Yoshlar subkulturasi – qiziqish yoki og‘ishlarning namoyon bo‘lishi

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI 
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI 
O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI 
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 
IJTIMOIY ISH KAFEDRASI 
BOLALAR VA YOSHLARNING IJTIMOIY HIMOYASI VA TA’MINOTI
FANIDAN 
KURS  ISHI 
Mavzu: Yoshlar subkulturasi-qiziqish yoki og’ishlarning namoyon bo’lishi
Toshkent-2024  MUNDARIJA: 
KIRISH 
I BOB.  YOSHLAR SUBKULTURASI VA UNING O’ZIGA XOS 
XUSUSIYATLARI. 
1.1.  Yoshlar subkulturasi va flesh-mob yuzaga kelgan ijtimoiy 
harakatlarning sotsiologik analizi. 
1.2.  Yoshlar subkulturasining o'ziga xos xususiyatlari 
II BOB. SUBMADANIYAT  TUSHUNCHASI  VA  ROSSIYA 
DAVLATIDA SUBMADANIY HODISALARNI TAHLIL 
QILISH 
2.1.  Submadaniyat tushunchasi. 
2.2.  Rossiyada ilgari yoshlar submadaniy hodisalarini tahlil qilish. 
2.3  Madaniyatshunoslik fanining turli xil bo’limlari 
XULOSA 
FOYDALANILGAN  ADABIYOTLAR RO’YXATI  KIRISH 
Kurs   ishi   mavzusining   asoslanishi   va   uning   dolzarbligi.   Kurs   ishimizning
asoslanishi   sifatida   zamonaviy   jamiyatda   bu   inson   to’g’risidagi,   uning   tabiati   va
imkoniyatlari   to’g’risidagi   masaladir.   Тabiatning   mavjudlik   qonuni   xilma-xil
bo’lganidek,   insonning   ichki   tabiati,   ya’ni   madaniyati   ham   tabiiy   muhit,   ijtimoiy
borliq va tarixiy davrlar  ta’sirida doimiy ravishda  o’zgarib turadi. Bu o’zgarish faqat
ilgarilab borish, yangi  qadriyatlarning vujudga kelishidangina  iborat  emas, Bu biron-
bir sohadagi buzilishlar, inqiroziy alomatlarning kuchayishi bilan ham xarakterlanishi
mumkin.   Hozirgi   zamon   ilmiy   texnika   taraqqiyotining   tabiiy   muhitga,   ma’naviy
hayotga va boshqa sohalarga salbiy ta’siri fikrimizning dalilidir. 
Kurs   ishining   obyekti   va   predmeti.   Kurs   ishining   obyekt   sifatida   yoshlar
subkulturasi-qiziqish   yoki   og’ishlarning   o’rganilish,   tahlil   qilish   jarayonlarini   hamda
yuzaga kelishi  predmet sifatida qabul qilsak bo’la oladi. 
Kurs ishining maqsadi:  Subkultura-bu ma'lum bir vaqtda jamiyatning turmush 
tarzi, urf-odatlari va bilimlari majmuini o’rganish kurs ishining maqsadi hisoblanadi. 
Kurs   ishining   vazifasi:   Kurs   ishining   vazifasini   tadbiq   etilishi,   uni   bilish
funksiyasi   bilan   qo’shib   o’rganilishini   talab   etadi.   Тarixiy   davrlar   madaniyatini
o’rganish   madaniyatlarni   qarama-qarshi   qo’yish,   ularga   baho   berish,   farq   qilish
maqsadlariga   emas,   balki   yangilikni   o’rganish,   boshqa   madaniyatlar   qimmatlaridan
baxramand   bo’lishiga   xizmat   qiladi.   Bu   vazifalarni   bajarishda   yoshlar   subkulturasini
o’rganish ustuvor vazifa hisoblanadi. 
Kurs   ishining   o’rganilganlik   darajasi .   Kurs   ishimizda   asosan   zaruriy
olimlarning  ilmiy  ishlaridan  foydalandik .   Xususan,  Qomusiy  olim  Abu  Nasr   Farobiy
«Baxt   saodatga   erishuv   haqida»   risolasida   inson   kamolatida   jamoaning   roli   katta
ekanligini ta’kidlab shunday deydi: «Kamolatga bir kishining o’zi yolg’iz (birovning  yoki   ko’pchilikning   yordamisiz)   erishuvi   mumkin   emas.   Har   bir   insonning   tug’ma
tabiatida va unga lozim bo’lgan har qanday ish va harakat jarayonida boshqa bir inson
yoki ko’pchilik bilan munosabatda bo’lish, o’zaro aloqa qilish hissiyoti bor, odamzod
jinsidan bo’lgan har qanday insonning ahvoli shu: u har qanday kamolatga erishuvida
boshqalarning ko’maklashuvlariga va ular bilan birlashishga muhtoj yoki majburdir» 1 . 
Individ   ijtimoiy   turmush   va   madaniyatga   qay   tarzda   jalb   qilinganligiga,   uning
tabiiy   imkoniyatlari,   harakati,   hissiyoti,   tafakkuri   sotsial-ahamiyatli   mazmun   bilan
to’ldirilganligiga va madaniy shakl kasb etganligiga qarab shaxs sifatida qaror topadi.
Madaniyat   individual   va   ijtimoiy   hayot   bilan   uzluksiz   birlikni   tashkil   topgan
vaqtgacha mavjud bo’ladi. 
1  Aliqоriеv N.S. va bоshqalar. Umumiy sоtsiоlоgiya T., TоshDU. 1999 y.  I BOB. YOSHLAR SUBKULTURASI VA UNING O’ZIGA XOS 
XUSUSIYATLARI 
1.1 Yoshlar subkulturasi va flesh-mob yuzaga kelgan ijtimoiy harakatlarning
sotsiologik analizi. 
Subkultura   so'zi   20-asrning   o'rtalarida,   amerikalik   sotsiolog   Devid   Rizman
(1909-   2002)   kitob   nashr   etgandan   keyin   qo'llanila   boshlandi.   Yolg'iz   olomon:
Amerikaning   o'zgaruvchan   xarakterini   o'rganish   (Yolg'iz   olomon:   Amerika
xarakterining o'zgarishini o'rganish), 1950 yilda.Ushbu mamlakat sotsiologik tahlilida
muhim   voqea   hisoblangan   ushbu   asar   ikki   turdagi   odamlarni   ajratib   ko'rsatdi:
dominant turmush tarzini passiv ravishda qabul qilganlar va o'zlarini ochib bergan va
"o'z   yo'lida"   yashashni   tanlagan   boshqalar.   Subkultura   atamasi   sotsiologiya,
antropologiya   va   semiotika   akademik   sohasida   keng   qo'llaniladi.   Bu   lotin   tilidagi
"sub"   prefiksidan   kelib   chiqqan   bo'lib,   "ostida"   va   "madaniyat"   degan   ma'noni
anglatadi,   bu   ma'lum   bir   vaqtda   jamiyatning   turmush   tarzi,   urf-odatlari   va   bilimlari
majmuini   anglatadi.Umuman   olganda,   submulturalarga   o'ziga   xos   did,   munosabat,
ramzlar,   kiyinish   usullari   va   til   ko'nikmalari   kiradi,   bu   ularni   aniqlaydi   va   shu   bilan
birga   ular   a'zo   bo'lgan   jamiyat   a'zolaridan   ajralib   turadi.Ko'pgina   hollarda,   ularning
pozitsiyasi gegemonlik madaniyati g'oyalari va qadriyatlariga qarshi turishni anglatadi.
Madaniyat e'tiqodlar, qadriyatlar va ifodali vositalar, ma'lum bir odamlar guruhi uchun
umumiy   bo'lgan   va   tajribani   tartibga   solish   va   bu   guruh   a'zolarining   xulq   -atvorini
tartibga   solishga   xizmat   qiladi.   Yuqorida   aytib   o'tilgan   sotsializatsiyaning   asosi
(shaxsning   xulq   -atvori,   psixologik   munosabati,   ijtimoiy   me'yorlar   va   qadriyatlar,
bilim   va   ko'nikmalarni   shu   jamiyatda   muvaffaqiyatli   ishlashiga   imkon   beradigan
assimilyatsiya   jarayoni)   -   bu   madaniyatni   qayta   ishlab   chiqarish   va   unga   etkazishdi.
keyingi avlodlar. Madaniyat bir xil tarixiy, siyosiy, demografik va iqtisodiy sharoitda
rivojlanadigan   mavjudot   emas.   Shuning   uchun   har   qanday   madaniyatda   bir   qator
submadaniy   shakllanishlar   mavjud.   Subkultura   nima   Submadaniyat   -   bu   ma'lum   bir
dunyoqarash bilan to'plangan, ularning  dunyoqarashini belgilaydigan o'ziga xos manfaatlar bilan birlashtirilgan odamlar
guruhining qadriyatlari va buyurtmalari majmui. Ya'ni, bu geografik jihatdan emas,
balki boshqa sabablarga ko'ra birlashgan odamlar birlashmasi: qiziqishlar, sevimli
mashg'ulotlar, dunyoqarash va boshqalar. Zamonaviy subkulturalar-globallashuv
hodisalaridan biri, bunda global ommaviy axborot vositalari (birinchi navbatda Internet)
tufayli odamlar o'z fikrlarini bir chetdan topa oladilar. globus, rasmlar, musiqa va
boshqa ma'lumotlarni almashish. Aksariyat ko'pchilik zamonaviy subkulturalar ular
yoshlardir va ular jamiyatda hukmron bo'lgan madaniyatni, uning me'yorlari,
stereotiplari va qadriyatlarini rad etishiga asoslangan. Bu rad etish o'ziga xos ko'rinish,
o'zini tutish, mashhur bo'lmagan musiqaga bo'lgan ishtiyoq bilan namoyon bo'ladi 2 .
Ko'rinib turibdiki, yoshlar jamiyat tomonidan o'rnatilgan madaniy me'yorlardan
himoyalangan va o'z dunyosi haqida o'z tushunchalarini topishga, o'z qoidalari va
qadriyatlarini shakllantirishga harakat qilmoqda. Boshqacha aytganda, biz ijtimoiy -
madaniy norozilik haqida gapirayapmiz. Boshqa barcha ijtimoiy hodisalar singari,
subkulturalarning paydo bo'lishining ham o'ziga xos sabablari bor. Bu, birinchi
navbatda, jamiyatda rivojlanayotgan qarama-qarshiliklar, bu esa, o'z navbatida,
jamiyatning ilmiy-texnik, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy jihatlari bo'yicha tez va notekis
rivojlanishining natijasidir 3 . Yoshlar va o'smirlar bu qarama -qarshiliklarni kuchliroq
his qiladilar, lekin hayotiy tajriba yo'qligi sababli ularni shakllantira olmaydilar va
jamiyatda nimani va qanday o'zgartirish mumkinligini bilishmaydi. Yoshlarning o'ziga
xos energiyasi va maximalizmi tufayli ularning noroziligini bildirish shakli ba'zan
haddan tashqari, buzg'unchi va kuchli antisotsial xarakterga ega bo'ladi. Inson yosh,
baquvvat va sog'lom bo'lsa-da, uning e'tiborini asosan atrofdagi hodisalar va narsalar
egallaydi. Flashmob - oldindan rejalashtirilgan ommaviy tadbir. Bunday shoularni
tashkil etish Internetning ko'magida amalga oshiriladi, bu esa ko'plab ishtirokchilarga
fleshmob senaryosiga, uni o'tkazish joyi va vaqtiga kelishishga imkon beradi. Ayni 
2 Bеkmuradоv M. Sоtsiоlоgiya asоslari T., «Fan» 1994 y.
3 Хоlbеkоv A. Idirоv U. Sоtsiоlоgiya Lug`at T., «Ibn Sinо» 1999 y. tarjimada   bu   so'z   "olomonning   porlashi"   degan   ma'noni   anglatadi.   Bunday
harakatlarda ishtirokchilar pul ololmaydilar, jamoat tartibini buzmaydilar va ommaviy
axborot   vositalarida   o'z   faoliyatini   yoritishmaydi.   Haqiqiy   uydagilar   siyosiy   yoki
reklama   maqsadlariga   intilmaydilar.   Flashmob   megakatlar   hayotining   zamonaviy
belgisidir.  U  g'ayritabiiy  bo'lmagan  joyda  paydo  bo'ladi.   Sharaflar   flashmob   -  taniqli
hayotda   juda   depressiv   tarzda   qabul   qilinadigan   estetika   olomonining   shakllanishi.
Flashmob   nima   ekanligini   tushunish   oson,   aniq   bir   misol   bo'lsa.   Bu   shaharning
markaziy   maydonida   yoki   metro   stantsiyasida   ko'cha   raqsidir,   shoshma-
shoshmaslikning bir qismi, o'z biznesida, o'tayotgan yo'lovchilar birdaniga raqs tusha
boshlaydi, birdaniga tovushli musiqa bilan oddiy va quvnoq raqsga tushadigan ajoyib
musiqa   bilan   sinxronlashadi.   Bunday   raqs   shodasi   juda   chiroyli   va   nafaqat
hayratlanarli   ko'rinishi,   balki   estetik   zavq   bag'ishlashi,   shuningdek   boshqalarning
kayfiyatini mukammal ko'tarishi mumkin.
1.2 Yoshlar subkulturasining o'ziga xos xususiyatlari
Yoshlar   subkulturasining   o'ziga   xos   xususiyatlari   Jamiyat   madaniyati   juda
murakkab   va   juda   ko'p   qirrali   hodisa   sifatida   harakat   qiladi.   Ko'pgina   ijtimoiy
qatlamlar   va   sinflardan   iborat   jamiyatda   bo'lgani   kabi,   madaniyatda   turli   xil   tarkibiy
elementlar - madaniy kenja turlar mavjud: 
Voyaga etmaganlar va yoshlar madaniyati;
Dunyoviy va diniy madaniyatlar; 
Qishloq va shahar madaniyati; 
An'anaviy  
Xalq va kasbiy madaniyat. 
Ushbu   element,   shuningdek,   submadaniyat,   xususan,   yoshlar   subkulturasi
hisoblanadi.     madaniyat   turli   xil   mikrokulturalar,   subkulturalar,   shuningdek,   uning tarkibiy   tuzilish   sxemasiga   kiritilgan   tarkibiy   qismlarining   kombinatsiyasi   sifatida
ishlaydi.  Subkultura  bir necha mezonlar asosida shakllanadi: 
 
yoshi; 
etnik; 
diniy; 
ijtimoiy farqlari. 
Yoshlar   subkulturasiga   kelsak,   tor   ma'noda   bu   ijtimoiy   guruh   ehtiyojlarini
qondirish   uchun   yoshlarning   o'zlari   yaratadigan   madaniyat 4 .   Bugungi   kunda   yoshlar
madaniyati   allaqachon   mavjud   bo'lgan   yoshlar   madaniyatining   an'analaridan
tashqariga   chiqdi   va   nafaqat   yoshlar   vakillari   tomonidan   yaratilgan,     ya'ni   ommaviy
madaniyat   uchun   yaratilgan   madaniyatni   o'z   ichiga   oladi.   Zamonaviy   ommaviy
sanoatning juda katta qismi yoshlarning ehtiyojlarini qondirishga va ularning qiziqish
va ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan 5 . 
Bular quyidagi sohalarni o'z ichiga oladi: 
Dam olish faoliyati doirasi; 
Ko'ngil ochish doirasi; 
Zamonaviy moda sanoati; 
 poyabzal, zargarlik buyumlari va  aksessuarlari ishlab chiqarish. 
Ehtimol,   shuning   uchun   yoshlarning   rivojlanish   yo'nalishi   o'zgardi:   agar   ilgari
ular   tezroq   o'sib,   ota-onalariga   teng   bo'lishga   va   ularning   g'amxo'rligidan   xalos
bo'lishga harakat qilsalar, bugungi kunda aksil-harakatlar paydo bo'ldi. Ularning 
4 Bеkmatоv A. Sоtsiоlоgiyaga kirish, Andijоn. 1995 y. 
5 Bеkmuradоv M. Оta-Mirzaеv О. Aliqоriеv N. va bоshqalar. Sоtsiоlоgiya T., 2000 vakillari   o'sishni   rad   etishadi,     kiyinish   uslubi   bilan   saqlashga   intilishadi.   Ular,
shuningdek,   yoshlar   vakillaridan   slang,   moda,   aloqa   va   xatti-harakat   turlarini   jalb
qilishadi va shu kabi faol hayot tarzini (sport, ko'ngil ochish, bo'sh vaqtlar) o'tkazishga
harakat qilishadi. 
Bola   ijtimoiylashuvining   shartlaridan   biri   tengqurlar   bilan   munosabatga
kirishishdir.   Bu   munosabat   bolalar   bog’chasi   guruhi,     turli   norasmiy   bolalar   va
o’smirlar   birlashmalari   kabi   kichik   guruhlarda   shakllanadi.   Bolalar   va   o’smirlar
guruhlarida   tengdoshlar   orasida   fuknsional,   emotsional   shaxsiy   munosabatlar
o’rnatiladi. 
Funksional munosabatlar bolalar faoliyatining alohida sohalari (mehnat, 
o’qish)da qayd etilgan bo’lib, kattalarning bevosita rahbarligi ostida guruhdagi xulq-
atvor normalarini o’zlashtirish orqali shakllanadi. Tengdoshlar guruhhining hamma 
a’zolari ham yosh jihatdan teng bo’lmaydi. Bu guruhga har xil yoshdagi, biroq 
umumiy qadriyatlar, munosabatlar tizimi yoki qiziqishlari bilan birlashgan bolalar ham
kirishi mumuikn. Tengdoshlar guruhi a’zolarining soni turlicha bo’lishi mumkin. 
O’rtoqlar guruhida 2-3dan 5 gacha, og’aynilar guruhida 7-9 gacha, assatsial guruhlarda
20 tagacha, rasmiy guruhlar-sinf, to’garak va boshqalarda 30-40 tagacha a’zo bo’lishi 
mumkin. 
Tengqurlar guruhi odatda a’zolarining hududiy yaqinligi asosida shakllanadi. 
Tengqurlar guruhi individual qiziqishlarni
ng mos tushishi, rasmiy
tashkilot(sinf,skautlar  guruhi  va  boshqalar)   borligi  va  guruh a’zolari  urtasida  shaxsiy
munosabatlar   mavjudligi   tufayli   shakllanadi.   Bu   munosabatlar   guruh   a’zolarining
xarakter   va   o’zaro   ta’sirlarida,   shuningdek   sinfda   rollarni   taqsimlashda   namoyon
bo’ladi. 
Birinchidan yetakchi ajralib chiqadi. Eksperimental tadqiqotlarda yetakchisi 
bo’lmagan guruh aniqlanmagan. Sohaviy yetakchilar ham bo’lishi mumkin. Masalan,  aqliy, emotsional, ishbilanmon yetakchi bo’lishi mumkin. Tenqurlar guruhini bir necha
parametrlar bo’yicha tasniflashimiz mumkin: 
Ijtimoiy   tizimidagi   yuridik   maqomiga   ko’ra   tengqurlar   guruhlari   rasmiy,   ya’ni
jamiyat   tomonidan   tan   olingan,   biror   bir   davlat   yoki   jamoat   tashkiloti   bilan   bog’liq
bo’lgan guruhlar va norasmiy-o’z-o’zidan mavjud bo’lgan guruhlarga bo’linadi. 
Ijtimoiy   psixologik   maqomiga   ko’ra   ular   ikkiga   bo’linadi,   ya’ni   mansublik
guruhi-uning   haqaqiy   a’zolari   mavjud   (sinf,   sport   klubi   va   boshqalar)   va   referent
guruhi- bunga inson mansub emas, biroq hayolan tayanadi. 
Faoliyat yuritishning barqarorligi va uzoq muddatliligiga qarab doimiy, 
vaqtinchalik hamda hodisaviy guruhlarga ajratiladi. 
Hudud   jihatidan   ular   hovli,   mahalla   yoki   biror   bir   muassasa   tarkibida   faoliyat
yuritishlari   mumkin.   Etakchilik   borasida   ular   demokratik   va   avtoritar   guruhlarga
bo’linishadi. 
So’nggi   10   yilliklarda   tengqurlar   guruhlari   voyaga   yetayotgan   avlod
ijtimoiylashuvida   eng   muhim   mikroomillardan   biriga   aylandi.   Avvalgi   davrlarga
qaraganda   ularning   o’rni   ancha   jiddiylashdi,   bunga   bir   qator   jarayonlar   o’z   ta’siri
ko’rsatdi. 
Urbanizatsiya   shunga   olib   keldiki,   borgan   sari   ko’p   bolalar,   o’smirlar
shaharlarda   yashashyapti   va   u   yerda   ko’proq   tengdoshlar   bilan   muomala   qilish
imkoniga   ega   bo’lishmoqda.   bu   muomalani   kattalar   to’liq   nazorat   qila   olishmaydi.
Katta   oilaning   kichiklashuvi   bir   bolali   va   to’liqsiz   oilalarning   ko’payishi,   oilalarning
noto’g’ri 
tashkillashtiril
ganligi bolalar uchun oiladagi emotsianal aloqalarning
yetishmovchiligini uydan tashqarida to’ldirish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Umumiy 
o’rta ma’lumot OAVlar shunga olib keladiki, voyaga yetayotgan avlod o’zlarining  savodxonliklari va madaniy rivojlanishlari darajasiga ko’ra ancha tenglashib qolishdi.
Shuningdek, bolalarning tengqurlar guruhlariga birlashishlariga nafaqat kiyim-kechak
yoki turmak, balki hayot tarzini ham belgilab beruvchi moda ham ta’sir ko’rsatmoqda. 
Bolalar,   o’smirlar   va   o’spirinlar   bir   vaqtning   o’zida   bir   necha   bir-birdan
farqlanuvchi   guruhlarga   a’zo   bo’lishlari   mumkin.   Rasmiy   guruhlar   (sinf,   sport
to’garagi va boshqalar) bolalar ijtimoiylashuviga ular hayotiy faoliyatining mazmuni,
ularda   shakllangan   o’zaro   munosabatlarning   xarakteriga   bog’liq   ravishda   ta’sir
ko’rsatadi.   Norasmiy   guruhlar   bolalar,   o’spirinlar   va   o’smirlar   ijtimoiylashuviga
ularning tarkibi, yo’naltirilganligi yetkachilik turiga ko’ra ta’sir ko’rsatishadi. 
Turli yosh va ijtimoiy madaniy xususiyatlarga ega bo’lishiga qaramay 
tengqurlar guruhining ijtimoiylashuvdagi funksiyalari universaldir.  Birinchidan,  
guruh a’zolarini shu jamiyat madaniyatiga o’rgatadi, ya’ni ularning xulq-atvorini 
guruh a’zolarining milliy, diniy, mintaqaviy, ijtimoiy mansubligiga moslashtiradi. 
Ikkinchidan,  tengqurlar guruhlarida ijobiy xulq-atvorga o’rgatiladi. Bu ularga 
namunaviy xulq-atvorlarni ko’rsatish, g’ayri ijtimoiy xulq-atvorlarga nisbatan chora 
qo’llash orqali amalga oshiriladi.  Uchinchidan,  tengdoshlar guruhlari bolalar, 
o’smirlar va o’spirinlarning kattalar, xususan ota-onalar ta’siridan avtanomlashuvlari 
jarayonida muhim o’rin tutadi.  To’rtinchidan  guruh o’z a’zolariga yosh 
submadaniyatidan mustaqil bo’lish imkonini beradi. 
Jamiyat   madaniyati   juda   murakkab   va   juda   ko'p   qirrali   hodisa   sifatida   harakat
qiladi.   Ko'pgina   ijtimoiy   qatlamlar   va   sinflardan   iborat   jamiyatda   bo'lgani   kabi,
madaniyatda   turli   xil   tarkibiy   elementlar   -   madaniy   kenja   turlar   mavjud:   Voyaga
etmaganlar va yoshlar madaniyati; Dunyoviy va diniy madaniyatlar; Qishloq va shahar
madaniyati;   An'anaviy   va   innovatsion   madaniyat;   Xalq   va   kasbiy   madaniyat.
shuningdek,   submadaniyat,   xususan,   yoshlar   subkulturasi   hisoblanadi.   Umuman
olganda, madaniyat turli xil mikrokulturalar, subkulturalar, shuningdek,  uning   tarkibiy   tuzilish   sxemasiga   kiritilgan   tarkibiy   qismlarining   kombinatsiyasi
sifatida   ishlaydi.   Eslatma   1   Subkultura   bir   necha   mezonlar   asosida   shakllanadi:
odamlarning jinsi, yoshi, etnik, diniy va ijtimoiy farqlari, ularning o'ziga xos belgilari.
Yoshlar   subkulturasiga   kelsak,   tor   ma'noda   bu   ijtimoiy   guruh   ehtiyojlarini   qondirish
uchun  yoshlarning  o'zlari  yaratadigan  madaniyat.  Bugungi   kunda  yoshlar  madaniyati
allaqachon mavjud bo'lgan yoshlar madaniyatining an'analaridan tashqariga chiqdi va
nafaqat   yoshlar   vakillari   tomonidan   yaratilgan,   balki   yoshlar   uchun,   ya'ni   ommaviy
madaniyat   uchun   yaratilgan   madaniyatni   o'z   ichiga   oladi.   Zamonaviy   ommaviy
sanoatning juda katta qismi yoshlarning ehtiyojlarini qondirishga va ularning qiziqish
va ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Bular quyidagi sohalarni o'z ichiga oladi: Dam
olish faoliyati doirasi; Ko'ngil ochish doirasi; Zamonaviy moda sanoati; Yoshlar uchun
kiyim-kechak,   poyabzal,   zargarlik   buyumlari   va   aksessuarlari   ishlab   chiqarish.
Ehtimol,   shuning   uchun   yoshlarning   rivojlanish   yo'nalishi   o'zgardi:   agar   ilgari   ular
tezroq   o'sib,   ota-onalariga   teng   bo'lishga   va   ularning   g'amxo'rligidan   xalos   bo'lishga
harakat   qilsalar,   bugungi   kunda   aksil-harakatlar   paydo   bo'ldi.   Ularning   vakillari
o'sishni   rad   etishadi,   yoshlikni   tashqi   qiyofasi,   kiyinish   uslubi   bilan   saqlashga
intilishadi. Ular, shuningdek, yoshlar vakillaridan slang, moda, aloqa va xatti-harakat
turlarini   jalb   qilishadi   va   shu   kabi   faol   hayot   tarzini   (sport,   ko'ngil   ochish,   bo'sh
vaqtlar) o'tkazishga harakat qilishadi. 
O’rtoqlar   va   og’aynilar   guruhlari   kiyinish,   yurish-turish   borasida   tengdoshlar
jamiyatiga mos bo’lishga harakat qilishadi. Shu bilan bir vaqtda o’z mustaqilliklarini
ham   saqlashadi.   Ya’ni   boshqa   bolalarni   o’z   guruhlariga   qo’shmaslikka   harakat
qilishadi.   Beshinchidan,   tengdoshlar   guruhlari   bolalar   tomonidan   o’z-o’zini   anglash,
o’z-o’zini belgilab olish masalalarini yechishga qulay yoki noqulay sharoitlar yaratib
beradi. Oltinchidan, guruh o’z a’zolari tomonidan “ekologik chuqurlik” sifatida qabul
qilinadigan spetsifik ijtimoiy tashkilot hisoblanadi.  Guruhda emotsional va shaxsiy munosabatlar ham shakllanadi. Bolalar va yosh 
o’smirlar guruhlarida emotsional munosabatlarning asosiy funksiyasi tengqurlar xulq-
atvorini umumqabul qilingan xulq-atvor normalariga moslashdir. Bu holatda do’stlik 
rishtalari, simpatiya birinchi o’ringa ko’tariladi. Aslida ular ontogenezda ancha avval 
paydo bo’lishgan. Agar maktabgacha yoshdagi bola ularga amal qilsa, bu holat boshqa
bolalar tomonidan ijobiy qabul qilinadi. 
Shaxsiy munosabatlar guruhdagi o’zaro bog’liqlik bo’lib, bunda bir bola xulq-
atvorining sababi boshqa bola uchun shaxsiy ma’noga ega bo’ladi. Shaxsiy 
munosabatlar bola atrofdagilar bilan munosabatda kattalar rolini bajarganda yorqin 
namoyon bo’ladi. 
Bolalar hamjamiyati bolalar submadaniyatining tashuvchisi hisoblanadi. Bolalar
submadaniy
ati–bu bolalarga jamiyatga ko’nikishlari
ga va o’z normalarini
yaratishlariga ko’maklashuvchi madaniy hudud va muomala doirasidir. 
Bolalar   submadaniyati   bolaning   ilk   ijtimoiylashuvi   vazifasini   bajaradi.
O’smirlar,   o’spirinlar   submadaniyatining   namoyon   bo’lishiga   ijtimoiy   harakatning
yangi shakllarini tuzish kiradi. Bu ijtimoiy pedagog tomonidan to’g’ri qabul qilinishi
kerak. O’smirlar kichkina bolalardan ancha faollar va o’z o’rinlarini topishlari uchun
yangi   faoliyat   va   xulq-atvor   shakllarini   qidirishadi.   Biroq   ular   ancha   tavakkalchi   va
bunga tayyor emaslar. O’spirinlik davrining inqirozi ham ko’p borada yangi muqobil
faoliyat normalarini yaratishga bog’liq. SHuning uchun o’spirin-o’smir submadaniyati
nafaqat   ijtimoiylashtiruvchi,   balki   konstruktiv   ijodiy   funksiyani   ham   bajaradi.
O’smirlar   va   o’spirinlar   submadaniyatini   kattalar   olamidan   ajratib   turuvchi   omillar
madaniy   va   texnologik   o’zgarishlar,   yolg’izlik   OAVlarning   qarama-qarshi   ta’siri,
ijtimoiy   muhitning   beqarorligi   bilan   bog’liq.   Bu   hollarda   o’spirinlar   va   o’smirlar
guruhlari turli g’ayri-ijtimoiy xarakatlarga intilishlari xam mumkin.  O’spirinlar va o’smirlar submadaniyati rivojlanishining ikki yo’nalishi mavjud.
Birinchisi   u   umumiy   jihatlarga   ega   bo’lib,   turli   mintaqa   va   yo’nalishlarga   ajraladi.
Ikkinchi yo’nalish yoshlar submadaniyatiga g’ayri madaniyatlarning ta’siriga bog’liq.
Bu   holatda   biz   mavjud   jamiyatning   huquqiy   asoslariga   tajovuz   qilmaydigan,   birq
axloq   umumqabul   qilingan   xulq-atvor   normalariga   qarshi   chiquvchi   yoshlarni
uchratishimiz   mumkin.   g’ayri   madaniyatning   borligi   va   uning   tarqalishi   u   yoki   bu
jamiyatning inqirozidan hamda insonlarning qoniqmayotganligidan dalolat beradi.  II BOB. SUBMADANIYAT TUSHUNCHASI VA ROSSIYA DAVLATIDA
SUBMADANIY HODISALARNI TAHLIL QILISH 
2.1 Submadaniyat tushunchasi. 
Submadaniyat   (lotincha:   sub   —   „ost“   va   madaniyat)   jamiyatshunoslik,
antropologiya   va   madaniyatshunoslik   atamasi   bo lib,   jamiyat   madaniyatining   keskinʻ
farqlanuvchi   bir   qismini   anglatadi.   Submadaniyat   ichida   o ziga   xos   kiyinish,   jargon,	
ʻ
hatti-harakat   va  boshqa   madaniy  normalar   bo lishi   mumkin.   Submadaniyatlar   milliy,	
ʻ
demografik, professional, geografik va boshqa asoslarda shakllanishi mumkin. Bundan
tashqari yoshlar orasidagi submadaniyatlar alohida ajratiladi. 
Zamonaviy jamiyatning yoshlar submadaniyatining o'ziga xos xususiyatlari. 
Subkulturalar. O'zini yangi muhitda o'rnatish istagi 
Subkulturaning mohiyati va xususiyatlari 
Yuqorida aytib o'tganimizdek, har bir jamiyat o'ziga xos murakkab tuzilishga 
ega. U o'z qadriyatlari va tushunchalariga ega, maxsus urf-odatlar va urf-odatlar 
qo'llab-quvvatlanadi. Umumiy qabul qilinganlardan farq qiladigan me'yorlar va 
qadriyatlar tizimiga subkultura deyiladi. Ammo bu tushuncha juda ko'p qirrali va 
noaniqdir, shuning uchun tadqiqotchilar hanuzgacha quyidagi ta'riflardan birini tanlay 
olmaydilar: Subkulturatsiya - bu an'anaviy madaniyatdan kelib chiqqan, ammo ayni 
paytda o'zining tubdan qarama-qarshi fikrlariga ega bo'lgan professional fikrlash orqali
o'zgartirilgan qadriyatlar tizimi; Submadaniyat bu turmush tarzini, dunyoqarashini, uni
tashuvchilarining xatti-harakatlarini aniqlaydigan odamlarni tashkil etishning maxsus 
shakli. Submadaniyat o'zining urf-odatlari va manfaatlarida an'anaviy, tanish 
madaniyatdan tubdan farq qiladi; Subkulturatsiya - bu an'anaviy madaniyatning salbiy 
xususiyatlarini aks ettiradigan muayyan normalar va qadriyatlarning kombinatsiyasi, 
shuning uchun bu rad etiladi. Subkultura ijtimoiy hodisa va hodisa sifatida o'ziga xos,  o'ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, bu an'anaviy madaniyatga rioya qilganlar 
ko'taradigan majburiyatlard
an va javobgarlikda
n ozodlikdir. Ikkinchidan,
subkulturatsiya, asosan,  odam o'zini  ifoda qilishi  yoki o'z manfaati  vakillari, hamfikr
bo'lgan odamlar bilan hamjihatlikni namoyon qilishi mumkin bo'lgan eng samarali va
samarali vositalardan biridir. Uchinchidan, subkultura ma'lum bir sotsializatsiya rolini
o'ynaydi.   Bu   subkultura   doirasida   inson   doimiy   ravishda   o'zgarib   turadigan   ijtimoiy
sharoitlarga   to'liq   moslasha   olishiga   asoslanadi.   Agar   inson   dunyoning   qolgan
qismidan   doimiy   ravishda   ajralib   turadigan   bo'lsa,   bu   juda   muammoli.   Shuningdek,
subkulturaning o'ziga xos xususiyati tashqi norozilik bilan ichki bir xillikni o'z ichiga
olishi kerak. Subkulturaning vakillari har doim aniq nimaga muhtojligini, faoliyatining
maqsadi nima ekanligini va agar ular to'satdan guruhdagi xatti-harakatlar qoidalaridan
chetga chiqishsa nima bo'lishini bilishadi. Bundan tashqari, tashqi dunyo bilan bog'liq
holda, subkulturalarga qarshi turish mumkin va ba'zida u dushmanlik holatiga tushishi
mumkin.   Bu   subkulturaning   quyidagi   xususiyatini   -   uning   marginalligini   anglatadi.
Eslatma   3   Jamiyatda   subkulturatsiya,   albatta,   ozchilikning   manfaatlarini   aks
ettiradigan   salbiy   hodisa,   degan   stereotip   mavjud.   Ba'zan   shunday   bo'ladi:   bugungi
kunda   umumiy   qabul   qilingan   me'yor   va   qoidalarga   javob   bermaydigan   va
fuqarolarning ayrim toifalariga zarar etkazadigan bunday subkulturalar mavjud. Yosh
tavsifi   subkultura   shakllanadigan   asosdir.   Rokerlar,   panklar,   metallerlar,   prokat,
beatloman   kabi   submadaniyatlarning   paydo   bo'lishi   shu   yerdan   boshlanadi.   Bu
odamlarning barchasi ma'lum  shuningdek, bir xil hodisa, shaxsiyat (ijrochi, yozuvchi,
rassom), musiqiy yoki kino janrlariga qiziqish uyg'otadi. Bundan tashqari, ma'lum bir
subkulturalar   paydo   bo'lgan   vaqt,   o'sha   davrda   qanday   ijtimoiy   va   madaniy   voqealar
sodir   bo'lganligi   va   submadaniyat   ularga   qanday   javob   berganligi   juda   muhim   rol
o'ynaydi.   Shuningdek,   subkulturalarning   paydo   bo'lishi   va   keyingi   rivojlanishiga
jamiyatdagi   turmush   tarzi,   aholi   turmush   darajasi,   yirik   voqealar   va   zarbalar   ta'sir
qiladi.   Subkulturalarni   hayotning   yaxshilanishi   bilan   faollashtirish   mumkin,   ammo
aksincha - salbiy o'zgarishlar ta'sirida yo'qolishi mumkin. Shunday qilib, subkulturalar  - faollashtiruvchilar va "inqiroz" submulturalari mavjud, ularning har biri hozirgi 
voqea va hodisalarga javob beradi. 
2.2 Rossiyada ilgari yoshlar submadaniy hodisalarini tahlil qilish 
Yoshlar subkulturalarini o'rganish yoshlar sotsiologiyasining muhim sohasidir. 
XX asrning 60-yillaridan boshlab turli mamlakatlarning yetakchi sotsiologlari ushbu 
muammoni hal qilishmoqda. Rossiyada ilgari yoshlar submadaniy hodisalarini tahlil 
qilish 80-yillarning oxiri juda tor doirada o'tkazildi. Buning sababi edi bu hodisalar, 
belgilangan ilmiy paradigmalar tufayli, ijtimoiy patologiya sifatida qabul qilindi va 
bunday mavzular asosan tabiatda va uning ichida yopiq edi rivojlanish u yoki bu 
tadqiqotchi tomonidan erkin amalga oshirib bo'lmas edi tadqiqot jamoasi. Bunga 
G'arbga xos bo'lgan subkulturalar yosh avlodning ijtimoiy va madaniy faoliyati 
shakllarida kam namoyish etilganligi ham ta'sir ko'rsatdi. 80-yillarning oxiridan 
boshlab, tadqiqotchilar e'tiborini Rossiyada ham, chet ellarda ham yosh 
submulturalariga qaratdilar. Yoshlar sub-bo'limlari madaniyat o'quv adabiyotlarida 
ajralib turadi. Shunday qilib, "Yoshlar sotsiologiyasi" darsligida deji ”(Sankt-
Peterburg, 1996), ZV Sikevich tomonidan yozilgan bo'limda yoshlar submadaniyati 
ostida bu "umumiy turmush tarzi, xatti-harakati, guruh me'yorlari, qadriyatlari va 
stereotiplariga ega bo'lgan ma'lum bir yosh avlod madaniyati" degan ma'noni 
anglatadi. Muallif yoshlar subkulturasi butun bir avlodning o'ziga xos xususiyatlaridan
biri ekanligini, "butun yosh avlod uchun biron bir tarzda yoki boshqasiga xos bo'lgan 
ma'lum bir madaniyatli" yadro "borligini ta'kidlaydi. Fikr bildirilgan fikr ko'plab 
tarafdorlarga ega, masalan isbotlangan iqtiboslarni takrorlash orqali. boshqasida rizq 
o'quv qo'llanma. 
Madaniyatshunoslik-   madaniyat   rivojlanishining   eng   umumiy   qonuniyatlarini
o’rganadi.   Uning   manbai   insoniyat   yaratgan   barcha   madaniy   qadriyatlardir.
Madaniyatshunoslikning asosiy vazifasiga insonning tabiat, jamiyat bilan birgalikdagi  faoliyatini hamda kishilarning ma’naviy turmushiga oid barcha jarayonlarni tadqiq 
qilish kiradi. Uning tadqiqot manbai bo’lib: 
inson yaratgan san’at sohasi; 
kishilarning muomala vositasi bo’lgan til; 
jamiyat boyligi va mezoni bo’lmish bilim; 
ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy tashkilotlar; 
jamiyatda sodir bo’luvchi demografik va etnik jarayonlar xizmat qiladi. 
Madaniyatshunoslik umumnazariy fan hisoblanib, unga xos bo’lgan xususiyat -
insonning   madaniy   hayoti   hodisasini   tartibli   tizimga   solib   yondashish   hisoblanadi.
Shuningdek, madaniyat gumanitar bilimlarni o’zida mujassam  qilgan holda namoyon
bo’lishi bilan birga bilishning o’ta murakkab ob’ekti hamdir. 
Madaniyat   -   bu   insonlarning   ijodiy   faoliyati   tufayli   yaratilgan   moddiy   va
ma’naviy boyliklar majmuigina bo’lib qolmay, ayni paytda u jamiyat taraqqiyotining
darajasini   ham   ifodalaydi,   ya’ni,   jamiyatdagi   bilim,   mezon   va   qadriyatlarning
yig’indisi 
madaniyatda gavdalanadi. Madaniyatni o’rganishda ob’ektiv qonuniyatlar,
hodisalardagi   sababiy   bog’liqlik   haqidagi   an’anaviy   tasavvurlardan   foydalanmaslik
ham   mumkin.   Umumiy   bir   soha   sifatida   madaniyatga   sistemali   yondashuv   bir-biriga
ta’sir etuvchi turli madaniyat sohalarining o’ziga xos xususiyatlarini qismlarga bo’lib
emas,   balki   ularni   yaxlit   tasavvur   qilish   imkoniyatini   beradi.   Sistemali   yondashuv
tadqiqotning   juda   ko’p   uslublaridan   foydalanishga   imkon   yaratadi.   Ya’ni,   ayrim   bir
uslublar   bilan   olingan   natijalarni   boshqalariga   qarama-qarshi   qo’ymasdan   va
mutlaqolashtirmasdan xulosa chiqarishga asos bo’ladi. 
Madaniyat   tarixida   turli   yo’nalishlar-fan,   texnika,   ta’lim,   maishiy   turmush,
ijtimoiy qarashlar, adabiyot va hokazolarni kompleks tarzda o’rganishadi: madaniyat 2
ga bo’linadi:  Moddiy madaniyat; 
Ma’naviy madaniyat; 
Madaniyat   –   bu   jamiyat   taraqqiyotining   ma’lum   bir   tarixiy   bosqichdagi
darajasidir.   Kishilar   hayoti   va   faoliyatini   tashkil   etish   shaklida   ifodalangan,   insonlar
tomonidan   yaratilgan   moddiy   va   ma’naviy   qadriyatlar   hamda   insoniyat   tomonidan
yaratilgan   madaniy   boyliklar   faqat   o’tmish   kishilaridan   qolgan   boyliklar   bo’lib
qolmay,   balki   o’zida   inson   aql-zakovati,   hayoti   to’g’risidagi   fikr   va   o’ylarini   aks
ettiruvchi ko’zgu hamdir. 
Aynan,   sistemali   yondashuv   madaniyatga   o’ziga   xos   shaklda   munosabat
bildirgan   holda   kishilar   hayot   faoliyati   sohalarini   ham   tushunish   imkonini   beradi.
Bulardan madaniyat sohalari, madaniyat  institutlari  tashkil  topib, ular aniq tuzilmaga
va   aniq   vazifalarga   ega   bo’lgan   holda   ijtimoiy   munosabatlar   tamoyili,
kommunikatsiya, madaniy namunalarni tashkil qilib madaniyat tizimini belgilaydi. 
2.3 Madaniyatshunoslik fanining turli xil bo’limlari 
Madaniyatshunoslik fanining quyidagi bo’limlari mavjud: 
1. Madaniyat   falsafasi-  madaniyatdagi  murakkab va  ko’pmaqsadli   jarayonlarni
tahlil qilishda yondashuvning eng umumiy tamoyillarini namoyon qilib, qiyosiy tahlil,
tasniflashga   asoslanadi.   Madaniyatni   falsafiy   anglash,   falsafiy   asoslash   bilan   bog’liq
materialistik,   pozitivistik,   ob’ektiv   idealistik   va   boshqa   ko’plab   qarashlar   mavjud.
Ularning   har   birida   insonning   tabiat   va   ijtimoiy   guruh   (sotsium)     ma’naviy   va   ruhiy
hayot faoliyatining shakllanishi va rivojlanishini nazariy tushuntirish usullari va o’ziga
xos tahliliy uslublari ishlab chiqilgan. 
2. Madaniyatning tuzilish shakli (morfologiyasi)- insonga bog’liq bo’lmagan va 
jamiyatda mustaqil mavjud bo’lgan madaniyatning o’ziga xos shakli uning tadqiqot  predmeti   hisoblanadi.   Madaniyat   rivoji   jamiyatning   ichki   qonuniyatlariga   o’zaro
bog’liqdir,   deb   hisoblovchi   madaniyat   morfologiyasi   taqqoslash,   tahlil   va   boshqa
uslublar   asosida   madaniyat   rivojlanishining   manbai   va   omillarini   ochishga   urinadi.
Uning   mavjudlik   davri   u   yoki   bu   madaniyatning   paydo   bo’lishidan   to
inqirozigachadir. 
3. Madaniyat  sotsiologiyasi-  biron bir  jamiyatdagi  mavjud madaniyatning aniq
jarayonlarini   o’rganish   bilan   shug’ullanadi;   bu   har   xil   sotsiologik   axborotlarni
to’plash,   qayta   ishlash   va   tahlil   qilish   bilan   bog’liq   bo’lgan   madaniyat   jarayonini
emprik   (tajriba)   tadqiq   qilishda   ma’lum   madaniyat   sharoitida   kishilarning   o’zaro
munosabatlarida, sotsiomadaniyat toifalarida namoyon bo’ladi. 
4. Madaniyat tarixi – har bir madaniyatni noyob va asl hodisa sifatida o’rganadi;
shuningdek,   turli   madaniyatlarni   o’zaro   taqqoslaydi,   ularning   o’zaro   munosabati   va
o’zaro ta’siri, zamon va makondagi ularning farqlarini madaniy taraqqiyotidagi o’ziga
xos va umumiy tomonlarni tadqiq etadi. 
5.   Madaniyat   ekologiyasi   –   zamonaviy   inson   hayot   faoliyatining   barcha
sohalarini:   insonning   individual   hayotini,   jamiyat   hayoti,   tabiat   bilan   o’zaro
munosabatlarini   qamrab   oladi.   Bu   madaniyatshunoslik   tadqiqotidagi   eng   yangi   faol
rivojlanayotgan sohalardan biri. 
Madaniyatshunoslik   fanining   asosiy   muammosi   inson   hisoblanadi,   zero
madaniyat – bu inson yaratgan narsalardir. Madaniyatshunoslik insonning olam bilan
faol   munosabatini   va   bu   munosabatlar   uning   hayot   tarzida   namoyon   bo’lishini,
shaxsning ijtimoiy va madaniy rolini, madaniyatlar tipologiyasini o’rganadi. 
Madaniyatshunoslik   fani   madaniyatni   ilmiy   izohlab,   uning   umumtarixiy
mazmuni   va   ma’nosini   belgilaydi,   ijtimoiy-tarixiy   bilimlar   tizimidagi   o’rni   va
mavqeini asoslaydi.  «Madaniyat»   atamasi   hozirgi   zamon   ilmiy   adabiyotlarda   rang-barang
ma’nolarda   ifodalangan.   «Madaniyat»   va   «Kultur»   atamalari   mutaxassislar   fikriga
ko’ra   lotincha   «ishlov   berish»,   «parvarish   qilish»   ma’nosini   anglatgan.   Keyinchalik
«ma’rifatli   bo’lish»,   «tarbiyali»,   «bilimli   bo’lish»   mazmunida   ishlatilgan.   O’zbek
tilida keng ishlatiladigan «Madaniyat» atamasi arabcha «madaniy»-»shaharlik» degan
ma’noni   bildiradi.   Agar   amerikalik   madaniyatshunos   olimlar   A.   Kreber   va   K.
Klakxonlarning   1952   yildagi   ma’lumotlariga   ko’ra   madaniyat   hodisasiga   berilgan
ta’rif 164 ta bo’lsa, so’nggi adabiyotlarda bu raqam 400 dan ortiqni tashkil etadi. 
Madaniyat hodisasi tavsifida juda ko’p izohlar mavjud «insoniyatni yashash 
usuli; 
ijtimoiy insonning to’laqonli faoliyati», «inson tomonidan yaratilgan 
muhit», «yaxlit sotsial organizm», insoniyat yaratgan moddiy va 
ma’naviy  qadriyatlar majmui; 
sun’iy- ikkinchi tabiat; inson ijodiy faoliyati mahsuli; 
umuman jamiyat; jamiyatning ma’naviy holati; 
jamiyat sifati; shartli belgilar tizimi yig’indisi; 
me’yor va andozalar va hokazo. 
G’arbiy   Yevropada   madaniyat   tushunchasi   XVIII   asrning   oxiridan   e’tiboran
hozirgi  mazmunini kasb  etgan bo’lsa-da, faqat  ХХ asrga kelib ijtimoiy va gumanitar
fanlar   kategorial   tizimidan   mustahkam   o’rin   oldi.   Kishilik   jamiyatini   beqiyos
ko’lamga  ega  bo’lgan  va  doimiy  ravishda  o’zgarib  boruvchi   ma’lumotlarni  muayyan
tartibga solishga yordam beruvchi, umumlashtiruvchi tushunchalarga bo’lgan ehtiyoji
madaniyat   tushunchasini   keng   tarqalishiga   sabab   bo’ldi.   Qadimgi   Rimda
«Madaniyat»-   tushunchasi   «hayotni   ma’naviy   jihatdan   yanada   yaxshilashga   va
tozalashga qaratilgan g’amxo’rlik» degan ma’noda ham foydalanilgan. Ma’lumotlarga
ko’ra,   mashhur   Rim   faylasufi-notiq   Sitseron   ham   «ruhiyat   madaniyati»   atamasini
ishlatgan. Yevropa  xalqlarida XVIII asrning oxirlarigacha «Madaniyat» atamasi aqliy-axloqiy madaniyat 
tushunchasi bilan yonma-yon ishlatilgan. Ko’rinib turibdiki, «Madaniyat» tushunchasi 
xilma-xil talqiniga qaramay qadimdan hozirgi kungacha o’z mohiyati
ni
o’zgartirmagan. 
Hozirgi   davrdagi   madaniyatning   ilmiy   tushunchasi   insoniyat   tomonidan
yaratilgan   va   yaratilishi   davom   etayotgan   ma’naviyat,   ruhiyatning   o’ziga   xosligini
anglashi  natijasida  vujudga keldi. Insoniyat  «Тabiiy» turmush  tarzi  asosida  yashagan
davrda, ya’ni terib iste’mol qilish, ov qilish, baliq tutish, chorvachilik va dehqonchilik 
bilan shug’ullang
an vaqtlarida madaniyat to’g’risidagi fikrning tug’ilishi
munozaralidir.   Oddiy,   bir   maromda   rivojlanuvchi   jamiyatda   inson   o’z   madaniyati
bilan   «qo’shilib»   yashagan.   Urf   odatlar,   e’tiqodlar,   hayotning   moddiy   va   ijtimoiy
shakllari undan farq qilmagan. Madaniyatning avtonomiyasi namoyon bo’lishi uchun
muayyan   darajada   texnikaning   rivojlanishi   va   mehnatning   ijtimoiylashuviga   erishish
talab   etiladi.   Shu   asosda   madaniyat   asta-sekinlik   bilan   insoniyatdan   tobora   ko’proq
mustaqil   bo’lib   boradi.   Insonning   esa   madaniyatiga   tobe’ligi   ortadi.   Hozirgi
postindustrial   jamiyatlardagi   ekologik,   ma’naviy   va   axloqiy   sohalardagi   mavjud
muammolar fikrimizning dalilidir. Shuning uchun madaniyatni fenomen sifatida idrok
etish, uning rivojlanish qonunlarini tushunish va shu tushunchalar asosida madaniyatni
boshqarishga o’rganish zaruriyat bo’lib qoladi. 
Insoniyat jamiyati doimiy rivojda bo’lib, u o’zgarib takomillashib boradi. Тurli
tarixiy   davrlarda   va   xilma-xil   madaniyatlarda   odamlar   dunyoni   o’zgacha   anglaydilar
va qabul qiladilar, o’zlariga xos ravishda tasavvurlari va bilimlarini hosil qiladilar. Biz
hozirgi   davrdagi   mavjud   muammolarga   o’xshash   bo’lgan   to’siqlarni   o’tmishda
odamlar   qanday   qilib   yengib   o’tganlarini   o’rgana   borib   o’tmishga   savollar   bilan
murojaat qilamiz, o’tmish bizga javob qaytaradi va shu bilan o’tmish, hozirgi zamon
va kelajak o’rtasida doimiy muloqot bo’lib turadi.  Jamiyat taraqqiyotida tarixiy inersiyaning katta ta’sirini ham hisobga olish 
kerak. Inersiyaning ta’sirida insoniyat bajarilishi lozim bo’lgan vazifalardan tamoman 
boshqa narsalar bilan mashg’ul bo’ladi. Chunki jamoa tafakkuri qiyinchiliklar bilan 
qayta quriladi. Moddiy boyliklarni qisqa vaqt ichida yo’q qilish   lekin ma’naviy 
qadriyatlardan tezda voz kechib uning yangisini qabul qilib bo’lmaydi. Rossiya va 
sovetlar imperiyalarining milliy ma’naviy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimiz va 
an’nalarimizni «zamonaviylashtirish» sohasida olib borgan siyosati oqibati nima bilan 
tugaganligi ko’pchilikka ma’lum. 
Biz   madaniyat   va   ijtimoiy   faoliyat   bir-biridan   mustaqil   mavjud   bo’lmasligi,
madaniyatning   taraqqiyoti   masalalarini   qisqacha   ko’rib   chiqdik,   endi   madaniyatning
shaxs faoliyatidagi o’rni va ahamiyati masalasiga to’xtasak. 
Madaniyat va shaxs nafaqat mazmunan bir-biriga yaqin bo’lgan, balki ichki va
tashqi   tomonlari   jihatidan   o’zaro   mos   keluvchi   tushunchalardir.   Shaxs   muayyan
madaniy muhitda yashaydi va faoliyat ko’rsatadi. 
Madaniyat   kishilarga   tana   a’zolari,   instinktlar   yoki   tug’ma   iste’dod   kabi
tabiatdan   berilmaydi,   har   bir   individ   o’zining   shaxsiy   tajribasi   asosida,   mustaqil
ravishda   bevosita   tevarak   atrofdagi   kishilarning,   jamiyatning   va   o’tgan   avlodlarning
to’plagan tajribalarini o’zlashtiradi. 
Shaxsning   madaniyat   bilan   o’zaro   munosabati   hech   qachon   to’liq   va   uyg’un
bo’la   olmaydi.   Ijtimoiy   va   individual   hayot,   shuningdek   madaniyat   stixiyasi   bir-biri
bilan   mos   kelmasligi   mumkin.   Madaniyat   doimo   inson   bilan   chambarchas   bog’liq
bo’ladi va usiz yashay olmaydi. Lekin voqelikning murakkab, yaxlit birligi sifatida u
o’z   rivojlanishi   qonunlarida   va   borliqqa   nisbatan   mustaqildir.   U   madaniy   merosni
o’zida   mujassamlashtirgan   konkret   sotsial   guruhlarning   ma’naviy   hayotiga   nisbatan
boyroq va chuqurroqdir. Madaniyat doimo qadriyatlarning eng yirik zahirasi, tajribalar hazinasi bo’lib qoladi. Insoniyat avlodlari undan foydalanadilar va unga o’z hissalarini
qo’shadilar. 
Yuqorida   aytib   o’tganimizdek,   individ   bilan   madaniyat   o’rtasidagi   munosabat
murakkab jarayon hisoblanadi. Individni ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishiga imkon
beruvchi   psixo-sotsial   va   madaniy   dunyoqarashi   ijobiy   va   salbiy   qarashlarning
yig’indisidan   tashkil   topadi.   Insonga   ishchanlik,   fidoiylik,   matonat,   o’tkir   zehn   bilan
birga kaltafahmlik, yalqovlik, shafqatsizlik, o’z manfaatlarini to’g’ri tushuna olmaslik,
haqiqiy   qadriyatlarni   sohtasidan   ajrata   bilmaslik   illatlari   ham   xosdir.   Shuning   uchun
madaniyatni nafaqat qadrlash va saqlash, balki tanqidiy o’rganish talab etiladi. 
Qayd   etilgan   sabablar   ta’sirida   muayyan   ishlab   chiqarish   usuli   hukmronligi
sharoitidagi   tarixan   tarkib   topgan  ijtimoiy  va   madaniy   muhitda   jamiyat   bilan   individ
o’rtasida  nisbatan  o’zgaruvchan  muvozanat  bo’ladi.  Bu muvozanatni  hosil  bo’lishida
madaniyatning   ishtiroki   salmoqlidir.   Madaniyat   shaxsga   ta’sir   etadi   va   uning
psixologik   holatini   shakllantiradi,   shaxsning   xarakterida  va   dunyoni   bilishida   muqim
o’rnashib qoladi. 
Shaxs madaniyat bilan quyidagi sohalarda munosabatda bo’ladi: 
birinchidan, madaniyat ta’sir etish ob’ekti sifatida uni o’zlashtiradi; 
ikkinchidan, madaniy qadriyatlarni tashuvchi va ifodalovchisi sifatida konkret 
madaniy muhitda faoliyat ko’rsatadi; 
uchinchidan, madaniy ijodiyot sub’ekti sifatida madaniyatni rivojlantiradi. 
Madaniyat   va   shaxsning   o’zaro   munosabatlari,   uning   shaxs   hayotida   tutgan
o’rni   to’g’risidagi   mulohazalarimizga   xulosa   qilib,   shuni   aytish   mumkinki,   tabiat
stixiyali qonuniyatlar asosida rivojlanib borsa, insonning ichki dunyosi, ichki «tabiati»
ni   shakllantirish   maqsadli,   yo’naltirilgan   asosda   tashkil   etilishi   mumkin,   bunda
madaniyat   insoniyatga   shunday   imkoniyatni   yaratuvchi   muhim   vositalardan   biri
bo’ladi.  Forobiy   «Aql   ma’nolari   haqida»   risolasida,   aql,   bir   tomondan   ruhiy   jarayon,
ikkinchi   tomondan   tashqi   ta’sir   –   ta’lim-tarbiyaning   natijasi   ekanligini   uqtiradi.
Forobiy   fikricha,   aql   faqat   insongagina   xos   bo’lgan   tug’ma   quvvat-ruhiy   kuch   bilan
bog’liq. 
Forobiyning   aql,   umuman   bilish   haqidagi   ta’limotida   mantiq   (logika)   ilmi
muhim   o’rin   tutadi.   «Mantiq   san’ati   kishiga   shunday   qonunlar   haqida   ma’lumot
beradiki,   bu   qonunlar   vositasida   aql   chiniqadi,   inson   sog’lom   fikr   yuritishga
o’rganadi»,-   deb   yozgan   edi   u.   Forobiy   mantiq   ilmi   bilan   grammatika   o’rtasidagi
mushtaraklikni   qayd   etadi:   mantiqning   aqlga   munosabati   grammatikaning   tilga
munosabati kabidir. Grammatika odamlar nutqini tarbiyalagani kabi, mantiq ilmi ham
tafakkurni haqiqiy yo’ldan olib borish uchun aqlni to’g’irlab turadi. 
Forobiy   logikasi   musulmon   Sharqidagi   so’nggi   mantiqqa   oid   fikrlarning
rivojiga   katta   turtki   berdi.   Uning   bilish,   mantiq,   aql   haqidagi   fikrlari   inson   haqidagi
ta’limoti   uchun   xizmat   qiladi.   Aqlga   ega   bo’lish,   bilimli,   mantiqli   bo’lish   bilan
chegaralanmay,   u   ma’lum   axloqiy   prinsiplarga,   axloqiy   madaniyatga   egalik   bilan
yakunlanishi   kerak.   Negaki   har   bir   davrda   jamiyat   axloqi   jamiyat   madaniyati   degan
mezon   bilan   baholanar   ekan,   madaniyatli   insonni   axloqsiz,   e’tiqodsiz,   imonsiz   va
aqlsiz tasavvur qilish qiyin. 
Forobiy:   «Aqlli   deb   shunday   kishilarga   aytiladiki,   ular   fazilatli,   o’tkir
mulohazali,   foydali   ishlarga   berilgan,   zarur   narsalarni   kashf   va   ixtiro   etishga   zo’r
iste’dodga   ega,   yomon   ishlardan   o’zini   chetga   olib   yuradilar.   Bunday   kishilarni   oqil
deydilar. Yomon ishlarni o’ylab topish uchun zehn-idrokka ega bo’lganlarni aqlli deb
bo’lmaydi, ularni ayyor, aldoqchi degan nomlar bilan atamoq lozim». 
Forobiy o’rta asrlar sharoitida birinchi bo’lib jamiyatning kelib chiqishi, maqsad
va   vazifalari   haqida   izchil   ta’limot   yaratdi.   Bu   ta’limotda   madaniyatli   jamiyatning
ko’p   masalalari-   davlatni   boshqarish,   ta’lim-tarbiya,   axloq,   ma’rifat,   diniy   e’tiqod,
urush va yarash, mehnat va boshqalar qamrab olingan.  Jahon   madaniyatining   kelib   chiqish   tarixiga   bir   nazar   solaylik.   Antik   davrdan
boshlab,   jamoatchilik   madaniyatni   nafaqat   bilim   va   ko’nikma   balki   insoniyat   amaliy
harakatniing natijasi sifatida qabul qila boshlagan. Masalan, er.avv. 45 yilda yashagan
faylasuf Sitseron “ong, tafakkur madaniyati” xaqida to’xtaladi. Rim notiqining fikrcha,
ongga,   tafakkurga   xuddi   yerga   bo’lgani   kabi   ishlov   berish   lozim.   Ana   shunday,
tafakkuriga ishlov  bera  olgan,  ma’naviy qobiliyatlarini  rivojlantira olgan insongina –
madaniyatning   asosiy   mohiyati   bo’lib   hioblanadi.   Demokrit   fikricha   xam,   madaniyat
negizini aynan inson yaratgan. Inson, tabiatga taqlid qilish va uni o’ziga bo’ysuntirish
jarayonida   madaniy   qadriyatlarni   yaratib   boradi.   Grek   falsafasining   eng   asosiy
kulminatsion   nuqtasi   –   bu   insonga   qolip   sifatida   qarash,   ya’ni   ular   hamma   narsani
inson   qiyofasida   ko’rishadi,   o’z   dunyoqarashlarida   xamma   narsani   inson   shakl-
shamoyili   va   xarakteriga   o’xshatishadi.   Ular   falsafasida   xattoki   xudolar   xam   hatti-
xarakatlari va tashqi-ko’rinishlari bilan inson sifatida, qiyofasida tasvirlanganlar. 
O’rta asrlarga kelib madaniyat hodisasini idrok etishda ma’lum bir o’zgarishlar
yuz berdi. Endi, xudo qadr-qiymat negizi sifatida qabul qilinib shu asosda madaniyat
prinsiplari ishlab chiqildi. Хristianlik falsafasining asoschisi  Avreliy Avgustin fikriga
ko’ra,   “Хudo   yo’lida   yashash   –   bu   inson   uchun   yagona   bo’lgan   qadrli   yo’l.   Eng
go’zal, yaxshi, toza va yorug’ xislatlar yagona Хudoda mavjud, hayotda emas. Хudo
san’atkor kabi borliqni yaratdi. Inson xam san’atkor u madaniyatni yaratdi...”. 
O’rta   asrlar   madaniyatining   oxirgi   xudojo’y   faylasuf   Foma   Akvinskiy
realizmning   mo’’tadil   namoyondasi   sifatida   maydonga   chiqdi   va   Хudoning
birlamchiligi, ruxning o’lmasligi kabi g’oyalarni targ’ib qiluvchi falsafaga asos soldi.
Uyg’onish   davriga   kelib   vaziyat   bir   muncha   o’zgardi.   Odam   (individ)   mustaqillikni
qo’lga   kirita   boshladi.   Natijada,   uning   yangicha   dunyoqarashi   va   pozitsiyasi
shakllandi. Endilikda, inson endi nafaqat xudo tomonidan yaratilgan mavjudot, balki u
o’zini   o’zi   yaratib   shu   jihati   bilan   tabiatdan   farqlanuvchi   ijodkor   sifatida   namoyon
bo’la boshladi.  Shunday   qilib,   Uyg’onish   davrida   madaniyat   atamasi   chuqur   mazmundagi
hodisa   sifatida   qabul   qilina   boshladi.   Insonning   chin   ma’nodagi   INSON   sifatida
mavjud bo’lishini  aynan madaniyat  xodisasida  ko’ra boshlashdi. Individ madaniyatni
o’zlashtirish   bilan   birga   unga   aks   ta’sir   etadi.   Shaxsning   shakllanishi   jarayonida
madaniyatning   moddiy   dunyosi   xam   boyib   boradi.   Shuningdek,   inson   madaniyat
normalariga amal qilgan holda nafaqat tabiatni va jamiyatni, balki shaxsiy “tabiati”ni
xam o’zgartiradi, deb hisoblana boshlandi. 
XVII - XVIII asrlarga kelib, inson tafakkuri jamoatchilikning diqqat markazida
bo’lib   qoldi.   Madaniyat,   ma’rifat,   bilim   qadrlana   boshlandi.   Ma’rifatparvarlik
davridagi   madaniyat   muammolari   Gelvetsiy,   Valter,   Gerder,   Russo,   Kant,   Shiller,
Gegel kabi g’arb mutafakkirlarining asarlarida o’z aksini topdi. 
Fransuz   ma’rifatparvarligi   asoschisi   Jan   Jak   Russo   o’z   asarlarida   zamonaviy
sivilizatsiyaga   katta   e’tibor   beradi.   Russo   qarashicha,   madaniyat   hodisasiga
sivilizatsiya   sinonim   bo’lib   keladi.   Ya’ni,   madaniyatning   sinonimii   sivilizatsiya.
Chunki,   madaniyat   turlaridan   biri   bo’lmish   ilm-fan   ham,   san’at   ham   aynan   bizning
gunohlarimiz, xato-kamchiliklarimiz natijasi o’laroq vujudga kelgan. (Ya’ni, insoniyat
hozirgi   kundagi   madaniyat   darajasiga   yetishguncha   o’z   nodonliklari   tufayli   ko’pgina
xatoliklarga   yo’l   qo’ygan   va   o’zi   bundan   aziyat   chekkan.   Aynan   shu   xato   va
kamchiliklarni tuzatish uchun avvalambor inson o’z qadrini, o’z o’rnini bila boshlashi
lozimligini   tushunib   yetdi.   Bu   jarayonni   amalga   oshirish   uchun   ular   bilimning
qanchalik   kerakligini   anglab   yetishdi.   Insonlar   bilimga,   ilmga   o’z   muammolari
yechimining najotkori sifatida qaray boshlashadi. Insoniyat oldida ilmning qadri oshdi.
Bilim   esa   o’z   navbatida   madaniyat   bilan   parallel   ravishda   teng   qo’yildi.   Mavzu
boshida   aytib   o’tganimizdek,   madaniyat   –   bu   ilmli,   ma’rifatli   bo’lish,   ta’lim-tarbiya
ko’rganlik,   degani.   J.J.Russo   aynan     san’atni   insoniyat   yo’l   qo’ygan   kamchiliklar
natijasi deb hisoblaydi).  Yuqorida aytib o’tilganidek, ma’rifatparvarlik yaxlit  oqim  sifatida XVIII  asrda
g’arbda   shakllandi.   “Ma’rifat”   atamasi   esa   mashhur   faylasuf   Immanuil   Kantning
“Ma’rifat nima?” nomli maqolasidan so’ng uzil-kesil qaror topdi. G’arbning tarixiy va
falsafiy   fanida   “Ma’rifat”   deganda   inson   aql-idrokining   kuchiga   va   bilimlar
tantanasiga   cheksiz   ishonch   davri   anglanadigan   bo’ldi.   Sharq   madaniyat   tarixida
ma’rifatparvarlik   davri   2   marta   bo’lgan,   deyishimiz   mumkin.   Тarix,   ijtimoiy-falsafiy
fanlar   ma’rifatparvarlik   davri   deganda   XVIII-XIX   asr   jadidchilarini   nazarda   tutsada,
ajdodlarimiz   Ahmad   Yassaviy,   Buxoriy,   Тermiziy,   Naqshband   o’zlarining   beqiyos
bilimlari   bilan   umuminsoniy   madaniyatning   ma’rifatparvarlik   oqimini   shakllanishiga
ulkan   hissalarini   qo’shganlar.   Тermiziy   “Kitob   bayan-al   ilm”   risolasida   bilimni   nur,
yorug’likka   qiyoslagan.   Az-Zamaxshariy   “Harakat   zaif   bo’lgan   joyda   kuchli   bilim
foydasizdir. Harakatsiz bilim – ipsiz kamalak o’qidir” - degan edi. 
Madaniyatning   falsafiy   muammolari   ishlanmasi   ustida   jahon   xalqlari
mutafakkirlari   hamisha   bosh   qotirganlar.   Yuqorida   bayon   qilingan   fikrlardan   aytish
mumkinki,   madaniyatning   eng   ko’zga   ko’rinarli   sohalaridan   biri   bu   –   ma’naviy
madaniyatdir. 
Madaniyat   atamasi   aytib   o’tganimizdek,   kishilik   jamiyatining   eng   qadimiy
bosqichlariga   borib   taqaladi.   Madaniyat   insonning   kelib   chiqishi   bilan   uzviy
bog’liqdir.   Madaniyat   tarixi   jamiyat   tarixining   ajralmas   bir   qismidir.   Shuning   uchun
ham uning vujudga kelishi va rivojlanishi jamiyat tarixidan, jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlaridan, moddiy boyliklar va ishlab chiqarish usulidan ajratib olish mumkin
emas. 
Madaniyat taraqqiyotining umumiy qonuniyatlaridan biri – bu uning to’xtovsiz
ravishda   boyib   borishi   va   rivojlanishidir.   Madaniyat   taraqqiyotida   moddiy   ishlab
chiqarishning   rivoji   asos   bo’ladi.   Ijtimoiy-iqtisodiy   tuzilmalarning   ishlab   chiqarish
usullarining almashinuviga qarab madaniyat ham sifat jixatidan o’zgarib boradi.  Jamiyatning taraqqiy etishi madaniyatning o’zgarishini talab qiladi, madaniyatning 
yangilanishi esa o’z navbatida jamiyatning taraqqiy qilishiga sabab bo’ladi. 
Madaniyat   kishilarga   tana   a’zolari,   instinktlar   yoki   tug’ma   iste’dod   kabi
tabiatdan   berilmaydi,   har   bir   individ   o’zining   shaxsiy   tajribasi   asosida,   mustaqil
ravishda   bevosita   tevarak-atrofdagi   kishilarning,   jamiyatning   va   o’tgan   avlodlarning
to’plagan   tajribalarini   o’zlashtiradi.   Natijada   inson   madaniyatli   va   ziyoli   bo’lish   sari
intiladi. Kishi qanchalik ziyoli bo’lsa, u shuncha ko’p tushunadi va o’zlashtiradi, uning
dunyoqarashi   va   qabul   qilish   doirasi   shunchalik   kengayadi.   Kishining   madaniy
saviyasi   qanchalik   tor   bo’lsa,   u   hamma   yaxshi-yomon   ta’sirlarga,   yangiliklarga
beriluvchan   bo’ladi.   Bunday   inson   dunyoqarashi   tor   bo’lib,   hamma   narsaga   shubha
bilan qaraydi. 
Umuman   olganda,   ziyolilik   tushunchasi   ilmiy   va   oddiy   ong   darajasida
ta’riflanishi   jixatidan   farq   qiladi.   Oddiy   ong   darajasida   intelligentlilik   deganda   oliy
ma’lumotga ega bo’lgan, asosan,  aqliy mehnat bilan shug’ullanuvchi, bilimli kishilar
tushuniladi. Ilmiy tushunishda ziyolilik bu ma’lumot darajasiga, bilimga, eruditsiyaga
bog’liq emas, deb talqin qilinadi. Inson xotirasidan mahrum bo’lgan bo’lsa ham, oliy
ma’lumotli bo’lmasa ham agar u o’zga madaniyat kishilarini, san’at asarlarini keng va
xilma-xil   sohalarini   va   o’zgalar   g’oyalarini   tushunish   layoqatini   saqlab   qolsa,
intellektual hayotga moslashib ketsa  – bu intelligentlik hisoblanadi. Demak, ziyolilik
bu ruxiy holat bo’lib, ayrim kishilarga tabiatdan berilsa-da, lekin inson unga tinimsiz
mehnat va izlanishlar orqali erishadi. 
Bugungi   kun   ilm-fanida   madaniyat   termini   shakli,   mazmun-mohiyati   jixatidan
turli   xil   bo’lgan   fikrlarni   bildirishda   amalda   qo’llaniladi.   Mashhur   madaniyatshunos
mutaxassislar   I.Kant,   O.Shpengler,   Ye.Bogomolov,   Т.Oyzerman,   V.Kelle,   A.Kreber
va   Sharq   ma’rifatparvarlari   Munavvar   Qori,   Behbudiy,   Fitrat,   Cho’lpon,   Zavqiy,
Avloniy, Ayniy va boshqalar madaniyat hodisasini tushunishni turli xil yo’llarini taklif
qilishgan.  Madaniyat atamasiga berilgan rang-barang ta’riflarni mujassamlab, ularni quyidagicha 
ko’rsatish mumkin: 
Madaniyat bu: 
- insonlar tomonidan yaratilgan barcha moddiy va ma’naviy boyliklar, qadriyatlar 
yig’indisi; 
- sun’iy (ikkinchi) tabiat; 
- inson faoliyatining yigindisi; 
- ijodiy faoliyatning barcha turlari; 
- ijodiy faoliyat hosilasi, uning natijalari va “meva”lari; 
- jamiyat hodisasi; 
- jamiyatning ma’naviy holati; 
- jamiyatning sifat darajasi; 
- insonning sifat darajasi va h.k. 
Madaniyatshunoslik kursi madaniy tarixiy davrlarni tahlil qilishda bilishning 
uch bosqichini tabiiy birlikda olib qarashga harakat qiladi. 
A) Konkret davrning yaxlit qiyofasini, ya’ni uning badiiy obrazini yaratishga intiladi; 
B)   Insoniyat   borlig’ining  umumiy  dinamikasida  davrning  ma’naviy   o’rnini   aniqlaydi
(ijtimoiy   ong   tarixida,   fanda,   san’at   va   falsafada   o’rganiluvchi   davrga   berilgan
bahoning evolyutsiyasini ham o’z ichiga oladi). 
V) Konkret davrning «mazmuni»ni tahlil qiladi, ya’ni uning hozirgi davr tafakkurida
qanday o’ringa ega ekanligini, uning muammolarini bizga qanday ta’sir etishini, bizga
qaysi   tomonlari   bilan   yaqinligini,   hozirgi   vaziyatning   qaysi   sotsial   va   individual
kamchiliklari unda aktuallashganligini ko’rsatadi.  Xulosa
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentimiz haqli ravishda ta’kidlaganidek,
Markaziy Osiyo tarixida siyosiy aql-idrok bilan ma’naviy jasoratni, diniy dunyoqarash
bilan   qomusiy   bilimdonlikni   o’zida   mujassam   etgan   buyuk   arboblar   ko’p   bo’lgan.
Imom Buxoriy, Imom Тermiziy, Хoja Bahouddin Naqshband, Хoja Ahmad Yassaviy,
al-Хorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Amir  Тemur, Mirzo  Ulug’bek, Zahiriddin Bobur  va
boshqa   ko’plab   buyuk   ajdodlarimiz   milliy   madaniyatimizni   rivojlantirishga   ulkan
hissa   qo’shdilar,   xalqimizning  milliy  iftixori   bo’lib  qoldilar.  Ularning  nomlari,  jahon
sivilizatsiyasi   taraqqiyotiga   qo’shgan   buyuk   hissalari   hozirgi   kunda   butun   dunyoga
ma’lum. 
Respublikamizda   mustaqillik   sharofati   tufayli   merosimizning   ana   shu
qatlamlarini  o’rganishda yo’l qo’yilgan kamchiliklar, xatolarga tom ma’noda barham
berilmoqda,   asrlarga   tengdosh   milliy   qadriyatlarimiz,   an’analarimiz   tiklanmoqda,
madaniy   merosimiz   o’zining   ulug’vor   ruhi   va   salobati   bilan   xalqimiz   ma’naviy
dunyosining tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. 
O’zbekiston   Respublikasi   birinchi   Prezidenti   tomonidan   1997   yilda   Oliy
Majlisning   «Kadrlar   tayyorlash   Milliy   dasturi»ning   ishlab   chiqarilishi   haqidagi
ma’ruzada ham qayd etiladi: «Sir emaski, har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat yer
osti   va   yer   usti   tabiiy   boyliklari   bilan,   harbiy   qudrati   va   ishlab   chiqarish   salohiyati
bilan,   balki   birinchi   navbatda   o’zining   yuksak   madaniyati   va   ma’naviyati   bilan
kuchlidir». 
Madaniyatshunoslik   talabalarga   jahon   madaniyati   va   uning   tarkibiy   qismi
bo’lgan O’zbekiston madaniyatini rivojlanish tarixi, xususiyatlari, o’zaro aloqadorligi
muammolari   va   istiqbollari   to’g’risida   bilim,   ko’nikma   va   malakalarni   berish   bilan
ayni   paytda,   milliy   madaniyatga   va   o’zga   millatlar   madaniyatlariga,   qadriyatlariga
ularni   hurmat   ruhida   tarbiyalashda,   madaniyat   yodgorliklariga   ijodiy   munosabatda
bo’lishlarida, ma’naviy jihatdan rivojlanishlarida ko’maklashadi.  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 
I. Prezident asarlari va ma’ruzalari 
1.Shavkat Mirziyoyev: yoshlar tarbiyasi – eng muhim masalalardan MAnba:  O‘zA
2.O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyev asari. Qonun ustuvorligi va 
inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.
3.O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyev asari.Erkin  
demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. 
4.Энциклопедия социологии / Сост. А. А. Грицанов, В. Л. Абушенко, Г. М. 
Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.:  2003. 
— 1312 с. — (Мир энциклопедий) 
5.Глушкова О.М. Теоретические аспекты анализа субкультуры Arxivlandi 
2013-12-05Wayback Machine saytida. // «Архитектон: известия вузов» № 26 
- Приложение 2009 
6.Субкультура и контркультура // Кравченко А. И. Культурология: Учебное 
пособие для вузов. — 3-е изд.- М.:  2001.
II. Asosiy adabiyotlar 
1.Aliqоriеv N.S. va bоshqalar. Umumiy sоtsiоlоgiya T., TоshDU. 1999 y. 
2.Bеkmuradоv M. Sоtsiоlоgiya asоslari T., «Fan» 1994 y. 
3.Bеkmatоv A. Sоtsiоlоgiyaga kirish, Andijоn. 1995 y. 
4.Хоlbеkоv A. Idirоv U. Sоtsiоlоgiya Lug`at T., «Ibn Sinо» 1999 y. 
5.Bеkmuradоv M. Оta-Mirzaеv О. Aliqоriеv N. va bоshqalar. Sоtsiоlоgiya T., 
2000 
III. Internet ma'lumotlari: 
1.
2. 4.5.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yoshlar subkulturasi va uning o’ziga xos xususiyatlari

1.1. Yoshlar subkulturasi va flesh-mob yuzaga kelgan ijtimoiy harakatlarning sotsiologik analizi

1.2. Yoshlar subkulturasining o'ziga xos xususiyatlari

II bob. Submadaniyat tushunchasi va Rossiya davlatida submadaniy hodisalarni tahlil qilish

2.1. Submadaniyat tushunchasi

2.2. Rossiyada ilgari yoshlar submadaniy hodisalarini tahlil qilish

2.3. Madaniyatshunoslik fanining turli xil bo’limlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati