Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Millatlararo munosabatlar muhitida ijtimoiy ish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI AHOLINING TURLI GURUHLARI BILAN IJTIMOIY ISH FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishi Toshkent-2025 1 M U N D A R I J A KIRISH I.BOB.MILLATLARARO MUNOSABATLAR TUSHUNCHASINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY METADOLOGIK ASOSLARI 1.1. Millatlararo munosabatlar tushunchasi va uning tasnifi 1.2. Millatlararo munosabatlar tizimidagi muammolar va ularni aniqlash yollari I I.BOB.MILLATLARARO MUNOSABATLAR MUHTIDA IJTIMOIY ISHNING ZARURATI VA AHAMIYATI 2.1. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning maqsadi, vazifasi va ishlash yo’llari 2.2. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usullari XULOSA FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. O’zbekiston – bugungi kunda 130 dan ziyod millat va elat vakillari teng huquqlilik va o’zaro hamjihatlik sharoitda ahil- inoq yashab, mehnat qilayotgan ko’p millatli mamlakatdir. Qadimiy diyorimizda asrlar davomida madaniyat va sivilizatsiyalar yonma- yon yashab kelgani, bu esa bag’rikenglik, tinchlikparvarlik, saxovat va mexr - oqibatlilik fazilatlari bilan ajralib turadigan xalqimizning o’ziga xos mentaliteti shakillanishida muhim ahamiyat kasb etgani shubxasiz. 1 Jamiyatimizning bebaho boyligi bo’lgan va biz haqli ravishda faxrlanadigan ko’p millatli xalqimizning birdamligi va jipisligini ko’z qorachig’idek asrash hamda yanada mustahkamlash O’zbekistonni o’z vatani deb biladigan har bir insonning muqaddas burchidir. 2 O‘zbekisto mustaqilligini ng dastlabki yillaridan boshlab jamiyatda millatlararototuvlik va bag‘rikenglikni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. O‘zbekistonda yashayotgan 130 dan ortiq millatlar manfaatlarini uyg‘unlashtirish, ular orasida totuvlikni ta’minlash taraqqiyotning hal qiluvchi omili hisoblanadi. Mazkur yo‘nalishda millatlararo munosabatlarni yanada rivojlantirish, turli millat vakillarining tili, madaniyati, urf- odatlarini saqlash va rivojlantirish, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar yaratish bo‘yicha keng qamrovli islohotlar amalga oshirildi. Zero, yurtimizda hukm surayotgan do‘stlik va birdamlik muhiti, tinchlik va barqarorlik, amalga oshirilayotgan 1 I.Karimov . “ Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir. Toshkent -2007-yil, 148-bet. 2 Sh.Mirziyoyev. “ Yangi O’zbekiston tarraqiyot strategiyasi” Toshkent- 2023-yil, 279-bet. 3 islohotlar samaradorligini oshirish, O‘zbekistonning xalqaro maydondagi obro‘- e’tiborini yanada yuksaltirishning eng muhim omilidir. 3 Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ishlab chiqilgan 2017-2021- yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi ʻ ʻ bo yicha Harakatlar strategiyasida millatlararo totuvlik va bag rikenglikni ʻ ʻ ta minlash, xorijiy mamlakatlar bilan madaniy-ma rifiy aloqalarni kengaytirish ʼ ʼ masalasi ham ustuvor vazifa etib belgilangan. Davlatimiz rahbarining 2017-yil 19-maydagi “Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do stlik aloqalarini yanada takomillashtirish chora- ʻ tadbirlari to g risida” gi farmoniga asosan, Vazirlar Mahkamasi huzurida ʻ ʻ Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do stlik aloqalari qo mitasi ʻ ʻ tashkil etildi. Mazkur qo mita o z faoliyati doirasida jamiyatda millatlararo totuvlik ʻ ʻ va bag rikenglikni ta minlash bo yicha davlat siyosatini izchil hamda samarali ʻ ʼ ʻ amalga oshirib, 150 ta milliy madaniy markaz bilan hamkorlik qilmoqda. 4 Yuqoridagi xususiyatlardan kelib chiqqan holda mavzuning dolzarbligi quyidagicha asoslab berishimiz mumkin. Birinchidan, jamiyatda turli millat va elat vakillari o’rtadida ziddiyatlar kuchayib bormoqda . Bu mammolarini oldini olish maqsadida fuqarolarning huquq va erkinliklarini, ularning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyidan qat’i nazar qonun oldidagi tengligini taminlash muhim hisoblanadi. Ikkinchidan, so’ngi yillarda migratsiya jarayoni kuchayib, turli xil millat va elatlar mahaliy aholi bilan moslashuv jarayoni qiyinlashib, kelishmovchiliklarga sabab bo’lmoqda. Bu esa turli xil millatlar o’rtasida bir-biriga bo’lgan salbiy fikirlarni keltirib chiqarmoqda. 3 O.Rashidov. “ O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag'rikenglik “ Toshkent -2022- yil, 3-bet. 4 Prezident.uz 4 Uchinchidan, turli xil millatlar o’rtasida madaniy va ijtimoiy muammolar yuzaga kelmoqda ya’ni, tili, madaniyati, urf odatlari bilan bog’liq muammolar dolzarb hisoblanib kelmoqda. Bugungi kunda bu muammolarni oldini olish uchun millatlararo totuvlikni musthahkamlash, bag’rikenglikni ta’minlash asosiy masalalardan birdir. To’rtinchidan, millatlararo munosabatlarda huquqiy muammolar ham bugungi kunda dolzarb bo’lib, jamiyatdagi barqarorlik, ijtimoiy adolat, va tinchlikni saqlash bilan bevosita bilan bog’liq. Shu sababli bu sohada samarali huquqiy mexanizimlarni yaratish va ularni amalda qo’llash bugungi kunda nafaqat zarur, balki muhim strategik vazifa hisoblanadi. Beshinchidan, bugungi kunda millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xizmatlardan –ta’lim, sog’liqni saqlash, bandlik va ijtimoiy himoya tizimlariga kirish imkoniyati cheklanganligini ko’rishimiz mumkin.Ijtimoiy xizmatlarga kirishdagi muammolarning asosiy sabablari til to’siqlari, huquqiy savodxonlikning pastdligi, hamda madaniy farqlar muhim o’rin tutadi. Ayrim millat vakillari davlat tilini yetarli darajada bilmasligi natijasida ta’lim, sog’liqni saqlash, ijtimoiy himoya va bandlik xizmatlaridan foydalanishda qiyinchiliklarga duch keladi. Bu holat ularning jamiyatga to’laqonli moslashuvini sekinlashtiradi. Mavzuning obyekti va predmeti. Millatlararo munosabatlar muhtida turli millat va etnik guruhlarining ijtimoiy munosabati. Uning predmeti esa. Millatlararo munosabatlar muhtida turli millat va enik guruhlarining ijtimoiy munosabatlarining shakillanishi, rivojlanishi va tartibga solish vositalari. Mavzuning maqsadi va vazifalari Millatlararo munosabatlar muhtida turli millat va etnik guruhlar o’rtasida o’zaro hurmat va bag’rikenglikni rivojlantirish hamda ijtimoiy totuvlikni ta’minlash. Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar qo’yiladi. 5 –Millatlararo munosabatlar tushunchasi va uning tasnifi –Millatlararo munosabatlar tizimidagi muammolar va ularni aniqlash yollari – Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning maqsadi, vazifasi va ishlash yo’llari –Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usullari Mavzuni o’rganilganlik darajasi So‘nggi yillarda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri – jamiyatda millatlararo totuvlik va bag‘rikenglikni ta’minlash, do‘stlik muhitini va ko‘p millatli katta yagona oila tuyg‘usini mustahkamlash, yoshlarni Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalash, xorijiy mamlakatlar bilan madaniy-ma’rifiy aloqalarni kengaytirishga yo‘naltirilgan keng miqyosdagi ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. 5 Mazkur soha bo’yicha ko’plab sharq va g’arb olimlari nazariyalari, xalqaro tashkilotlar tajribasi, MDH mamlakatlari, xususan O’zbekiston olimlarining izlanishlari orqali mavzuning muhimligi va ilmiy qamrovi yaqqol namoyon bo’ladi. Sharq mutafakirlari millatlararo munosabatlar masalasiga doimo yuksak insonparvarlik va bag’rikenglik nuqtayi nazardan yondashganlar. Ularning asarlarida inson qadr-qimmati, tinchlik, o’zaro hurmat va hamjihatlik g’oyalari markaziy o’rin egallaydi. Abu Nasr Forobiyning “Fozil odamlar shahri “ asari uning ijtimoiy siyosiy falsafasining cho’qisi hisoblanadi.Ushbu asarda Mutafakkir ideal jamiyat, uning tuzilishi, boshqaruv tamoyillari , aholisinimg axloqiy fazilatlari va ijtimoiy uyg’unlika erishish yo’llarini batafsil bayon etadi. Farobiyning fikricha, fozil shahar- bu aholinig ozaro hamjihatlikda, adolat tamoyillari asosida yashaydiga, ilm -fan va ma’rifat rivojlangan, axloqiy fazilatlar ustuvor bo’lgan jamiyatdir. Farobiyning “Fozil odamlar shahri “ asaridagi ijtimoiy-siyosiy falsafasi ayniqsa jamiyatdagi uyg’unlik g’oyalari millatlararo hamkorlik va totuvlikka asos bo’ladi. 5 Yuz.uz 6 Har bir xalq va individ o’ziga xos vazifani bajarib, saodat sari intilishda bir- biriga yordam berish kerakligini, imkoniyatlar tengligini ta’minlash orqali umumiy farovonlikka erishish mumkinligini ta’kidlaydi. 6 Buyok olimlarimizdan bo’lmish Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonda buyuk imperiyagina yaratib qolmay, balki boshqaruv sohasida ham ancha ibratli ishlarni amalga oshirgandir. Ayniqsa, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik sohasida amalga oshirgan ishlari tahsinga sazovor ishlardir. Bobur barcha istilochilar kabi Hindistonni talagan emas, balki unda buyuk davlat qurib, yashagani borgan. Shu sababli Bobur, keyinchalik uning avlodlari tomonidan Hindistonda yashayotgan turli irq, millat va din vakillariga hayrixohlik, g‘amxo‘rlik ko‘rsatildi. Buning natijasi o‘laroq, boburiylar sulolasi bu polietnik va turli diniy e’tiqodli jamoalar yashovchi o‘lkada uzoq davr yashadilar, hind xalqining sevimli farzandiga aylandilar. Zahriddin Muhammad Boburning millatlararo va dinlararo totuvlikni saqlash yo‘lida amalga oshirgan ishlari milliy g‘oyamizning millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik kabi asosiy g‘oyalariga to‘la mos kelibgina qolmasdan, balki mazkur mavzularni o‘qitishda amaliy yordam beradi. Boburning bag‘rikenglik g‘oyalari o‘zining ilmiy asoslanganligi va yashovchanligini yana bir karra isbotlaganligini ko‘rsatadi. 7 G’arb olimlarining millatlararo munosabatlar ,millatlararo totuvlik va ular bilan bog’liq masalalar E.Bagardus, 8 G.Allport, 9 B.Malinovskiy, 10 va boshqa olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borishgan va jamiyatda mavjud bolgan sterotiplar, diskriminatsiya jarayonlari, turli xil millatlar o’rtasidagi ziddiyatlarni oldini olish , jamiyatda ijtimoiy adolatni ta'minlashga yordam berishgan. 6 https: //cyberlenika.ru 7 O.Rashidov . “ O'zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag'rikenglik “ Toshkent -2022- yil, 64-bet. 8 E.Bagardus .“Social Distanse “University Microfilms. 1959 9 G.Allport “The nature of prejudice “ Addison-Wesley Publishing Company. 1954 10 B.Malinovskiy. “The Dynamics of Culture Change: An Inquiry into Race Relations in Africa” New Haven: Yale University Press, 1945. 7 MDH mamlakatlarida millatlararo totuvlik va millatlararo munosabatlar sotsiologiya va ular bilan bevosita bo’gliq bo’lgan jarayonlar tahlili etnosiolog, antrapolg, faylasuf, siyosatshunoslar Yu.V.Bromley, 11 S.A.Tokaryov, 12 L.M.Dtarobizhave, 13 tadqiqotlarida keltirilgan. O’zbekistonlik olimlar ham millatlararo munosabatlar sohasi rivojlanishiga katta hissa qo’shishgan. Masalan M.X.G’aniyeva, M.N.Latipova, R.Murtazayeva, 14 M.Bekmurodov, X.Yunusova, O.Musayev 15 kabi mutaxassislar shu sohada o’z tadqiqotlarini olib borganlar. Ular jamiyatda bag’rikenglik, tolerantlik, ijtimoiy barqarorlik, kabi masalalarni yoritishgan. Sotsiolog A.Bekmurodov millatlararo munosabatlarni ijtimoiy hayotning bir qismi sifatida o’rgangan, ya’ni odamlar va guruhlar qanday ijtimoiy muhitda bir- biriga munosabatda bo’listing tahlil qilgan. U millatlararo munosabatlar muvaffaqiyati yok muammolarini ijtimoiy qatlamlar, hayot tarzi, ijtimoiy mobillik orqali izohlaydi. 16 Bu olimlar tomonidan olib borilgan barcha tadqiqotlar va izlanishlar millatlararo munosabatlar muhitini yaxshilashga, turli millat vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmat, ishonch, mehr-muhabbatni mustahkamlashga va do’stlik aloqalarni yaxshilashga yordam beradi. Kurs ishining tuzilishi. Ikkita bob, tortta paragraf, xulosa, foydalangan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat. Kurs ishinin asosiy matni 30 betni tashkil etadi. 11 Yu.Bromley .“ Современные этнические процессы в СССР” Mоссква.1977 12 С.А.Токаёв.“ Основы этнографии “ Mосскв. 1968 13 Л.М.Дробижева. “Социальные проблемы межнациональных отношений “ Москва. 2003 14 R.Murtazayev . “ O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik. Toshkent 15 O.Musayev .“O’zbekistonda millatlararo munosabatlar rivoji Toshkent -2016-yil 16 https:// inlibary.uz 8 I.BOB.MILLATLARARO MUNOSABATLAR TUSHUNCHASINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY METADOLOGIK ASOSLARI 1.1.Millatlararo munosabatlar tushunchasi va uning tasnifi Bugungi kunda birorta bir etnik birlik boshqa halqlardan mutloqo alohidalangan holatda mavjud bo’lishi mumkin emas. Amaliy jihatdan har bir etnos u yoki bu darajada o’zaro aloqalar va boshqa etnoslar bilan madaniy yutuqlarni almashinish uchun ochiq hamda o’zining xususiy madaniy yutuqlari va qadriyatlari bilan bo’lishishga tayyor hisoblanadi. Millatlararo munosabatlar etnoslar o’rtasidagi turli xildagi o’zaro aloqalardan tashkil topgan bo’lib, uning ta’sirida o’zaro ta’sirlashuvchi etnik guruhlar va ularning a’zolarining individual va ijtimoiy tavsiflari o’zgarishga uchraydi. Ko’p sondagi etnomadaniy yo’nalishda amalga oshirilgan tadqiqotlar natijalari guvohlik berishicha, millatlararo aloqalarning tarkibi va xarakteri ko’p jihatdan uning ishtirokchilari imkoniyatlariga va bir – birini tushuna olishlari, o’zaro kelishuvga erishishlariga bog’liq hisoblanadi. Turli xildagi etnik birliklar vakillari o’zaro munosabatlarda ta’sirlashishlari davomida bir tomondan o’zlarining xususiy belgilarini va sifatlarini o’zgartirishi va boshqa tomondan –o’zaro birgalikda faoliyat 9 ta’siri ostida ularning har birida oldin mavjud bo’lmagan qandaydir umumiy takrorlanmas xususiyatlar o’zlashtirilishi amalga oshadi. Ushbu holatdan kelib chiqqan tarzda, millatlararo munosabatlar ushbu atamaning keng ma’noda tushunilishini ta’minlaydi, bunda uning mazmun – mohiyati ijtimoiy hayotning turli xil sohalarida, jumladan iqtisodiyot, sa’nat, fan va boshqalarda halqlarning o’zaro aloqalari ko’rinishida tavsiflanadi, tor ma’noda esa bu tushuncha turli xil etnik mansublikka ega bo’lgan odamlarning turli xil sohalarda, jumladan mehnat, oilaviy – kundalik turmush, shaxsiyatlararo o’zaro munosabatlari, muloqotning norasmiy turlari ko’rinishida belgilanadi. 17 Mavzuni yaxshiroq tushunish uchun avvalo millat, elat, hamda etnoslararo muhit kabi atamalariga aniqlik kritib olamiz. Millat – kishilarning uzoq tarixiy taraqqiyoti natijasida tashkil topgan iqtisodiy turmush tarzi, tili, hudud birligi, urf-odat va an’analarining umumiyligi, madaniyati, ong va psixologiyasining o‘ziga xosligi asosida qaror topgan sotsial etnik birlikdir. Elat– kishilarning hudud, til, iqtisodiy va madaniy jihatdan umumiyligi bilan birlashgan, tarixan tarkib topgan, millatdan oldingi sotsial-etnik birligi elat hisoblanadi. Elat qabila bilan millat orasidagi etnik birlikning ko‘rinishidir. 18 Etnoslararo muhit –bu turli etnik guruhlarning bir hududda yashab, o’zaro muloqotda bo’lishi natijasida yuzaga kelgan ijtimoiy makon. 19 Insoniy fazilat an’analari qadimdanoq aynan Sharq xalqlariga xos xususiyat bulib, u xozirgi davrgacha avlodlar tomonidan saqlanib, davom etib kelmoqda. IX asr oxiri X asrning birinchi yarmida yashab utgan mashxur olim Abu Nasr Farobiy uzining “Fozil odamlar shaxri ” kitobida shunday deb yozgan edi: “xaqiqiy saodatga erishish yulida bir-biriga yordamlashish uchun odamlarni birlashtiruvchi shaxar 17 N.S.Aliqoriyev, R.T.Ubaydullayev . “Umumiy sotsiologiya” Toshkent-1999-yil, 269- 270-bet. 18 X.B.Saitxodjayev. “Sotsiologiya” Toshkent-2017-yil, 141-142- bet. 19 N.M.Latipova, Q.Q.Inakov, V.S.Aleksiyeva, G’.O’.Xolmurodov. Toshkent-2025, 269-bet. 10 fozillar shaxridir va saodatga erishish uchun bir-biriga yordamlashish maqsadida birlashgan kishilar jamiyati — fozil jamiyatdir. Yaqin kishisi uchun va barcha shaxarlar yaxshi fazilatli bulishi uchun xech narsani ayamaydigan xalq, millat yaxshi fazilatli xalq, yaxshi fazilatli millatdir ”. Birinchi Prezidentimiz olimning mazkur g‘oyasi va ezgulik xaqidagi boshqa ko’plab g‘oyalarni davom ettirib quyidagilarni aytgan edi: “O‘zbekiston xalqining kupchiligi o‘zining shaxsiy manfaatlarini emas, balki o‘z oilasi, qarindoshlari, yor-birodarlari va qo‘shnilarining sog‘ligi xamda farovonligi to’g‘risida g‘amxurlik qilishni birinchi o‘ringa quyadi. Bu — insonning eng oliy ma’naviy fazilatidir. Bizning xalqimiz xech qachon o‘zini boshqa xalqlardan yuqori quygan emas. Boshqa millatlarga, boshqa dinlarning namoyandalariga munosib xurmat, extirom kursatib kelgan. 20 Bugun millat tushunchasi, millat omili barcha ijtimoiy va siyosiy munosabatlar tizimida yetakchi omillardan biri darajasiga aylanib bormoqda. Millat bugun insonning o zini-o zi anglashi va rivojlanishining yuksak mezonlari darajasiga,ʻ ʻ shuningdek, davlatlararo ijtimoiy va siyosiy munosabatlarga o zining kuchli ʻ ta sirini o tkazmoqda. ʼ ʻ Keyingi paytlarda “millatlararo totuvlik” va “millatlararo munosabatlar” mavzularida deyarli har kuni matbuotda gapirilmoqda, ko rsatuvlar olib ʻ borilmoqda. Buning sabablaridan biri, millatlararo munosabatlar mohiyat va mazmun jihatdan juda serqirra va teran mazmunga ega ekanligidadir. Millatlararo munosabatlarning mazmun– mohiyatini har kim har xil tushunadi, ba zilar uni asosan sabr-toqat deb tushunsa, boshqalar insoniyatning birligi, ʼ boshqalar huquqini hurmat qilish va boshqacha bo lish huquqi deb tushunadi, yana ʻ boshqalar esa uni jazavalarga, nomuayyanlik vaziyatiga, mojaro vaziyatiga chidamlilik deb tushunadilar. 20 https: // doi.org / 10.5281 / zenodo.7875786 11 Bizning fikrimizcha, millatlararo munosabatlar boshqalarning fikri, diniy, dunyoqarashi, milliy va etnik xususiyati hamda an ana-marosimlariga hurmat-ʼ ehtiromda bo lish, insoniylikni ustun hisoblashni bildiradi. Bu so zning qisqacha ʻ ʻ ma no va mazmuni bu har bir jamiyatning, uning har bir qatlami hamda shaxsning ʼ ma naviyati bilan chambarchas bog liqligini unutmasligimiz lozimi Nimaga ʼ ʻ deganda, har bir insonning bag rikenglik darajasiga uning ma naviy dunyosi, ʻ ʼ ta lim-tarbiyasi, qolaversa, ulg aygan muhitining ta sir kuchi bo lishini inkor etib ʼ ʻ ʼ ʻ bo lmaydi. Umuminsoniy qadriyatlarni qadrlaydigan, yuksak ma naviyatli inson ʻ ʼ hech qachon diniy va milliy ayirmachilik yo lidan bormaydi, balki barchaga ʻ barobar munosabatda bo ladi. ʻ Demak, millatlararo munosabatlar – muayyan hudud, davlatda turli millat vakillarining bahamjihat yashashlari, hamkorlikda faoliyat yuritishlarini mamlakatimizdagi turli millat va elatlar o rtasida o zaro hurmat, do stlik va ʻ ʻ ʻ hamjihatlikni ifoda etuvchi tushuncha. 21 Millatlararo munosabatlar tasniflariga mamlakatda mavjud bo’lgan umumiy siyosiy vaziyat, hokimiyatning qonuniyligi va barqarorligi, liberalizatsiyaga bo’lgan mo’ljal olishlar – jumladan, turli xil millatlarga mansub bo’lgan ma’lum bir shaxslararo munosabatlar sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Kundalik turmushda har kuni ishga oid va norasmiy aloqalar davomida odamlar amaliy jihatdan tenglikni his qilishlari yoki his qilmasliklari, o’zaro hamkorlik yoki huquqlarning Cheklanishi, bularning barchasi tolerant munosabatlarni belgilab beradi. Millatlararo munosabatlar masalasi so’nggi yillarda ijtimoiy fanlarda eng ommalashgan masalalardan biriga aylanishi kuzatiladi. Olimlar tomonidan tasdiqlangan oldindan bashorat qilishlarga muvofiq, millatlar o’rtasidagi o’zaro aloqalar kuchayishi va globallashish tendentsiyalari jadallashishi bilan birgalikda millatlararo farqlanishlar nafaqat saqlanib qolishi, balki ko’pgina mamlakatlarning 21 Bukhari.uz 12 siyosiy hayotida nisbatan muhimroq rol o’ynashi, davlatlarning rivojlanishiga ta’sir ko’rsatishi ta’kidlanadi. 22 1.2.Millatlararo munosabatlar tizimidagi muammolar va ularni aniqlash yollari Hozirgi davirda oldimizda turgan eng muhim vazifa – milliy g’oyamizning uzviy tarkibiy qizimlarini tashkil qiladigan komil inson, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik, dinlararo bag’rikenglik kabi tamoyillarning ma’no- mohiyatini bugungi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan ma’naviy-ma’rifiy, ta’lim-tarbiya ishlarining markaziga qo’yish, ularni yangi bosqichga ko’tarish, yosh avlodimizni har tomonlama mustaqil fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari qilib tarbiyalashdan iborat. 23 Millatlararo totuvlik, millatlararo ahillik, xalqaro do stlik, milliy istiqlol ʻ mafkurasining asosiy g oyalaridan biri; muayyan hudud, davlatda turli millat ʻ vakillarining bahamjihat yashashi, hamkorlikda faoliyat yuritishini ifodalovchi tushuncha.Yer yuzidagi 1600dan ortiq millatdan bor-yo g i 200ga yaqini o z ʻ ʻ ʻ davlatchiligiga ega, xolos. Bunday sharoitda butun dunyoda millatlararo totuvlikni ta’minlash uchun ularning manfaatlari, ruhiyati, intilishlarini muntazam o’rganib 22 N.S.Aliqoriyev, R.T.Ubaydullayev .” Umumiy psixologiya” Toshkent -1999-yil, 269- 270-bet. 23 I.Karimov. “Yuksa ma’naviyat yengilmas kuch”. Toshkent.75-bet. 13 borish, siyosiy-ijtimoiy hayotda buni doim e’tiborga olish zarur. Jahon tajribasi millatlararo totuvlikni ta’minlashga bir yoqlama, yuzaki yondashuv jiddiy muammolar keltirib chiqarishi mumkinligini ko’rsatadi. Xususan, davlatga o’z nomini bergan millat bilan o’sha joyda yashaydigan boshqa millat va elat vakillari orasidagi munosabatlar jiddiy e’tiborni talab qiladi.Aks holda, jamiyat hayotidagi tinchlik va beqarorlik izdan chiqishi mumkin. Bu masala bizning mamlakatimiz uchun ham juda muhim. 24 Millatlar o’rtasidagi kelishmovchilik jamiyat hayotida beqarorlikka va tanazzulga olib kelishini insoniyat tarixi bir necha bor isbotlab bergan. O‘zbekistonda yashayotgan har bir inson uchun Vatan azizdir, millatidan qat’iy nazar ularning vatanparvarligi, fidoyiligi shu yurtning taraqqiy etishiga o’z ta’sirini ko‘rsatadi. Bu borada mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan milliy madaniy markazlarlarning ahamiyati kattadir. Ko‘p millatli mamlakatlarda milliy munosabatlarni uyg’unlashtirish shu mamlakatda barqarorlik va taraqqiyotning kafolati, uning istiqbolini ta’minlovchi asosiy omildir. Chunki har qanday davlatda milliy nizolar vaziddiyatlar o’sha davlatda barqarorlikning barbod bo’lishiga va oxir oqibatda yemirilishigan mamlakatda, jumladan mustaqil O‘zbekistonda ham milliy munosabatni uyg’unlashtirib borish, davlat siyosatining eng ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida qaraldi. 25 Bugungi kunda millatlararo munosabatlar tizimidagi asosiy muammolar qatoriga etnik kelishmovchiliklar, ksenofobiya, irqchilik, milliy ozchiliklarning huquqlarini kamsitish, madaniy tafovutlar va ularni yengib o'tishdagi qiyinchiliklar, iqtisodiy tengsizlik natijasida kelib chiqadigan to'qnashuvlar hamda siyosiy 24 https:// oyina.uz 25 Q.Yo’ldashova. “Millatlararo totuvlik va diniy bag’rikenglikni ta’minlashning tashkiliy huquqiy asoslari” Toshkent. 2023.19-20bet. 14 manipulyatsiyalar kiradi, bularning barchasi ijtimoiy barqarorlikka xavf soladi va tolerantlik hamda inklyuziv jamiyat qurishga to'sqinlik qiladi. Insoniyat XXI asrga qadam qo’ygan paytdan boshlab yer kurrasining turli mintaqalarda zo’ravonlik haddan oshib, xalqaro terrorizimning kuchayganligi ham kuzatilmoqda. Hozirgi paytda ko’pinch etnik, diniy, mafkuraviy tavofutlar ekstremistik fe’l atvor shakllari uchun bahona bo’lmoqda.O’z g’arazli maqsadlarini ko’zlovchi muayyan siyosiy kuchlarning g’alamisliklar esa vaziyatni tobora keskinlashtirmoqda. Ekstemizning kuchayishi tinchlikka, insoniyatning barqaror va xavf-xatarsiz rivojlanishiga tahlika soluvchi yangi xavf-xatarlar orasida oldingi o’rinlardan biriga chiqib oldi. BMT e’long qilgan g’oyalar, oliy maqsadlar va tamoyillar bilan siyosiy-milliy, iqtisodiy va boshqa maqsadlarga erishish maqsadida zo’ravonlikning yashovchanligini ko’rsatuvchi haqiqiy jarayonlar orasida katta tafovut borligini yaqqol ko’rsatib turibdi. Insoniyat jamiyat tinch hayotiga va xalqaro barqarorlikka tahlika solayotgan global xavf-xatarlar orasida tadqiqotchila, avvalo, quyidagilarini ko’rsatib o’tmoqdalar: –etnik -milliy mojarolar; –ozchilikka nisbatan kamsituvchanlik; –qochoqlar va migirantlarga qarshi ksenofobiya harakatlari; –irqchilik tashkilotlari va mafkuralari hamda irqiy djabr-zulm harakatlari; –diniy ekstremizim; –fikir erkinligi va ifodalash erkinligini talab qiluvchi ziyolilarga, boshqa shaxslarga qarshi zo’ravonlik va qorquvlar; –himoyasiz guruhlarni marginalizatsiyalash va jamiyatdan badarg’a qilishda qilishda yoki mazkur guruhlarga qarshi kamsitish va zo’ravonlikda namoyon bo’ladi. 15 Murosasizlik hozirgi dunyoning eng katta global muammolaridan biriga aylandi. Buning mohiyati ayrim kishilar va madaniyatlar o’rtasidagi tafovutlarni inkor qilish va bostirishdan iborat. Jamoviy , institutsional va hatto davlat nuqtai nazari darajasiga ko’tarilgan murosasizlik demokratiya tamoyillarini qo’paradi hamda insonning shaxsiy va jamoaviy buzulishiga olib boradi. 26 Millatlararo munosabatlar tizimida muammolarning vujudga kelish sabablariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: hududiy (etnoslarning o‘zaro hududiy da’volari bilan bog‘liq), iqtisodiy, siyosiy, tarixiy, qadriyatga oid, konfessional, ijtimoiy-maishiy va boshqalar. Etnik mojarolar paydo bo‘lishining asosiy sabablaridan biri — etnoslarning o‘zaro hududiy da’volaridir. Bunday mojarolar xalqaro, mintaqalararo va mahalliy darajalarda yuzaga keladi. Hududiy da’volar sabablari quyidagicha bo‘lishi mumkin: • etnoslarning tarixiy o‘tmishi, muayyan hududda tarixiy, madaniy, diniy yodgorliklarning mavjudligi; • mavjud chegaralarning noaniqligi yoki yangi chegaralarni belgilash; • ilgari deportatsiya qilingan etnosning tarixiy vataniga qaytishi; • chegaralarning majburan o‘zgartirilishi; • etnos hududining zo‘ravonlik bilan qo‘shni davlat tarkibiga kiritilishi; • etnosning turli davlatlar o‘rtasida bo‘linib ketishi. 27 So‘nggi yillarda millatlararo munosabatlar muammosi insoniyat uchun eng dolzarb va muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Yaqin xorijda ham, mamlakatimizda ham sodir bo‘layotgan voqealar shuni ko‘rsatmoqdaki, bunday munosabatlar tabiati o‘zaro hurmat va do‘stlikdan tortib, to‘liq rad etish va kamsitish holatlarigacha yetib borishi mumkin. Ushbu muammoning ahamiyati tobora ortib 26 R.Murtazayeva. “O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va totuvlik “ Toshkent-2020, 6-7-bet. 27 A.В.Мозорова. “Социальная конфликтологя “ ,Москва- 2002, 164с 16 borayotganligi milliy o‘ziga xoslikning jamiyatning kundalik hayotiga ta’siri kuchayib borayotgani bilan izohlanadi. Bunday holatlarni jamiyat hayotida kuzatish mumkin. Bu jarayon ko‘pincha jamoat hayotida salbiy ko‘rinishlar, xususan, turli etnik guruhlar vakillari o‘rtasida nizolar o‘choqlarining yuzaga kelishi bilan kechadi. Ushbu hodisalarni bartaraf etish har doim ham oson emas, shu sababli ularning oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi.Mojarol arning oldini olish maqsadida millatlararo munosabatla rni mustahkamlash va rivojlantirishga qaratilgan turli muhokamalar, loyihalar hamda tadbirlarni tashkil etish zarur. 28 Xalqlar do‘stligi, millatlararo totuvlik masalasi jahon hamjamiyati e’tiborida bo‘lib, xalqaro tashkilotlar tomonidan qabul qilingan huquqiy me’yoriy hujjatlarda mustahkamlanib, amalda qo‘llanilmoqda. BMT tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948) insonlarning irqi, millati, tili va dinidan qat’i nazar tengligini belgilaydi. Millatlararo munosabatlardag i muammolarni aniqlash uchun ijtimoiy - psixologiktadqiqotlar, sotsiologik so'rovnomalar, milliy-madaniy markazlar bilan ishlash, ilmiy-tadqiqot loyihalarini qo'llab-quvvatlash, hamda mahalliy aholi va jamoatchilikning fikrini muntazam o'rganish"muhim usullar hisoblanadi. Bu jarayonda monitoring , tahlil, qonunchilikni takomillashtirish, va xalqaro tajribalarni o'rganish ham muhim rol o'ynaydi, natijada muammolarni bartaraf etish bo'yicha aniq rejalarni ishlab chiqish mumkin, deyiladi O'zbekiston qonunchiligida. Shu bilan birga, xalqaro va mintaqaviy munosabatlarda davom etayotgan globallashuv va transformatsiya, dunyoda iqtisodiy, siyosiy, milliy, diniy va boshqa ziddiyatlar kuchayib, axborot va kibermakonlarida qarama-qarshi kurash ortib borayotgan bir sharoitda millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan 28 https:// cyberlenika.ru 17 do‘stlik aloqalarini yanada rivojlantirish sohasida o‘z yechimini taqozo etayotgan bir qator dolzarb masalalar saqlanib qolmoqda, quyidagilar shular jumlasidan: –millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalarini yanada rivojlantirish sohasida davlat organlari va tashkilotlarining, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining fuqarolik jamiyati institutlari bilan o‘zaro hamkorlik darajasini yanada oshirish; –jamiyatda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan mojaroli vaziyatlar va ixtiloflarning barvaqt oldini olish va ularni profilaktika qilish bo‘yicha faoliyatni tashkil etish asosi sifatida joylarda millatlararo munosabatlar holatini monitoring qilish tizimi va mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish; –millatlararo muomala madaniyatini tarbiyalash, O‘zbekiston xalqining tarixi va an’analarini o‘rganish bo‘yicha ta’lim, axborot va madaniy-ma’rifiy chora- tadbirlar kompleksini amalga oshirish; –millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalarini yanada rivojlantirish sohasida davlat organlari mutaxassislarini, shuningdek, boshqa tashkilotlar xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish borasidagi ishlarni takomillashtirish. 29 Prezidentimiz SH.M.Mirziyoev ta'kidlaganidek, “O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qoidalari turmushga faol tatbiq etilmoqda, bu qoidalar O'zbekiston Respublikasining fuqarolari millatidan qat'i nazar O'zbekiston xalqini tashkil etishini, shuningdek, O'zbekiston Respublikasi o'zining hududida yashovchi millat va elatlarning tili, urf-odati va an'analariga hurmat bilan munosabatda bo'lishini, ularni rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratilishini e'lon qiladi va kafolatlaydi.” 30 Konstitutsiyamizning 19-moddasi talabiga ko'ra, “O'zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo'lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, 29 https.//Xalq so’zi.uz 30 http://insonhuquqlari.uz 18 ijtimoiy kelib chiqishi, e'tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar, qonun oldida tengdirlar”. 31 Hozirgi kunda yurtimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari bir oila bo'lib yashamoqda. Ular barcha soha va tarmoqlarda fidokorona mehnat qilib, rivojlangan bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik huquqiy davlat qurishga va kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirishga katta hissa qo'shmoqdalar. O’zbekiston uchun millatlararo munosabatlarda nizolar yuzaga kelishiga yo’l qo’ymaslik maqsadlarida millatlararo munosabatlarni doimiy ravishda o’rganish masalasi dolzarb hisoblanadi. Etnik ozchilikka tegishli masalalarning o’z vaqtida, ularning ijtimoiy – madaniy ehtiyojlarini qondirish yo’li bilan hal qilinishi, demokratik tamoyillar va tenglikning amal qilishi mamlakatda ijtimoiy – siyosiy barqarorlikni mustahkamlash imkonini yaratadi, shuningdek ilmiy asoslanilgan milliy siyosatni ishlab chiqish uchun asos bo’ladi. II.BOB. MILLATLARARO MUNOSABATLAR MUHTIDA IJTIMOIY ISHNING ZARURATI VA AHAMIYATI 2.2.Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning maqsadi, vazifasi va ishlash yo’llari Bugungi globallashuv sharoitida millatlararo munosabatlar masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Turli millat, elat va madaniyat vakillarining bir jamiyatda totuv yashashi ijtimoiy barqarorlikning muhim omili hisoblanadi. Ana shunday sharoitda millatlararo munosabatlar muhitida ijtimoiy ishning o‘rni va roli yanada kuchayadi. Chunki ijtimoiy ish milliy, madaniy va diniy farqlardan qat’i nazar, barcha insonlar uchun teng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan faoliyatdir. 31 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.Toshkent-2023 , 3- bet 19 Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish- bu turli etnik va milliy guruhlar o’rtasidagia aloqalarni boshqarish, mustahkamlash va jamiyatda tinchlik, barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan faoliyat turidir. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish dolzarb masala hisoblanadi, chunki jamiyatda turli etnik , madaniy aloqalar va munosabatlar o’zgarib turadi, bu jarayonda ijtimoiy ishning ahamiyati katta. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning asosiy maqsadi etnik guruhlar o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etish va jamiyatda barqarorlikni ta’minlash hisoblanadi. 32 Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy-etnik guruhlar bilan ishlash keng ma’noda, butun jamiyatning normal faoliyat yuritishi uchun shart-sharoitlar yaratish, aholining barcha guruhlarini, shu jumladan ijtimoiy-etnik jamoalarni rivojlantirish, oldindan ogahlantiruvchi choralarni ko’rish millatlararo munosabatlar muhitda nizoli vaziyatlar va inqirozli holatlarning oldini olishga qaratilgan texnologiyalar tushuniladi. Tor ma’noda ijtimoiy-etnik jamoalar, guruhlar va alohida shaxslar duch kelayotgan muammolarni hal etishga, ularning yashash muhitini o‘zgartirishga hamda hayot sharoitlarini ushbu hududda yashayotgan boshqa ijtimoiy-etnik guruhlar hayot darajasiga moslashtirishga yo‘naltirilishi lozim (qishloq, tuman, viloyat, o‘lka yoki butun mamlakat miqyosida). Shu bilan birga, ayrim sharoitlarda (masalan, dastlabki joylashish, past turmush darajasi) bu guruhlarning yangi muhitga moslashuvi va hayot sharoitini yaxshilash uchun muayyan imtiyozlar qo‘llanilishi mumkin. Etnik muhitda ijtimoiy ish uch darajada amalga oshiriladi va faqat ushbu darajalarnin g o‘zaro uyg‘unligi millatlararo munosabatl ar bilan bog‘liq muammolarni samarali hal etishga imkon beradi. 32 N.M.Latipova, Q.Q.Inakov, V.S.Aleksiyeva, G’.O’.Xolmurodov. Toshkent-2025, 247-bet 20 Davlat (federal) darajasida: Ijtimoiy-etnik jamoalar o‘rtasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish, fuqarolarning – ijtimoiy-etnik guruhlar vakillarining huquqiy, yuridik va ijtimoiy kafolatlarini ta’minlash amalga oshiriladi hamda millatlararo va millatlararo munosabatlar sohasida ijtimoiy siyosat shakllantiriladi. Mintaqaviy darajada: Federal darajada ishlab chiqilgan qoidalar va qarorlarning amalga oshirilishi ta’minlanadi. Shuningdek, moddiy, ijtimoiy, madaniy ta’minot bilan bog‘liq masalalar hal etiladi. Mahalliy darajada: Ijtimoiy-etnik guruh vakillarining mahalliy sharoitlarga moslashuvi, ularning turar joy, o‘qish, tibbiy xizmat bilan ta’minlanishi bilan bog‘liq aniq masalalar hal qilinadi. Etnik muhitdagi ijtimoiy ishning muhim yo‘nalishlaridan biri — etnos vakillariga milliy o‘zligini, urf-odatlari, an’analari, madaniyatini saqlab qolishda yordam berishdir. Bu masalalarni hal etishda mahalliy hokimiyat organlari, ijtimoiy institutlar va, albatta, ijtimoiy xizmat muassasalari muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy ish ko‘pincha jamiyatda allaqachon yuzaga kelgan salbiy ijtimoiy jarayonlarning oqibatlarini bartaraf etishga yo‘naltirilgan bo‘lib, millatlararo va etnik munosabatlar sohasida ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Chunki bu munosabatlar murakkab, ko‘p qirrali va har tomonlama yondashuvni talab qiladi. Ayniqsa, yirik va kichik ijtimoiy-etnik guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarda muvozanatni ta’minlash dolzarb masalalardan biridir. 33 33 П.Д.Павленка. “Технологии социалной работы в различных сферах жизнедеятельности “ Моссква-2009, 271-272-273c 21 Ijtimoiy xodimlarning vazifasi odamlarning manfaatlarini himoya qilish, ularning favqulodda moddiy va ma naviy ehtiyojlarini qondirishga yordamʼ berishdir. Ijtimoiy ishchilar nafaqat xalqlararo va millatlararo munosabatlar sohasidagi yuqori malakali mutaxassislar, balki, umuman olganda, odamlar va ayniqsa, turli xil ijtimoiy-etnik jamoalar vakillari o rtasidagi munosabatlarda ʻ insonparvarlik g oyalari, adolat va tenglik g oyalari targ ibotchilari bo lishi kerak. ʻ ʻ ʻ ʻ Shu munosabat bilan alohida ijtimoiy-etnik va millatlararo munosabatlar sohasiga ixtisoslashgan ijtimoiy xodimlarni tayyorlash vazifasi dolzarbdir. Millatlararo munosabatlar muammolarini hal qilish ijtimoiy xodimlarning hayot turmush tarzining barcha sohalarida va barcha darajalarida faol va malakali ishtirokini talab qiladi. Bu ularning yuqori kasbiy tayyorgarligiga, eng avvalo, xalqlararo va millatlararo munosabatlarning mazmuni va o ziga xos xususiyatlarini ʻ tushungan taqdirdagina mumkin bo ladi. Shuning uchun bunday mutaxassislarni ʻ maxsus ijtimoiy ishchilarni tayyorlash va qayta tayyorlashning umumiy tizimini bir qismi sifatida zarur. 34 Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xodimning ishlash yo’llari jamiyatda turli etnik guruhlar o’rtasida o’zaro tushunish, bag’rikenglikni ta’minlashga qaratilgan faoliyatni o’z ichiga oladi. Ijtimoiy xodimlar o’z ishlarida turli etnik guruhlarning ijtimoiy integratsiyasi, madaniyatlar aro muloqot, adolat va ziddiyatlarni hal qilishda asosiy ro’l o’ynaydi.Ularning ishlash yo’llari ko’p jihatdan etnik ziddiyatlarni kamaytirishga va jamiyatda tinchlikni saqlashga yo’naltirilgan bo’ladi. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xodimning ishlash yo’llari: 1. Ijtimoiy xodim turli etnik guruhlar o’rtasida madaniyatlararo aloqalarni rivojlantirishdir. Ular turli guruhlar o’rtasidagi madaniy farqlarni tushunishga yordam beradi va bu farqlarni to’g’ri bodlshqarishni o’rgatadilar. Ijtimoiy 34 N.M.Latipova, D.Axmedova. “ Ijtimoiy ish nazariyasi “ Toshkent -2024, 168-bet 22 xodimlar madaniyatlararo treninglar, seminarlar va tadbirlarni tashkil qilib, jamiyatda o’zaro huermat va tushunishni rivojlantiradilar. 2. Ijtimoiy xodimlar jamiyatga yangi kelgan immigrants are , qochoqinlar yoki boshqa etnik guruhlarni integratsiyasi qilish jarayonlarini qo’llab- quvvatlaydilar. Ular bu guruhlarga ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarga moslashish uchun zarur yordam taqdim etadilar. Bu yangi kelganlar uchun tilni o’rganish, turar joy, ishga joylashish va boshqa muhim ijtimoiy xizmatlarga kirishishni ta’minlashni o’z ichiga oladi; 3. Ijtimoiy xodimlar jamiyatda turli etnik guruhlar o’rtasidagi bag’rikenglikni rivojlantirishga katta hissa qo’shadilar. Ular barcha guruhlar o’rtasida teng huquqlar va imkoniyatlarni yaratishga intiladilar. Bu orqali ular ijtimoiy tizimda turli guruhlarning bir-birini tushunishini va hurmat qilinishini ta’minlaydi; 4. Millatlararo munosabatlarda ijtimoiy xodimlar ziddiyatlarni hal qilishda faol ishtirok etadilar. Ular turli etnik guruhlar o’rtasidagi ziddiyatlarni tahlil qiladi va muammolarni tinch yol bilan hal qilish uchun mediatorlik faoliyatini olib boradilar. Konfliktlarni hal qilishda ularning asosiy yo’llari: muzokaralar, muvozanatli yondashuv, hamkorlik va o’zaro anglashuvlarga asoslanadi; 5. Ijtimoiy xodimlar jamiyatdagi etnik guruhlar uchun o’quv va treninglar tashkil etadilar. Bu treninglar madaniyatlararo tushunishni oshirish, diskriminatsiyani kamaytirish va turli guruhlar o’rtasida o’zaro hurmatni rivojlantirishga qaratilgan. Bunday treninglar, shuningdek yoshlar o’rtasida etnik barqarorlikni saqlashga yordam beradi. 6. Ijtimoiy xodimlar millatlararo ziddiyatlar yoki etnik stress holatida psixologik yordam ko’rsatadilar. Ular o’zaro tushunishni rivojlantirish, ziddiyatlarni kamaytirish va psixologik qo’llab- quvvatlash orqali jamiyatdagi etnik guruhlar yordam berishadi. Bu yordamning maqsadi – odamlarning o’zaro aloqalarini yaxshilash va ijtimoiy muammolarni hal qilishdir; 23 7. Ijtimoiy xodimlar etnik ziddiyatlarga qarshi kurashishda faol ishtirok etadilar. Ular, asosan, etnik guruhlar o’rtasidagi noxush holatlarni oldini olish uchun ta’lim va xabardorlik targ’ibotini olib boradilar. Bular diskriminatsiya, irqchilik va ksenofobiyaga qarshi kurashish bo’yicha chora-tadbirlarni o’z ichiga oladi; 8. Ijtimoiy xodimlar millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy adolatni ta’minlashga katta hissa qo’shadilar. Ular barcha etnik guruhlar uchun teng huquq va imkoniyatlarni yaratish, inson huquqlarini himoya qilish teng huquq va imkoniyatlarni yaratish, inson huquqlarini himoya va diskriminatsiyaning oldini olishga yordam beradi. Bu jarayon ijtimoiy ishlarga qaratilgan qonun va siyosatni amalga oshirishni ham o’z ichiga oladi; 9. Ijtimoiy xodimlar etnik guruhlar o’rtasida tenglik va ijtimoiy himoyani ta’minlashda ham yordam beradilar. Ular, ayniqsa, ijtimoiy jihatdan himoyasiz guruhlarni (masalan, kambag'allar , nogironlar, qochqinlar va boshqalar) himoya qilishda faol ishtirok etadilar. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xodimning ishlash yo’llari turli etnik guruhlar o’rtasida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, ziddiyatlarni hal qilish, integratsiyani qo’llab-quvvatlash va ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun turli vositalar va yondashuvlar ishlatadilar. Ular jamiyatda barcha guruhlarning teng huquqlari va imkoniyatlari asosida faoliyat olib boradilar. 35 2.2. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usullari Bugungi kunda millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning o’rni jamiyatda turli etnik va madaniy guruhlar o’rtasidagi o’zaro aloqalarni boshqarishda, ularni mustahkamlashda va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda 35 N.M.Latipova, Q.Q.Inakov, V.S.Aleksiyeva, G’.O’.Xolmurodov. “Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish” Toshkent-2025 , 275-bet. 24 katta ahamiyatga ega. Ijtimoiy ish bu jarayonda integratsiya, bag’rikenglik, adolat va ziddiyatlarni bartaraf etishga yordam beradi. Millatlararo munosabatlar o'rtasidagi murakkab aloqalar tizimida ijtimoiy xodimlar jamiyatda ijtimoiy uyg’unlikni saqlash va rivojlantirishda muhim ro’l o’ynaydi. Millatlararo munosabatlar muhtida turli ko’rinishdagi muammolarni o’rganish, tahlil qilish, tizimli yondashuvlarni shakillantirish maqsadida ko’plab ijtimoiy ish usullaridan foydalaniladi. 1.Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning mediatorlik usuli– ijtimoiy xodimlarning etnik guruhlar o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etish, o’zaro tushunish va hamjihatlikni rivojlantirishga yordam beradigan faoliyatdir. Mediatorlik usulining asosiy maqsadi – turli millat vakillari o‘rtasida yuzaga keladigan nizolarni tinch yo’l bilan hal qilish, tomonlar o’rtasidagi muloqotni yaxshilash va barqarorlikni ta’minlashdir. 2.Millatlararo munosabatla muhtida ijtimoiy ishning maslahat berish usuli, millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xodimning turli etnik guruhlarga o’zaro hurmat va muloqotni rivojlantirishga yordam beradigan faoliyatdir. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usulining maslahat berish usulining maqsadi– mijozning yangi qarorlar qabul qilishi va muammolarni hal etishda o’ziga ishonchni rivojlantirishdir. Maslahatchi mijozga turli strategiyalar, vositalar va usullarni taqdim etadi, bu orqali muammolarni hal qilinish o’rganiladi. 3.Boshqaruv va tashkilotlar usuli ijtimoiy xodimlarning jamiyatdagi turli guruhlar o’rtasida o’zaro hamkorlikni va tinchlikni ta’minlashga qaratilgan faoliyatni anglatadi. Bu usulda ijtimoiy xodimlar jamiyatda tenglik va adolatni ta’minlash uchun muvofiqlashtiruvchi vazifani bajaradilar. 25 Boshqaruv va tashkilotlar usuli, ko’p millatli jamiyatlarda ziddiyatlarni boshqarish va barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usulining asosiy maqsadi– turli millat va madaniyat vakillari o’rtasida o’zaro tushunishni mustahkamlash, ijtimoiy adolatni ta’minlash, nizolarni oldini olish hamda milliy xilma-xillikni qo’llab-quvvatlash orqali jamiyatda barqarorlik va uyg’unlikni yaratishdir. 4.Millatlararo munosabatla muhtida ijtimoiy ishning etnik guruhlarni qo’llab-quvvatlash usuli turli etnik guruhlarning ijtimoiy integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan faoliyatdir. Ijtimoiy xodimlar etnik guruhlarni ma’naviy va amaliy yordam bilan ta’minlab, ularning etnik jamiyatga moslashishini yengillashtiradilar. Bu usul yordamida guruhlarning ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy farqlarni yengish, ularni teng huquqlarini qo’llab-quvvatlash va mustahkamlashga xizmat qiladi. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning etnik guruhlarni qo’llab-quvvatlashning asosiy maqsadi – ijtimoiy adolatni ta’minlash, madaniy xilma-xillikni saqlash va rivojlantirish, hamda etnik guruhlar o’rtasida o’zaro hurmat va hamkorlikni mustahkamlash orqali jamiyatda barqarorlik va birdamlikni ta’minlashdir. 5.Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning treninglar va ta’lim usuli millatlararo munosabatlar muhtida etnik guruhlar o’rtasida to’g’ri muloqot, bag'rikenglik va o’zaro hurmatni rivojlantirishga qaratilgan usuldir. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning treninglar va ta’lim usulining maqsadi turli etnik guruhlar vakillarini bilim, ko’nikma va qobiliyatlar bilan ta’minlash orqali o’zaro hurmat, hamkorlik va madaniy xilma-xillikni rivojlantirishga xizmat qiladi. 26 6.Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning tinchlikni tiklash va barqarorlikni ta’minlash usuli millatlararo munosabatlarda ziddiyatlar yuzaga kelgan holatlarda ishlatiladi. Bu usul orqali ijtimoiy xodimlar jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni saqlash uchun tinchlikni tiklashga qaratilgan faoliyat olib boradilar. Ular turli guruhlar o’rtasida muvozanatni saqlash, o’zaro anglashuni kuchaytirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga harakat qiladilar. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning tinchlikni tiklash va barqarorlikni ta’minlash usulining maqsadi bu turli etnik guruhlar o’rtasida nizolarni hal qilish, o’zaro ishonch va hamkorlikni rivojlantirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga harakat qiladilar. 7.Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning tashkilotlararo hamkorlik usuli millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy xodimlarning turli davlat va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda ishlashni anglatadi. Bu usulda ijtimoiy xodimlar, mahalliy va xalqaro tashkilotlar o’rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish orqali etnik guruhlarning huquqlarini himoya qilish va ularni jamiyatga integratsiya qilishga yordam beradi. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning tashkilotlararo hamkorlik usulining maqsadi bu turli tashkilotlar va muassasalar o’rtasida hamkorlikni rivojlantirish orqali millatlararo barqarorlikni mustahkamlash, ijtimoiy integratsiyani qo’llab-quvvatlash va etnik guruhlarning muammolarini hal qilishdir. Millatlararo munosabatlar muhitida ijtimoiy ish usullari jamiyatda tinchlikni mustahkamlas h, bag‘rikenglik ni rivojlantirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 36 XULOSA 36 N.M.Latipova, Q.Q.Inakov, V.S.Aleksiyeva, G’.O’.Xolmurodov. “Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish” Toshkent-2025, 282-291 bet 27 Bugungi kunda millatlararo munosabatlar masalasi jamiyat taraqqiyoti uchun dolzarb hisoblanadi, chunki turli etnik guruhlar o‘rtasida o‘zaro ziddiyat va to‘qnashuvlar tobora ortib bormoqda. Bunday holatlar ijtimoiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi hamda tinchlik va totuvlikni mustahkamlashni talab etadi. Shu sababli bu muammolarning oldini olish maqsadida davlat va jamiyat tomonidan bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Mazkur tadqiqot davomida millatlararo munosabatlar muhitida yuzaga keladigan muammolar, ularni aniqlash va bartaraf etish yo‘llari, shuningdek, ijtimoiy ish sohasining bu jarayondagi vazifalari atroflicha tahlil qilindi. Xususan, ijtimoiy xodimlarning aholi bilan ishlash, tushuntirish ishlarini olib borish, mediatorlik faoliyati, profilaktik tadbirlarni tashkil etish hamda ijtimoiy moslashuvni ta’minlashdagi roli yoritildi. Bilamizki, har bir mamlakatda turli millat va elat vakillari istiqomat qilib kelmoqda. Ularning tinch-totuv yashashi jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Turli madaniyat, urf-odat va qadriyatlarga ega bo‘lgan xalqlar o‘rtasida o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va hamkorlik muhitini shakllantirish millatlararo munosabatlarning asosini tashkil etadi. Lekin hammamizga ma’lumki etnik guruhlar o’rtasida bir qancha muammolar ko’zga tashlanmoqda. Yuzaga kelayotgan muammolar ko’pincha ijtimoiy tengsizlik, madaniy tushunmovchilik va axborot yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli davlat va jamiyat tomonidan millatlararo totuvlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosat, ta’lim-tarbiya ishlari hamda ijtimoiy ish xizmatlarni samarali yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etamoqda. Bu muammolarga nuqta qoyish maqsadida bir qancha qonun -hujjatlar yo’lga qo’yilgan , bir qancha sohalar ish olib bormoqda. Ijtimoiy ish sohasi ham millatlararo munosabatlar muhtida muammolarni oldini olish maqsadida izlanishlar olib borlmoqda, turli xil millatlar o’rtasidagi nizolar va kelishmovchiliklarni oldini olish uchun uchun bir qator texnalogiyalardan foydalanilmoqda. 28 O‘rganishl davomida shuni angladimki, qadimdan mamlakatim iz mehmondo‘st yurt bo‘lib, mamlakatimizda turli millat va elat vakillariga bag‘rikenglik va hurmat bilan munosabatda bo‘lib kelingan. O‘zbekiston hududida yashovchi xalqlarning tili, madaniyati, urf-odatlari va an’analarini e’zozlash jamiyat hayotining muhim qismi hisoblanadi.Tarixan xalqimiz boshqa millat vakillarini o‘z bag‘riga olgan, ular bilan tinch-totuv yashashga intilgan. Bugungi kunda ham davlat siyosatida millatlararo totuvlikni mustahkamlash, o‘zaro ishonch va hamjihatlik muhitini yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqd. Xulosa qilib aytganda, millatlararo munosabatlar jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining muhim omillaridan biridir. Turli millat va elat vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va hamkorlik muhitini shakllantirish tinchlik va totuvlikni ta’minlaydi. 29 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I.O'zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy qonun hujjatlar 1.O’zbekiston Respubliksi Konstitutsiyasi Toshkent: O’zbekiston nashriyoti 2023 II. Rahbariy adabiyotlar 1.I.A.Karimov. “ Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir “ Toshkent: O’zbekiston, 2007-yil, 148-bet. 2.I.A.Karimov. “ Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch “ Toshkent: O’zbekiston, 2016-yil, 75-bet. 3.Sh.M.Mirziyoyev. “ Yangi O’zbekiston tarraqiyot strategiyasi “ Toshkent: O’zbekiston, 2023-yil, 279-bet. III.O’quv adabiyotlar va darsliklar 1.O.Rashidov. “O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag’rikenglik “ Toshkent: Muharrir nashriyoti, 2022-yil , 3-bet. 2.R.Murtazayeva. “O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik” Toshkent:Go To Print , 2020-yil, 6-7-bet. 3.О.Musayev. “O’zbekiston millatlararo munosabatlar rivoji” Toshkent-2016-YIL 4.X.B.Saitxodjayeva. “Sotsiologiya” Toshkent: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2017-yil, 141-142-bet 5.N.S.Aliqoriyev, R.T.Ubaydullayev. “ Umumiy sotsiologiya “ Toshkent-1999-yil 6.N.M.Latipova , D.Axmedova. “ Ijtimoiy ish nazariyasi “ Toshkent: Zebo Print, 2024-yil, 168-bet 30 7.N.M.Latipova, Q.Q.Inakov, V.S.Aleksiyeva , G’.O’.Xolmurodov. “Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish “ Toshkent: Impres media nashriyoti, 2025-yil, 269-291 -bet 8.П.В.Павденка. “ Технологии социалной работы в различных сферах жизнедеятельности “ Москва -2009, С-271-273 9.А.В.Мозорова. “ Социальная конфликтологя” Москва-2009 С-165 10.E.Bagardus. “Social Distanse” University Microfilms 1959. 11.G.Allport. “ The nature of prejudice” Addison-Wesley Publishing. 1954 IV.Dissertatsiya va maqolalar 1.Q.Yo’ldoshova. “Millatlararo totuvlik va diniy bag’rikenglikning ta’minlashning tashkiliy huquqiy asoslari” Toshkent-2023 -yil, 19-bet V. Axborot manbalari 1.https://Prezident.uz 2.https://cyberlenika.ru 3.http://insonhuquqlari.uz 4.https://Xalq so’zi.uz 5.https://oyina.uz 6.Bukhari.uz 7.Yuz.uz 31 32

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.MILLATLARARO MUNOSABATLAR TUSHUNCHASINI

TADQIQ ETISHNING NAZARIY METADOLOGIK ASOSLARI

1.1. Millatlararo munosabatlar tushunchasi va uning tasnifi

1.2. Millatlararo munosabatlar tizimidagi muammolar va ularni aniqlash yollari

I I.BOB.MILLATLARARO MUNOSABATLAR MUHTIDA

IJTIMOIY ISHNING ZARURATI VA AHAMIYATI

2.1. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ishning maqsadi, vazifasi va ishlash yo’llari

2.2. Millatlararo munosabatlar muhtida ijtimoiy ish usullari

XULOSA

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить