «kuz
» urnida «chashm», «kuz yoshi
» urnida «ashk», «soch»
urnida «zulf» va boshqalarning q
u llanishi ham poetik talab bilan badiiy
motivlashish natijasidir.
Suzlardagi motivlashuv uning texnik va jonli ma nolari urtasida ham

paydo b
u ladi. Boshqa til bilan aytilganda badiiy tilda suzlar doimo motivlashgan
buladi. Ya ni, matn mazmunidan kelib chiqqan holda har bir so z yangi, original

ma no, original shakl kasb etadi; matnning arxitektonik shakl paradigmalari ham

ma noning kengayishiga yordam beradi. Suz shakli doimo motivlashish uchun

manba bula oladi. Masalan «keldingizmi» suzini «keldingizmu» shaklida talaffuz
qilish unga poetik-emotsional buyoq baxsh etadi.
Motivlashish bu suzning boshqa bir suzga tobe b

u lishi demakdir. Badiiy
asarda inson (u qaysi millat vakili yoki qanday vazifa egasi, umuman kim
b
u lishidan qat iy nazar) ruhiy olamining paradigmalari ochib beriladi. Albatta, bu

urinda ijodkor «men»i obrazlarga singib ketadi, asarda. Shu bois kup hollarda
obrazlar ruhiy holati muallif ruhiy holati bilan tenglashtiriladi. Biroq bu hol badiiy
asarning individuallashgan ratsional munosabatining natijasidir. Ijodkor qator
obrazlar vositasida asar yaratar ekan, ularga prototiplarning xususiyatlarini
kiritmasdan iloji yuq. Shu bois shoir «men»i chegaralanadi, u umumiy, kupchilik
olomon nutqining kuzatuvchisiga aylanar ekan, ularning turli-tuman qalb
manzaralarini ochib berishi lozim buladi.
Ijodkor obrazli, tasviriy til qullash jarayonida uz fikrlarini uxshatishlar,
obrazlar bilan ifodalaydi, bu borada yangi, qandaydir niqobli til yaratadi, ya ni
uzining «men»ida tug ilgan fikrlarni tamomila boshqa-boshqa voqea-hodisa

ifodasida shakllantiradi. Asarning badiiyligini ta minlovchi vosita ham

u sha
niqobli tildir. Uning zamiriga
u xshatish, qiyoslash, mubolag a va shuningdek,

iboraviylik ham kirib ketadi.
Asarda germenevtik sharoitning poetik shakllanishida yana muhim
holatlardan biri obrazlilik, ya ni badiiy obrazning til va badiiylik bilan bog liq

tomoni. Masalan, «bahor yig layapti», «kungil yig layapti», «bulut

yig layapti», «tanbur yig layapti» kabi suz birikmalarida «yig lamoq» suzining

ma nosi obrazlarga mos ravishda tubdan uzgarib boradi. Shuningdek, «shaffof

suv» bilan «shaffof kuz yoshi», «shaffof manzaralar» birikmalarida ham «shaffof»
suzi turli ma nolarni anglatadi.

Badiiy til uyg unlikni talab qiladi, aniqrog i uyg unlikni tasvirlaydi.

Dunyodagi voqea - hodisalarning tengligi suv yuzasining tengligi bilan ulchanadi.
CHunki suv yuzasi hech qachon past yoki baland bulishi mumkin emas.
Aynan shu hol borliqdagi narsalarning tengligini ta minlaydi. Binobarin, inson va

uning ongidagi birlik va tenglikni ham shunga qiyoslash mumkin. Quruqlikdagi
tog lar, adirlar va urmonlar nisbiy holatda tenglikni buzadilar. Yana ma lum

muddat utganidan keyin qutblarda muzlar eriydi, suvga aylanadi. Borliq, er
ustidagi barcha narsalar yana suv ostida tenglashadi. Borliqning yumaloq holatdagi
in ikosi ham bunga isbot bo la oladi. Badiiy falsafa yaratilishi uchun

motivlardan biri shu erda ochiladi. Jamiyatda irqiy yoki ijtimoiy diskriminatsiyani
inkor qilish uchun asosmotiv mana shu tenglik g oyasi zamirida yotadi.
G oyani amalga oshirishga suz birlamchi sabab buldi. G oya suzda uz

shakliga kiradi, aloqa vositasi sifatida moddiylashdi. G oya kup urinda

xususiyligicha qoladi. Ratsional tushunishning germenevtik imkoniyatlari so z

vositasida inson ongi bilan kommunikatsiyaga kirishadi.
Asarda g oyani yuzaga chiqaruvchi til shakllarini izlash va topish ham

muhim vazifa hisoblanadi. Xususan, insonparvarlik, vatanparvarlik, dunyoning
foniyligi, tabiatga muhabbat kabi qator g oyalar asarda g oya tilining shakllari

hisoblanadi. Shoir (ijodkor) g oyani shaklga muvofiq tanlash jarayonida mazmun

va shakl muvofiqligiga intiladi. Ammo asarning muvaffaqiyati g oya tilining qay

darajada shakllanishi bilan bog liq. Aynan shu hol g oya tilining muvaffaqiyatini

ta minlaydi.

Bu urinda hisobga olinishi kerak bulgan yana bir holat bu asar

mazmunining g oya tiliga munosabati. Aynan asar mazmuni g oya tilini

aniqlash, belgilashga xizmat qiladi. Aniqrog i, g oya tili asar mazmunidan kelib

chiqadi. Badiiy asar uzining qay shaklda yaratilgan b
u lishidan qat iy nazar

ma lum mazmunga ega buladi, binobarin, g oya tashiydi. Badiiy asarda til

lug aviy qatlamidagi suzlar, ularning mavjud ma no va shakllari ishtirok etadi.

Shoir tilda yuq suz, voqea-hodisani yoki ma noni chetdan keltirib tilga kiritmaydi.

U usha mavjud lisoniy voqelikdan foydalanadi. Biroq, bu voqelik shoir (ijodkor),
uning asari tilida uziga xos ohang, ritm va shakl bilan yangraydi.
Asar mavzusi tilida eng muhim holatlardan biri, shoirning
u zi aytmoqchi
b
u lgan g oya uchun ma lum lirik lisoniy muhit yarata olish imkoniyatidir.

Mana shunday muhit doirasida yaratilgan asarda
u quvchi etarli darajada tushunish
hosil qiladi yoki aniqrog i usha tushunishning sintezi orqali g oya yaratadi.

Germenevtik sharoit yaratish uchun zarur bo lgan fon realiyani hissiy-emotsional

tushunishda bosh o ringa ko tariladi. Muso Jalilda shunday misralar bor: Mimo

okon moix edva svetaet, Letsya shumniy potok Rabotnits devchat, Veselie

pesni oni raspevayut, Budyat menya, okoshko stuchat.

Parchada «qizlar aytgan q
u shiq derazamni chertmoqda» (qizlarning uzi emas,
ularning quvnoq q
u shig i) degan mazmunni va shu mazmun ostida yotgan
g oyani tushunish uchun eng avvalo she r matnida mehnatkash qizlarning uz

farovon hayotidan rozi ekanligi, ijtimoiy mehnat natijasida ular uz hayotini quvnoq
utkazayotganliklari va aynan mana shu ularning quvnoq hayot qushig i shoirning

qalbida quvnoq va baxtli hayot eshigini ochganligini tushunish kerak. Bu bir
tomondan, ikkinchi tomondan esa qizlarning quvnoq qushig i uning qalbiga

muhabbat va ezgulik urug ini sochmoqda. Badiiy motiv asnosida shakllangan

badiiy fon koloriti qizlarning bir qo shig i vositasida olamshumul g oya

paradigma manzaralarini yaratmoqda. Yuqorida qisman qayd qilingan g oya

parchasi matndan olinadigan g oyaning bir qismi xolos, agar matn talqinini

yanada kuchaytirsak, uni ma no va mazmun imkoniyatlari orta boradi.

Bu borada Edgar Poning badiiy ijod haqidagi fikrlari muhim urin tutadi:
«Badiiy ijod uchun eng muhim ikki holatni qayd qilmoq lozim: bularning
birinchisi bu murakkab assotsiatsiya va kombinatsiyalarning ma lum bir

salmog i, ikkinchisi esa, singdira olish mahorati, ya ni kuzga kurinmas va

noaniq holatlarni ongning ichki harakati orqali atrofdagilarga singdira olish
mahorati». Badiiy asarda tasviriy vositalar, suzlarning kuchma ma noli

qullanishi yozuvchining maqsadini, asarga olib kirmoqchi bulgan g oyasini

uquvchiga etkazib berishga xizmat qiladi.
Ana shunday suzlar vositasida yozuvchi asarning ma nosi, g oyasini

uquvchiga etkazib beradi, unda tasvirlanayotgan voqea-hodisaga uquvchining
munosabatini uyg otadi. Busiz umuman adabiy asar g oyasi haqida gap b

u lishi
mumkin emas. Adabiy asarda ishlatilayotgan suzlarning bir xili betaraf holatda
b
u lsa, ikkinchi bir xillari nutqqa ekspressivlik, emotsiya berish uchun xizmat qiladi.
Albatta, neytral qimmatga ega bulgan suzlar ham kontekst, maxsus intonatsiya
yordamida nutqqa ekspressivlik kiritishi mumkin. Til (suz) har qanday faktning,

har qanday fikrning libosidir
Badiiy asar tilida qullangan iboralar, fikrlar, g oyalar qabul qilingan

axborotlar fikr tahlili orqali urganish, sintez qilish r
u yobga chiqar ekan, xuddi shu

holat uquvchini borliqning yangi ranglarini, g oyalarini, ma no-mohiyatini
anglashga chorlaydi. Shu orqali uquvchi inson borliqdan, borliq haqidagi

tushunchasidan yangi holat, yangi belgi topadi, binobarin, dunyoqarashini - olam,
dunyo, hayot, borliq mavjudligi haqidagi tushunchalarini kengaytiradi.
Hayot - inson uchun sinov maydoni. Har bir kishi uz hayoti davomida turli
sharoitlarga tushadi, binobarin, turli sinovlarni boshidan kechiradi. «Kitobdan
yaxshiroq dust yuq jahonda», - degan ekan buyuk mutafakkir Abdurahmon Jomiy.
Kitob hayot maktabi. Kitob mutolaasi insonni unga tanish-notanish sirli olam

domiga tortadi. Mutolaa jarayonida kishi uziga tanish-notanish odamlar utmishi,
tarixi, hayoti, quvonchi, shodligi, baxti va albatta, fojiasi, g am-alam, qayg uli

taqdiri bilan tanishadi.
Kitob mutolaasi, mutolaadan olingan taassurot tahlili murakkab jarayon.
Badiiy asar tahlili jarayonida, aniqrog i uning uzlashtirilishi mobaynida asar

tahlilining eng muhim b
u g ini asar muljallangan kitobxonning intellektual

tayyorgarligi, ya ni, kitobxon tomonidan badiiy asarni qamrab olish

imkoniyatlari. Bu urinda uning ilmiy-ijodiy mentaliteti, mas uliyati, ijodiy

salohiyati, hayotiy tajribasi, badiiy asar yozilgan til xususiyatlaridan xabardorlik
darajasi, badiiy asar yozilgan tilni egallab turgan millat mentaliteti, milliy
qadriyatlardan xabardorligi, umuminsoniy qadriyatlar, falsafiy tafakkur qoida va
g oyalarini ijodiy qabul qila olishi kabi murakkab xususiyatlar muhim rol

uynaydi. Insoniyat psixologiyasining murakkab manzaralarini o rgangan Balzak

Insoniy komediya asarida yozadi: (Votren haqida) U odamlarni ikki ishtiyoq

ikki nafs boshqarishini aniqlagan- bular oltinga muhabbat va lazzat ishtiyoqi.
Jahon adabiyotining taniqli namoyandalari xalq, millat psixologiyasini
san at va madaniyatga, binobarin, tilga munosabatini o rganar ekanlar milliy

mentalitet jamiyat birligining eng asosiy momenti ekanligini ta kidlaganlar.

Men avom deganda yolg iz oddiy xalqnigina nazarda tutayotganim yo q, balki

vijdonsiz yoki ma naviyatsiz, inson hayotining oliy masalalariga befarq

qaraydigan ko pchilik odamlarni nazarda tutmoqdaman. Bu odamlar (san atni

tushuna olmaydigan yoki soxta fikrlarni ustun deb biladigan) bir uyum toshlar

ichidan brilliantlarni paypaslab topishga harakat qiluvchi ko rlarga o xshab ish
tutadilar.
Ko rlar anchagacha sabr-toqat bilan har bir toshni paypaslab ko rishadi va

oxir pirovardida hamma toshlar qimmatbaho toshlardir, ayniqsa. Eng silliqlari asl
javohirlardir, degan to xtamdan boshqa hech qanaqa xulosaga kela olmaydilar .

Tog ning ulug vorligi masofadan namoyon bo ladi. Badiiy asarning

qimmati va ahamiyati ham milliy hududni yorib chiqqanida aniqlanadi. Jahon
adabiyoti durdonalari shuning uchun ham buyukki, ular deyarli barcha xalqlar
tomonidan birday qabul qilingan. Shu bois Rudakiy, Firdavsiy, Navoiy, Shekspir,
Servantes, Pushkin, Gyote, R. Tagor, Dikkens, Bayron kabi daho ijodkorlar
asarlari nafaqat geografik masofa, balki vaqt masofasi ortidan ham o ziga xos

ulug vorlik kasb etgan.

Har qanday san at asarining fazilatlari uchta xususiyat bilan belgilanadi:

1. Asarning mazmuni bilan: mazmun qanchalik salmoqli bo lsa, ya ni

odamlar hayoti uchun muhim bo lsa, asar shuncha yuksak bo ladi.

2. Tashqi go zallik bilan: bunga san at jinsiga mos keladigan mahorat

orqali erishiladi. Masalan, dramatik san atda mahorat deganimiz quyidagilardan:

shaxslar xarakteriga mos keladigan aniq til, tabiiy va ayni choqda ta sirchan

tugun, sahnalarni to g ri taqsimlash, tasvirlanayotgan hamma narsada me yor

tuyg usini to g ri tashkil qilishdan tarkib topadi.

3. Samimiyat bilan: ya ni muallif tasvirlayotgan narsasini o zi jonli

tarzda his qila bilishi bilan. Agar muallif tasvirlanayotgan narsasini obdon his
qilmagan ekan, uni qabul qilayotgan odamga muallif tuyg usi yuqmaydi, u hech

narsani his qila olmaydi.
Badiiy til badiiy ijod mahsuli sifatida inson ongining hali ilg anmagan

qirralarini, ma no va mohiyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Shoir(ijodkor)ning

badiiy fantaziyasiga muvofiq ravishda yangi fikr, yangi holatni, umumiy qilib
aytganda yangi g oyani yaratadi. Yangi g oya inson badiiy tafakkuri taraqqiyoti

orqali badiiy adabiyotdan jamiyatga utadi, inson ruhiy malakasini hosil qiladi.
Ruhiy malaka ma lum shakllarda kunikmaga aylanadi. Kunikma esa insonning

dunyoga, jamiyatga munosabatini tubdan uzgartiradi, uni yangi, tarbiyalangan
insonga aylantiradi. Bu urinda eng muhim vosita badiiy asar mutolaasi, uning
badiiy talqini hisoblanadi. Badiiy talqin esa germenevtikaning badiiy tilga muvofiq
mezonlari asosida yotadi.

Germenevtik tahlil va adabiy tanqid
Ijtimoiy hayot va adabiyotning o zaro munosabatlari eng qadimgi davrlardan
boshlab tadqiqot manbai bo lib kelgan. Adabiyotshunoslik tarixida antik davrdan

boshlab yaratilgan ishlarda badiiy asarning jamiyat va millat taraqqiyotidagi o rni

va ahamiyatining darajasi haqidagi mavzu ijodkorlarni ham qiziqtirgan. Hayotiy
hodisalarni kishilar estetik jihatdan ikki katta guruhga bo lib baholaydilar. Bir xil

hodisalar o zlarining mazmuni bilan ulug vor, olijanob hislar tug diradilar.

Ulug vor hodisalarda mavjud fojia va dramatizm bizda bu voqealarning

ishtirokchilariga chuqur ichikish va tahsin uyg otadi. Bu xil go zal va mahobatli

hodisalar hamda ularga mualliflarning munosabati dramada tragediya deb atalmish
janrga material beradi.
Hayotda yana shunday hodisalar borki, ular ulug vorlikdan mahrum, ularda

xunuklik ustun. Bunday hodisalarning mujassami yoki yaratuvchisi bo lgan

kishilar bizda nafrat uyg otadilar, bu nafrat ko pincha bizning mana shunday

kishilar ustidan kulishimizda o z ifodasini topadi. Ulug vorlik tragediyaga

material bersa, xunuklik asosiy quroli kulgi bo lgan komediyani ro yobga

keltiradi.
Hayotda ulug vorlik va xunuklik doimo ham yaxlit va bir-biridan uzoq holda

yashamaydi. Aksincha, yaxshilik va yomonlikning, ulug vorlik bilan

bachkanalikning, go zallik bilan xunuklikning yonma-yon yashashidan iboratdir.

YOmonlik bilan yaxshilik ham, go zallik bilan xunuklik ham hayotning o zida

doimo yorqin namoyon bo la bermay, doimo ko zga tashlana bermay, ba zan

xufyona, ba zan yarim pinhon holda yashaydi. Bunday hayotiy holatlar

o zlarining haqqoniy in ikosi uchun alohida bir shaklni taqozo etadilar. Shu

tarzda dramatik jinsning uchinchi janri (turi) drama maydonga keladi.

Badiiy asarlarning ichki dunyosi haqida Adabiyot nazariyasi kitobida
shunday fikrlar keltirilgan: Poeziya - hayot dramasidir, degan edi N.G.

Chernishevskiy. Bu adabiyot hayotni undagi qarama-qarshi tendensiyalar

kurashi orqali aks ettiradi degan so z. Lirik she riyat ham ana shu tamoyilga

suyanib ish ko radi. Qarama-qarshi tendensiyalar kurashi, hayotiy konfliktlar-lirik

xarakter, lirik mohiyat butun yorqinligi-yu teranligi bilan zuhur etadigan ajoyib
maydondir .

Hayot dramasi turli adabiy janrlarda turlicha namoyon bo ladi. Epik

asarlarda u zamon oqimining turfa-turfa xarakterlarini o z ichiga olgan keng

qamrovli, qudratli harakatida, urli dramatik asarlarda keskin, turlangan
xarakterlarning shiddatli to qnashuvidan iborat hayotiy kolliziyalarda, lirik

asarlarda esa, birmuncha o ziga xos yusunda, ya ni tuyg ular kurashi,

kechinmalar almashinuvi tarzida ko zga tashlanadi. Romanda harakat, lirikada

tuyg ular taloshi. Dramada xarakterlarning oshkora olishuvi, lirikada ichki

tug yon... U erda voqealar dialektikasi, bu erda kechinmalar dialektikasi. Unda

ko proq tashqi dramatizm, bunda ichki dramatizm.

Ob ektiv voqelik turli janrlardagi asarlarda turlicha aks etadi. Dag Sulstad

o zining Norveg nasri-Evropa modernizmi maqolasida modern romani haqida

quyidagilarni yozadi: Bunday romanning mohiyatini o zaro mustahkam

bog lanmagan uchta unsur tashkil qiladi. Bular-muhit, xarakter, harakatdir. Ba zi

adiblar muhitni tasvirlashda juda mohir, lekin xarakterlarni yaratishda yuzakiroq
deb yoki buning aksicha deb baholanishi mumkin. Voqealar rivoji ham keskin,
shiddatli yoxud sust, qotib qolgan deb atalishi mumkin. Agar ishonchli, xotirjam
dunyoda yashasang, olam o zgarmas, qotib qolgan bo lsa va undagi hamma

narsalar avvaldan boshlab qo yilgan o rniga va vazifasiga ega bo lsa, bu

mutlaqo qonuniydir. Ishonchli barqaror dunyo deganimiz - agar tasvir qay bir
darajada qahramonlar muhitiga, ularning o tmishiga va xulq atvoriga taalluqli

bo lsa, bu ajdodlarimizning duxoba qoplangan uy anjomlari va devorlarga

ilingan portretlari muhitidir. Bunday romanlarda ishtirokchilarning ichki
ma naviy dunyosi haqida hech narsa deyilmaydi, qahramonlar yozuvchi uchun

mutlaqo muxtor bir dunyodir, ular o z mohiyatini o zlari tushuntirib beradilar.
Bunda yozuvchi ularga ko maklashadi, xolos.

Hozirgi zamon modern romanida ob ektiv voqelikka muvofiq bo lish talabi

yo q. Modern romanga haqqoniylik talabini qo llab bo lmaydi. Lekin buning

o rniga muhimlik talabi olg a suriladi. Masalan, agar asarda kursi tilga olingan

bo lsa, demak bu kursi zimmasida asar qurilmasini tashkil qiluvchilik vazifasi

mavjud, bu so zning ma nosi badiiy asarda atayin yaxlit bir narsa sifatida

dunyoga chiqariladi. Buning ma nosi shuki, o z-o zicha alohida olganda

muhit, harakat, xarakterlar mavjud bo lishdan to xtaydi. Endi shunday bir

yaxlitlik yaratiladiki, uning ayrim qismlari shu yaxlitlikning ichidagina ma noga

ega bo ladi va mabodo biron ayrim unsur muvaffaqiyatsiz chiqsa, jamiki yaxlitlik

parchalanib ketadi. Agar muhit tasviri muallifning ichki his-tuyg ulari bilan

nurlantirilmagani uchun tanqid qilinsa, unda xarakterlar ham ma naviy

mohiyatdan mahrum bo lib qoladi, harakat cho zilib ketgan bo ladi,

qahramonlar jozibasiz chiqadi va hokazo. Bu shuning uchun sodir bo ladiki,

bunday asarda hayot qotib qolgan ob ektiv olamning manzarasi sifatida namoyon

bo lmaydi. Aksincha, u doimiy harakatda bo ladi va buning sababi-bunday

asarda sub ektiv narsaga qiziqish birinchi o rinda turganida emas, balki

harakatning mustaqil, o z-o zicha rivojlanib boradigan unsur emasligida, hayot

mudom o zgarib turuvchi sub ektiv olam uzviy nisbatda olinganidagina

namoyon bo lishidadir. Modern asarlarining ko pchiligi ana shunaqa

ma nodor yoxud ahamiyatli prozadan iborat.

Jon Golsuorsi o zining Adabiyot va hayot nomli maqolasida modernizm

romani haqida yozar ekan quyidagilarni qayd qiladi: Hozir roman borasida ko p

tajribalar o tkazilyapti. Ammo bu tajribalar qanchalar qiziqarli bo lmasin,

ularning istiqboli porloq, deb aytib bo lmaydi. Bu tajribalar oqibatida ba zi bir

yosh mualliflar romanni turfa xil hodisalar omboriga aylantirib yubordi. Marsel
Prustga o xshaganlar romandan oilaviy hayot qomusini izlashyapti. Edgar

Uollesda roman bir-biri bilan bog lanmagan tuyg ular quyunidan iborat bo lib

qoldi, yana qay bir yozuvchini aytsamikin, bilmadim, uning asari psixologik

mikroanaliz bo yicha yozilgan risolaga aylanib ketdi. Imonim komilki, o ttiz
yillar o tganidan so ng bu tajribalar butkul unut bo lib ketadi va faqat

xarakterlari bor, syujet mavjud romanlargina yashab qoladi. Men yana shunga
aminmanki, she rlardan ham tushunib bo lmaydigan qay bir tarzda bizning

tuyg ularimizga ta sir qiladiganlarigina yashab qoladi.

Lirik asarlarda germenevtik sharoitni shakllantirish uchun o ziga xos ruhiy

ehtiyoj seziladi. Gegel yozadi: ... Lirik shoir o z qalbi va ongida shoirona

shakllangan hamma narsani qo shiqda ifodalashga ehtiyoj sezadi. Shu munosabat

bilan boy hayotning turfa jarayonlarida hamisha shoir bo lib qolgan Gyoteni

eslamoq, ayniqsa, joizdir. Bu jihatdan u eng mashhur insonlar safidan o rin oladi.

Qiziqish doirasi shu qadar xilma xil va benihoya keng bo lgan kishi kam

uchraydi, ammo shunga qaramasdan, u doimo ichki hayot kechiradi va uning
qalbiga to qingan hamma narsa she riy obrazlar shaklini oladi . Shoirning

tashqi hayoti, uning kundalik turmushda oshkor bo lishdan ham ko ra ko proq

yashirin bo lgan xususiyatlari, qalbi, uning ilmiy mayllari va davomli

tadqiqotlarning natijalari, barkamol amaliy aqlining tajribalari, o z zamonidagi

bir-biriga chirmashib ketgan voqea hodisalardan olgan taassurotlari, har bir

narsadan chiqargan xulosalari, yoshlikdagi jo shqin quvnoqligi va jasorati, etuk

yoshdagi pshiq keksalikdagi shodon, hayotbaxsh donishmandligi, hamma-hammasi
lirik bayonlarga aylanadiki, Gyote his-tuyg uga engil bir ishora etishdan tortib,

ruhning og ir, iztirobli g alayonlarigacha ifoda etish bilan ulardan xalos

bo ladi.

Germenevtik sharoit shakllanishida shoir ruhiy holatining tabiiyligi
o quvchi-kitobxon emotsional holati bilan mutanosibligining eng muhim sharti.

O quvchi shoir ruhiyatini o ziga yuqtirar ekan, uning qalb manzaralarini botiniy

zehn bilan ko radi, uning kabi hayajon, ekstazni his qiladi, uning kabi shodlanadi,

g am-alam, qayg uga mubtalo bo ladi. Binobarin, ruhan poklanish jarayoni

aynan mana shu holatda yuz beradi. Ijtimoiy mentalitetning shakllanishda bu kabi
individual, shaxsiy ruhiy poklanish eng muhim shartlardan biri. Toki, har bir inson
global germenevtika orqali ulug insoniy qadriyatlarning, global qadriyatlarning

naqadar muhimligini o z badanida his qila olsin. Badiiy adabiyot, binobarin,
she riyatning eng muhim vazifasi mana shundan iborat.

Badiiy asar arxitektonikasi g oyaviy nuqtalari porloq va yorqin manzaralarda

shakllanishi uchun faqat g oya muhimligi etarli emas. G oyani yuzaga

keltiradigan shakl, uslub, badiiy-tasviriy vositalarning ham o ziga xos ahamiyati

so zsiz. Shubha yo qki, Stendal asarlarining uslubi zo rroq va ularda yarqiroq

nafosat ko p, biroq Stendal o z personajlari yordamida faqat o zininggina ichki

dunyosini ochib beradi. Balzak esa, butun bir olam yaratdi va bu olam bir vaqtning
o zida ham uning davriga, ham boshqa hamma davrlarga taallulidir .

Asarda qahramonning taqdir yo li panoramasini yaratish ijodkordan asar

syujetini muvofiq shaklda shakllantirishini talab qiladi. Adabiy germenevtikada
asarda aks etgan germenevtik sharoitni to g ri fahmlash asarni real tushunish

uchun yo l ochadi. Bu xususda Balzak asarlaridagi germenevtik sharoitni

o rgangan Andre Morua shunday yozadi: Balzak o zi yaratgan xarakterlarni

sinchiklab o rganadi, lekin o z asarlarida ishtirok etuvchilar ustidan hukm

chiqarmaydi. Balzak biladiki, agar Rogen surunkali tumov bo lmaganida va

dimog idan badbo y hid kelib turmaganida, vijdonsiz notarius bo lmagan

bo lar edi. Bu xastalik Rogen xonimda eriga nisbatan engib bo lmaydigan

jirkanish tuyg usini uyg otadi. Shunda xotinining nafratiga uchragan va uning

xiyonatini ko rgan notarius taskin topmoq maqsadida va yana o ziga ishonch

tuyg usini qaytarmoq uchun buzuq xotinlardan o ynash tutadi. Buning oqibatida

u doimiy ravishda pulga muhtojlik his qila boshlaydi, qalloblik yo liga qadam

qo yadi va oxir-oqibatda qochib ketadi. Kishini jirkantiruvchi xastalik Rogenning

taqdirini hal qiladi.

Insoniyat jamiyati minglab tabiiy iplar bilan mustahkam bog langan. Bular

oilaviy munosabatlar, turli sinflar o rtasidagi, savdogar bilan xaridoru, qarz

beruvchi bilan qarzdor o rtasidagi munosabatlardir. Bu tabiiy aloqalar

qonunlardan yuqori turadi. Dehqon tabiatiga ko ra savdolashmasa bo lmaydi.

Xuddi shunga o xshash bankir ham tabiatiga ko ra turli tuman chayqovchiliklar

yo liga kirmasa bo lmaydi. Dunyoda hukmronlik qiluvchi qonunlarni hisobga

olmasang yashab bo lmaydi. Ammo ma naviyat qonunlari ham o z navbatida
tabiiy aloqalar sirasiga kiradi.

Tabiiy aloqalarning g oyaga aylanishi va bu g oyalarning insoniyat

hayoti yoki ayrim insonlar taqdiridagi paradigmasi badiiy asarda bevosita ijodiy
metod va badiiy tilning rang-barangligi bilan bog langan bo ladi. Germenevtika

gumanitar fanlarning metodologik asosiga aylangan ekan, adabiyotshunoslikda
metod yaratilishini, metod orqali badiiy tafakkurning individual jilolarini topishni
tahliliga o taylik.

Ijodkor badiiy materialni bayon qilish binobarida uning real sharoit, obraz
(yoki qahramon), mavzu, ijtimoiy ahvol va badiiy tilga munosabatini shakllantirar
ekan individual va milliy mentaliteti, ijtimoiy-shaxsiy pozitsiyasi, diniy-falsafiy
qarashlari ustivorlik qiladi. Bunday ustuvorlik badiiy asarda metodning
shakllanishi uchun asos soladi. Ijodiy metod ustuvorligi adabiyotning tarixiy
taraqqiyoti bilan bog liq.

Adabiyot tarixidagi rivoj tendensiyasi turlicha namoyon bo lishi mumkin.

Masalan, bir adabiy hodisaning o zi adabiyot tarixining turli bosqichlarida

turlicha-ijobiy va salbiy rol o ynashi mumkin, ya ni adabiy hodisaning

qimmati tarixan konkretdir. Hukmron ideologiya din bo lgan o rta asrlar

sharoitida insonni (faqat xudonigina emas), uning bu dunyo dagi zavq-

shavqlarini madh etish insonning, ayniqsa, ayol kishining go zalligini kuylash

adabiyot mazmunining taraqqiyotida olg a tomon qo yilgan katta qadam va

adabiyotda gumanizmning tasdiq bo layotganining dalili edi. Jahondagi hamma

adabiyotlarga xos bo lgan bu xususiyat O rta Osiyo xalqlari adabiyotida

dunyoviy adabiyot deb atalmish ajoyib hodisani yuzaga keltirdi. O rta asrlar

sharoitida adabiyotda inson go zalligining maqtalishi, hatto butun adabiyotda shu

hodisaning hukmronligi ma lum davrgacha ijobiy rol o ynadi. Ammo XIX asrga

va ayniqsa XX asrning boshlariga kelib, adabiyotning faqat inson go zalligini

madh etish bilan cheklanishi kamchilik sifatida tushunila boshlandi, chunki yangi
davrda ijtimoiy muammolar juda katta kuch kasb etib, adabiyotda o z aksini

topishi zarur edi. Shuning uchun ham XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning

boshlarida avval Furqat, Muqimiy, keyinroq Anbar otin, Hamza, Abdulla Avloniy,
Abdulla Qodiriy, Ayniy kabi yozuvchilar adabiyotning qoshu ko zni
maqtash ga berilib ketishiga haqli ravishda qarshi chiqdilar.

Adabiyotlar:
1. Abdullaev F.A. Arabizm
ы v uzbekskom yaz
ы ke. avtorefer. diss… kand. fil.
nauk – T.: 1945. – 22 s.
2. Adabiyot nazariyasi. 2 tomlik. –T.: 1979.
3. Abdurahmonov N. Qadimgi turkiy til. – T.: O’qituvchi. 1989. 98b.
4. Abdurahmonov G’. Adabiy asar tilini organish haqida // Ozbek tilini oqitish
metodikasi. T.:1973.

5. Abdurahmonov G ., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. - T: 1982.

6. Abulg oziy Bahodurxon. Shajarai turk. T.: CHo lpon.
1992.
7. Abulg oziy Bahodurxon. Shajarai tarokima. T.: CHo lpon.
1995.
8. Aznaurova E.S. Pragmatika xudojestvennogo slova. T.: 1988.

8. Alimuhamedov A. Antik adabiyot tarixi. T.: 1969.

9. Alisher Navoiy. Xamsa. T.: 1958.

10. Alisher Navoiy. Xazoyin ul- maoniy. I-IV tomlar. T.: 1959-1960.

Sotib olish