Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gerontologiya fan sifatida

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “IJTIMOIY ISH” KAFEDRASI AHOLINING TURLI SOHALARDA BILAN IJTIMOIY ISH FANIDAN “GERONTOLOGIYA FAN SIFATIDA” mavzusidagi KURS ISHI Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. GERONTOLOGIYA FAN SIFATIDAGI SHAKLLANISHINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI .......................................................... 7 1.1. Gerontologiya tushunchasi, predmeti, obyekti va fan sifatidagi mohiyati ........ 7 1.2. Gerontologiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlari .............. 14 II BOB. GERONTOLO GIYANING YO‘NALISHL ARI VA IJTIMOIY ISH TIZIMIDAGI AHAMIYATI .................................................... 21 2.1. Gerontologiyaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlari .................. 21 2.2. Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning o‘rni va amaliy ahamiyati ................................................................................................................. 28 XULOSA ................................................................................................................ 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ............................................ 38 ʻ 2 KIRISH Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi. Bugungi jamiyatda aholining demografik tarkibi, keksalarning ijtimoiy himoyasi, sog‘lig‘i, turmush sifati va jamiyat hayotidagi faol ishtiroki masalalari tobora muhim ahamiyat kasb etayotgani bilan belgilanadi. Gerontologiya inson qarishi, keksalik davrining biologik, psixologik, tibbiy va ijtimoiy xususiyatlarini o‘rganuvchi fan sifatida nafaqat tibbiyot yoki biologiya sohasi, balki ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti uchun ham muhim ilmiy asos hisoblanadi. Chunki keksalik davrida insonning jismoniy salomatligi, ruhiy holati, ijtimoiy aloqalari, mehnat faolligi, oiladagi mavqeyi, moddiy ta’minoti va jamiyat bilan munosabatlari o‘zgaradi. Ushbu o‘zgarishlar keksalarga nisbatan alohida ijtimoiy yondashuv, mehr-oqibat, tibbiy-ijtimoiy xizmat, psixologik qo‘llab-quvvatlash, parvarish, huquqiy yordam va jamiyatga faol jalb etish tizimini talab qiladi. Shu sababli gerontologiyani fan sifatida o‘rganish ijtimoiy ish mutaxassislari uchun nazariy bilim berish bilan birga, keksa insonlarning real ehtiyojlarini tushunish, ularning hayot sifatini yaxshilash va ijtimoiy muammolarini samarali hal etishda zarur metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida keksalarni e’zozlash, ularga hurmat-ehtirom ko‘rsatish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash masalalari davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylangani bilan ham izohlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev keksalarni qadrlash masalasiga alohida e’tibor qaratib, “Keksalarni e’zozlash, ularga hurmat-ehtirom ko‘rsatish xalqimizga xos ezgu fazilatlardan”, deb ta’kidlagan. Davlat rahbari, shuningdek, mamlakatimizda yoshi ulug‘ insonlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ularning turmush sharoitlarini yaxshilash va salomatligini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratilayotganini qayd etib, “Nuroniylarni e’zozlagan kam bo‘lmaydi” 1 , degan mazmundagi fikrni bildirgan. Bu fikrlar gerontologiya fanining ijtimoiy ishdagi ahamiyatini chuqur ochib beradi, chunki keksalarni e’zozlash faqat ma’naviy qadriyat emas, balki 1 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. – T.: O zbekiston, 2019. – 458 b. ʻ 3 ijtimoiy siyosat, xizmat ko‘rsatish tizimi va kasbiy ijtimoiy ishning muhim vazifasidir. Kurs ishiningobyekti. Gerontologiya fanining o‘rganish doirasiga kiruvchi qarish jarayoni, keksalik davri va keksalar hayoti bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlardir. Kurs ishiningpredmeti. Gerontologiya fanining mazmuni, mohiyati, shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va uning ijtimoiy ish tizimidagi ahamiyatidir. Kurs ishining maqsadi. Gerontologiya fanining mohiyati, shakllanish tarixi, rivojlanish bosqichlari va ijtimoiy ish tizimidagi ahamiyatini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Gerontologiya tushunchasi, predmeti, obyekti va fan sifatidagi mohiyatini o‘rganish; - Gerontologiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlarini tahlil etish; - Gerontologiyaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlarini o‘rganish va tahlil etish; - Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning o‘rni va amaliy ahamiyatini o‘rganish; Mavzuni o‘rganilganlik darajasi. Gerontologiya insonning qarish jarayoni, keksalik davrining biologik, tibbiy, psixologik hamda ijtimoiy jihatlarini o‘rganuvchi kompleks fan sifatida uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Mazkur kurs ishi mavzusini yoritishda gerontologiyaning fan sifatidagi shakllanishi, uning ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni, keksalikning ijtimoiy muammo va ijtimoiy resurs sifatidagi xususiyatlari turli davr va ilmiy maktab vakillari tomonidan o‘rganilganini ko‘rish mumkin. Sharq mutafakkirlari tashkil etadi. Ularning qarashlarida inson salomatligi, uzoq umr ko‘rish, qarilik davrida sog‘lom turmush tarzi, axloqiy yetuklik va jamiyatdagi o‘rin masalalari alohida o‘rin egallagan. Jumladan, Abu Ali ibn 4 Sinoning “Tib qonunlari 2 ” asarida inson organizmi, salomatlikni saqlash, yoshga bog‘liq o‘zgarishlar, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, uyqu va mehnat tartibi masalalari chuqur tahlil etilgan. Sharq mutafakkirlari ichida Abu Nasr Forobiy ham mazkur mavzuni bilvosita yoritgan olimlardan hisoblanadi. Uning “Fozil odamlar shahri 3 ” asarida insonning jamiyatdagi o‘rni, axloqiy kamoloti, avlodlar o‘rtasidagi munosabat, insoniy fazilatlar va ijtimoiy hamkorlik masalalari bayon etiladi. G‘arb olimlari orasida Ular gerontologiyani mustaqil fan, ayniqsa ijtimoiy gerontologiya sifatida rivojlantirishda katta hissa qo‘shganlar. G‘arb olimlari orasida N.R. Hooyman, K.Y. Kawamoto, H.A. Kiyakning “Social Gerontology: A Multidisciplinary Perspective 4 ” nomli asari alohida ahamiyatga ega. C.R. Victorning “The Social Context of Ageing: A Textbook of Gerontology 5 ” asari ham mavzuning o‘rganilganlik darajasida muhim o‘rin tutadi. Ushbu asarda qarishning aynan ijtimoiy konteksti chuqur yoritilib, keksalikning jamiyat, oila, iqtisodiyot va kundalik hayot bilan bog‘liq jihatlari tahlil etiladi. MDH mamlakatlari olimlari gerontologiyaning antropologik, biologik va ijtimoiy yo‘nalishlarini rivojlantirishga salmoqli hissa qo‘shganlar. Jumladan, E.N.Xrisanfovaning “Основы геронтологии: антропологические аспекты 6 ” asarida qarish jarayonining antropologik xususiyatlari o‘rganilgan. Shuningdek, R.S. Yatsemirskaya va I.G. Belenkayaning “Социальная геронтология 7 ” asari ijtimoiy gerontologiya yo‘nalishidagi muhim tadqiqotlardan biridir. Mazkur asarda keksalikning ijtimoiy muammolari, keksalarning jamiyatdagi mavqei, ijtimoiy moslashuv, ijtimoiy yordam va xizmat ko‘rsatish tizimi, keksalar bilan ishlash texnologiyalari batafsil tahlil etilgan. O‘zbekiston mahalliy olimlari tashkil etadi. Mamlakatimizda gerontologiya masalalari ko‘proq ijtimoiy ish, ijtimoiy himoya, etik qadriyatlar va aholini qo‘llab- quvvatlash tizimi doirasida yoritib kelinmoqda. Bu borada M.X. G‘aniyevaning 2 Ibn Sino Abu Ali. Tib qonunlari. 1-jild. – T.: Fan, 1994. – 304 b. 3 Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. – T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. – 224 b. 4 Hooyman N.R., Kawamoto K.Y., Kiyak H.A. Social Gerontology: A Multidisciplinary Perspective. - Boston: Pearson, 2017. - 624 p. 5 Victor C.R. The Social Context of Ageing: A Textbook of Gerontology. - London: Routledge, 2005. - 368 p. 6 Хрисанфова Е.Н. Основы геронтологии: антропологические аспекты. – М.: ВЛАДОС, 1999. – 160 с. 7 Яцемирская Р.С., Беленькая И.Г. Социальная геронтология. – М.: ВЛАДОС, 2003. – 224 с. 5 “Ijtimoiy ish asoslari 8 ” asari muhim ahamiyatga ega. Mazkur manbada ijtimoiy ishning mohiyati, obyekti, prinsiplari, yo‘nalishlari va aholining turli toifalari bilan ishlash mexanizmlari ochib berilgan. Mahalliy olimlar orasida N.M. Latipova va Q.N. Qayumovning “Ijtimoiy ishning etik prinsiplari va qadriyatlari 9 ” asari ham alohida e’tiborga loyiq. Mazkur asarda ijtimoiy ish kasbining axloqiy tamoyillari, inson qadr-qimmatini hurmat qilish, adolat, gumanizm, ijtimoiy himoya va ehtiyojmand shaxslar bilan ishlash etikasi ilmiy asosda bayon qilingan. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 40 betni tashkil etadi. 8 G‘aniyeva M.X. Ijtimoiy ish asoslari. – T.: Chashma Print, 2009. – 112 b. 9 Latipova N.M., Qayumov Q.N. Ijtimoiy ishning etik prinsiplari va qadriyatlari. – T.: Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2021. – 324 b. 6 I BOB. GERONTOLOGIYA FAN SIFATIDAGI SHAKLLANISHINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Gerontologiya tushunchasi, predmeti, obyekti va fan sifatidagi mohiyati Gerontologiya – inson organizmining qarish jarayoni, keksalik davrining biologik, tibbiy, psixologik va ijtimoiy xususiyatlarini o‘rganuvchi kompleks fandir. Mazkur fan odam hayotining so‘nggi bosqichlarini faqat kasallik yoki fiziologik zaiflashuv nuqtai nazaridan emas, balki insonning uzoq umr ko‘rishi, hayot sifati, funksional faolligi, jamiyatdagi o‘rni va ijtimoiy himoyasi bilan uzviy bog‘liq holda tadqiq etadi. Gerontologiya atamasi yunoncha “geron” — qariya, keksa odam va “logos” — ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, u qarilik va keksalik haqidagi ilmiy bilimlar tizimini anglatadi. Bu fan qarishning sabablari, mexanizmlari, belgilari, yoshga bog‘liq o‘zgarishlar, keksalikning ijtimoiy oqibatlari hamda uzoq umr ko‘rishning omillarini o‘rganadi. Shu jihatdan gerontologiya faqat tibbiyotga oid emas, balki biologiya, fiziologiya, psixologiya, sotsiologiya, demografiya, ijtimoiy ish, etika va huquq bilan chambarchas aloqada rivojlangan fan hisoblanadi 10 . Gerontologiyaning fan sifatidagi mohiyatini tushunish uchun avvalo insonning ontogenez jarayonida yoshga doir bosqichlarning ilmiy izohiga e’tibor qaratish lozim. Inson tug‘ilgan kundan boshlab o‘sish, rivojlanish, yetilish, barqarorlik va qarish bosqichlarini boshdan kechiradi. Qarish biologik qonuniyat sifatida tirik organizmga xos universal jarayon bo‘lib, u hujayra, to‘qima, a’zo va butun organizm darajasida asta-sekin namoyon bo‘ladi. Qarish natijasida organizmning moslashuv imkoniyatlari pasayadi, tashqi va ichki muhit omillariga chidamliligi kamayadi, ayrim funksiyalar sekinlashadi, ammo bu har doim ham kasallik degani emas. Gerontologiya aynan mana shu tabiiy, murakkab va ko‘p omilli jarayonni ilmiy jihatdan tahlil qiladi. Fan sifatida uning vazifasi qarilikni faqat biologik yemirilish davri sifatida emas, balki inson hayotining mazmunli, tajribaga boy, ijtimoiy jihatdan ahamiyatli bosqichi sifatida ham o‘rganishdan iboratdir. Gerontologiyaning predmeti qarish va keksalik jarayonining umumiy qonuniyatlari, mexanizmlari, namoyon bo‘lish shakllari hamda ularni belgilovchi 10 Ziyayeva M.F., Xodjasheva M.D. Qariyalarda hamshiralik parvarishi. – T.: Niso Poligraf, 2017. – 184 b. 7 biologik, tibbiy, psixologik va ijtimoiy omillardir. Boshqacha aytganda, ushbu fan nimani o‘rganadi degan savolga javob sifatida uning predmeti qarilik va uzoq umr ko‘rish bilan bog‘liq jarayonlarning mohiyati hisoblanadi. Qarishning molekulyar- genetik asoslari, modda almashinuvidagi yoshga bog‘liq o‘zgarishlar, immun tizimi faoliyatining susayishi, endokrin boshqaruvning o‘zgarishi, yurak-qon tomir, asab, nafas, tayanch-harakat va boshqa tizimlarda kechadigan yoshga xos o‘zgarishlar gerontologiya predmetiga kiradi. Shu bilan birga, keksalik davrida ruhiy holat, xotira, diqqat, tafakkur, emotsional barqarorlik, yolg‘izlik hissi, ijtimoiy moslashuv, oilaviy munosabatlar, pensiya davri muammolari, ijtimoiy xizmatlar va ijtimoiy himoya shakllari ham gerontologiya predmetining tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. Demak, gerontologiyaning predmeti bir yoqlama emas, balki murakkab, ko‘p qirrali va fanlararo xususiyatga ega. Gerontologiyaning obyekti esa qarish jarayoni kechayotgan inson, keksalik yoshidagi shaxslar, uzoq umr ko‘ruvchilar, shuningdek, qarish bilan bog‘liq biologik va ijtimoiy hodisalardir. Obyekt tushunchasi fanda bevosita o‘rganilayotgan hodisa, jarayon yoki shaxslar doirasini anglatadi. Gerontologiya uchun asosiy obyekt inson organizmi va uning yosh o‘tishi bilan kechadigan o‘zgarishlaridir. Lekin bu yerda faqat organizm emas, balki keksalik davridagi shaxsning turmush tarzi, oiladagi mavqei, jamiyatdagi roli, mehnatga layoqat qoldiqlari, hayotiy tajribasi, ijtimoiy ehtiyojlari va xizmatlarga bo‘lgan talabi ham o‘rganish obyekti bo‘lib xizmat qiladi. Shu ma’noda gerontologiya obyekti individual va ijtimoiy darajalarda namoyon bo‘ladi. Individual darajada u inson organizmining qarishiga, fiziologik va ruhiy funksiyalarining o‘zgarishiga e’tibor beradi. Ijtimoiy darajada esa keksa avlodning demografik tarkibi, keksayishning jamiyatga ta’siri, aholini ijtimoiy himoyalash tizimi, keksalar muammolari va ularning hal etilish yo‘llarini tadqiq etadi 11 . Gerontologiya fan sifatida shakllanishida biologiya va tibbiyotning rivojlanishi katta rol o‘ynagan. Ilm-fan tarixida qadimdan qarilik va uzoq umr masalalari olimlarni qiziqtirib kelgan. Sharq va G‘arb mutafakkirlari inson hayotining bosqichlari, 11 Vaxabov A.V., Zaxidova Sh.Sh., Baxtiyorov B.B. Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta’minotga kirish. – T.: Innovatsiya- Ziyo, 2020. – 152 b. 8 keksalikning tabiati, parhez, harakat, mehnat va ruhiy muvozanatning umrga ta’siri haqida turli fikrlarni ilgari surganlar. Ammo gerontologiyaning mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi XIX–XX asrlarga to‘g‘ri keladi. Aynan shu davrda fiziologiya, patologiya, biokimyo, eksperimental tibbiyot va demografiya taraqqiy etib, qarish jarayonini maxsus ilmiy metodlar asosida o‘rganish boshlandi. Keyinchalik gerontologiya tarkibida geriatriya, gerogigiyena, ijtimoiy gerontologiya, psixogerontologiya, eksperimental gerontologiya kabi tarmoqlar ajralib chiqdi. Bu esa ushbu fanning tobora mustaqillashib, o‘ziga xos nazariy asoslar, tadqiqot usullari va amaliy yo‘nalishlarga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Gerontologiyaning fan sifatidagi mohiyati uning kompleks va integrativ xususiyatida yaqqol ko‘rinadi. Birinchidan, u qarishni tirik tabiatning umumiy biologik qonuniyati sifatida o‘rganadi. Ikkinchidan, qarish natijasida yuzaga keladigan funksional pasayishlar va kasalliklar xavfini tibbiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Uchinchidan, keksalik davrida psixik holat, shaxsiy identifikatsiya, emotsional soha va kognitiv faoliyatdagi o‘zgarishlarni yoritadi. To‘rtinchidan, keksalarning oila, mahalla, mehnat bozori, ijtimoiy xizmat va davlat siyosati bilan bog‘liq o‘rnini o‘rganadi. Shuning uchun gerontologiya bir vaqtning o‘zida ham nazariy, ham amaliy, ham tibbiy, ham ijtimoiy fan sifatida maydonga chiqadi. Uning amaliy mohiyati keksalar salomatligini saqlash, ularning faol umrini uzaytirish, mustaqil hayot kechirishini qo‘llab- quvvatlash va jamiyatga ijtimoiy integratsiyas ini mustahkamlashga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqishida namoyon bo‘ladi 12 . Gerontologiya ko‘pincha geriatriya bilan yaqin tushuncha sifatida tilga olinadi, ammo ular bir xil emas. Gerontologiya keng ma’nodagi nazariy va amaliy fan bo‘lib, qarishning barcha tomonlarini o‘rganadi. Geriatriya esa asosan keksa va qariyalarda uchraydigan kasalliklar, ularning diagnostikasi, davosi, profilaktikasi va parvarishi bilan shug‘ullanuvchi tibbiyot sohasidir. Demak, geriatriya gerontologiyaning tarkibiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Gerontologiya geriatriyaga nazariy asos beradi, geriatriya esa bu bilimlarni klinik amaliyotda qo‘llaydi. Shu tariqa 12 G‘aniyeva M.X., Latipova N.M., Negmatov I., Jo‘rayev I.N., Sherov M.B. Ijtimoiy ish etikasi. – T.: Fan va texnologiya, 2015. – 432 b. 9 gerontologiya fani keksalikni faqat kasallik doirasida emas, balki sog‘lom qarish, faol qarish va muvaffaqiyatli keksayish nuqtai nazaridan ham baholaydi. Qarish jarayonining ilmiy tahlilida gerontologiya bir qator muhim tushunchalardan foydalanadi. Biologik yosh, pasport yoshi, funksional yosh, kalendar yosh kabi tushunchalar shular jumlasidandir. Pasport yoshi inson tug‘ilganidan boshlab o‘tgan yillar sonini bildirsa, biologik yosh organizmning fiziologik holati va funksional imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Ba’zan bir xil pasport yoshidagi odamlarning biologik yoshi turlicha bo‘lishi mumkin. Chunki irsiyat, turmush tarzi, ovqatlanish, jismoniy faollik, stress, ekologik muhit, kasalliklar va ijtimoiy sharoit biologik qarish sur’atiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Gerontologiya aynan mana shu tafovutlarni aniqlash, biologik yoshni baholash va qarish sur’atini sekinlashtiruvchi omillarni o‘rganishga katta ahamiyat beradi. Bu fanning zamonaviy yutuqlaridan biri shundaki, u qarilikni muqarrar bo‘lsa-da, uning kechish tezligi va sifatini boshqarish mumkin bo‘lgan jarayon sifatida ko‘rsatadi 13 . Gerontologiyaning ilmiy mohiyatida qarish nazariyalari ham muhim o‘rin tutadi. Qarishning sabablarini tushuntirish uchun ilm-fanda turli nazariyalar ilgari surilgan. Ba’zi nazariyalarda qarish genetik dasturlangan jarayon sifatida qaraladi, ya’ni organizmda ma’lum biologik “soat” mavjud bo‘lib, u yosh o‘tishi bilan hujayralarning bo‘linish qobiliyatini, regeneratsiya imkoniyatini va funksional faolligini belgilaydi. Boshqa nazariyalarda esa qarish tashqi va ichki zararli ta’sirlarning asta-sekin to‘planishi natijasi sifatida talqin qilinadi. Masalan, erkin radikallar nazariyasi hujayralarda oksidlovchi stress ta’sirida zararlanishlar yig‘ilib borishini asosiy omil sifatida ko‘rsatadi. Immunologik nazariya qarish bilan immun tizim zaiflashib, organizmning himoya qobiliyati pasayishini ta’kidlaydi. Endokrin nazariya gormonal boshqaruvdagi o‘zgarishlarning qarishga ta’sirini izohlaydi. Gerontologiya ushbu nazariyalarni o‘rganib, qarishning yagona sababi emas, balki ko‘p omilli, ko‘p bosqichli va tizimli xarakterga ega ekanini ko‘rsatadi. Bu esa fan sifatida uning chuqur nazariy bazaga egaligini bildiradi. 13 Latipova N.M., Qayumov Q.N. Ijtimoiy ishning etik prinsiplari va qadriyatlari. – T.: Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2021. – 324 b. 10 Keksalik davri bilan bog‘liq o‘zgarishlar gerontologiyada faqat organizm funksiyalarining pasayishi bilan cheklanmaydi. Qarilik davrida insonning ijtimoiy mavqei, kundalik faoliyati, daromad manbalari, turmush ritmi, shaxslararo munosabatlari ham keskin o‘zgarishi mumkin. Nafaqaga chiqish, mehnat faoliyatining qisqarishi, farzandlarning mustaqil hayotga o‘tishi, yaqin kishilarni yo‘qotish, yolg‘izlikning kuchayishi keksalikning ijtimoiy va psixologik jihatlarini yanada murakkablashtiradi. Shu sababli gerontologiya nafaqat qarilikning fiziologiyasini, balki keksalikning ijtimoiy adaptatsiyasini ham o‘rganadi. Ayniqsa ijtimoiy ish fanida gerontologiyaning o‘rni katta, chunki ijtimoiy xodim keksalar bilan ishlashda ularning yoshga xos ehtiyojlari, psixologik nozikligi, salomatligi, huquqlari va ijtimoiy xizmatlarga bo‘lgan talabini hisobga olishi zarur. Gerontologik bilimlar ijtimoiy xodimga keksa insonni yordamga muhtoj obyekt sifatida emas, balki hurmatga loyiq, hayotiy tajribaga ega, biroq ma’lum qo‘llab- quvvatlashga ehtiyoji bor shaxs sifatida yondashishga yordam beradi. Gerontologiyaning obyektini o‘rganishda yosh davrlari tasnifi ham muhim ahamiyatga ega. Ilmiy manbalarda keksalik davri odatda 60 yoshdan keyingi bosqich sifatida qaraladi, biroq u bir necha kichik davrlarga ajratilishi mumkin: keksalikning boshlang‘ich bosqichi, qariyalik va uzoq umr ko‘ruvchilar davri. Bunday tasnif qarishning bir xil emasligini, ya’ni har bir yosh bosqichida ehtiyoj, imkoniyat va muammolar turlicha bo‘lishini ko‘rsatadi. 60–74 yosh oralig‘idagi insonlar ko‘pincha nisbatan faol, mustaqil va ijtimoiy jihatdan faol bo‘lishi mumkin. 75 yoshdan keyingi davrda esa funksional cheklanishlar, surunkali kasalliklar va parvarishga ehtiyoj ortishi mumkin. 90 yosh va undan yuqori yoshdagi uzoq umr ko‘ruvchilar organizmida qarishning o‘ziga xos shakllari kuzatiladi. Gerontologiya aynan shu yosh guruhlarini qiyosiy o‘rganib, keksalikni tabaqalashtirilgan holda tahlil qiladi 14 . Gerontologiya tadqiqot obyektining murakkabligi uning usullarida ham aks etadi. Fan doirasida klinik kuzatish, laborator tekshiruv, eksperimental modellar, statistik tahlil, demografik monitoring, psixologik testlar, sotsiologik so‘rovlar va ijtimoiy diagnostika kabi turli metodlardan foydalaniladi. Bu usullar qarish jarayonini 14 Turg‘unboyev K., Tolipov M., Oxunov I. Ijtimoiy pedagogika asoslari. – T.: Fan va texnologiya, 2008. – 191 b. 11 turli darajalarda o‘rganish imkonini beradi. Masalan, biologik darajada hujayra va molekula o‘zgarishlari tahlil qilinsa, klinik darajada organlar va tizimlar faoliyati baholanadi. Psixologik darajada xotira, diqqat, fikrlash sur’ati, hissiy holat o‘rganiladi. Ijtimoiy darajada esa keksalarning turmush darajasi, ijtimoiy aloqalari, yashash sharoiti, parvarish ehtiyoji, ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati aniqlanadi. Bu holat gerontologiyaning mustaqil fan sifatida o‘z tadqiqot metodologiyasiga ega ekanini tasdiqlaydi. Gerontologiya fanining muhim jihatlaridan biri sog‘lom qarish konsepsiyasini ilgari surishidir. Oldingi yondashuvlarda keksalik ko‘proq yo‘qotishlar, zaiflashuv va kasalliklar davri sifatida talqin etilgan bo‘lsa, zamonaviy gerontologiya bu tasavvurni kengaytirdi. Endilikda faol qarish, muvaffaqiyatli qarish, produktiv qarish kabi tushunchalar fanda muhim o‘rin egallamoqda. Sog‘lom qarish deganda, yosh ulg‘aygan sari ham insonning imkon qadar jismoniy, aqliy va ijtimoiy faolligini saqlab qolishi tushuniladi. Bu jarayonda to‘g‘ri ovqatlanish, muntazam harakat, zararli odatlardan voz kechish, tibbiy nazorat, ijobiy ruhiy holat, ijtimoiy faoliyat, oilaviy qo‘llab-quvvatlash va xavfsiz yashash muhiti muhim rol o‘ynaydi. Gerontologiya mana shu omillarni o‘rganib, uzoq umr va sifatli keksalik uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar beradi. Shu ma’noda u nafaqat nazariy, balki profilaktik-amaliy fan hamdir 15 . Gerontologiyaning mohiyati ijtimoiy-demografik jarayonlar bilan ham bog‘liq. Zamonaviy jamiyatlarda aholi tarkibida keksa yoshdagi insonlar ulushi ortib bormoqda. Tibbiyot taraqqiyoti, sanitariya-gigiyena sharoitlarining yaxshilanishi, bolalar o‘limining kamayishi va umr davomiyligining uzayishi natijasida ko‘plab mamlakatlarda aholi qarishi kuzatilmoqda. Bu esa pensiya tizimi, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy xizmatlar, oilaviy munosabatlar va mehnat bozoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun gerontologiya faqat alohida shaxsni emas, balki jamiyatning keksayish jarayonini ham o‘rganadi. Aholining qarishi bugungi kunda global demografik hodisa sifatida baholanadi va unga mos ravishda davlat siyosati, ijtimoiy 15 G‘aniyeva M.X. Ijtimoiy ish asoslari. – T.: Chashma Print, 2009. – 112 b. 12 himoya choralari, geriatriya xizmatlari va ijtimoiy ish tizimi takomillashtirilmoqda. Gerontologiya ushbu siyosat va amaliy choralar uchun ilmiy zamin yaratadi. Gerontologiyada keksalikning psixologik mazmuni ham alohida o‘rin tutadi. Yosh ulg‘aygan sayin inson o‘z hayotini qayta baholaydi, o‘tgan tajribalarini tahlil qiladi, qadriyatlar tizimini qayta ko‘rib chiqadi. Ayrim hollarda bu ruhiy yetuklik, donishmandlik va hayotiy barqarorlikning ortishiga olib keladi. Boshqa hollarda esa ijtimoiy ajralish, keraksizlik hissi, xavotir, depressiv kayfiyat, yolg‘izlik va o‘ziga ishonchning kamayishi kuzatilishi mumkin. Shuning uchun psixogerontologik yondashuv keksalik davrida shaxsiy moslashuv, ruhiy salomatlik va emotsional qo‘llab-quvvatlash masalalarini chuqur o‘rganadi. Bu bilimlar, ayniqsa, ijtimoiy ish amaliyotida juda zarur, chunki keksa inson bilan muloqot, maslahat, motivatsiya, oilaviy qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy reabilitatsiya samaradorligi ko‘p jihatdan uning psixologik holatini to‘g‘ri tushunishga bog‘liq bo‘ladi 16 . Gerontologiyaning ijtimoiy fan sifatidagi ahamiyati shundaki, u keksalarni jamiyatning passiv qatlami sifatida emas, balki katta tajribaga ega, qadriyatlar uzviyligini ta’minlovchi, tarbiyaviy va ma’naviy salohiyatga ega avlod sifatida ko‘radi. Keksa avlod oilada nabiralar tarbiyasi, ma’naviy tajriba uzatish, urf-odat va milliy qadriyatlarni saqlashda muhim o‘rin tutadi. Mahalla va jamoatchilik hayotida ham ularning o‘rni katta. Gerontologiya ana shu ijobiy salohiyatni baholaydi va keksalarni faollashtirish yo‘llarini izlaydi. Bu esa keksalikni faqat muammo emas, balki ijtimoiy resurs sifatida ham ko‘rish imkonini beradi. Aynan shu yondashuv bugungi ijtimoiy siyosat va ijtimoiy ish amaliyotida juda muhim. Gerontologiyaning predmeti doirasida keksalarga xos kasalliklar va sindromlar ham o‘rganiladi, biroq fan ularni alohida emas, balki qarish fonida ko‘rib chiqadi. Yosh o‘tishi bilan arterial gipertenziya, ateroskleroz, yurak yetishmovchiligi, qandli diabet, osteoporoz, artroz, ko‘rish va eshitish pasayishi, xotira buzilishlari, demensiya, Parkinson kasalligi kabi holatlar ko‘proq uchrashi mumkin. Ammo gerontologiya bu kasalliklarni qarilikning “tabiiy natijasi” sifatida mutlaq qabul qilmaydi. Aksincha, u qarilik va kasallik o‘rtasidagi farqni aniqlashga intiladi. Sog‘lom qarish sharoitida 16 Хрисанфова Е.Н. Основы геронтологии: антропологические аспекты. – М.: ВЛАДОС, 1999. – 160 с. 13 ham ayrim funksiyalar sekinlashadi, lekin bu holat patologiyaga teng emas. Shuning uchun gerontologik yondashuvning muhim vazifalaridan biri fiziologik qarish bilan patologik qarishni farqlash, xavf omillarini erta aniqlash va profilaktika choralarini ishlab chiqishdir. 1.2. Gerontologiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlari Geronto logiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlari insoniyatning qarilik, uzoq umr ko‘rish va keksalik davridagi o‘zgarishlarni anglashga bo‘lgan qadimiy qiziqishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Inson qadim zamonlardan beri nega odam qaraydi, umr nega turlicha davom etadi, keksalikda tanada va ruhiyatda qanday o‘zgarishlar yuz beradi, uzoq umr ko‘rishning omillari nimalardan iborat degan savollar ustida o‘ylagan. Ammo bu savollar uzoq vaqt davomida ko‘proq falsafa, tibbiyot, axloqiy qarashlar va diniy tasavvurlar doirasida talqin qilinib kelgan. Gerontologiya esa aynan qarish va qarilikni ilmiy asosda, tizimli va ko‘p tarmoqli tarzda o‘rganadigan fan sifatida ancha keyin shakllandi. Zamonaviy ilmiy manbalarda gerontologiya qarish hodisalarini ilmiy o‘rganadigan fan sifatida ta’riflanadi, ya’ni u vaqt o‘tishi bilan hujayra, to‘qima, organ tizimi, butun organizm yoki organizmlar guruhida yuz beradigan progressiv o‘zgarishlarni o‘rganadi. Gerontologiyadan farqli ravishda geriatria asosan keksalik davridagi salomatlik va kasallik masalalariga ko‘proq tibbiy yondashadi. Shu ma’noda gerontologiya kengroq bo‘lib, biologik, tibbiy, psixologik, ijtimoiy va demografik jarayonlarni yagona ilmiy maydonda birlashtiradi 17 . Gerontologiya fanining ildizlari qadimgi sivilizatsiyalar tafakkurida ham uchraydi. Qadimgi Yunoniston tabiblari va faylasuflari, xususan, Gippokrat va Aristotel inson umrining bosqichlari, keksalikdagi zaiflashuv, organizmning tabiiy yemirilishi haqida fikr yuritganlar. Ularning qarashlari ilmiy gerontologiya darajasiga chiqmagan bo‘lsa-da, keyingi davr tadqiqotlariga ma’lum darajada zamin yaratgan. O‘rta asrlar va Uyg‘onish davrida ham qarilikka oid tibbiy qarashlar rivojlandi, biroq bu davrda qarishning sabablari ko‘proq umumiy fiziologiya, temperament va hayot 17 Яцемирская Р.С., Беленькая И.Г. Социальная геронтология. – М.: ВЛАДОС, 2003. – 224 с. 14 tarzi bilan bog‘liq holda tushuntirildi. Ilmiy metodologiya, tajriba va kuzatuv imkoniyatlari cheklanganligi sababli qarish jarayoni hali mustaqil fan obyekti sifatida o‘rganilmagan. Biroq aynan shu uzoq tarixiy tajriba keyinchalik qarilikni alohida biologik va ijtimoiy hodisa sifatida ajratib o‘rganishga olib keldi. Gerontologiyaning fan sifatida yuzaga kelishi uchun tabiiy fanlarning, ayniqsa biologiya, fiziologiya, anatomiya va eksperimental tibbiyotning rivojlanishi zarur edi. Bu jarayon XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ancha kuchaydi. Gerontologiya atamasining o‘zi ilmiy muomalaga XX asr boshlarida kirib keldi. Ilmiy adabiyotlarda rus asilli biolog, Nobel mukofoti sovrindori Elie Metchnikoff 1903-yilda “gerontologiya” atamasini qo‘llagan va qarishni tizimli ravishda o‘rganishga da’vat qilgan olim sifatida tilga olinadi. U qarilikni oddiy tabiiy taqdir emas, balki ilmiy tadqiqot obyekti deb qaragan va uzoq umr hamda qarish jarayonlarini biologik mexanizmlar bilan tushuntirishga uringan. Ayrim tarixiy manbalarda Metchnikoff “gerontologiyaning otasi” deb ham ataladi. Uning asarlarida qarish ichak mikroblari, intoksikatsiya va organizmning ichki muhitidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq tarzda izohlangan. Bugungi nuqtayi nazardan uning barcha fikrlari to‘liq tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, Metchnikoffning eng katta xizmati shundaki, u qarishni ilmiy jihatdan mustaqil tadqiqot sohasi sifatida ko‘rishni taklif qildi. Bu esa gerontologiya tarixidagi birinchi haqiqiy ilmiy burilishlardan biri hisoblanadi 18 . Gerontologiya fanining shakllanishida XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi biologiya va fiziologiya yutuqlari katta rol o‘ynadi. Hujayra nazariyasining rivojlanishi, irsiyat va evolyutsiya haqidagi tasavvurlarning chuqurlashuvi, organizm funksiyalarini eksperimental tekshirish imkoniyatlarining kengayishi qarish jarayoniga yangicha qarash imkonini berdi. Endilikda qarilik faqat “hayotning tabiiy oxiri” deb emas, balki ma’lum biologik mexanizmlar, genetik omillar, tashqi muhit ta’siri va organizm tizimlarining bosqichma-bosqich o‘zgarishi sifatida ko‘rila boshladi. Aynan shu davrda umr davomiyligi, qarish sur’ati, fiziologik eskirish, organ va to‘qimalardagi o‘zgarishlar kabi tushunchalar shakllandi. Shu bilan birga, 18 Hooyman N.R., Kawamoto K.Y., Kiyak H.A. Social Gerontology: A Multidisciplinary Perspective. - Boston: Pearson, 2017. - 624 p. 15 gerontologiya dastlab ko‘proq biologik yo‘nalishda taraqqiy etdi. Ya’ni ilk bosqichda asosiy e’tibor qarishning organizmdagi moddiy va fiziologik asoslarini tushuntirishga qaratildi. Biroq inson qariligi faqat biologik hodisa emasligi, unda psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar ham nihoyatda kuchli ekanligi keyingi bosqichlarda aniq bo‘lib bordi. XX asr boshlarida gerontologiya hali to‘liq mustaqil va institutsionallashgan fan bo‘lmagan bo‘lsa-da, turli mamlakatlarda qarilikni o‘rganishga oid alohida tadqiqotlar ko‘payib bordi. Bu davrda keksalikni tibbiy kuzatish, uzoq umr ko‘ruvchi kishilarni o‘rganish, qarilikdagi psixik xususiyatlar ga e’tibor qaratish, demografi k o‘zgarishlarni hisobga olish kabi yo‘nalishlar paydo bo‘la boshladi. Ayniqsa, industrializatsiya, shahar aholisi sonining ortishi, umr ko‘rish davomiyligining asta- sekin uzayishi va sog‘liqni saqlashdagi o‘zgarishlar natijasida keksalar sonining ko‘payishi jamiyatni qarilik masalasiga jiddiyroq e’tibor qaratishga majbur etdi. Gerontologiya endi faqat nazariy biologik savol emas, balki amaliy ijtimoiy va tibbiy muammo sifatida ham ko‘rila boshladi. Chunki keksalar salomatligi, pensiya masalalari, uzoq muddatli parvarish, oilaviy g‘amxo‘rlik va mehnat faoliyatidan keyingi hayot kabi masalalar davlat siyosati va ijtimoiy institutlar bilan bog‘lanib bordi 19 . Gerontologiya fanining rivojlanishida XX asrning o‘rtalari hal qiluvchi bosqich bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin ko‘plab mamlakatlarda aholining demografik tarkibi sezilarli o‘zgardi: tibbiyot va sanitariya yutuqlari hisobiga umr davomiyligi oshdi, keksalar ulushi ko‘paydi, qarilik endi keng ijtimoiy qatlamning hayotiy bosqichiga aylandi. Ana shu o‘zgarishlar qarilikni keng qamrovli ilmiy o‘rganishni talab qildi. Aynan shu davrda gerontologiya fan sifatida muassasaviylashdi, ya’ni maxsus ilmiy jamiyatlar, kongresslar, markazlar va tadqiqot dasturlari paydo bo‘ldi. Xususan, xalqaro miqyosda gerontologiya bo‘yicha hamkorlikni rivojlantirish uchun 1950-yilda Liyejda Xalqaro Gerontologiya Assotsiatsiyasi tashkil etildi. Bu tashkilot keyinchalik Xalqaro Gerontologiya va Geriatriya Assotsiatsiyasi sifatida faoliyat yuritdi. Uning tuzilishi gerontologiyaning mustaqil, xalqaro ilmiy yo‘nalish sifatida 19 Shoumarov G‘.B., Haydarov I.O., Sog‘inov N.A. Oila psixologiyasi. – T.: Sharq, 2013. – 296 b. 16 tan olinganidan dalolat beradi. Bu bosqichda gerontologiya biologlar, vrachlar, psixologlar, sotsiologlar va ijtimoiy siyosat mutaxassislarini birlashtira boshladi. XX asrning ikkinchi yarmida gerontologiya fanining ichki tarkibi ham chuqurlashdi. Ilk biologik qarashlar bilan bir qatorda psixologik va ijtimoiy gerontologiya yo‘nalishlari shakllandi. Biogerontologiya hujayra va molekulyar darajadagi qarish mexanizmlarini, genetik va metabolik omillarni, organizmning tizimli eskirish jarayonlarini o‘rgana boshladi. Tibbiy gerontologiya va geriatria keksalikda uchraydigan kasalliklar, polimorbidlik, funksional pasayish va uzoq muddatli parvarish masalalariga e’tibor qaratdi. Psixologik gerontologiya keksalikdagi xotira, tafakkur, moslashuv, shaxs rivoji va ruhiy holatni o‘rganishga kirishdi. Ijtimoiy gerontologiya esa keksalikning jamiyatdagi o‘rni, oilaviy munosabatlar, nafaqaga chiqish, yolg‘izlik, ijtimoiy rol almashinuvi, avlodlararo munosabat va keksalarning turmush sifati singari masalalarni ilmiy tahlil qildi. Shunday qilib, gerontologiya bir fan doirasida qolmadi, balki ko‘p tarmoqli va integrativ ilmiy soha sifatida rivojlandi 20 . Gerontologiya rivojlanishining muhim bosqichlaridan biri uning sof tavsiflovchi yondashuvdan eksperimental va analitik yondashuvga o‘tishidir. Dastlab qarilik ko‘proq kuzatish va tasvirlash asosida o‘rganilgan bo‘lsa, keyinchalik laboratoriya tadqiqotlari, populyatsion kuzatuvlar, uzunlamasına tadqiqotlar, demografik modellar va klinik kuzatuvlar keng qo‘llanila boshlandi. Shu tariqa qarishning nazariyalari ham ko‘paydi. Masalan, ayrim yondashuvlar qarishni genetik dasturlangan jarayon sifatida ko‘rsa, boshqalari uni hujayra shikastlanishi, oksidlovchi stress, metabolik buzilishlar yoki tashqi muhit ta’sirining yig‘indisi sifatida talqin qildi. Garchi bugungi kunda ham qarishning yagona universal nazariyasi mavjud bo‘lmasa-da, gerontologiya turli nazariyalarni sinovdan o‘tkazuvchi va ularni integratsiyalovchi keng ilmiy maydonga aylandi. Bu fan taraqqiyotining yetuklik bosqichiga kirganidan dalolat beradi. Gerontologiya fanining rivojlanish tarixida davlat va ilmiy institutlarning roli ham beqiyos bo‘ldi. Masalan, AQShda Milliy Qarish Instituti 1974-yilda rasman tashkil etilgan bo‘lib, u qarish va keksalik bo‘yicha tadqiqotlarni markazlashgan 20 G‘aniyeva M.X., Qayumov Q.N., Sherov M.B. Ijtimoiy ishga kirish. – T.: Malik Print Co, 2021. – 260 b. 17 tarzda qo‘llab-quvvatlovchi yirik ilmiy markazga aylandi. NIA tarixiga ko‘ra, institut rasmiy ravishda 1974-yilda tashkil etilgan bo‘lsa-da, uning ildizlari bundan avvalgi yillardagi qarish bo‘yicha ilmiy va siyosiy tashabbuslarga borib taqaladi. Bunday institutlarning tashkil etilishi gerontologiyaning mustaqil ilmiy va siyosiy ustuvor yo‘nalish sifatida tan olinganini ko‘rsatadi. Chunki qarilik masalasi endi faqat vrach yoki biologning qiziqishi emas, balki sog‘liqni saqlash, aholi siyosati, ijtimoiy himoya va ilmiy innovatsiya bilan bog‘liq kompleks masalaga aylangan edi. Bu bosqichda gerontologiya ilmiy grantlar, maxsus jurnallar, universitet kurslari va professional tayyorgarlik dasturlari orqali yanada mustahkamlandi 21 . Gerontologiya fanining shakllanish tarixi demografik o‘zgarishlar bilan ayniqsa kuchli bog‘liqdir. XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida dunyo aholisining qarishi global tendensiyaga aylandi. Umr davomiyligining oshishi, tug‘ilishning kamayishi va sog‘liqni saqlash tizimlarining rivojlanishi natijasida ko‘plab mamlakatlarda keksalar ulushi ortdi. Natijada gerontologiya nafaqat tibbiy yoki biologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish nuqtayi nazaridan ham muhim fan bo‘lib qoldi. Chunki qarib borayotgan jamiyat sharoitida pensiya tizimi, uzoq muddatli parvarish, keksalar bandligi, sog‘lom qarish, ijtimoiy yordam, yoshga oid kamsitish va avlodlararo birdamlik kabi masalalar keskinlashadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti bugungi kunda “sog‘lom qarish” tushunchasini ilgari surib, qarilikni faqat kasallik va zaiflik davri sifatida emas, balki funksional imkoniyatlarni saqlash va farovonlikni ta’minlash bilan bog‘liq bosqich sifatida talqin etadi. Bu yondashuv gerontologiya fanining zamonaviy rivojlanish bosqichini ifodalaydi. Gerontologiya fanining rivojlanish bosqichlarini shartli ravishda bir necha davrga ajratish mumkin. Birinchi davr — qadimgi va o‘rta asrlar davri bo‘lib, bunda qarilik haqida umumiy falsafiy va tibbiy qarashlar mavjud bo‘lgan, ammo mustaqil ilmiy tizim shakllanmagan. Ikkinchi davr — XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi shakllanish davri bo‘lib, bunda tabiiy fanlar yutuqlari va Metchnikoff kabi olimlar tashabbusi bilan qarilik alohida ilmiy tadqiqot obyekti sifatida ajratila boshlagan. Uchinchi davr — XX asr o‘rtalaridagi institutsionallashuv bosqichi bo‘lib, bunda 21 Qayumov Q.N. Ijtimoiy ish tarixi. – T.: Zebo Print, 2022. – 200 b. 18 ilmiy jamiyatlar, xalqaro kongresslar, tadqiqot markazlari va maxsus dasturlar paydo bo‘lgan. To‘rtinchi davr — XX asr ikkinchi yarmi va XXI asr boshlaridagi integratsion bosqich bo‘lib, bu davrda gerontologiya biologik, klinik, psixologik, ijtimoiy va siyosiy yo‘nalishlarni birlashtirgan ko‘p tarmoqli fan sifatida rivojlandi. Beshinchi, hozirgi bosqich esa sog‘lom qarish, faol keksalik, uzoq umr sifati, funksional qobiliyat, yoshga oid tengsizlik va global aholi qarishi bilan bog‘liq strategik masalalarni qamrab olmoqda. Bu tasnif gerontologiya tarixining ichki mantiqini, ya’ni oddiy kuzatishdan kompleks ilmiy tizimga o‘tish yo‘lini yaqqol ko‘rsatadi. Gerontologiya fanining rivojlanishida ijtimoiy gerontologiyaning alohida mustaqil yo‘nalish sifatida ajralib chiqishi ham muhim bosqich bo‘ldi. Ilgari qarilik asosan biologik yemirilish va tibbiy muammolar bilan bog‘liq deb qaralgan bo‘lsa, keyinchalik keksalikning ijtimoiy o‘lchovi chuqurroq anglandi. Masalan, nafaqaga chiqish insonning iqtisodiy holati va ijtimoiy roliga kuchli ta’sir etadi; yolg‘izlik va ijtimoiy yakkalanish keksalarning ruhiy va jismoniy salomatligiga bevosita ta’sir qiladi; oilaviy munosabatlar va jamoaviy qo‘llab-quvvatlash keksalik sifatini belgilaydi. Shuningdek, keksalarga nisbatan yoshga asoslangan stereotiplar va diskriminatsiya ham ilmiy o‘rganish obyekti bo‘lib qoldi. Ijtimoiy gerontologiya shu tariqa keksalikni jamiyat tuzilmasi, madaniyat, siyosat va iqtisodiyot bilan bog‘lab o‘rganadigan muhim yo‘nalishga aylandi. Bu esa gerontologiyani ijtimoiy ish, sotsiologiya va ijtimoiy siyosat fanlari bilan yaqinlashtirdi 22 . Gerontologiya fanining shakllanish tarixida keksalikni salbiy bosqich sifatida emas, rivojlanish va moslashuvning o‘ziga xos davri sifatida talqin qilish g‘oyasi ham muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy ilmiy qarashlarda keksalik biryoqlama inqiroz yoki faqat tanazzul bosqichi emas, balki hayotning boy tajriba, ijtimoiy donolik, avlodlararo uzviylik va faol ishtirok imkoniyatlari saqlanib qoladigan davri sifatida qaralmoqda. Bu “ijobiy gerontologiya”, “faol qarish” va “sog‘lom qarish” konsepsiyalarida ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayrim zamonaviy ilmiy ishlar 22 Ismoilova N., Abdullayeva D. Ijtimoiy psixologiya. – T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2013. – 168 b. 19 qarilikni shaxsiy rivojlanish va o‘sish imkoniyatlari mavjud bo‘lgan davr sifatida baholaydi. Bu esa gerontologiyaning nafaqat kasallik va zaiflikka, balki salohiyat va imkoniyatlarga ham e’tibor qaratadigan fanga aylanganini ko‘rsatadi. Bunday qarash, ayniqsa, ijtimoiy ish amaliyoti uchun katta ahamiyatga ega, chunki u keksalar bilan ishlashda paternalistik emas, balki resurslarga tayanuvchi yondashuvni kuchaytiradi. Gerontologiya rivojlanishining zamonaviy bosqichida fanlararo integratsiya yanada kuchaydi. Bugungi kunda gerontologik tadqiqotlar molekulyar biologiya, genetika, epidemiologiya, nevrologiya, reabilitologiya, psixologiya, sotsiologiya, demografiya, iqtisodiyot va hatto ekologiya bilan tutashib ketgan. Masalan, hujayra qarishining mexanizmlarini o‘rganish biogerontologiyaning markazida tursa, iqlim o‘zgarishi va qarib borayotgan aholi o‘rtasidagi bog‘liqlik kabi masalalar ham endi gerontologik kun tartibiga kirib bormoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti sog‘lom qarish bo‘yicha 2021–2030-yillarni BMTning Sog‘lom qarish o‘n yilligi deb e’lon qilgan global harakat doirasida keksalarga do‘stona jamoalar, integratsiyalashgan tibbiy yordam, uzoq muddatli parvarish va yoshga oid kamsitishga qarshi kurash kabi yo‘nalishlarni asosiy ustuvor vazifalar sifatida belgilagan. Bu esa gerontologiyaning hozirgi bosqichi sof nazariy ilm emas, balki global siyosat, amaliy sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya bilan chambarchas bog‘langanini ko‘rsatadi 23 . Gerontologiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlarini o‘rganish ijtimoiy ish fani uchun ham juda muhimdir. Chunki keksalar bilan ijtimoiy ishni samarali tashkil qilish uchun qarilikning biologik, psixologik va ijtimoiy xususiyatlarini chuqur tushunish zarur. Gerontologiya keksalikni faqat “yordamga muhtojlik” bilan emas, balki ehtiyoj, imkoniyat, xavf va resurslarning murakkab birligi sifatida ko‘rsatadi. Ijtimoiy ish amaliyotida bu bilimlar keksalarning hayot sifatini oshirish, yolg‘izlikni kamaytirish, uzoq muddatli parvarishni tashkil etish, avlodlararo munosabatlarni mustahkamlash, ularni jamoa hayotiga jalb etish va huquqlarini himoya qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu ma’noda gerontologiya tarixi nafaqat ilm tarixining bir bo‘lagi, balki zamonaviy ijtimoiy siyosat va ijtimoiy ishning nazariy poydevorlaridan biridir. 23 Ziyayeva X.O. Inson xulq-atvori va ijtimoiy muhit. – T.: Zebo Print, 2024. – 248 b. 20 II BOB. GERONTOLOGIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI VA IJTIMOIY ISH TIZIMIDAGI AHAMIYATI 2.1. Gerontologiyaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlari Gerontologiyaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlari inson qarish jarayonini har tomonlama tushuntirib beradigan o‘zaro bog‘liq ilmiy yo‘nalishlar hisoblanadi. Gerontologiya umuman olganda qarish hodisasini, ya’ni hujayra, to‘qima, organ, butun organizm va inson hayot faoliyatida vaqt o‘tishi bilan ro‘y beradigan izchil o‘zgarishlarni o‘rganadigan fan sifatida qaraladi. Britannica gerontologiyani keksalik va normal qarish jarayonining barcha jihatlari bilan shug‘ullanuvchi ilmiy yo‘nalish deb ta’riflaydi, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti esa sog‘lom qarishni keksalik davrida farovonlikni ta’minlaydigan funksional qobiliyatni rivojlantirish va saqlab qolish jarayoni sifatida izohlaydi. Demak, zamonaviy gerontologiya qarishni faqat biologik susayish yoki yosh ortishi bilan bog‘liq oddiy jarayon deb emas, balki organizmning ichki salohiyati, ruhiy holati, ijtimoiy faolligi, yashash muhiti va jamiyatning unga munosabati bilan chambarchas bog‘liq murakkab holat sifatida o‘rganadi. Shu sababli gerontologiya fanida biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlar bir-biridan ajralgan emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi va tushuntiruvchi ilmiy tizimni tashkil qiladi 24 . Gerontologiyaning biologik yo‘nalishi qarishning organizm darajasidagi qonuniyatlarini, fiziologik o‘zgarishlarni, hujayra va to‘qimalarda kechadigan yoshga doir jarayonlarni o‘rganadi. Bu yo‘nalishning asosiy vazifasi inson tanasida yosh ortishi bilan nimalar o‘zgarishini, qaysi tizimlar tezroq, qaysilari sekinroq qarishini, qarishning tabiiy va patologik kechishi o‘rtasidagi farqlarni aniqlashdan iborat. Biologik gerontologiyada yurak-qon tomir tizimi, nafas olish organlari, asab tizimi, tayanch-harakat apparati, ko‘rish va eshitish analizatorlari, immun tizim, moddalar almashinuvi, endokrin tizim va hujayraviy yangilanish jarayonlari chuqur tahlil qilinadi. Qarish jarayonida organizmning moslashuvchanlik darajasi pasayadi, mushak kuchi va suyak zichligi kamayadi, immun javob susayishi mumkin, surunkali kasalliklar xavfi ortadi, ayrim kognitiv funksiyalar sekinlashadi. Biroq zamonaviy 24 Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. – T.: Fan va texnologiya, 2012. – 172 b. 21 gerontologiya uchun muhim nuqta shundaki, bu o‘zgarishlarning barchasi bir xil sur’atda va bir xil shaklda kechmaydi. Milliy Investitsiya Agentligi strategik yo‘nalishlarida qarish biologik, fiziologik, psixologik, xulqiy va ijtimoiy jarayonlar bilan birgalikda dinamik tarzda kechishi qayd etilgan, Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti esa keksalikda funksional qobiliyatni saqlash uchun sog‘liq va ijtimoiy xizmatlarni inson markazli va muvofiqlashtirilgan ko‘rinishda tashkil etish zarurligini ta’kidlaydi. Bu esa biologik gerontologiya faqat organizmda pasayishlarni qayd etib qolmasdan, sog‘lom va faol qarishni ta’minlaydigan omillarni ham o‘rganishini anglatadi. Biologik gerontologiya doirasida qarish nazariyalari ham alohida o‘rin tutadi. Ular orasida genetik dasturlanish nazariyalari, erkin radikallar nazariyasi, hujayraviy eskirish, telomerlar qisqarishi, immunologik qarish, neyroendokrin o‘zgarishlar va organizmning adaptiv imkoniyatlari kamayishi bilan bog‘liq yondashuvlar mavjud. Har bir nazariya qarishning alohida mexanizmini tushuntirishga harakat qiladi. Masalan, ayrim yondashuvlar hujayra bo‘linishining cheklanishi va genetik mexanizmlarga urg‘u bersa, boshqalari oksidlovchi stress, surunkali yallig‘lanish yoki metabolik jarayonlarning uzoq muddatli o‘zgarishini asosiy omil deb biladi. Bugungi ilmiy qarashlarga ko‘ra, qarish birgina sabab bilan izohlanmaydi, balki ichki biologik omillar va tashqi muhit ta’sirining o‘zaro aloqasi natijasidir. Shu bois biologik gerontologiya profilaktika, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, kognitiv mashqlar, uyqu gigiyenasi, surunkali kasalliklarni erta aniqlash va reabilitatsiya bilan ham bog‘lanadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkilotining sog‘lom qarish haqidagi yondashuvi aynan funksional imkoniyatni uzoqroq saqlab qolish, mustaqillikni qo‘llab-quvvatlash va keksalikni faqat kasalliklar yig‘indisi sifatida emas, balki boshqarilishi mumkin bo‘lgan hayotiy bosqich sifatida ko‘rishga undaydi 25 . Gerontologiyaning psixologik yo‘nalishi keksalik davrida psixik rivojlanish, kognitiv jarayonlar, emotsional barqarorlik, moslashuv, shaxsiy identifikatsiya, hayot mazmuni va ijtimoiy rolning o‘zgarishini o‘rganadi. Psixologik gerontologiya shuni ko‘rsatadiki, qarish faqat tananing qarishi emas, balki ong, xotira, tafakkur, e’tibor, 25 Abdullayev A.G. Keksalar bilan ijtimoiy ish. – T.: VNESHINVESTPROM, 2024. – 150 b. 22 emotsiya va motivatsion tizimlarning ham qayta tuzilish jarayonidir. Keksalik davrida ayrim bilish jarayonlari, masalan, axborotni qayta ishlash tezligi yoki qisqa muddatli xotiraning ayrim elementlari sekinlashishi mumkin, lekin bu har doim ham patologiya degani emas. APA manbalarida ko‘rsatilishicha, ko‘p keksalarda yosh bilan bog‘liq kognitiv o‘zgarishlar yengil bo‘ladi va kundalik faoliyatga sezilarli xalaqit bermaydi; Milliy Investitsiya Agentligi ham kognitiv salomatlikni saqlash uchun turmush tarziga doir choralarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Demak, psixologik gerontologiya keksalikni faqat ruhiy susayish davri sifatida emas, balki tajriba, hayotiy donishmandlik, emotsional nazorat va mazmunli hayotga intilish kuchayishi mumkin bo‘lgan davr sifatida ham ko‘radi. Psixologik yo‘nalishda keksalik davridagi asosiy masalalardan biri moslashuv va hayotiy yo‘qotishlarni yengib o‘tishdir. Pensiyaga chiqish, ijtimoiy rolning o‘zgarishi, yaqinlarini yo‘qotish, jismoniy imkoniyatlar qisqarishi, surunkali kasalliklar, yolg‘izlik hissi, foydasizlik haqidagi noto‘g‘ri stereotiplar keksaning ruhiy holatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli psixologik gerontologiya moslashuv strategiyalari, stressni boshqarish, depressiya va tashvishning oldini olish, ijobiy qarilik konsepsiyasi, o‘zini qadrlash, avlodlararo muloqot va ma’naviy tayanch masalalarini o‘rganadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, keksalarda yolg‘izlik va ijtimoiy izolyatsiya ruhiy salomatlik uchun jiddiy xavf omili hisoblanadi; 2025-yilgi Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti materiallarida yolg‘izlik va ijtimoiy ajralish keyingi hayot davrida ruhiy buzilishlar uchun muhim xavf omili sifatida qayd etilgan. Bu fikr psixologik gerontologiya uchun muhim, chunki ruhiy salomatlikni mustahkamlash faqat individual psixoterapevtik choralar bilan emas, balki ijtimoiy aloqalarni saqlab qolish va ma’noli hayotiy ishtirokni qo‘llab-quvvatlash bilan ham bog‘liq 26 . Psixologik gerontologiya doirasida kognitiv salomatlik masalasi ham juda muhim o‘rin egallaydi. Keksalik davrida xotira, e’tibor, tafakkur, nutq va fazoviy orientatsiya bilan bog‘liq o‘zgarishlar turlicha kechadi. Bu yerda me’yoriy kognitiv qarish bilan patologik holatlar, masalan, demensiya yoki Altsgeymer kasalligini 26 Victor C.R. The Social Context of Ageing: A Textbook of Gerontology. - London: Routledge, 2005. - 368 p. 23 farqlash zarur. Zamonaviy ilmiy yondashuvlarga ko‘ra, demensiya qarishning tabiiy qismi emas, balki alohida patologik holatdir. Shuning uchun keksalarda unutuvchanlik, orientatsiya qiyinligi, kundalik faoliyatning sustlashuvi, nutq yoki tafakkurdagi aniq buzilishlar kuzatilsa, bunga oddiy “qarilik” deb qaramaslik kerak. NIA kognitiv salomatlikni qo‘llab-quvvatlash uchun jismoniy faollik, qon bosimi va qand miqdorini nazorat qilish, ijtimoiy faollik, uyqu sifati va aqliy mashqlarni muhim deb ko‘rsatadi. Psixologik gerontologiyada bu tavsiyalar faqat tibbiy emas, balki psixologik profilaktika sifatida ham qadrlanadi. Chunki aqliy faollik va ijtimoiy muloqot shaxsning o‘zini foydali his qilishi, hayot mazmunini saqlashi va emotsional barqarorligini mustahkamlashda ham rol o‘ynaydi. Gerontologiyaning ijtimoiy yo‘nalishi esa qarilik davrini jamiyat, oila, mehnat bozori, ijtimoiy institutlar, madaniyat, ijtimoiy siyosat va avlodlararo munosabatlar bilan bog‘liq holda o‘rganadi. Ijtimoiy gerontologiya uchun markaziy savol shundan iboratki, keksalik shaxsning jamiyatdagi o‘rniga, uning ijtimoiy maqomiga, ehtiyojlariga, himoya darajasiga va faolligiga qanday ta’sir qiladi. Bu yo‘nalishda pensiya ta’minoti, tibbiy-ijtimoiy xizmatlar, uzoq muddatli parvarish, yolg‘izlik, beparvolik, keksalarga nisbatan zo‘ravonlik, diskriminatsiya, avlodlararo birdamlik, mahalladagi ishtirok, ko‘ngillilik, raqamli savodxonlik va “faol qarilik” kabi tushunchalar keng qo‘llanadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti ICOPE yondashuvi sog‘liq va ijtimoiy xizmatlarni keksalarga nisbatan muvofiqlashtirilgan, uzluksiz va inson markazli shaklda tashkil etishni tavsiya qiladi. Bunda maqsad faqat kasallikni davolash emas, balki keksaning funksional qobiliyati, mustaqilligi va jamiyatdagi ishtirokini qo‘llab-quvvatlashdan iborat. Shuningdek, Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti ijtimoiy izolyatsiya va yolg‘izlikni jiddiy jamoat salomatligi muammosi deb baholaydi, chunki ular nafaqat ruhiy, balki jismoniy salomatlik va umr davomiyligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi 27 . Ijtimoiy gerontologiyada keksalikni faqat parvarishga muhtoj holat sifatida ko‘rish yetarli emas. Bu yo‘nalish keksalarni tajriba, qadriyat, ijtimoiy xotira va ma’naviy meros tashuvchisi sifatida ham talqin qiladi. Ya’ni keksalik davri ijtimoiy 27 Холостова Е.И. Социальная работа с пожилыми людьми. – М.: Дашков и К, 2017. – 340 с. 24 chekinish yoki passivlik davri emas, balki jamiyatga hissa qo‘shishning yangi shakllari paydo bo‘ladigan davr ham bo‘lishi mumkin. Masalan, tarbiyaviy maslahat, mahalla hayotida ishtirok, oilaviy vositachilik, milliy qadriyatlarni avlodga yetkazish, jamoat ishlarida ko‘ngillilik, kasbiy tajribani yoshlar bilan bo‘lishish shular jumlasidandir. Shu ma’noda ijtimoiy gerontologiya “faol qarilik”, “munosib qarilik”, “mustaqil hayot”, “jamiyatga integratsiya”, “umr davomida ishtirok” kabi g‘oyalarni ilgari suradi. Keksalarga nisbatan stereotip yondashuv, ya’ni ularni faqat yordam oluvchi yoki iqtisodiy yuk sifatida ko‘rish ilmiy va ijtimoiy jihatdan noto‘g‘ri deb baholanadi. Zamonaviy ijtimoiy gerontologiya keksalarning ehtiyojlari bilan birga ularning salohiyatini ham ko‘rishni talab qiladi. Biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik gerontologi yaning eng muhim ilmiy xususiyatidi r. Masalan, keksada harakatlanishning cheklanishi yoki surunkali kasalliklar ko‘payishi biologik muammo bo‘lib ko‘rinsa-da, bu holat tez orada uning kayfiyati, o‘ziga bahosi, mustaqilligi va ijtimoiy aloqalariga ta’sir qiladi. Yoki aksincha, yolg‘izlik, beparvolik, iqtisodiy tanglik, kamsitish va ijtimoiy ajralish psixologik tushkunlikka, hatto biologik ko‘rsatkichlarning yomonlashuviga sabab bo‘lishi mumkin. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti va Milliy Investitsiya Agentligi materiallari qarishni biologik, psixologik, xulqiy va ijtimoiy omillar o‘zaro ta’siri sifatida ko‘rish kerakligini qayd etadi. Shu bois gerontologiyada faqat tibbiy model yetarli emas; biopsixoiijtimoiy model ancha samarali hisoblanadi. Bu modelga ko‘ra, keksaning holatini baholashda uning sog‘lig‘i, funksional imkoniyatlari, emotsional holati, kognitiv salohiyati, oilaviy qo‘llovi, yashash muhiti, iqtisodiy holati, xizmatlardan foydalanish imkoniyati va jamiyatdagi ishtiroki birgalikda ko‘riladi 28 . O‘zbekistonda ham gerontologiyaning ijtimoiy-amaliy ahamiyati so‘nggi yillarda sezilarli darajada kuchaydi. Davlat siyosatida keksalarni qo‘llab- quvvatlash, ularning salomatligini saqlash, ijtimoiy xizmatlardan foydalanishini kengaytirish va jamiyatdagi faolligini oshirish masalalari alohida yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-martdagi PQ- 92-son qarori 28 Nasriddinova N.N. Gerontologiya va umumiy geriatriya. – T.: Barkamol fayz media, 2018. – 164 b. 25 “Keksa avlod vakillarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash hamda ularning ijtimoiy faolligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” aynan shu yo‘nalishdagi muhim hujjatlardan biridir. Qarorda “Hech kim mehr va e’tibordan chetda qolmasin” shiori ostida ijtimoiy himoyaga muhtoj keksalar va nuroniylar holidan muntazam xabar olish, ularning muammolarini mahallalar kesimida aniqlash va manfaatdor vazirlik hamda idoralar bilan birgalikda hal etish vazifalari belgilangan. Bu yondashuv ijtimoiy gerontologiyaning amaliy ifodasi bo‘lib, keksani faqat pensiya oluvchi shaxs sifatida emas, balki manzilli yordam, muloqot, kuzatuv va hamkorlikka muhtoj fuqaro sifatida ko‘rishni anglatadi. Yana bir muhim hujjat O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27- dekabrdagi PQ-410-son qarori bo‘lib, u “O‘zgalar parvarishiga muhtoj keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qabul qilingan. Ushbu qarorda 2024- yil 1-fevraldan boshlab reyestrga kiritilgan yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy xizmat va yordam ijtimoiy xizmat ko‘rsatish shartnomasi asosida ko‘rsatilishi, 2024-yil 1-martdan boshlab individual ijtimoiy xizmatlar rejasiga muvofiq o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish, mustaqil harakatlanish va mo‘ljal olish imkoniyati cheklangan yolg‘iz keksalarga ijtimoiy xodim assistentlarining “soatbay” xizmat ko‘rsatishi nazarda tutilgan. Shuningdek, reyestrga kiritilgan yolg‘iz keksalarning yashash sharoitini moslashtirish, ularga imtiyozli transport kartalari berish, bir yilda bir marotaba qarindoshlarini ko‘rib kelish uchun bepul chiptalar ajratish, “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari orqali tyutorlik va ijtimoiy kuzatuv xizmatlari ko‘rsatish, volontyorlar va nodavlat notijorat tashkilotlarini jalb etish ham belgilangan. Bu qaror gerontologiyaning ijtimoiy yo‘nalishini amaliy xizmatlar tizimi bilan bog‘lab, keksalarning biologik va funksional cheklanishlari psixologik va ijtimoiy qo‘llab- quvvatlash bilan birga hal etilishi kerakligini ko‘rsatadi 29 . 29 O zbekiston Respublikasi Prezidentining 27.12.2023 yildagi PQ-410-sonli “O zgalar parvarishiga muhtoj keksalar ʻ ʻ va nogironligi bo lgan shaxslarga ijtimoiy xizmat va yordam ko rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari ʻ ʻ to g risida”gi qarori. ʻ ʻ 26 PQ-410-son qarorida ko‘zga tashlanadigan eng muhim jihat shundaki, unda keksalar bilan ishlash individual yondashuv asosida tashkil etiladi. Individual ijtimoiy xizmatlar rejasi tushunchasi gerontologiyaning zamonaviy ilmiy tamoyillariga juda mos keladi. Chunki keksalik bir xil kechmaydi: bir kishi 70 yoshda ham mustaqil va faol bo‘lishi mumkin, boshqasi esa 60 yoshda surunkali kasalliklar, harakat cheklanishi yoki kognitiv pasayish tufayli yordamga muhtoj bo‘lishi mumkin. Shu sababli gerontologik yondashuv yoshi bo‘yicha formal mezon bilan emas, balki funksional holat, psixologik barqarorlik va ijtimoiy ehtiyojlar bo‘yicha baholashni tavsiya etadi. Qarorda yashash muhitini moslashtirish, pandus, tutqich, hojatxona va vannalarni qayta moslash kabi choralar keltirilgani biologik gerontologiya bilan; ijtimoiy kuzatuv, tyutorlik va reyestr asosidagi xizmatlar ijtimoiy gerontologiya bilan; assistentlar va bevosita qo‘llab- quvvatlovchi xizmatlar esa psixologik xavfsizlik hamda mustaqillik hissini qo‘llab- quvvatlashi bilan psixologik gerontologiya bilan uzviy bog‘liqdir. O‘zbekiston huquqiy siyosatida keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimi 2021-yil 29-noyabrdagi PF-26-son Farmon bilan ham takomillashtirildi. Ushbu farmonda avvalgi muhim islohotlar, jumladan 2016-yil 22-fevraldagi PF-4782-son Farmon va 2017-yil 1-dekabrdagi PF-5270-son Farmon tilga olinadi. Bu esa keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga tibbiy-ijtimoiy yordam, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va xizmatlar tizimini izchil isloh qilish bir martalik emas, balki ketma-ket davom etayotgan siyosat ekanini ko‘rsatadi. Gerontologiya nuqtai nazaridan bu juda muhim, chunki qarilik masalasini faqat pensiya yoki bir martalik moddiy yordam bilan hal qilib bo‘lmaydi. Bu yerda uzoq muddatli ijtimoiy xizmatlar, uyda parvarish, reabilitatsiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash, tibbiy kuzatuv, jamiyatga integratsiya va keksalarning xavfsiz hayot muhitini shakllantirish zarur bo‘ladi. PF-26 ushbu siyosiy yo‘nalishning normativ davomi sifatida ahamiyatga ega 30 . Gerontologiyaning ijtimoiy yo‘nalishi uchun mamlakatimizda qabul qilingan oldingi dasturiy hujjatlar ham muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. 30 Qodirov D.H. Salomatlik, kasalliklar va ijtimoiy ish. – T.: Dimal, 2024. – 142 b. 27 2.2. Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning o‘rni va amaliy ahamiyati Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning o‘rni va amaliy ahamiyati mavzusi bugungi kunda ijtimoiy ish nazariyasi, tibbiyot, psixologiya, sotsiologiya va demografiya fanlarining kesishgan nuqtasida turadigan eng muhim yo‘nalishlardan biridir. Chunki aholining qarishi, umr ko‘rish davomiyligining ortishi, surunkali kasalliklar ulushining ko‘payishi, yolg‘izlik, ijtimoiy cheklanish, parvarishga ehtiyoj, psixologik moslashuv muammolari va faol qarilik masalalari zamonaviy jamiyatning dolzarb ijtimoiy muammolaridan biriga aylanmoqda. O‘zbekistonda ham keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va aholining boshqa ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlarning huquqiy bazasi mustahkamlanib borgan bo‘lib, xususan “Keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va aholining boshqa ijtimoiy ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlar to‘g‘risida”gi O‘RQ-415- son Qonun 2016-yil 26-dekabrda qabul qilingan va 2017-yil 28-maydan kuchga kirgan. Bu hujjat keksalar bilan ishlashni faqat xayriya yoki maishiy yordam doirasida emas, balki ijtimoiy xizmatning qonuniy, tizimli va kasbiy sohasi sifatida ko‘rishga asos yaratdi 31 . Gerontologiya fan sifatida qarilik va keksayish jarayonining biologik, tibbiy, psixologik va ijtimoiy jihatlarini o‘rganadi. Uning ijtimoiy ish uchun ahamiyati shundaki, keksalikni faqat yoshning kattalashuvi deb emas, balki organizm, ruhiyat, ijtimoiy maqom, rollar, ehtiyojlar va hayot tarzi o‘zgarishining murakkab bosqichi sifatida tushuntirib beradi. Gerontologik yondashuvsiz keksalar bilan ijtimoiy ish ko‘pincha yuzaki bo‘lib qoladi, chunki mutaxassis keksalik davriga xos fiziologik pasayish, xotira va diqqatdagi o‘zgarishlar, emotsional sezgirlik, yolg‘izlik hissi, yo‘qotishlar bilan bog‘liq qayg‘u, pensiyaga chiqishdan keyingi rol almashinuvi, ijtimoiy faollikning pasayishi yoki aksincha faol qarilik salohiyatini to‘liq anglay olmaydi. Gerontologiya ijtimoiy xodimga keksa insonni “muhtoj obyekt” emas, balki uzoq hayotiy tajriba, ijtimoiy xotira va resursga ega shaxs sifatida ko‘rishga yordam beradi. Shu bois keksalar bilan ishlashda gerontologik bilimlar nazariy tayanch bo‘lib 31 O zbekiston Respublikasining 26.12.2016 yildagi O‘RQ-415-sonli “Keksalar, nogironligi bo lgan shaxslar va ʻ ʻ aholining boshqa ijtimoiy ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlar to g risida”gi Qonuni. ʻ ʻ 28 xizmat qiladi. Bu yondashuv O‘zbekistonda ham davlat siyosatida o‘z aksini topgan: 2016-yil 28-dekabrdagi PQ-2705-son qarorda keksalar va nogironlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirishning ustuvor vazifalari sifatida keksa avlod vakillariga nisbatan g‘amxo‘rlik va e’tiborni kuchaytirish, keksalarning hayot faoliyati va dam olishini tashkil etish tizimini sifat jihatidan yangi darajaga ko‘tarish, shuningdek yolg‘iz keksalarni aniq manzilli ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirish belgilangan. Ijtimoiy ish amaliyotida gerontologiyaning birinchi katta ahamiyati keksalik davrining ehtiyojlarini to‘g‘ri diagnostika qilishdadir. Keksa yoshdagi insonning muammosi ko‘pincha bitta omil bilan belgilanmaydi. Masalan, u surunkali kasalligi sababli harakatda cheklanishga duch kelishi mumkin, lekin ayni paytda u pensiya daromadining yetishmasligi, turmush o‘rtog‘idan ayrilish, farzandlarining uzoqda yashashi, yolg‘izlik, axborot texnologiyalaridan foydalana olmaslik, turar joyning moslashtirilmaganligi yoki huquqiy xizmatlarga kira olmaslik kabi muammolarni ham boshdan kechiradi. Gerontologik tahlil aynan shu ko‘p omilli vaziyatni tushunishga yordam beradi. Ijtimoiy xodim gerontologiya asosida keksaning funksional holatini, mustaqil hayot kechirish imkoniyatini, kognitiv salohiyatini, psixologik kayfiyatini, ijtimoiy aloqalarini va xavf omillarini baholaydi. Bunday yondashuv keksaga bir martalik yordam emas, balki individual ijtimoiy xizmatlar rejasini tuzish imkonini beradi. 2023-yil 15-dekabrdagi 665-son Hukumat qarorida tuman va shaharlardagi “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari tomonidan o‘zgalar parvarishiga muhtoj bo‘lgan yolg‘iz yashayotgan hamda yolg‘iz keksalarni aniqlash va ularga ijtimoiy xizmatlar hamda ijtimoiy yordam ko‘rsatish vazifasi belgilangan. Bu norma amaliyotda gerontologik diagnostika va manzilli ishlash zarurligini tasdiqlaydi 32 . Gerontologiyaning ijtimoiy ishdagi ikkinchi muhim o‘rni qarilikni biologik emas, biopsixosotsial hodisa sifatida tushuntirishidadir. Biologik qarish organizmdagi tabiiy o‘zgarishlarni anglatsa, psixologik qarish moslashuv mexanizmlarining o‘zgarishi, emotsional holat, motivatsiya, o‘zini anglash va hayot mazmuniga bo‘lgan 32 Ziyayeva X.O. Inson xulq-atvori va ijtimoiy muhit. – T.: Zebo Print, 2024. – 248 b. 29 munosabat bilan bog‘liq. Ijtimoiy qarish esa pensiyaga chiqish, mavqe almashuvi, oiladagi rolning o‘zgarishi, ijtimoiy tarmoqlarning torayishi va jamiyat bilan munosabatlar o‘zgarishida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy ishda aynan shu uch komponentning uyg‘un tahlili kerak bo‘ladi. Gerontologik bilimga ega mutaxassis keksa odamning holatini faqat kasalliklar ro‘yxati bilan baholamaydi; u uning hayot sifati, o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish qobiliyati, kommunikativ faolligi, ma’naviy ehtiyoji, xavfsizlik hissi va foydali bo‘lishga bo‘lgan intilishini ham hisobga oladi. 2021-yil 25-martdagi PF-6195-son Farmonda keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga ijtimoiy xizmat ko‘rsatish, ularni sog‘lomlashtirish va qo‘llab- quvvatlash, sifatli tibbiy-ijtimoiy yordam olishlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, ularning ijtimoiy-huquqiy himoya qilinishini ta’minlash hamda har yili ikki marta dispanserizats iyadan o‘tkazish, sanatoriylarda rejali sog‘lomlashti rish va ixtisoslashtirilgan statsionarlarda davolashni tashkil qilish kabi vazifalar belgilangan. Bu hujjatning o‘zi gerontologik yondashuvning amaliy ifodasidir, chunki unda sog‘liq, ijtimoiy himoya va hayot sifati bir tizim sifatida qaralgan 33 . Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning yana bir katta amaliy ahamiyati — faol qarilik konsepsiyasini shakllantirishdir. Zamonaviy gerontologiya qarilikni faqat kuchsizlanish, qaramlik va passivlik davri sifatida emas, balki imkoniyatlar to‘g‘ri qo‘llansa, inson faol, ijtimoiy foydali, ma’naviy boy va tajriba tarqatuvchi davr sifatida ham ko‘rilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Ijtimoiy ish uchun bu juda muhim, chunki mutaxassisning maqsadi faqat yordam ko‘rsatish emas, balki keksa insonning saqlanib qolgan salohiyatini ro‘yobga chiqarishdan ham iborat bo‘ladi. Bunda madaniy tadbirlar, klub va to‘garaklar, sog‘lomlashtiruvchi mashg‘ulotlar, jamoat ishlarida ishtirok, avlodlararo muloqot, maslahat berish, ma’naviy-ma’rifiy faoliyat kabi yo‘nalishlar qo‘llanadi. PF-6195- son Farmonda keksalarning madaniy hayotda faol ishtirokini ta’minlash, ular uchun ma’naviy-ma’rifiy va madaniy tadbirlar tashkil etish, diqqatga sazovor joylar va ziyoratgohlarga tashriflarni uyushtirish hamda yoshlarni keksalarni e’zozlash ruhida tarbiyalash vazifalari ko‘rsatilgan. Bu qarash gerontologiyaning “faol va munosib qarilik” tamoyiliga to‘liq mos keladi. 33 Shoumarov G‘.B., Haydarov I.O., Sog‘inov N.A. Oila psixologiyasi. – T.: Sharq, 2013. – 296 b. 30 Gerontologiya ijtimoiy ish amaliyotida patronaj va uyga borib xizmat ko‘rsatish texnologiyalarini to‘g‘ri tashkil etishda ham alohida o‘rin tutadi. Ko‘plab keksa insonlar, ayniqsa yolg‘iz yashayotgan yoki harakatlanishi cheklangan fuqarolar uchun muammo ijtimoiy xizmatning o‘zi mavjud emasligida emas, balki unga yetib bora olmaslikdadir. Shu sababli gerontologik yondashuv uy sharoitidagi xavfsizlik, harakatlanish imkoniyati, sanitariya-gigiyena talablari, oziqlanish, dori qabul qilish rejimi, yiqilish xavfi, eshitish yoki ko‘rishdagi cheklovlar, kognitiv chalkashlik kabi omillarni hisobga oladi. PQ-2705-son qarorda yolg‘iz keksalar, pensionerlar va nogironlarda surunkali, yashirin va avval aniqlanmagan kasalliklarni barvaqt aniqlash bo‘yicha kompleks profilaktik tadbirlarni amalga oshirish va ularga patronaj tibbiy hamshiralarni biriktirish vazifasi alohida belgilangan. Bu norma gerontologiya va ijtimoiy ishning uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi, chunki patronaj nafaqat tibbiy kuzatuv, balki ijtimoiy xavfsizlik va mustaqil yashashni saqlab qolish vositasidir 34 . Gerontologiyaning amaliy ahamiyati psixologik yordam jarayonida ayniqsa kuchli namoyon bo‘ladi. Keksalik davrida yaqinlaridan ayrilish, sog‘liqning yomonlashuvi, yolg‘izlik, o‘zini keraksiz his qilish, avlodlar orasidagi masofa, depressiv kayfiyat yoki hayot mazmuni inqirozi kabi holatlar ko‘p uchraydi. Bunday vaziyatlarda ijtimoiy xodim gerontopsixologik bilimga ega bo‘lmasa, muammoni faqat “keksa odamning injiqligi” yoki “odatdagi qarilik holati” deb noto‘g‘ri baholashi mumkin. Aslida esa ayrim holatlar psixologik yordam, ijtimoiy faollashtirish, guruh terapiyasi, suhbat, ma’naviy qo‘llab-quvvatlash yoki oilaviy vositachilikni talab qiladi. Gerontologiya keksaning emotsional holatini yosh davri xususiyati bilan bog‘liq ravishda tushuntirib beradi va ijtimoiy xodimga to‘g‘ri kommunikativ uslub tanlashga yordam beradi. Keksalar bilan muloqotda sabr-toqat, ravshan nutq, hurmat, hayotiy tajribasini tan olish, qaror qabul qilish huquqini saqlash va paternalistik munosabatdan qochish juda muhim. Bu tamoyillar gerontologik etika bilan bevosita bog‘liq. PF-6195-son Farmonda keksalarning ijtimoiy-huquqiy himoyasini ta’minlash haqida alohida norma borligi ham ularga nisbatan munosabat 34 Ismoilova N., Abdullayeva D. Ijtimoiy psixologiya. – T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2013. – 168 b. 31 shunchaki parvarish emas, huquqqa asoslangan yondashuv bo‘lishi kerakligini anglatadi 35 . Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiya oilaviy munosabatlarni tartibga solishda ham muhim metodologik asos beradi. Oila ko‘pincha keksaning eng yaqin tayanch tizimi bo‘lsa-da, aynan shu joyda ziddiyatlar ham tug‘ilishi mumkin. Parvarish yuklamasining bir kishiga tushib qolishi, avlodlararo tushunmovchilik, mulkiy masalalar, qaror qabul qilishda keksaning ovozi eshitilmasligi yoki ortiqcha qaramlikka tushib qolishi ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi. Gerontologik yondashuv qarilik davridagi insonning autonomiya ehtiyojini, hurmatga bo‘lgan talabini va psixologik nozikligini hisobga olgan holda oilaviy vositachilik yuritishni tavsiya etadi. Ijtimoiy ish xodimi bu yerda nafaqat xizmat ko‘rsatuvchi, balki oila ichidagi kommunikatsiyani tiklovchi, parvarish rejimini muvofiqlashtiruvchi va yaqinlarni keksaning real ehtiyojlari haqida xabardor qiluvchi mutaxassis bo‘ladi. Bu jarayonda gerontologiya keksaning qaysi ehtiyoji yoshga xos, qaysi biri kasallik oqibati, qaysi biri ijtimoiy e’tiborsizlik natijasi ekanini farqlash imkonini beradi. Gerontologiya ijtimoiy xizmat muassasalari faoliyatini takomillashtirishda ham katta amaliy ahamiyatga ega. Keksalar uchun pansionat, sanatoriy, kunduzgi markaz, uyda xizmat ko‘rsatish tizimi yoki “Inson” markazlari faoliyatini samarali tashkil etishda oddiy ma’muriy yondashuv yetmaydi. Muassasa muhiti keksalarning fiziologik va psixologik xususiyatlariga mos bo‘lishi kerak: xavfsiz harakat yo‘laklari, tushunarli navigatsiya, ko‘rish va eshitishidagi cheklovlarni hisobga olgan sharoit, ijtimoiy aloqani rag‘batlantiruvchi maydon, reabilitatsion mashg‘ulotlar, jismoniy faollikni saqlovchi dasturlar va psixologik xotirjamlikni ta’minlovchi iqlim zarur. 2021-yil 25-martdagi PF-6195-son Farmon aynan keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash markazlari va “Muruvvat” internat uylari tizimini yanada rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, unda davlat tomonidan ko‘rsatiladigan tibbiy- ijtimoiy xizmatlarni takomillashtirish 35 O zbekiston Respublikasi Prezidentining 25.03.2021 yildagi PF-6195-sonli “Keksalar va nogironligi bo lgan ʻ ʻ shaxslarni ijtimoiy qo llab-quvvatlash, Ijtimoiy qo llab-quvvatlash markazlari va “Muruvvat” internat uylari tizimini ʻ ʻ yanada rivojlantirish to g risida”gi Farmoni. ʻ ʻ 32 bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” tasdiqlangan. Bu hujjat gerontologik yondashuvning institutsional darajaga ko‘tarilganini bildiradi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda keksalar bilan ijtimoiy ishni yangi bosqichga olib chiqqan muhim o‘zgarishlardan biri ijtimoiy xizmatlar tizimining markazlashuvi va mahallagacha tushirilishidir. 2023-yil 1-iyundagi PF-82-son Farmon bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida Ijtimoiy himoya milliy agentligi faoliyatini tashkil etish hamda ijtimoiy xizmatlar va yordam ko‘rsatish tizimini rivojlantirish bo‘yicha 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturi tasdiqlangan. Ushbu dasturda tuman va shaharlarda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari faoliyatini tashkil etish, mahalla darajasida ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yish kabi vazifalar belgilangan. Bu, ayniqsa, yolg‘iz va parvarishga muhtoj keksalar bilan ishlashda gerontologik yondashuvni amaliyotga yaqinlashtiradi, chunki xizmat ularning yashash joyiga yaqinlashadi, erta aniqlash imkoniyati ortadi va yordamning manzilliligi kuchayadi 36 . 2021-yil 29-noyabrdagi PF-26-son Farmon ham keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi takomillashtirilganligi munosabati bilan qabul qilingan muhim hujjatdir. Mazkur farmon ayrim hujjatlarga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish orqali shu sohadagi huquqiy bazani yangilashga xizmat qilgan. Bu o‘zgarishlarning amaliy ahamiyati shundaki, keksalar bilan ishlashda eski, tor va asosan ma’muriy yondashuvdan ko‘ra huquqqa, ijtimoiy xizmat sifatiga va zamonaviy ijtimoiy himoya mexanizmlariga tayangan tizim shakllanmoqda. Keksalik masalasini alohida hujjatlar emas, balki umumiy ijtimoiy himoya siyosatining bir bo‘lagi sifatida ko‘rish gerontologik yondashuvga mos keladi. Chunki gerontologiya ham qarilikni jamiyatdan ajratilgan emas, umumiy demografik, iqtisodiy, tibbiy va madaniy jarayonlar bilan bog‘liq hodisa sifatida talqin qiladi. Gerontologiyaning ijtimoiy ishdagi alohida ahamiyati reabilitatsiya va sog‘lomlashtirish jarayonlarida ko‘rinadi. Keksalikda kasalliklarni to‘liq yo‘qotish har doim ham mumkin bo‘lmasligi mumkin, lekin funksional imkoniyatlarni saqlash, 36 O zbekiston Respublikasi Prezidentining 01.06.2023 yildagi PF-82-sonli “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va ʻ yordam ko rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo lga qo yish bo yicha kompleks chora-tadbirlar ʻ ʻ ʻ ʻ to g risida”gi Farmoni. ʻ ʻ 33 og‘riqni kamaytirish, harakatni yaxshilash, o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish qobiliyatini saqlab qolish va hayot sifatini oshirish juda katta natija hisoblanadi. Shu bois gerontologiya “sog‘aytirish”dan ko‘ra “funktsional salohiyatni qo‘llab- quvvatlash”ga urg‘u beradi. PF-6195-son Farmonda dispanserizatsiya, sanatoriylarda rejali sog‘lomlashtirish, ixtisoslashtirilgan statsionarlarda davolash, protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya vositalari bilan ta’minlash bo‘yicha vazifalar belgilangan. Bu choralar keksalar bilan ijtimoiy ishning tibbiy-ijtimoiy komponenti kuchayib borayotganidan dalolat beradi. 2023-yil 15-dekabrdagi 665- son qarorda esa “Inson” markazlari orqali muhtoj shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash xizmatlari ko‘rsatilishi qayd etilgan. Demak, gerontologiya amaliyotda nafaqat suhbat va maslahat, balki keksaning jismoniy mustaqilligini saqlashga qaratilgan real xizmatlar bilan chambarchas bog‘liq. Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning ma’naviy va madaniy ahamiyati ham juda katta. Keksa inson uchun faqat moddiy yoki tibbiy yordamning o‘zi yetarli emas. Unga hurmat, e’tibor, jamiyatga keraklilik hissi, ma’naviy tayanch va ijtimoiy muloqot ham zarur. Ayniqsa milliy jamiyatlarda keksaning maqomi oilaviy tarbiya, urf-odat, avlodlar vorisligi va ma’naviy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq. Shuning uchun gerontologik yondashuv keksaning hayotiy tajribasi, xotirasi, ijtimoiy donoligi va tarbiyaviy rolini saqlab qolishga ahamiyat beradi. PF-6195-son Farmonda yoshlarni keksalarni e’zozlash ruhida tarbiyalash bo‘yicha madaniy-ma’rifiy tadbirlarni ta’lim muassasalari va nodavlat notijorat tashkilotlari ishtirokida o‘tkazish vazifasi belgilangan. Bu norma gerontologiyaning faqat keksaning o‘zini emas, balki uning jamiyatdagi ijtimoiy maqomini ham himoya qilishga xizmat qilayotganini ko‘rsatadi 37 . Ijtimoiy ish texnologiyalari nuqtayi nazaridan gerontologiya quyidagi amaliy yo‘nalishlarda ayniqsa muhimdir: ijtimoiy diagnostika, patronaj, individual parvarish rejasini tuzish, kunduzgi xizmatlarni tashkil etish, psixologik qo‘llab- quvvatlash, oilaviy vositachilik, huquqiy axborot berish, sog‘lom qarilik bo‘yicha ma’rifiy ishlar, 37 G‘aniyeva M.X., Qayumov Q.N., Sherov M.B. Ijtimoiy ishga kirish. – T.: Malik Print Co, 2021. – 260 b. 34 reabilitatsiya va faol qarilik dasturlari. Bu texnologiyalar samarali bo‘lishi uchun mutaxassis qarilikning normal va patologik jarayonlarini farqlay olishi, kognitiv susayish belgilari, demensiya xavfi, depressiv holat, giyohvandlik yoki dori vositalarini noto‘g‘ri qabul qilish kabi holatlarni erta sezishi kerak. Shuningdek, u keksalarning huquqiy himoyasi masalalarida ham savodli bo‘lishi lozim, chunki qarilik davrida moliyaviy firibgarlik, mulkiy bosim, qarovsiz qoldirish va yashirin zo‘ravonlik holatlari ham uchrashi mumkin. Gerontologiya ijtimoiy xodimga bunday xavf omillarini ko‘rish va oldini olishga yordam beradi. O‘RQ-415-son Qonun bilan keksalar uchun ijtimoiy xizmatlar alohida normativ kategoriya sifatida mustahkamlangani ham shu ehtiyojlar huquqiy jihatdan tan olinganini anglatadi. Gerontologiyaning amaliy ahamiyati keksalar bilan ishlashda profilaktik yondashuvni kuchaytirishidadir. Ijtimoiy ish ko‘pincha muammo og‘irlashgandan keyin ishga tushadi, holbuki gerontologiya erta profilaktika orqali qarilikdagi ko‘plab salbiy oqibatlarni kamaytirish mumkinligini ko‘rsatadi. Masalan, yiqilish xavfini kamaytirish, ovqatlanish rejimini nazorat qilish, ijtimoiy izolyatsiyaning oldini olish, kognitiv faoliyatni rag‘batlantirish, jismoniy faollikni saqlash, dori- darmonlarni to‘g‘ri qabul qilish va stressni boshqarish bo‘yicha oddiy chora- tadbirlar keksaning mustaqilligini ancha uzoq muddat saqlab qolishi mumkin. PQ- 2705-son qarorda surunkali, yashirin va avval aniqlanmagan kasalliklarni barvaqt aniqlash bo‘yicha kompleks profilaktik choralar nazarda tutilgani bejiz emas. Bu yondashuv gerontologiyaning amaliy ijtimoiy ishga bergan eng muhim xulosalaridan biri — “qarilikda ham oldini olish mumkin bo‘lgan xavflar juda ko‘p” degan g‘oyaga mos keladi 38 . 38 Ziyayeva M.F., Xodjasheva M.D. Qariyalarda hamshiralik parvarishi. – T.: Niso Poligraf, 2017. – 184 b. 35 XULOSA Xulosa qilib aytganda, gerontologiya inson qarish jarayoni, keksalik davrining biologik, psixologik, ijtimoiy, tibbiy va ma’naviy xususiyatlarini kompleks tarzda tadqiq etuvchi muhim fan sohasi hisoblanadi. Gerontologiya faqat keksalik yoshini tasvirlash yoki qariyalarda uchraydigan kasalliklarni o‘rganish bilan cheklanmaydi, balki inson hayotining kechki bosqichida yuz beradigan o‘zgarishlarni, jamiyatda keksalarning o‘rni va maqomini, ularning ijtimoiy himoyasi, parvarishi, faol hayot tarzini saqlashi va hayot sifatini yaxshilash masalalarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Shu jihatdan gerontologiya aholining turli sohalari bilan ijtimoiy ish fanida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, keksalar bilan ishlashning nazariy va amaliy asoslarini shakllantirishga xizmat qiladi. Chunki keksalik davri inson hayotining tabiiy bosqichi bo‘lsa-da, bu davrda shaxsning sog‘lig‘i, mehnat faolligi, ijtimoiy aloqalari, oiladagi mavqeyi, ruhiy holati va jamiyatdagi ishtiroki sezilarli darajada o‘zgaradi. Bunday o‘zgarishlar esa ijtimoiy ish mutaxassislaridan ilmiy bilim, kasbiy yondashuv, insonparvarlik va individual yordam texnologiyalarini talab qiladi. Gerontologiyaning fan sifatidagi mohiyati uning ko‘p tarmoqli xususiyatida namoyon bo‘ladi. U biologiya, tibbiyot, psixologiya, sotsiologiya, pedagogika, demografiya va ijtimoiy ish fanlari bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi. Biologik gerontologiya organizmning qarish mexanizmlari, hujayra va to‘qimalardagi o‘zgarishlar, immun tizimi susayishi, modda almashinuvi sekinlashuvi, harakat faolligi kamayishi kabi jarayonlarni o‘rganadi. Tibbiy gerontologiya, ya’ni geriatriya, keksalik yoshida ko‘p uchraydigan surunkali kasalliklar, ularning oldini olish, davolash va reabilitatsiya masalalariga e’tibor qaratadi. Psixologik gerontologiya esa keksalarda xotira, diqqat, tafakkur, emotsional holat, yolg‘izlik hissi, hayotdan qoniqish, moslashuv va shaxsiy tajriba masalalarini o‘rganadi. Ijtimoiy gerontologiya esa keksalarning jamiyatdagi ijtimoiy maqomi, oilaviy munosabatlari, pensiya ta’minoti, ijtimoiy xizmatlar, bandlik, bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish, avlodlararo munosabat va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini tahlil qiladi. Demak, gerontologiya qarish jarayonini bir tomonlama emas, balki inson hayotining barcha jihatlarini qamrab olgan murakkab va yaxlit jarayon sifatida o‘rganadi. 36 Kurs ishi mavzusi doirasida olib borilgan tahlil asosida aytish mumkinki, gerontologiyaning shakllanishi jamiyatda aholining qarishi jarayoni kuchayishi bilan bevosita bog‘liqdir. Aholi tarkibida keksa yoshdagilar ulushining ortishi nafaqat demografik, balki iqtisodiy, ijtimoiy, tibbiy va madaniy ahamiyatga ega masalalarni yuzaga chiqaradi. Keksalar sonining ko‘payishi pensiya ta’minoti, sog‘liqni saqlash, uzoq muddatli parvarish, ijtimoiy xizmatlar, uyda yordam ko‘rsatish, yolg‘iz keksalarni qo‘llab-quvvatlash va ularning jamiyat hayotidagi ishtirokini ta’minlash zaruratini oshiradi. Shu sababli gerontologiya nafaqat ilmiy- nazariy fan, balki amaliy ijtimoiy siyosat va ijtimoiy ish uchun ham muhim metodologik asos hisoblanadi. Ijtimoiy ishda keksalar bilan ishlash uchun ularning ehtiyojlari, jismoniy imkoniyatlari, psixologik holati, ijtimoiy aloqalari va hayotiy tajribasini hisobga olish zarur. Gerontologik bilimlar ijtimoiy xodimga keksa inson muammosini chuqurroq tushunish, unga hurmat bilan yondashish va mos yordam shakllarini tanlash imkonini beradi. Gerontologiya fanining ijtimoiy ishdagi ahamiyati, ayniqsa, keksalik davrida yuzaga keladigan ijtimoiy xavflarni aniqlash va kamaytirishda namoyon bo‘ladi. Keksa insonlar ko‘pincha sog‘liqning yomonlashuvi, daromadning kamayishi, yaqin insonlarini yo‘qotish, yolg‘izlik, ijtimoiy izolyatsiya, uy-ro‘zg‘or ishlarini bajarishda qiyinchilik, transport va tibbiy xizmatlardan foydalanishdagi muammolar, raqamli texnologiyalardan chetda qolish kabi holatlarga duch keladilar. Bu omillar ularning hayot sifati, ruhiy barqarorligi va jamiyat bilan aloqalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli ijtimoiy ishda keksalarga nisbatan faqat moddiy yordam ko‘rsatish yetarli emas; ularga psixologik qo‘llab- quvvatlash, tibbiy-ijtimoiy maslahat, uyda parvarish, huquqiy yordam, muloqot muhitini yaratish, madaniy va ma’naviy tadbirlarga jalb etish, sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlash kabi xizmatlar ham zarur. Gerontologiya aynan shu xizmatlarning ilmiy asosini yaratadi. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. O zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari ʻ 1.Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. – T.: O zbekiston, 2019. – 458 b. ʻ II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 2.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 25.03.2021-yildagi PF-6195-sonli ʻ “Keksalar va nogironligi bo lgan shaxslarni ijtimoiy qo llab-quvvatlash, Ijtimoiy ʻ ʻ qo llab-quvvatlash markazlari va “Muruvvat” internat uylari tizimini yanada ʻ rivojlantirish to g risida”gi Farmoni. ʻ ʻ 3.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 01.06.2023-yildagi PF-82-sonli “Aholiga ʻ sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko rsatish hamda uning samarali nazorat ʻ tizimini yo lga qo yish bo yicha kompleks chora-tadbirlar to g risida”gi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Farmoni. 4.O zbekiston Respublikasining 26.12.2016-yildagi O‘RQ-415-sonli “Keksalar, ʻ nogironligi bo lgan shaxslar va aholining boshqa ijtimoiy ehtiyojmand toifalari ʻ uchun ijtimoiy xizmatlar to g risida”gi Qonuni. ʻ ʻ 5.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 27.12.2023-yildagi PQ-410-sonli ʻ “O zgalar parvarishiga muhtoj keksalar va nogironligi bo lgan shaxslarga ʻ ʻ ijtimoiy xizmat va yordam ko rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari ʻ to g risida”gi qarori. ʻ ʻ III. O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar. 6.Nasriddinova N.N. Gerontologiya va umumiy geriatriya. – T.: Barkamol fayz media, 2018. – 164 b. 7.Abdullayev A.G. Keksalar bilan ijtimoiy ish. – T.: VNESHINVESTPROM, 2024. – 150 b. 8.Ziyayeva M.F., Xodjasheva M.D. Qariyalarda hamshiralik parvarishi. – T.: Niso Poligraf, 2017. – 184 b. 9.Qodirov D.H. Salomatlik, kasalliklar va ijtimoiy ish. – T.: Dimal, 2024. – 142 b. 38 10.Vaxabov A.V., Zaxidova Sh.Sh., Baxtiyorov B.B. Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta’minotga kirish. – T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – 152 b. 11.G‘aniyeva M.X., Qayumov Q.N., Sherov M.B. Ijtimoiy ishga kirish. – T.: Malik Print Co, 2021. – 260 b. 12.G‘aniyeva M.X. Ijtimoiy ish asoslari. – T.: Chashma Print, 2009. – 112 b. 13.G‘aniyeva M.X., Latipova N.M., Negmatov I., Jo‘rayev I.N., Sherov M.B. Ijtimoiy ish etikasi. – T.: Fan va texnologiya, 2015. – 432 b. 14.Latipova N.M., Qayumov Q.N. Ijtimoiy ishning etik prinsiplari va qadriyatlari. – T.: Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2021. – 324 b. 15.Qayumov Q.N. Ijtimoiy ish tarixi. – T.: Zebo Print, 2022. – 200 b. 16.Ziyayeva X.O. Inson xulq-atvori va ijtimoiy muhit. – T.: Zebo Print, 2024. – 248 b. 17.Turg‘unboyev K., Tolipov M., Oxunov I. Ijtimoiy pedagogika asoslari. – T.: Fan va texnologiya, 2008. – 191 b. 18.Ismoilova N., Abdullayeva D. Ijtimoiy psixologiya. – T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2013. – 168 b. 19.Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. – T.: Fan va texnologiya, 2012. – 172 b. 20.Shoumarov G‘.B., Haydarov I.O., Sog‘inov N.A. Oila psixologiyasi. – T.: Sharq, 2013. – 296 b. 21.Ibn Sino Abu Ali. Tib qonunlari. 1-jild. – T.: Fan, 1994. – 304 b. 22.Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. – T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. – 224 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 23.Холостова Е.И. Социальная работа с пожилыми людьми. – М.: Дашков и К, 2017. – 340 с. 24.Хрисанфова Е.Н. Основы геронтологии: антропологические аспекты. – М.: ВЛАДОС, 1999. – 160 с. 25.Яцемирская Р.С., Беленькая И.Г. Социальная геронтология. – М.: ВЛАДОС, 2003. – 224 с. 39 26.Hooyman N.R., Kawamoto K.Y., Kiyak H.A. Social Gerontology: A Multidisciplinary Perspective. - Boston: Pearson, 2017. - 624 p. 27.Victor C.R. The Social Context of Ageing: A Textbook of Gerontology. - London: Routledge, 2005. - 368 p. IV. Internet manbalari 28.https:/ 29.https://www. natlib.uz 30.https:/ru 31 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GERONTOLOGIYA FAN SIFATIDAGI SHAKLLANISHINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Gerontologiya tushunchasi, predmeti, obyekti va fan sifatidagi mohiyati

1.2. Gerontologiya fanining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlari

II BOB GERONTOLOGIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI VA IJTIMOIY ISH TIZIMIDAGI AHAMIYATI

2.1. Gerontologiyaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlari

2.2. Keksalar bilan ijtimoiy ishda gerontologiyaning o‘rni va amaliy ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить