Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ijtimoiy moslashuv tushunchasi va mohiyati

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI AHOLINING TURLI SOHALARDA BILAN IJTIMOIY ISHFANIDAN KURS ISHI MAVZU:IJTIMOIY MOSLASHUV TUSHUNCHASI VA MOHIYATI Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. IJTIMOIY MOSLASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI .............................................................................................................. 7 1.1. Ijtimoiy moslashuv tushunchasi, uning mazmuni va ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni ........................................................................................................................... 7 1.2. Ijtimoiy moslashuv jarayoninin g asosiy omillari, bosqichlar i va mexanizmlari ...................................................................................................... 14 II BOB. AHOLINING TURLI IJTIMOIY GURUHLARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONLARI VA AMALIY AHAMIYATI ......................... 21 2.1. Aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayonining xususiyatlari............................................................................................................. 21 2.2. O zbekistonda ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta’minlashningʻ usullari va istiqbollari .............................................................................................. 27 XULOSA ................................................................................................................ 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ............................................ 37 ʻ 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti jarayonida insonning ijtimoiy muhitga moslashuvi, ya’ni ijtimoiy moslashuv masalasi ijtimoiy ish fanining eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jamiyatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotida yuz berayotgan tub o‘zgarishlar, globallashuv jarayonlari, aholi turmush tarzining yangilanishi hamda ijtimoiy munosabatlarning murakkablashuvi shaxsning jamiyatga moslashuv jarayonini chuqur o‘rganishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, aholining turli ijtimoiy guruhlari — yoshlar, keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar, yetim bolalar hamda murakkab hayotiy vaziyatga tushib qolgan shaxslar uchun ijtimoiy moslashuv jarayonini to‘g‘ri tashkil etish jamiyat barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Shu jihatdan ijtimoiy moslashuv tushunchasi va uning mohiyatini ilmiy jihatdan o‘rganish, mazkur jarayonning nazariy va amaliy asoslarini tahlil qilish bugungi kunning dolzarb ilmiy masalalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ham o‘z nutqlarida inson manfaatlarini ta’minlash, jamiyatda ijtimoiy adolatni qaror toptirish va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash masalalariga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. Davlat rahbari ta’kidlaganidek: “Biz qurayotgan Yangi O‘zbekistonning eng muhim tamoyili – bu inson qadrini ulug‘lashdir. Davlat organlari avvalo xalqimizga xizmat qilishi, har bir fuqaroning muammosi davlat e’tiborida bo‘lishi kerak. 1 ” Mazkur fikr jamiyatda ijtimoiy moslashuv jarayonining naqadar muhim ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Chunki insonning jamiyatdagi o‘rni, uning ijtimoiy hayotga moslashuvi va o‘z salohiyatini namoyon eta olishi davlat siyosati va ijtimoiy tizimning samaradorligiga ham bevosita bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda inson qadri va manfaatlarini ta’minlash, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash hamda ularning jamiyatga moslashuvini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: O zbekiston, 2017. – ʻ 488 b. 3 yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham jamiyatning har bir a’zosi uchun munosib turmush sharoitlarini yaratish, fuqarolarning ijtimoiy faolligini oshirish, ularni ijtimoiy hayotga faol jalb etish va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash muhim vazifalar sifatida belgilangan. Bu borada davlat tomonidan qabul qilinayotgan qonunlar, prezident farmonlari va qarorlari aholining turli qatlamlari uchun teng imkoniyatlar yaratish, ularning jamiyat hayotida faol ishtirok etishini ta’minlash hamda ijtimoiy muammolarni hal etishga qaratilgan. Bugungi kunda jamiyatda ijtimoiy moslashuv masalasi ayniqsa yoshlar, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda turli ijtimoiy muammolarga duch kelayotgan fuqarolar uchun dolzarb hisoblanadi. Jamiyatdagi iqtisodiy o‘zgarishlar, mehnat bozoridagi raqobatning ortishi, migratsiya jarayonlari, urbanizatsiya va axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi shaxsning yangi ijtimoiy sharoitlarga moslashuvini talab qilmoqda. Bunday sharoitda ijtimoiy moslashuv jarayonini ilmiy asosda o‘rganish, uning asosiy omillari va mexanizmlarini aniqlash hamda ijtimoiy ish faoliyatida samarali qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishi mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Ijtimoiy moslashuv tushunchasi va uning mohiyati ijtimoiy ish nazariyasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ushbu masala ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan turli ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Avvalo, ijtimoiy moslashuv muammosi G‘arb mamlakatlari olimlari tomonidan ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotining muhim elementi sifatida o‘rganilgan. Xususan, ingliz olimlari R. Adams, L. Dominelli va M. Payne o‘zlarining “Social Work: Themes, Issues and Critical Debates 2 ” nomli ilmiy asarida ijtimoiy moslashuvni shaxsning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’siri jarayoni sifatida talqin qilib, uning ijtimoiy ish amaliyotidagi ahamiyatini ochib berganlar. 2 Adams R., Dominelli L., Payne M. Social Work: Themes, Issues and Critical Debates. – London: Palgrave Macmillan, 2015. – 512 p. 4 G‘arb olimlaridan yana biri K. Healy o‘zining “Social Work Theories in Context: Creating Frameworks for Practice 3 ” nomli asarida ijtimoiy moslashuv jarayonini turli nazariy yondashuvlar asosida tahlil qilgan. Muallif ijtimoiy moslashuvni shaxsning ijtimoiy tizimga integratsiyalashuvi jarayoni sifatida ko‘rib, uni ekologik yondashuv, tizimli yondashuv va ijtimoiy konstruktsionizm nuqtai nazaridan o‘rganadi. MDH olimlaridan ijtimoiy moslashuv masalasi MDH mamlakatlari olimlari tomonidan ham keng tadqiq qilingan. Jumladan, rus olimi A.I. Kravchenko o‘zining “Социальная работа 4 ” nomli ilmiy asarida ijtimoiy moslashuvni ijtimoiy ishning muhim funksiyalaridan biri sifatida ko‘rsatadi. V.I. Jukov ham ijtimoiy moslashuv masalasini chuqur o‘rganib, o‘zining “Теория социальной работы 5 ” nomli asarida ijtimoiy moslashuvni ijtimoiy ish nazariyasining muhim kategoriyalaridan biri sifatida talqin etgan. Shuningdek, S.N.Smirnov va T.Yu.Sidorina o‘zlarining “Социальная политика 6 ” nomli asarida ijtimoiy moslashuvni ijtimoiy siyosat bilan bog‘liq holda o‘rganib, davlatning ijtimoiy himoya tizimi va ijtimoiy xizmatlar tizimi shaxsning jamiyatga moslashuvida muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. O‘zbekistonda ham ijtimoiy ish va ijtimoiy moslashuv masalalari mahalliy olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. Xususan, N. Latipova, Q. Inakov, V.S. Alekseyeva va G‘.O‘. Xolmurodov tomonidan yozilgan “Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish 7 ” nomli darslikda ijtimoiy moslashuv jarayoni aholining turli ijtimoiy guruhlari bilan ishlash jarayonida muhim nazariy va amaliy yo‘nalish sifatida ko‘rib chiqilgan. Mahalliy olimlardan M.X. G‘anieva o‘zining “Ijtimoiy ish nazariyasi 8 ” nomli ilmiy asarida ijtimoiy moslashuvni ijtimoiy ish nazariyasining muhim tushunchalaridan biri sifatida ko‘rib chiqadi. Bundan tashqari, A.V. Vaxabov, Sh.Sh. Zaxidova, B.B. Baxtiyorov, D.Sh. Odinayev va J.N. Fayzullayev tomonidan 3 Healy K. Social Work Theories in Context: Creating Frameworks for Practice. – London: Palgrave Macmillan, 2014. – 272 p. 4 Кравченко А.И. Социальная работа. – Москва: Проспект, 2019. – 416 с. 5 Жуков В.И. Теория социальной работы. – Москва: РГСУ, 2016. – 480 с. 6 Смирнов С.Н., Сидорина Т.Ю. Социальная политика. – Москва: ГУ ВШЭ, 2015. – 376 с. 7 Latipova N., Inakov Q., Alekseyeva V.S., Xolmurodov G‘.O‘. Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish. – Toshkent, 2025. – 445 b. 8 G‘anieva M. X. Ijtimoiy ish nazariyasi. – T.: Universitet, 2019. – 312 b. 5 yozilgan “Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta’minotga kirish 9 ” nomli o‘quv qo‘llanmada ijtimoiy moslashuv ijtimoiy ishning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘rib chiqilgan. Kurs ishining obyekti. Aholining turli ijtimoiy guruhlari hamda ularning jamiyat sharoitlariga ijtimoiy moslashuv jarayonini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishiningpredmeti. Ijtimoiy moslashuv jarayonining nazariy asoslari, uning mazmun-mohiyati, shaxsning ijtimoiy muhitga moslashish jarayonida yuzaga keladigan ijtimoiy-psixologik, ijtimoiy-pedagogik hamda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, shuningdek ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta’minlashga xizmat qiluvchi omillar, usullar va mexanizmlar hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Ijtimoiy moslashuv tushunchasining nazariy mazmun-mohiyatini ilmiy jihatdan tahlil qilish, uning ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni va ahamiyatini yoritish, ijtimoiy moslashuv jarayoniga ta’sir etuvchi omillar, bosqichlar va mexanizmlarni ochib berish hamda aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayonining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Ijtimoiy moslashuv tushunchasi, uning mazmuni va ijtimoiy ish tizimidagi o‘rnini o‘rganish; - Ijtimoiy moslashuv jarayonining asosiy omillari, bosqichlari va mexanizmlarini tahlil etish; - Aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayonining xususiyatlarini o‘rganish va tahlil etish; - O zbekistonda ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta’minlashning ʻ usullari va istiqbollarini o‘rganish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi. 9 Vaxabov A.V., Zaxidova Sh.Sh., Baxtiyorov B.B., Odinayev D.Sh., Fayzullayev J.N. Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta minotga kirish - T.: “Iqtisod moliya”, 2018. – 168 b. ʼ 6 I BOB. IJTIMOIY MOSLASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Ijtimoiy moslashuv tushunchasi, uning mazmuni va ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni Ijtimoiy moslashuv tushunchasi ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida muhim kategoriyalardan biri bo‘lib, u shaxsning, guruhning yoki muayyan ijtimoiy qatlam vakillarining o‘zgaruvchan ijtimoiy muhit sharoitlariga moslashishi, yangi talab va me’yorlarni o‘zlashtirishi, ijtimoiy munosabatlar tizimida o‘z o‘rnini topishi hamda jamiyat hayotida faol ishtirok eta olish jarayonini anglatadi. Mazkur tushuncha faqat oddiy “ko‘nikish” yoki “moslashib ketish” ma’nosida emas, balki murakkab ijtimoiy-psixologik, madaniy, iqtisodiy va huquqiy jarayon sifatida talqin etiladi. Chunki inson doimo turli ijtimoiy o‘zgarishlar, yangi rollar, yangi talablar, yangi guruhlar va yangi hayotiy vaziyatlar bilan to‘qnash keladi. Ana shunday sharoitda ijtimoiy moslashuv shaxsning nafaqat tashqi shart-sharoitlarga ko‘nikishi, balki o‘zining ichki imkoniyatlari, ehtiyojlari, qiziqishlari va hayotiy maqsadlarini ijtimoiy muhit bilan uyg‘unlashtira olish qobiliyatini ham bildiradi 10 . Ijtimoiy ish fanida ijtimoiy moslashuv masalasi alohida ahamiyat kasb etadi, chunki mazkur fan bevosita murakkab hayotiy vaziyatga tushib qolgan insonlar, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar, yangi ijtimoiy muhitga kirayotgan shaxslar yoki turli sabablarga ko‘ra jamiyat bilan munosabatida qiyinchilikka duch kelayotgan guruhlar bilan ishlaydi. Masalan, kam ta’minlangan oila, nogironligi bo‘lgan shaxs, yetim bola, zo‘ravonlikdan jabrlangan ayol, migratsiyadan qaytgan fuqaro, jazoni ijro etish muassasasidan ozod qilingan shaxs yoki pensionerlarning ijtimoiy hayotga to‘laqonli qo‘shilishi ko‘pincha ijtimoiy moslashuv darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli ijtimoiy moslashuvni o‘rganish ijtimoiy ishning nazariy asoslarini boyitadi va amaliy faoliyatning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. “Ijtimoiy moslashuv” atamasi mazmunan biologik moslashuv tushunchasidan farq qiladi. Biologik moslashuv organizmning tabiiy muhitga fiziologik jihatdan moslashishini bildirsa, ijtimoiy moslashuv insonning jamiyat me’yorlari, 10 Abdurahmonov Q.X., To‘xtayev B.A. Ijtimoiy siyosat. – T.: Iqtisodiyot, 2021. – 320 b. 7 qadriyatlari, rollari, an’analari, talab va kutishlariga mos ravishda xulq-atvorini, faoliyatini va munosabatlarini shakllantirishini anglatadi. Bunda shaxs passiv obyekt emas, balki faol subyekt sifatida ishtirok etadi. Ya’ni inson nafaqat muhit ta’sirini qabul qiladi, balki o‘z ehtiyojlari, bilimlari, tajribasi va irodasi orqali ushbu muhitga javob qaytaradi, ba’zan esa muhitni o‘zgartirishga ham harakat qiladi. Demak, ijtimoiy moslashuv bir yoqlama emas, ikki tomonlama jarayon bo‘lib, unda ham shaxs, ham ijtimoiy muhit o‘zaro ta’sirga kirishadi. Ilmiy adabiyotlarda ijtimoiy moslashuv tushunchasi ko‘pincha sotsializatsiya, integratsiya, reabilitatsiya va ijtimoiylashuv kabi kategoriyalar bilan yonma-yon qo‘llanadi. Biroq ularning o‘rtasida ma’lum farqlar mavjud. Sotsializatsiya keng ma’noda insonning butun hayoti davomida jamiyat tajribasini, madaniy me’yorlarni va ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish jarayonidir. Ijtimoiy moslashuv esa ko‘proq aniq sharoit yoki yangi vaziyatda me’yoriy faoliyat yuritish, muvozanatni topish va ijtimoiy muhitga kirishish bilan bog‘liq. Masalan, bola oilada va maktabda sotsializatsiyadan o‘tadi, ammo bir maktabdan boshqasiga o‘tganda yoki qishloqdan shaharga ko‘chib kelganda ijtimoiy moslashuv muammosi yuzaga keladi. Integratsiya esa shaxsning yoki guruhning jamiyat hayotiga to‘laqonli qo‘shilishi, ijtimoiy tizimda mustahkam o‘rin egallashi bilan tavsiflanadi. Reabilitatsiya esa yo‘qotilgan ijtimoiy funksiyalarni tiklashga qaratilgan. Shu jihatdan ijtimoiy moslashuv ko‘pincha sotsializatsiya bilan integratsiya orasidagi faol ko‘prik vazifasini bajaradi 11 . Ijtimoiy moslashuvning mazmuni uning asosiy tarkibiy elementlari orqali ochib beriladi. Birinchidan, u shaxsning ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni qabul qilishi bilan bog‘liq. Har qanday jamiyatda muomala qoidalari, huquqiy me’yorlar, axloqiy mezonlar, ijtimoiy rollar va xulq-atvor standartlari mavjud. Shaxs ana shu me’yorlarni bilishi, tushunishi va amalda qo‘llay olishi zarur. Ikkinchidan, ijtimoiy moslashuv kommunikativ qobiliyat bilan bog‘liq, ya’ni insonning boshqalar bilan muloqotga kirisha olishi, o‘z fikrini ifoda etishi, nizolarni hal qilishi va hamkorlik qila olishi muhimdir. Uchinchidan, bu jarayon faoliyatga moslashishni ham o‘z 11 Muxamedova N.A. Ijtimoiy himoya tizimida bolalarga homiylik va patronat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2021. – 260 b. 8 ichiga oladi. Masalan, yangi ish joyiga kirgan xodim mehnat tartibi, tashkilot madaniyati, rasmiy va norasmiy munosabatlar tizimiga ko‘nikishi kerak bo‘ladi. To‘rtinchidan, ijtimoiy moslashuv psixologik barqarorlikni taqozo etadi. Chunki yangi muhit, notanish odamlar, o‘zgargan maqom yoki qiyin hayotiy vaziyat ko‘pincha stress, xavotir, ishonchsizlik va ruhiy zo‘riqishni yuzaga keltiradi. Mazkur omillarni yenga olish moslashuv muvaffaqiyatini belgilaydi. Ijtimoiy moslashuv jarayoni individual va guruhiy darajalarda namoyon bo‘ladi. Individual darajada u alohida shaxsning jamiyatdagi o‘rni, maqomi, roli va xulq-atvorini tartibga soladi. Guruhiy darajada esa muayyan ijtimoiy qatlam, etnik birlik, oilaviy birlik yoki kasbiy jamoaning yangi sharoitga moslashuvi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, ichki migratsiya natijasida shaharga ko‘chib kelgan oilaning butun a’zolari turli yo‘nalishda moslashuvdan o‘tadi: ota ish topish, ona yangi maishiy va ijtimoiy muhitga kirishish, bolalar esa maktab jamoasiga moslashish bilan yuzlashadi. Demak, bitta ijtimoiy hodisa turli subyektlarda turli ko‘rinishda namoyon bo‘ladi va ijtimoiy ish mutaxassisi aynan mana shu farqlarni hisobga olishi kerak 12 . Ijtimoiy moslashuvning mohiyatini chuqurroq anglash uchun uni ehtiyoj va resurslar o‘rtasidagi muvozanat nuqtai nazaridan ham tahlil qilish lozim. Shaxs ma’lum ehtiyojlarga ega bo‘ladi: yashash, xavfsizlik, hurmat, muloqot, o‘zini ro‘yobga chiqarish, ijtimoiy tan olinishi kabi ehtiyojlar shular jumlasidandir. Shu bilan birga, u ma’lum resurslarga ham ega bo‘ladi: bilim, malaka, sog‘liq, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, moddiy ta’minot, oilaviy yordam, huquqiy imkoniyatlar va boshqalar. Agar ehtiyojlar bilan resurslar o‘rtasida keskin nomutanosiblik yuzaga kelsa, moslashuv qiyinlashadi. Masalan, ish qidirayotgan, lekin kasbiy malakasi past bo‘lgan yosh yigit o‘z ehtiyojini qondirish uchun zarur resursga ega bo‘lmasa, unda ijtimoiy moslashuv muammosi kuchayadi. Ijtimoiy ish tizimi aynan mana shu nomutanosiblikni kamaytirishga, ya’ni ehtiyojlar va imkoniyatlar o‘rtasida ko‘prik yaratishga qaratilgan. 12 Raxmonov D.A. Ijtimoiy xizmat. Uslubiy qo‘llanma. – Samarqand. SamDU, 2007. – 250 b. 9 Nazariy jihatdan ijtimoiy moslashuvga turli yondashuvlar mavjud. Funksional yondashuvga ko‘ra, ijtimoiy moslashuv jamiyatning barqaror ishlashi uchun zarur mexanizm bo‘lib, u shaxslarning mavjud tizim qoidalarini qabul qilishi va ijtimoiy tartibni saqlashi orqali namoyon bo‘ladi. Bunda jamiyat yaxlit tizim sifatida qaraladi va har bir a’zo undan o‘z o‘rnini topishi kutiladi. Psixologik yondashuv esa moslashuvni shaxsning ichki holati, temperament, stressga chidamlilik, motivatsiya, kommunikativ malaka va o‘zini boshqarish qobiliyati bilan bog‘laydi. Sotsiologik yondashuv ijtimoiy mavqe, tabaqalanish, ijtimoiy tengsizlik, oilaviy muhit, madaniy kapital va ijtimoiy institutlarning ta’sirini tahlil qiladi. Ijtimoiy ish yondashuvi esa bu nazariyalarni birlashtirib, muayyan mijozning real hayotiy holati doirasida moslashuvning sabablari, to‘siqlari va imkoniyatlarini aniqlashga harakat qiladi. Ijtimoiy moslashuvning asosiy ko‘rsatkichlari sifatida bir necha holatlarni ko‘rsatish mumkin. Ulardan biri shaxsning ijtimoiy muhit bilan ziddiyatga kam kirishishi yoki ziddiyatlarni konstruktiv yo‘l bilan hal eta olishidir. Ikkinchisi, uning o‘z ijtimoiy vazifalarini bajara olishi, masalan, o‘qishi, ishlashi, ota-ona sifatida farzand tarbiyalashi, qonunlarga rioya qilishi, kundalik turmushini mustaqil tashkil eta olishidir. Uchinchisi, o‘zini jamiyatning bir qismi deb his qilishi, ijtimoiy aloqalarga ega bo‘lishi va begonalashuv holatining kuchli emasligidir. To‘rtinchisi, stressli vaziyatlarda ham o‘zini boshqara olish, yangi vaziyatlarda mos qaror qabul qila bilishdir. Demak, moslashuv nafaqat tashqi xulq bilan, balki ichki psixologik holat, ijtimoiy his-tuyg‘u va faol hayotiy pozitsiya bilan ham o‘lchanadi 13 . Ijtimoiy ish tizimida ijtimoiy moslashuvning o‘rni ayniqsa katta, chunki bu tizim jamiyatda ijtimoiy funksiyalarni bajarishda qiyinchilikka duch kelgan fuqarolarga yordam berishga yo‘naltirilgan. Ijtimoiy ishning bosh maqsadlaridan biri shaxsning normal ijtimoiy hayotga qaytishi, mavjud imkoniyatlardan foydalana olishi, mustaqil turmush kechirish qobiliyatini tiklashi va ijtimoiy munosabatlar tizimida barqaror o‘rin egallashini ta’minlashdir. Bularning barchasi esa ijtimoiy moslashuv orqali amalga oshadi. Shu sababli ijtimoiy moslashuvni ijtimoiy ishning 13 Vaxabov A.V., Zaxidova Sh.Sh., Baxtiyorov B.B., Odinayev D.Sh., Fayzullayev J.N. Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta minotga kirish - T.: “Iqtisod moliya”, 2018. – 168 b. ʼ 10 markaziy tushunchalaridan biri, hatto ayrim hollarda asosiy natijasi deb ham baholash mumkin. Masalan, voyaga yetmagan, lekin huquqbuzarlikka moyilligi mavjud bo‘lgan o‘smir bilan ishlashni olaylik. Bunday bola ko‘pincha oiladagi nazoratning sustligi, maktab bilan aloqaning zaifligi, noto‘g‘ri tengdoshlar ta’siri yoki emotsional ehtiyojlarning qondirilmaganligi sababli ijtimoiy me’yorlardan chetga chiqadi. Ijtimoiy ish mutaxassisi bu holatda faqat jazolash yoki nazorat qilish bilan cheklanmaydi. U bolaning qaysi muhitda qiyinchilikka duch kelayotganini, uning qanday ehtiyojlari qondirilmayotganini, qanday ijobiy resurslari mavjudligini aniqlaydi. So‘ngra oila, maktab, psixolog va mahalla bilan hamkorlikda bolani ijtimoiy jihatdan qayta moslashtirish choralarini ko‘radi. Bu jarayonda maslahat berish, ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash, bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish, ijobiy tengdoshlar guruhiga yo‘naltirish kabi usullar qo‘llanadi. Natijada bola asta-sekin jamiyat talablariga mos xulq-atvorga o‘tadi 14 . Yana bir misol sifatida nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy moslashuvini ko‘rib chiqish mumkin. Ko‘pincha bunday shaxslar uchun asosiy muammo faqat sog‘liq bilan bog‘liq emas, balki jamiyatdagi to‘siqlar, stereotiplar, ish topish qiyinligi, muhitning moslashmaganligi va ijtimoiy aloqalarning cheklanganligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Ijtimoiy moslashuv bu yerda shaxsning mavjud imkoniyatlaridan kelib chiqib ta’lim olishi, kasb o‘rganishi, jamoat hayotida ishtirok etishi, mustaqil turmush kechira olishi va o‘z qadr-qimmatini his etishini anglatadi. Ijtimoiy ish tizimi esa bu jarayonda vositachi, himoyachi, maslahatchi va resurslar yo‘naltiruvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ijtimoiy xodim nogironligi bo‘lgan mijozga reabilitatsiya xizmatlari, bandlik dasturlari, huquqiy imtiyozlar, ijtimoiy nafaqalar va psixologik yordam haqida ma’lumot beradi, zarur hollarda tashkilotlar bilan aloqani yo‘lga qo‘yadi. Buning natijasida shaxsning moslashuv darajasi ortadi. 14 Смирнов С.Н., Сидорина Т.Ю. Социальная политика. – Москва: ГУ ВШЭ, 2015. – 376 с. 11 Ijtimoiy moslashuv oilaviy muhit bilan ham bevosita bog‘liq. Oila birlamchi ijtimoiy institut sifatida shaxsning ilk tajribasi, qadriyatlari, xulq modeli va emosional barqarorligini shakllantiradi. Agar oilada qo‘llab-quvvatlovchi muhit mavjud bo‘lsa, bola yoki katta yoshli shaxs yangi vaziyatlarga nisbatan osonroq moslashadi. Aksincha, oiladagi nizolar, zo‘ravonlik, beparvolik, ajralish, ichkilikbozlik yoki ota-onaning migratsiyasi ijtimoiy moslashuv jarayonini murakkablashtiradi. Shu jihatdan ijtimoiy ish tizimida oilaga yo‘naltirilgan yondashuv muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy xodim ko‘pincha faqat bir shaxs bilan emas, balki butun oilaviy tizim bilan ishlaydi, chunki moslashuv muammosi ko‘pincha tizimli xususiyatga ega bo‘ladi 15 . Ijtimoiy moslashuvning mazmunida “ijtimoiy rol” tushunchasi ham muhim o‘rin tutadi. Inson bir vaqtning o‘zida bir nechta rollarni bajaradi: farzand, ota-ona, talaba, xodim, fuqarolik subyekti, qo‘shni, jamoa a’zosi va hokazo. Har bir rol muayyan kutishlar, me’yorlar va mas’uliyatlarni talab qiladi. Shaxs ana shu rollarni muvaffaqiyatli egallashi va ular o‘rtasida muvozanat saqlay olishi moslashuv ko‘rsatkichi hisoblanadi. Masalan, oliy ta’lim muassasasiga birinchi kursga qabul qilingan talaba avvalgi maktab o‘quvchisi rolidan talabalik roliga o‘tadi. Endi undan mustaqil o‘qish, vaqtni boshqarish, ilmiy izlanish elementlarini o‘zlashtirish, yangi jamoaga kirishish talab etiladi. Agar u bunday o‘zgarishga qiynalsa, o‘qishda ortda qolishi, ijtimoiy faolligi pasayishi, ruhiy tushkunlikka tushishi mumkin. Bu holatda murabbiy, psixolog yoki ijtimoiy pedagognin g ko‘magi moslashuv ni yengillashtiradi. Ijtimoiy ish amaliyotida ijtimoiy moslashuv ko‘pincha “murakkab hayotiy vaziyat” bilan bog‘lab ko‘riladi. Murakkab hayotiy vaziyat deganda shaxs yoki oila o‘z kuchi bilan bartaraf eta olmaydigan, odatiy ijtimoiy funksiyalarni bajarishga xalal beradigan sharoit tushuniladi. Ishsizlik, nogironlik, migratsiya, qarilik, oilaviy zo‘ravonlik, uy-joy muammosi, qaramlik, tabiiy ofatlar oqibatlari, yaqin kishining vafoti, ajralish yoki surunkali kasallik shunday vaziyatlar sirasiga kiradi. Ushbu 15 Healy K. Social Work Theories in Context: Creating Frameworks for Practice. – London: Palgrave Macmillan, 2014. – 272 p. 12 holatlarda shaxs o‘zining avvalgi muvozanatini yo‘qotadi va qayta moslashishga majbur bo‘ladi. Ijtimoiy ishning vazifasi aynan shu qayta moslashuv jarayonini boshqarish, yengillashtirish va qo‘llab-quvvatlashdan iboratdir. Ijtimoiy moslashuv jarayoni bir necha bosqichlarda kechishi mumkin. Dastlab inson yangi sharoit bilan to‘qnashadi va ko‘pincha noaniqlik, xavotir yoki qarshilik his qiladi. Keyingi bosqichda u vaziyatni tushunishga, yangi qoidalarni o‘rganishga va o‘z xulqini moslashtirishga urinadi. Uchinchi bosqichda asta-sekin malaka va tajriba ortadi, aloqa doirasi kengayadi, o‘ziga ishonch kuchayadi. So‘nggi bosqichda esa nisbatan barqaror moslashuv holati vujudga keladi. Albatta, bu bosqichlar har doim bir xil kechmaydi. Ayrim hollarda regressiya, qarshilik, ruhiy tushkunlik yoki qayta ijtimoiy izolyatsiya holatlari ham kuzatiladi. Shu sababli ijtimoiy ish mutaxassisi moslashuvni bir martalik emas, davomli jarayon sifatida ko‘rishi lozim. Ijtimoiy moslashuvda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning roli nihoyatda katta. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash oiladan, do‘stlardan, qo‘shnilardan, jamoatchilikdan, nodavlat tashkilotlardan va davlat muassasalaridan kelishi mumkin. Ayniqsa, emotsional yordam, axborot yordami, maslahat, moddiy ko‘mak va ijtimoiy aloqalarga kiritish kabi omillar shaxsning yangi muhitga moslashuvini tezlashtiradi. Masalan, chekka hududdan shaharga o‘qishga kelgan talaba yotoqxona, stipendiya, murabbiylar yordami va do‘stona jamoa topa olsa, uning moslashuvi tez kechadi. Aksincha, yolg‘izlik, tushunmovchilik va axborot yetishmasligi moslashuvni qiyinlashtiradi. Shu sababli ijtimoiy ish tizimi ko‘pincha nafaqat individual muammolarni hal qiladi, balki qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy tarmoq yaratishga ham intiladi 16 . Ijtimoiy moslashuv tushunchasining mohiyatini ochishda ijtimoiy me’yorlar bilan shaxsiy identifikatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik ham muhimdir. Shaxs jamiyatga shunchaki tashqi jihatdan bo‘ysunibgina qolsa, bu yuzaki moslashuv bo‘lishi mumkin. 16 Жуков В.И. Теория социальной работы. – Москва: РГСУ, 2016. – 480 с. 13 1.2. Ijtimoiy moslashuv jarayonining asosiy omillari, bosqichlari va mexanizmlari Ijtimoiy moslashuv jamiyat hayotining uzluksiz va murakkab ijtimoiy- psixologik jarayoni bo‘lib, u shaxs, guruh yoki muayyan ijtimoiy qatlamning mavjud ijtimoiy muhit sharoitlariga moslashishi, yangi talab va qadriyatlarni o‘zlashtirishi, jamiyatdagi maqomi va rolini anglab yetishi hamda o‘z xulq-atvorini mazkur muhitga muvofiqlashtirishini anglatadi. Ijtimoiy ish fanida ijtimoiy moslashuv tushunchasi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ijtimoiy ishning asosiy vazifalaridan biri insonning jamiyatga uyg‘unlashuviga ko‘maklashish, hayotiy qiyinchiliklarga duch kelgan shaxsning ijtimoiy faoliyatini tiklash, uning ijtimoiy funksiyalarini qayta shakllantirish va ijtimoiy muhit bilan samarali aloqasini ta’minlashdan iboratdir. Shu bois ijtimoiy moslashuv jarayonini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb bo‘lib, u ijtimoiy ishning metodologik asoslaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy moslashuv orqali inson jamiyatning normal hayot ritmiga kiradi, yangi vaziyatlarni qabul qiladi, ularning talablariga javob berishni o‘rganadi va o‘zining ijtimoiy tajribasini boyitadi. Mazkur jarayon muvaffaqiyatli kechgan taqdirda shaxsda barqarorlik, ijtimoiy faollik, mas’uliyat va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalari shakllanadi, aksincha, moslashuvdagi uzilishlar ijtimoiy chekinish, begonalashuv, stress, nizolar, hatto deviant xulq-atvor ko‘rinishlariga olib kelishi mumkin 17 . Ijtimoiy moslashuvning mohiyatini tushunish uchun, avvalo, uning ikki tomonlama xususiyatini e’tiborga olish lozim. Bir tomondan, bu jarayon shaxsning tashqi muhitga moslashuvi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda inson yashayotgan jamiyat, oila, ta’lim muassasasi, mehnat jamoasi yoki mahalla tomonidan qo‘yilgan ijtimoiy talablarni o‘zlashtiradi. Ikkinchi tomondan esa, ijtimoiy moslashuv shaxsning faqat moslashibgina qolmay, balki muhitga faol ta’sir ko‘rsatishi, uni qisman o‘zgartirishi, o‘z ehtiyojlariga mos ravishda qayta qurishiga ham bog‘liqdir. Demak, ijtimoiy moslashuv passiv bo‘ysunish emas, balki shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, dinamik muvozanat va faol uyg‘unlashuv jarayonidir. Bu 17 G‘anieva M. X. Ijtimoiy ish nazariyasi. – T.: Universitet, 2019. – 312 b. 14 yondashuv ijtimoiy ish nazariyasida insonni muammolar obyekti sifatida emas, balki ijtimoiy imkoniyatlarga ega faol subyekt sifatida ko‘rish tamoyiliga mos keladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, ijtimoiy moslashuv shaxsning ijtimoiy me’yorlarni qabul qilishi, ijtimoiy rollarni o‘zlashtirishi, kommunikativ aloqalarni rivojlantirishi, muhit bilan konstruktiv munosabatlar o‘rnatishi va ijtimoiy muammolarni hal etish salohiyatini oshirish jarayonidir. Ijtimoiy moslashuv jarayonining asosiy omillari xilma-xil bo‘lib, ular biologik, psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va institutsional omillarning o‘zaro bog‘liqligi asosida shakllanadi. Birinchi navbatda, shaxsning individual xususiyatlari muhim omil hisoblanadi. Insonning yoshi, jinsi, salomatlik holati, psixik barqarorligi, xarakteri, temperament turi, qiziqishlari, motivatsiyasi va hayotiy tajribasi ijtimoiy moslashuv darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, yangi maktabga o‘tgan o‘quvchi bilan ish joyini o‘zgartirgan katta yoshli shaxsning moslashuv jarayoni bir xil kechmaydi. O‘quvchi uchun tengdoshlari bilan munosabat, o‘qituvchilarning yondashuvi, sinf muhiti asosiy omil bo‘lsa, katta yoshli kishi uchun mehnat jamoasidagi munosabatlar, kasbiy malaka, tashkiliy talablar va iqtisodiy barqarorlik muhimroq bo‘ladi. Shuningdek, emotsional jihatdan bardoshli, muloqotga kirishuvchan, moslashuvchan shaxslar yangi muhitga tezroq ko‘nikadi, o‘ziga ishonchi past, tortinchoq yoki psixologik zo‘riqishga moyil insonlar esa moslashuvda ko‘proq qiyinchilikka duch keladi 18 . Ijtimoiy moslashuvning navbatdagi muhim omili oilaviy muhitdir. Oila insonning dastlabki ijtimoiylashuv makoni bo‘lib, unda asosiy qadriyatlar, xulq- atvor me’yorlari, muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy rollar shakllanadi. Sog‘lom oilaviy muhitda tarbiyalangan, mehr-muhabbat va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni his qilgan bola keyingi hayot bosqichlarida yangi muhitga osonroq moslashadi. Aksincha, nizoli, beqaror, zo‘ravonlik mavjud yoki e’tiborsizlik hukm surgan oilada voyaga yetgan shaxsda ijtimoiy moslashuv qobiliyati sustroq shakllanishi mumkin. Misol uchun, ota-onasi doimiy kelishmovchilikda yashaydigan va bolaga yetarli 18 Latipova N., Inakov Q., Alekseyeva V.S., Xolmurodov G‘.O‘. Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish. – Toshkent, 2025. – 445 b. 15 ruhiy tayanch bermaydigan oiladagi o‘smir maktab jamoasiga qo‘shilishda, tengdoshlari bilan sog‘lom munosabat qurishda yoki o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda qiyinchilikka duch kelishi ehtimoli yuqori. Shu sababli ijtimoiy ish amaliyotida oilaviy omil ijtimoiy moslashuvning tayanch mexanizmi sifatida e’tirof etiladi. Ta’lim muhiti ham ijtimoiy moslashuvning muhim omillaridan biridir. Maktab, kollej, litsey, oliy ta’lim muassasasi yoki kasb-hunar markazlari shaxsga bilim berish bilan birga uni jamiyatning faol a’zosiga aylantirish vazifasini ham bajaradi. Ta’lim muassasasida shaxs intizom, mas’uliyat, hamkorlik, raqobat, o‘z fikrini himoya qilish, boshqalar fikrini hurmat qilish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. Yangi talaba oliy ta’lim muassasasiga qadam qo‘ygan ilk davrda auditoriya talablari, mustaqil ta’lim tizimi, yotoqxona hayoti, yangi do‘stlar, o‘qituvchilar bilan munosabat kabi ko‘plab omillar ta’siriga tushadi. Uning bu sharoitga moslashuvi ta’lim sifati, psixologik xizmatlarning mavjudligi, kuratorlik tizimi va tengdoshlari yordami bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Agar ta’lim muassasasida qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy muhit yaratilgan bo‘lsa, talabaning moslashuv jarayoni nisbatan yengil kechadi. Aks holda, u tushkunlik, darslarni o‘zlashtira olmaslik, o‘zini yakkalash kabi muammolarga duch kelishi mumkin 19 . Ijtimoiy moslashuvga iqtisodiy omillar ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Insonning moddiy ahvoli, bandlik darajasi, barqaror daromad manbai, yashash sharoiti va iqtisodiy xavfsizligi uning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda katta rol o‘ynaydi. Moddiy qiyinchiliklar ko‘pincha ijtimoiy moslashuvni sekinlashtiradi yoki izdan chiqaradi. Masalan, qishloqdan shaharga o‘qish yoki ishlash uchun kelgan yoshning turar joy muammosi, iqtisodiy cheklanganligi, yangi hayot tarziga moslashish xarajatlari uning ijtimoiy moslashuv jarayonini murakkablashtiradi. Ishsiz qolgan shaxs ham iqtisodiy beqarorlik sababli o‘z ijtimoiy mavqeini yo‘qotadi, o‘ziga bo‘lgan ishonchi pasayadi va jamiyatdan chekinishga moyillashadi. Shuning uchun ijtimoiy ish amaliyotida ijtimoiy moslashuvni ta’minlash uchun faqat psixologik suhbatlar emas, balki bandlikka ko‘maklashish, 19 Qodirova F.R., Raximov A. Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 286 b. 16 kasbga yo‘naltirish, ijtimoiy yordam, moddiy qo‘llab-quvvatlash kabi choralar ham qo‘llaniladi. Madaniy muhit va qadriyatlar tizimi ham ijtimoiy moslashuvning asosiy omillaridan biridir. Har bir jamiyatda o‘ziga xos urf-odatlar, an’analar, axloqiy me’yorlar, muomala madaniyati va ijtimoiy kutishlar mavjud. Shaxs shu madaniy maydonda yashar ekan, uning talablariga moslashadi. Ayniqsa migratsiya jarayonlarida madaniy omilning roli yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Boshqa hudud yoki davlatga ko‘chib borgan inson til, turmush tarzi, qadriyatlar, diniy yoki etnik xususiyatlar bilan bog‘liq yangi ijtimoiy vaziyatga tushadi. Uning yangi muhitga moslashuvi shu jamiyatning madaniy ochiqligi, tolerantlik darajasi hamda shaxsning o‘z madaniy identifikatsiyasini saqlab qolish bilan birga yangi qadriyatlarni qabul qila olish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun, chet elga ishlash uchun ketgan migrant nafaqat mehnat sharoitiga, balki yangi kommunikativ usullarga, vaqtga munosabatga, rasmiy tartiblarga va hatto kundalik hayot odatlariga ham moslashishi kerak bo‘ladi. Shu jihatdan madaniy moslashuv ijtimoiy moslashuvning tarkibiy qismi sifatida qaraladi 20 . Ijtimoiy moslashuvga ta’sir qiluvchi yana bir muhim omil bu ijtimoiy institutlar faoliyatidir. Oila, maktab, mehnat jamoasi, mahalla, sog‘liqni saqlash muassasalari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ijtimoiy xizmat ko‘rsatish markazlari va nodavlat tashkilotlar shaxsning jamiyatga moslashuvida muhim ko‘makchi bo‘lib xizmat qiladi. Agar mazkur institutlar o‘z faoliyatini samarali, hamkorlik asosida va insonparvar yondashuv bilan olib borsa, moslashuv jarayoni yengillashadi. Aksincha, byurokratik to‘siqlar, befarqlik, diskriminats iya yoki yetarli xizmatlarning yo‘qligi insonning ijtimoiy integratsiyasini qiyinlashtiradi. Masalan, nogironligi bo‘lgan shaxsning ijtimoiy moslashuvi uning shaxsiy irodasigagina emas, balki ta’lim muassasasining moslashtirilgan infratuzilmasi, ish beruvchining inklyuziv yondashuvi, transport tizimining qulayligi va ijtimoiy stereotiplarning kamayganiga ham bog‘liq bo‘ladi. Demak, ijtimoiy moslashuvni faqat individual 20 Климантова Г.И. Социальная политика государства. – Москва: Юрайт, 2018. – 304 с. 17 xususiyatlar bilan izohlash to‘liq emas; u ijtimoiy tuzilma va institutlar imkoniyatlari bilan ham belgilanadi. Ijtimoiy moslashuv jarayoni odatda bir necha bosqichlarda kechadi. Birinchi bosqich boshlang‘ich orientatsiya bosqichi bo‘lib, bunda shaxs yangi muhit bilan ilk marta to‘qnashadi, undagi qoidalar, me’yorlar, talablar va kutilmalarni kuzatadi. Bu bosqichda insonda noaniqlik, ehtiyotkorlik, qiziqish va ba’zan qo‘rquv kabi hissiyotlar kuchli bo‘ladi. U atrofdagi insonlarni, o‘ziga qo‘yilgan talablarni, qaysi xatti-harakat maqbul yoki nomaqbulligini tushunishga harakat qiladi. Misol uchun, maktabga endi qadam qo‘ygan birinchi sinf o‘quvchisi dastlab dars tartibi, sinf qoidalari, o‘qituvchi bilan munosabat va tengdoshlari xulqini kuzatadi. Yoki yangi ishga kirgan xodim tashkilotdagi norasmiy va rasmiy me’yorlarni o‘rganadi, rahbar va hamkasblar bilan qanday munosabatda bo‘lishni anglashga urinadi. Bu bosqichda axborot yig‘ish, kuzatish va ehtiyotkor moslashuv ustun turadi 21 . Ikkinchi bosqich moslashuvning faol o‘zlashtirish bosqichidir. Bu davrda shaxs yangi muhit talablarini asta-sekin qabul qiladi, yangi ijtimoiy rollarni o‘zlashtiradi, kundalik xulq-atvorini shu muhitga mos ravishda qayta tashkil etadi. Bu bosqichda inson faolroq bo‘lib, muloqotga kirishadi, jamoaning qoidalarini amalda sinab ko‘radi, xatolar qiladi va ularni tuzatadi. Masalan, talaba birinchi oylardagi noaniqlikdan so‘ng dars jadvaliga moslashadi, o‘qituvchilar bilan akademik munosabat o‘rnatadi, yangi do‘stlar orttiradi, imtihonlarg a tayyorlanis h strategiyasini shakllantiradi. Bu bosqichning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga, refleksiya qobiliyatiga va moslashuvchanlik darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Agar shaxs atrofidagilar tomonidan qabul qilinsa, unga yordam ko‘rsatilsa va u o‘z tajribasini to‘g‘ri tahlil qila olsa, faol o‘zlashtirish bosqichi samarali kechadi. Uchinchi bosqich nisbiy barqarorlashuv bosqichi deb ataladi. Bu davrda shaxs yangi muhitda o‘z o‘rnini topadi, ijtimoiy me’yorlarni ichki qabul qiladi, o‘z faoliyatini nisbatan erkin amalga oshira boshlaydi. Endilikda u faqat moslashayotgan subyekt emas, balki mazkur muhitning faol ishtirokchisiga 21 G‘anieva M. X. Ijtimoiy ish nazariyasi. – T.: Universitet, 2019. – 312 b. 18 aylanadi. Uning xulq-atvori, kommunikatsiyasi va qaror qabul qilish uslubi yangi ijtimoiy makonga mos keladi. Masalan, yangi ishga kirgan xodim bir necha oydan so‘ng jamoaning faol a’zosi bo‘lib qoladi, vazifalarini aniq tushunadi, o‘z tashabbuslarini ilgari suradi va kasbiy munosabatlarda o‘zini erkin tutadi. Barqarorlashuv bosqichi ijtimoiy moslashuvning muvaffaqiyatli natijasi bo‘lib, unda ichki qoniqish, ijtimoiy xavfsizlik hissi va o‘zini namoyon qilish imkoniyatlari kuchayadi. Biroq ijtimoiy moslashuv har doim bir xil chiziqli tarzda kechmaydi. Ba’zi holatlarda dezadaptatsiya, ya’ni moslashuvning buzilishi yoki tormozlanishi kuzatiladi. Dezadaptatsiya shaxsning ijtimoiy muhit talablariga javob bera olmasligi, me’yorlarni qabul qilmasligi, kommunikativ aloqalarda qiyinchilikka duch kelishi, ichki ziddiyat va tashqi nizolarining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Masalan, yangi oilaga kelin bo‘lib tushgan qiz oilaviy rollarga haddan tashqari bosim ostida moslashishga majbur qilinsa, uning mustaqil fikri inkor etilsa va psixologik qo‘llab-quvvatlash bo‘lmasa, oilaviy moslashuv o‘rniga konfliktli munosabatlar vujudga kelishi mumkin. Xuddi shuningdek, jazoni ijro etish muassasasid an qaytgan shaxsning jamiyatga qayta moslashuvi da ham dezadaptatsiya xavfi yuqori bo‘ladi, chunki unga nisbatan ishonchsizlik, ish topishdagi qiyinchilik, stigmatizatsiya va o‘z-o‘zini baholashning pasayishi moslashuvni murakkablashtiradi. Shu sababli ijtimoiy ish fani ijtimoiy moslashuvni faqat me’yoriy jarayon emas, balki krizis, tavakkalchilik va qayta tiklanish bilan bog‘liq murakkab tizim sifatida baholaydi 22 . Ijtimoiy moslashuvning mexanizmlari deganda ushbu jarayonni harakatga keltiruvchi ichki va tashqi vositalar, usullar va ijtimoiy-psixologik jarayonlar tushuniladi. Birinchi muhim mexanizm bu identifikatsiyadir. Identifikatsiya shaxsning muayyan guruh, jamoa yoki ijtimoiy rol bilan o‘zini bog‘lashi, “men” obrazini shu muhit bilan uyg‘unlashtirishi jarayonidir. Inson o‘zini talaba, mutaxassis, ota-ona, mahalla a’zosi yoki jamoa vakili sifatida anglagan sari, shu maqomga mos xulq-atvorni namoyon etadi. Masalan, tibbiyot institutiga kirgan 22 Payne M. Social Work and Community Care. – London: Palgrave Macmillan, 2015. – 256 p. 19 talaba asta-sekin o‘zini bo‘lajak shifokor sifatida tasavvur qila boshlaydi va shu kasbga xos mas’uliyat, intizom, muomala madaniyatini o‘zlashtirishga intiladi. Bu identifikatsiya mexanizmi orqali kechadigan ijtimoiy moslashuvdir. Ikkinchi muhim mexanizm bu internalizatsiya, ya’ni tashqi me’yor va qadriyatlarning shaxs ichki dunyosiga singishi jarayonidir. Dastlab tashqi nazorat ostida bajarilgan qoidalar keyinchalik ichki e’tiqod va odatga aylanadi. Masalan, bola maktabda intizom qoidalariga avval o‘qituvchi talabi sabab amal qilsa, vaqt o‘tishi bilan tartiblilik va mas’uliyat uning ichki xususiyatiga aylanishi mumkin. Shaxs ijtimoiy me’yorlarni ichkilashtirganda, moslashuv barqaror va chuqur bo‘ladi. Aks holda, u faqat tashqi nazorat bo‘lgan paytda qoidalarga rioya qiladi, nazorat yo‘qolganda esa moslashuv zaiflashadi. Shu jihatdan internalizatsiya ijtimoiy moslashuvning sifat ko‘rsatkichini belgilaydigan mexanizmlardan biridir 23 . Uchinchi mexanizm muloqot va ijtimoiy o‘zaro ta’sirdir. Inson ijtimoiy mavjudot bo‘lgani sababli uning moslashuvi ko‘p jihatdan boshqalar bilan qanday aloqaga kirishishiga bog‘liq bo‘ladi. Muloqot orqali shaxs axborot oladi, tajriba almashadi, emotsional tayanch topadi, baholanish va tan olinishi ehtiyojini qondiradi. Yangi jamoaga kirgan shaxs aynan muloqot vositasida o‘zini namoyon qiladi va boshqalar tomonidan qabul qilinishga erishadi. Masalan, ish joyida hamkasblar bilan ochiq va hurmatli muloqot o‘rnatgan xodim kasbiy muhitga tezroq moslashadi. Aksincha, kommunikativ to‘siqlar, noto‘g‘ri talqinlar yoki muloqotdan qochish ijtimoiy begonalashuvni kuchaytiradi. Ijtimoiy ish amaliyotida shu sababli treninglar, guruhiy mashg‘ulotl ar, mediatorlik, maslahat xizmatlari va kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. To‘rtinchi mexanizm ijtimoiy nazorat va rag‘batlantirishdir. Har bir jamiyat yoki jamoa muayyan xatti-harakatlarni ma’qullaydi, ayrimlarini esa qoralaydi. Maqtov, e’tirof, rag‘bat, ijtimoiy maqom berish yoki aksincha tanbeh, cheklov va tanqid kabi vositalar shaxs xulqini tartibga soladi. Bu mexanizm orqali ijtimoiy me’yorlarga mos xulq-atvor mustahkamlanadi. 23 Muxamedova N.A. Ijtimoiy himoya tizimida bolalarga homiylik va patronat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2021. – 260 b. 20 II BOB. AHOLINING TURLI IJTIMOIY GURUHLARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONLARI VA AMALIY AHAMIYATI 2.1. Aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayonining xususiyatlari Aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayoni ijtimoiy ish fanining muhim kategoriyalaridan biri bo‘lib, u shaxsning o‘zgaruvchan ijtimoiy muhitga moslashishi, yangi ijtimoiy rollarni egallashi, jamiyat institutlari bilan barqaror aloqalar o‘rnatishi hamda mustaqil hayot faoliyatini tiklashi yoki davom ettirishi bilan tavsiflanadi. Ilmiy nuqtai nazardan ijtimoiy moslashuv faqat psixologik ko‘nikish emas, balki huquqiy maqom, iqtisodiy mustaqillik, oilaviy munosabatlar, ta’lim, bandlik, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarining uyg‘unlashgan holatini anglatadi. Shu sababli zamonaviy ijtimoiy ishda moslashuv jarayoni alohida bir martalik tadbir sifatida emas, balki shaxsning ehtiyojlari va xavf omillariga qarab bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan kompleks jarayon sifatida talqin etiladi. O‘zbekistonda ham bu yondashuv izchil kuchayib bormoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 1-iyundagi PF-82-son Farmoni “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risida”da ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar uchun sifatli ijtimoiy xizmat ko‘rsatish, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun jamiyatda ijtimoiy moslashuv va integratsiya sharoitlarini yaratish, bandlikka ko‘maklashish va inklyuziv muhitni nazorat qilish vazifalari belgilangan. Bu esa ijtimoiy moslashuvni davlat siyosatining institutsional tarkibiy qismi sifatida qaralayotganini ko‘rsatadi 24 . Ijtimoiy moslashuvning xususiyatlari turli ijtimoiy guruhlarda bir xil namoyon bo‘lmaydi, chunki har bir guruhning ehtiyoji, resurslari, xavf omillari va ijtimoiy maqomi turlicha bo‘ladi. Masalan, kambag‘al oilalar uchun moslashuv ko‘proq minimal turmush darajasini tiklash, ijtimoiy yordamga kirish imkonini olish, uy-joy 24 Ganieva M. X. Latipova N.M. Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnalogiyalar, 2021. – 286 b. 21 va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lsa, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun bu jarayon qulay muhit, ta’lim va mehnatga kirish, jamoat hayotida teng ishtirok etish kabi mezonlar bilan belgilanadi. Yetim bolalar yoki ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar uchun esa moslashuv oilaga, mahallaga va mustaqil hayotga reintegratsiya qilish, ruhiy barqarorlikni tiklash hamda yaqin ijtimoiy aloqalarni shakllantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu jihatdan 2024- yil 6-avgustdagi Vazirlar Mahkamasining 484-son qarori “Aholining ehtiyojmand qatlamlari uchun davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish chora-tadbirlari to‘g‘risida” juda muhim bo‘lib, unda internat muassasalari va “SOS — O‘zbekiston bolalar mahallalari” tizimida parvarishlanayotgan bolalar uchun mustaqil yashash ko‘nikmalarini rivojlantirish, psixologik xizmatlar, oilaga va jamiyatga reintegratsiya va moslashtirish, yuridik yordam, kompleks reabilitatsiya, qarindoshlik aloqalarini qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy moslashuv va ijtimoiy kuzatib borish kabi xizmatlar aniq ko‘rsatilgan. Mazkur yondashuv ijtimoiy moslashuvning ko‘p komponentli tabiatini yaqqol ifodalaydi 25 . Yoshlar guruhida ijtimoiy moslashuv jarayonining eng muhim xususiyati shundaki, bu davr shaxsning ijtimoiy maqomi shakllanadigan, ta’limdan mehnat bozoriga o‘tadigan, mustaqil hayot va oilaviy mas’uliyatga tayyorlanadigan o‘tish bosqichidir. Shu sababli yoshlar bilan ijtimoiy ishda moslashuvning asosiy ko‘rsatkichlari sifatida kasb-hunar egallash, mehnatga joylashish, iqtisodiy faollik, huquqiy xabardorlik, ijtimoiy mas’uliyat va destruktiv ta’sirlarga nisbatan immunitet muhim hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 7-iyundagi 312-son qarori “Yoshlar muammolarini o‘rganish va hal etish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” bilan “Yoshlar daftari” mexanizmi takomillashtirilib, yoshlarning muammolarini tizimli ravishda aniqlash va ularni subsidiya, kompensatsiya hamda moddiy yordamlar orqali ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tartibi belgilandi. Ushbu hujjat mazmunidan ko‘rinadiki, yoshlar moslashuvi faqat tarbiyaviy masala sifatida emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy muammo 25 Latipova N., Inakov Q., Alekseyeva V.S., Xolmurodov G‘.O‘. Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish. – Toshkent, 2025. – 445 b. 22 sifatida ham ko‘rilmoqda. Ayniqsa, moddiy ahvoli og‘ir yoshlar, ijtimoiy himoyaga muhtoj yosh oilalar va kasb-hunarga ehtiyoji bor yoshlarning qo‘llab-quvvatlanishi ularning ijtimoiy chetlanish xavfini kamaytiradi. Demak, yoshlar guruhida ijtimoiy moslashuvning o‘ziga xosligi shundaki, u profilaktik xarakterga ega bo‘lib, kelajakdagi ijtimoiy beqarorlikning oldini olish vazifasini ham bajaradi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar guruhida ijtimoiy moslashuvning asosiy xususiyati teng imkoniyatlar yaratish, diskriminatsiyani bartaraf etish va shaxsning funksional cheklovlarini ijtimoiy to‘siqlarga aylantirmaslikdan iborat. Zamonaviy ijtimoiy ish nazariyasida bu “tibbiy model”dan “ijtimoiy model”ga o‘tish sifatida baholanad i, ya’ni muammo shaxsning o‘zida emas, balki muhitnin g moslashtirilmaganligidadir. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi O‘RQ-641-son Qonuni “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”da davlat nogironligi bo‘lgan shaxslarga axborot olish huquqlarini ta’minlashi, ularni qulay formatlardagi axborot bilan ta’minlashi va teng ishtirok imkoniyatlarini kafolatlashi nazarda tutilgan. Prezidentning 2021-yil 21-dekabrdagi PQ-57-son qarori “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning bandligiga ko‘maklashish hamda ijtimoiy faolligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” esa ushbu guruhning iqtisodiy moslashuvi va mehnat bozoridagi integratsiyasini kuchaytirishga qaratilgan. Bu hujjatlar asosida nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ijtimoiy moslashuvning markaziy belgisi himoyaga muhtojlik emas, balki to‘laqonli fuqaro sifatida hayotda ishtirok etish imkoniyatidir. Shu bois ularning moslashuvi uchun pandus, maxsus axborot formatlari, inklyuziv ta’lim, mehnatga rag‘batlantiruvchi soliq va bandlik choralari, ijtimoiy xizmatlar va jamoatchilik ongidagi stereotiplarni kamaytirish bir butun tizim sifatida qaralishi lozim 26 . Keksalar va o‘zgalar parvarishiga muhtoj yolg‘iz yashovchi shaxslarda ijtimoiy moslashuvning xususiyati shundaki, bu yerda “yangi muhitga kirish”dan ko‘ra “mustaqil yashashni saqlab qolish” va “hayot sifati pasayishini kompensatsiya qilish” ustuvor ahamiyat kasb etadi. Keksalar ko‘pincha sog‘liqning yomonlashuvi, 26 Nabiyev F.H. Ijtimoiy siyosat. O‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Samarqand. SamDU, 2007. – 386 b. 23 ijtimoiy aloqalarning torayishi, raqamli texnologiyalardan foydalana olmaslik, yolg‘izlik va qaramlik xavfi bilan yuzlashadi. Shu sababli mazkur guruhda moslashuvning asosiy elementlari tibbiy-ijtimoiy xizmatlar, uy sharoitini moslashtirish, elektron reyestrlar orqali manzilli yordam va muntazam kuzatuvdir. Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 15-martdagi 203-son qarori “Keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj boshqa qatlamlariga tibbiy- ijtimoiy yordam ko‘rsatish sohasidagi faoliyatga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”da ushbu toifalarni qamrab oluvchi avtomatlash tirilgan yagona elektron reyestrni shakllantirish vazifasi qo‘yilgan. Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining 2024- yil 31-maydagi 313-son qarori “Temir daftar” orqali ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda “Saxovat va ko‘mak” jamg‘armasi mablag‘larini shakllantirish va ulardan foydalanish tartibini takomillashtirish to‘g‘risida” bilan o‘zgalar parvarishiga muhtoj yolg‘iz yashovchi va yolg‘iz keksalar hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarning yashash sharoitini moslashtirish xarajatlarini qoplash tartibi belgilangan. Bu hujjatlar keksalar uchun ijtimoiy moslashuvning asosiy xususiyati muhitni shaxsga moslashtirish ekanini ko‘rsatadi 27 . Ayollar, ayniqsa og‘ir turmush sharoitiga tushib qolgan, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlar guruhida ijtimoiy moslashuvning xususiyati xavfsizlik, psixologik tiklanish, huquqiy himoya va iqtisodiy mustaqillikning o‘zaro bog‘liqligidadir. Bu guruh uchun moslashuv ko‘pincha travmatik tajribadan keyingi tiklanish bilan birga kechadi. Prezidentning 2018-yil 2-iyuldagi PQ-3827-son qarori “Ijtimoiy reabilitatsiya qilish va moslashtirish, shuningdek, oilaviy-maishiy zo‘rlik ishlatishning oldini olish tizimini takomillashtir ish chora- tadbirlari to‘g‘risida”da ijtimoiy reabilitatsiya va moslashtirish tizimini yo‘lga qo‘yishda davlat organlari hamda fuqarolik jamiyati institutlarining samarali hamkorligini shakllantirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Mazkur hujjat ayollar bilan ishlashda ijtimoiy moslashuvning shunchaki ijtimoiy yordam emas, balki nizoli vaziyatlarni bartaraf etish, xavfsiz 27 Muxamedova N.A. Ijtimoiy himoya tizimida bolalarga homiylik va patronat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2021. – 260 b. 24 muhit yaratish, huquqiy maslahat, vaqtinchalik boshpana va keyingi ijtimoiy kuzatuvni talab qiladigan jarayon ekanini ko‘rsatadi. Shuning uchun xotin-qizlar guruhida moslashuvning muhim belgisi shaxsning “yordam oluvchi” holatidan “mustaqil qaror qabul qila oluvchi va resurslardan foydalanuvchi” holatiga o‘tishidir. Yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarda ijtimoiy moslashuv eng murakkab jarayonlardan biridir, chunki bu guruhda moslashuv biologik oilaning yetishmasligi, travmatik tajriba, emotsional bog‘lanishlarning uzilishi va mustaqil hayot ko‘nikmalarining kech shakllanishi bilan kesishadi. Shu bois bunday bolalar bilan ijtimoiy ishda moslashuvning xususiyati uzoq muddatli kuzatuv va individual reja asosida ishlashdir. Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 25- oktabrdagi 656-son qarori “Yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni ijtimoiy qo‘llab- quvvatlashga doir qo‘shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”da ijtimoiy yetimlikning oldini olish maqsadida oilalardagi moddiy- ma’naviy muhitni doimiy o‘rganish va muhtojlarga ko‘mak berish tizimini yo‘lga qo‘yish belgilangan. 2024-yil 31-maydagi 313-son qaror bilan oilaviy bolalar uylarida bolalarning oilaga moslashuvi va ijtimoiy moslashuv monitoringini mahalla darajasida doimiy yuritish tizimi ham kuchaytirildi. 2024-yil 6-avgustdagi 484-son qarorda esa bunday bolalar uchun mustaqil yashash ko‘nikmalari, psixologik xizmatlar, oilaga va jamiyatga reintegratsiya, ijtimoiy moslashuv va 23 yoshga qadar ijtimoiy kuzatib borish nazarda tutilgan. Demak, ushbu guruhda moslashuvning markaziy xususiyati shaxsni “institutsional parvarish”dan “mustaqil ijtimoiy hayot”ga xavfsiz o‘tkazishdan iborat 28 . Ozodlikdan mahrum etish bilan bog‘liq jazoni o‘tab bo‘lgan yoki probatsiya nazoratidagi shaxslarda ijtimoiy moslashuvning o‘ziga xosligi stigmatizatsiya, ishonch tanqisligi, ishga joylashishdagi qiyinchilik va qayta huquqbuzarlik xavfi bilan belgilanadi. Shu sababli bu guruhda moslashuv nafaqat maishiy masalalarni, balki ijtimoiy maqomni tiklashni ham nazarda tutadi. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 5-martdagi 128-son qarori “Ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq jazolarni ijro 28 Nabiyev F.H. Ijtimoiy siyosat. O‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Samarqand. SamDU, 2007. – 386 b. 25 etish muassasalarining faoliyati samaradorligini ta’minlash bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”da ozod etilayotgan shaxslarga ijtimoiy-huquqiy yordam berish, ularni ishga joylashtirish hamda maishiy turmush sharoitlarini yaxshilash masalalari bo‘yicha tuman va shahar hokimliklarining ijtimoiy moslashuv markazlari bilan hamkorlik qilish ko‘zda tutilgan. Bu huquqiy mexanizm ushbu toifa uchun ijtimoiy moslashuvning asosiy vazifasi jamiyatga qayta qo‘shilish ekanini ko‘rsatadi. Ijtimoiy ish amaliyotida bu jarayon hujjatlarni rasmiylashtirish, vaqtinchalik turar joy, bandlik, psixologik maslahat, oilaviy aloqalarni tiklash va mahalla bilan ishlash orqali samarali kechadi 29 . Uzoq vaqt xorijda bo‘lgan fuqarolar, ayniqsa mehnat migratsiyasi yoki murakkab ijtimoiy-madaniy sharoitlardan qaytgan shaxslarda ijtimoiy moslashuv jarayoni “qayta moslashuv” xarakteriga ega. Bu guruh vakillari ko‘pincha chet eldagi ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy moslashuv qiyinchiliklari, odatiy ijtimoiy aloqalardan uzilish, huquqiy himoya yetishmasligi va qaytganidan so‘ng mehnat bozoriga hamda mahalla muhitiga qayta kirish bilan bog‘liq muammolarga duch keladi. Prezidentning 2021-yil 1-iyuldagi PF-6255-son Farmoni “2021–2026- yillarga mo‘ljallangan ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”da xorijda uzoq vaqt bo‘lgan fuqarolarda ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy moslashuv bilan bog‘liq qiyinchiliklar, odatiy ijtimoiy aloqalardan uzilish va ularni himoya qilish tizimidagi muammolar qayd etilgan. Farmonda bunday fuqarolar bilan tizimli ishlash, ularning ijtimoiy zaif qatlamlarini aniqlash, ruhiy va moddiy yordam ko‘rsatish, chet elga ketayotgan fuqarolarning ijtimoiy-madaniy moslashuvi bo‘yicha yangi mexanizmlar ishlab chiqish vazifalari belgilangan. Bu esa migrantlar yoki qaytgan fuqarolarda moslashuvning xususiyati transmilliy tajriba va mahalliy ijtimoiy tizim o‘rtasidagi tafovutlarni yumshatishdan iborat ekanini ko‘rsatadi. 29 Ganieva M. X. Latipova N.M. Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnalogiyalar, 2021. – 286 b. 26 2.2. O zbekistonda ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ʻ ta’minlashning usullari va istiqbollari O zbekistonda ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta minlash ʻ ʼ masalasi so nggi yillarda davlat ijtimoiy siyosatining markaziy yo nalishlaridan ʻ ʻ biriga aylandi. Ilmiy nuqtai nazardan ijtimoiy moslashuv shaxsning jamiyat talablariga, ijtimoiy muhitga, mehnat, ta lim, oilaviy va fuqarolik munosabatlariga ʼ mos ravishda kirishib borishi, o‘z ijtimoiy rolini tiklashi va mustaqil hayot kechirish ko‘nikmalarini egallashi jarayonidir. Ijtimoiy ish amaliyotida bu tushuncha, ayniqsa, nogironligi bo‘lgan shaxslar, keksalar, tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanganlar, yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar, muayyan yashash joyiga ega bo‘lmagan shaxslar, kam ta minlangan oilalar hamda murakkab ʼ hayotiy vaziyatga tushib qolgan fuqarolar bilan ishlashda alohida ahamiyat kasb etadi. 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son Prezident Farmoni bilan tasdiqlangan “O zbekiston — 2030” strategiyasida aholi talablariga va xalqaro standartlarga ʻ to liq javob beradigan ta lim, tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimini tashkil qilish ʻ ʼ ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Shu hujjatning ijtimoiy xizmatlar va kambag allikni qisqartirishga oid ʻ yo nalishida ʻ professional ijtimoiy xizmatlarni tubdan takomillashti rish, muhtojlarning barchasini ijtimoiy himoya bilan qamrab olish, barcha tuman va shaharlarda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari faoliyatini tashkil qilish, shuningdek bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirish hamda jamiyatda bolalarga nisbatan tazyiq va zo ravonlikka toqatsizlik madaniyatini ʻ shakllantirish vazifalari aniq ko‘rsatilgan. Bu holat ijtimoiy moslashuv endilikda faqat alohida yordam shakli emas, balki Yangi O zbekiston ijtimoiy taraqqiyot ʻ modelining tarkibiy elementi sifatida qaralayotganini anglatadi. Mazkur yo nalishning institutsional asosi, avvalo, 2023-yil 1-iyundagi PF-82- ʻ son “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmon bilan mustahkamlandi 30 . Ushbu Farmon bilan O zbekiston Respublikasi ʻ 30 O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 01.06.2023 yildagi PF-82-sonli “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat ʻ va yordam ko rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo lga qo yish bo yicha kompleks chora-tadbirlar ʻ ʻ ʻ ʻ to g risida” ʻ ʻ 27 Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi tizimi shakllantirildi, 2023– 2025-yillarga mo ljallangan ijtimoiy xizmatlar va yordam ko‘rsatish tizimini ʻ rivojlantirish choralari belgilandi, shuningdek nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazlari, “Muruvvat” va “Saxovat” internat uylari, ayollarni reabilitatsiya va moslashtirish markazlari hamda odam savdosi jabrdiydalariga yordam berish bo‘yicha reabilitatsiya markazi Agentlik tizimiga o‘tkazildi. Farmonda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun jamiyatda ijtimoiy moslashuv va integratsiya sharoitlarini yaratish, ularning bandligini ta minlashga ʼ ko‘maklashish, inklyuzivlikni muvofiqlashtirish va qulay muhit shakllantirilganini nazorat qilish kabi vazifalar ham aks ettirilgan. Shu jihatdan PF-82 ijtimoiy moslashuvni alohida ijtimoiy guruhlarning “moslashib ketishi”ga tashlab qo‘yish emas, balki davlat tomonidan boshqariladigan, professional xizmatlar va monitoringga tayangan tizim sifatida talqin qildi 31 . Ushbu institutsional o‘zgarishlarning amaliy davomi sifatida 2023-yil 1-iyundagi PQ-176-son qaror bilan Ijtimoiy himoya milliy agentligi faoliyatini tashkil etish mexanizmlari belgilandi. Ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta minlashning birinchi asosiy ʼ usuli individual ehtiyojni baholash va “case-management”, ya ni alohida holat ʼ bo‘yicha boshqaruv usulidir. Ilmiy adabiyotlarda bu usul shaxsning muammosini faqat bir yo‘nalishda emas, balki tibbiy, psixologik, huquqiy, maishiy, mehnat va oilaviy omillar uyg‘unligida baholashni nazarda tutadi. O zbekistonda bu ʻ yondashuv “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari faoliyati orqali amaliyotga joriy etilmoqda. 2023-yil 28-sentabrdagi PQ-319-son “Aholiga ijtimoiy xizmatlar va yordamlar ko‘rsatish tizimini yanada takomillashtir ish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorda aynan shu markazlar faoliyati kuchaytirildi va muayyan yashash joyiga ega bo‘lmagan ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarni Agentlik huzuridagi uy-joy fondiga ega bo‘lgan muassasalarga olti oy muddatgacha vaqtincha ro yxatdan o‘tkazish huquqi markaz direktorlariga berildi ʻ 32 . Bu norma ijtimoiy 31 O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 01.06.2023 yildagi PF-82-sonli “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat ʻ va yordam ko rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo lga qo yish bo yicha kompleks chora-tadbirlar ʻ ʻ ʻ ʻ to g risida” ʻ ʻ 32 O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 28.09.2023 yildagi PQ-319-sonli “Aholiga ijtimoiy xizmatlar va ʻ yordamlar ko rsatish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ ʻ 28 moslashuvda huquqiy identifikatsiya va vaqtinchalik boshpana masalasi qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi, chunki ro‘yxatga ega bo‘lmagan shaxs ko‘pincha na tibbiy xizmat, na ishga joylashish, na ijtimoiy yordam, na huquqiy himoyadan to‘liq foydalana oladi. Demak, ijtimoiy moslashuvning samarali usullaridan biri avvalo shaxsni ijtimoiy tizimga qayta “kiritish”, uning huquqiy maqomini tiklash va xizmatlarga kirish imkonini yaratishdan iboratdir. Ikkinchi muhim usul ijtimoiy xizmatlarning standartlashtirilishi va kafolatlangan paketlar asosida ko‘rsatilishidir. 2024-yil 6-avgustdagi Vazirlar Mahkamasining 484-son qarori “Aholining ehtiyojmand qatlamlari uchun davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qabul qilinib, ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish ma muriy reglamenti, milliy ʼ standartlarga qo‘yiladigan talablar hamda 2024–2026-yillarda ijtimoiy xizmatlarni yanada rivojlantirish dasturi tasdiqlandi. Mazkur qarorda ehtiyojmand shaxslar va bolalar uchun ko‘rsatiladigan xizmatlar tarkibida boshpana bilan ta minlash, ʼ xavfsizlikni ta minlash, ovqatlanish, qonuniy huquq va manfaatlarni himoya qilish, ʼ tibbiy yordam, psixologik xizmatlar, yuridik maslahat, ijtimoiy kuzatib borish, reabilitatsiya qilish va ijtimoiy moslashtirish, mustaqil hayotga tayyorlash, ta lim ʼ muassasalariga kuzatib borish va kasbga yo‘naltirish kabi aniq xizmatlar sanab o‘tilgan. Bu ro yxatning ilmiy-amaliy ahamiyati shundaki, ijtimoiy moslashuv endi ʻ mavhum tarbiyaviy ish emas, balki standartlashtirilgan, o‘lchanadigan, muassasa va mutaxassis mas uliyati bilan bog‘langan xizmatlar majmuasiga aylantirildi. ʼ Ayniqsa, “mustaqil hayotga tayyorlash” va “ijtimoiy kuzatib borish” normalari ijtimoiy ishning zamonaviy paradigmasi — shaxsni faqat muammodan chiqarish emas, balki uni barqaror ijtimoiy hayotga olib kirish — tamoyiliga mos keladi. 2024-yil 18-oktabrdagi O‘RQ-977-son Qonun ham aynan ijtimoiy xizmatlar va yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirish, manzillilik va samaradorlikni kuchaytirish hamda xizmatlar sifatini oshirishga qaratilgani bilan ushbu yo‘nalishning normativ asosini yanada mustahkamladi 33 . 33 O zbekiston Respublikasining Qonuni, 18.10.2024 yildagi O‘RQ-977-sonli “Ijtimoiy xizmatlar va yordam ʻ ko rsatish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga ʻ ʻ o zgartirish va qo shimchalar kiritish to g risida” ʻ ʻ ʻ ʻ 29 Uchinchi usul mahalla darajasida erta aniqlash, ijtimoiy kuzatuv va hamjamiyat resurslarini safarbar etishdan iborat. Ijtimoiy moslashuv ko‘pincha muassasa devorlari ichida emas, balki inson yashaydigan real ijtimoiy muhit — mahalla, oila, qo‘shnichilik, maktab va mehnat jamoasida ro‘y beradi. Shu bois “O zbekiston — 2030” strategiyasini amalga oshirishga doir PQ-300-son qarordaʻ mahalla darajasida manzilli professional ijtimoiy xizmat ko‘rsatadigan ijtimoiy xodimlar faoliyatini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ko‘rsatkichlar belgilandi. Bu qarorda 22-maqsad doirasida mahalla darajasidagi ijtimoiy xodimlar sonini ko‘paytirish rejalashtirilgan 34 . Bundan tashqari, 2024-yil 31-maydagi Vazirlar Mahkamasining 313-son qarori bilan “Temir daftar” orqali ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda “Saxovat va ko‘mak” jamg‘armasi mablag‘laridan foydalanish tartibi takomillashtirildi. Ushbu qarorda ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarning ijtimoiy himoyaga muhtoj a zolarini doimiy ish bilan ta minlash yoki ijtimoiy faolligini ʼ ʼ oshirishga qaratilgan mahalla loyihalarini tanlash mezonlari belgilangan, shuningdek oilaviy bolalar uylarida bolalarning oilaga moslashuvi, uy xo‘jaligini yuritish va jamoaviy munosabatlar shakllanishi bo‘yicha mahalla raislari, ijtimoiy xodim va xotin-qizlar faollari tomonidan doimiy ijtimoiy moslashuv monitoringini yuritish tizimini yo‘lga qo‘yish nazarda tutilgan. Bu usul ijtimoiy moslashuvni bir martalik yordam emas, balki yaqin ijtimoiy muhitda doimiy kuzatish va qo‘llab- quvvatlashga tayangan jarayon sifatida talqin qiladi. To‘rtinchi usul bandlik, kasb-hunar va ijtimoiy faollikni oshirish orqali moslashuvni kuchaytirishdir. Ijtimoiy ish nazariyasida mehnat va iqtisodiy mustaqillik ijtimoiy moslashuvning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Zero, yordam oluvchi shaxsning passiv qaramlik holatidan chiqib, o‘zini ta minlash ʼ qobiliyatiga ega bo‘lishi uning o‘z-o‘zini baholashi, ijtimoiy mavqei va psixologik barqarorligiga bevosita ta sir qiladi. Shu ma noda PF-82-son Farmon va PQ-300- ʼ ʼ son qarorda nogironligi bo‘lgan shaxslarnin g bandligini ta minlash ʼ ga ko‘maklashish, mahalla darajasida professional ijtimoiy xodimlar faoliyatini yo‘lga 34 O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 11.09.2023 yildagi PQ-300-sonli ““O zbekiston — 2030” ʻ ʻ strategiyasini 2023-yilda sifatli va o z vaqtida amalga oshirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ ʻ 30 qo‘yish hamda ijtimoiy xizmatlarni kompleks tashkil etish bir-biri bilan uzviy bog‘langan. 313-son qarorda esa ijtimoiy loyihalar g‘olibini aniqlashda ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarni doimiy ish joyi bilan ta minlash, ularning tadbirkorlik,ʼ sport, san at va madaniy faoliyat bilan shug‘ullanishiga ko‘maklashish, shuningdek ʼ malakasi yetarli bo‘lmagan shaxslarni kasb-hunarga o‘qitish yoki malakasini oshirish imkoniyatlari mezon sifatida belgilangan. Demak, O zbekistonda ijtimoiy ʻ moslashuvning amaliy modeli tobora “nafaqa berish”dan “ijtimoiy faollikni tiklash”ga o‘tmoqda. Ayniqsa, bu usul jazoni ijro etish joylaridan qaytgan shaxslar, zo‘ravonlikdan jabrlangan ayollar, nogironligi bo‘lgan fuqarolar va kam ta minlangan oilalarning mehnatga layoqatli a zolari bilan ishlashda alohida ʼ ʼ samarali hisoblanadi. Beshinchi usul reabilitatsiya va moslashtirishni tibbiy-ijtimoiy yondashuv asosida olib borishdir. Bu, ayniqsa, nogironligi bo‘lgan shaxslar, keksalar va uzoq muddatli parvarishga muhtoj fuqarolar bilan ishlashda muhim. 2021-yil 25- martdagi PF-6195-son Farmonda keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash markazlari va “Muruvvat” internat uylari tizimini rivojlantirish choralari belgilangan bo‘lib, hujjatda nogironligi bo‘lgan shaxslar, jumladan bolalarni ijtimoiy moslashtirish va ularga qiziqishlaridan kelib chiqib kasb-hunar o‘rgatish vazifasi aks etgan. Keyinchalik 2022-yil 17-maydagi O‘RQ-770-son Qonun bilan tibbiy-ijtimoiy xizmatlar tizimini takomillashtirish munosabati bilan moslashtiruvchi jismoniy tarbiya va moslashtiruvchi sport normalari yangilandi; unda moslashtiruvchi sport nogironligi bo‘lgan shaxslarni jismoniy reabilitatsiya qilishga hamda ijtimoiy moslashtirishga qaratilgani, bunday reabilitatsiya sport tashkilotlari, reabilitatsiya markazlari va maxsus klublarda amalga oshirilishi belgilangan 35 . Bu normalar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy moslashuvni ta minlashda tibbiyot, reabilitatsiya, sport va ijtimoiy ish ʼ integratsiyasi tobora kuchayib bormoqda. 2024-yil 5-oktabrdagi Vazirlar Mahkamasining 640-son qarorida ham nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimini 35 O zbekiston Respublikasining Qonuni, 17.05.2022 yildagi O‘RQ-770-sonli “O zbekiston Respublikasida tibbiy- ʻ ʻ ijtimoiy xizmatlar tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga ʻ o zgartishlar kiritish to g risida” ʻ ʻ ʻ 31 takomillashtirish, ijtimoiy nafaqalarni Agentlik tomonidan tayinlash va to‘lash, ushbu tartib-taomillarni raqamlashtirish hamda “Muruvvat” internat uylarida kunduzgi parvarishlash xizmatlarini takomillashtirish nazarda tutilgan. Bu esa tibbiy-ijtimoiy moslashuvning uy, internat va kunduzgi parvarish xizmatlari o‘rtasidagi uzviy aloqadorligini mustahkamlaydi. Oltinchi usul tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarning ijtimoiy moslashuvini ta minlashdir. Bunday holatda ijtimoiy moslashuv oddiy yordam ʼ ko‘rsatish emas, balki xavfsizlikni tiklash, travmadan chiqish, huquqiy himoya, bandlik, boshpana va qayta ijtimoiylashuvning bir butun tizimini talab qiladi. 2024- yil 10-maydagi PQ-175-son “Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarga ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishni takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari talabnomasi asosida zo‘ravonlikdan jabrlangan xotin-qizlarni ishga joylashtirish bo‘yicha ijtimoiy majburiyatlarni yuklash tartibini joriy etish belgilandi hamda bu buyurtmalar “Ijtimoiy himoya” axborot tizimi orqali shakllantirilishi nazarda tutildi 36 . Mazkur yondashuv ilmiy jihatdan juda muhim, chunki zo‘ravonlikdan keyingi moslashuvning asosiy sharti — shaxsning iqtisodiy va ijtimoiy qaramlikdan chiqarilishidir. Shu bilan birga, 484-son qarorda xavfsizlik, psixologik xizmat, yuridik yordam, ijtimoiy kuzatuv va qayta moslashtirish xizmatlari kafolatlangan xizmatlar tarkibiga kiritilgani zo‘ravonlikdan keyingi tiklanishning ko‘p tarmoqli modelini yaratdi. Bu model kelgusida travma-informed social work, ya ni travma ʼ oqibatlarini hisobga olgan ijtimoiy ish yondashuvini yanada chuqurlashtirish zaruratini ko‘rsatadi. Yettinchi usul ilmiy tadqiqot, kadrlar tayyorlash va metodik bazani mustahkamlash bilan bog‘liq. Ijtimoiy moslashuvni samarali ta minlash uchun ʼ ijtimoiy xodimlar faqat ma muriy topshiriqlarni bajaruvchi emas, balki diagnostika, ʼ maslahat, vositachilik, reabilitatsiya, riskni baholash va multidisiplinar hamkorlikni olib boruvchi professional mutaxassis bo‘lishi lozim. 2024-yil 24-iyundagi Vazirlar 36 O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 10.05.2024 yildagi PQ-175-sonli “Tazyiq va zo ravonlikdan ʻ ʻ jabrlangan shaxslarga ijtimoiy xizmatlar ko rsatishni takomillashtirish bo yicha qo shimcha chora-tadbirlar ʻ ʻ ʻ to g risida” ʻ ʻ 32 Mahkamasining 350-son qarori bilan Hamjamiyatlarni mustahkamlash va ijtimoiy farovonlikni rivojlantirish markazi tashkil etildi. Ushbu qarorda 2024–2026-yillarga mo‘ljallangan ta lim va kadrlar tayyorlash bo‘yicha chora-tadbirlar rejasini ishlabʼ chiqish, shuningdek bolalarni himoya qilish, ruhiy salomatlik, zo‘ravonlik, sog‘liqni saqlash, favqulodda vaziyatlarga javob berish va qashshoqlikni tugatish sohalarida tadqiqotlar o‘tkazish, faol va moslashuvchan tavsiyalar ishlab chiqish vazifalari belgilandi 37 . Bu hujjat ijtimoiy moslashuv sohasida ilmiy dalillarga asoslangan siyosat yuritish, amaliyot va tadqiqot o‘rtasidagi uzilishni kamaytirish, shuningdek ijtimoiy ishning milliy metodologiyasini shakllantirish istiqbollarini ochadi. Kelgusidagi istiqbollar haqida so‘z borganda, birinchi navbatda, “O zbekiston ʻ — 2030” strategiyasida nazarda tutilgan professional ijtimoiy xizmatlarni tubdan takomillashtirish va barcha tuman-shaharlarda “Inson” markazlarini samarali ishlatish vazifasi markaziy o‘rin tutadi. Bu istiqbol ijtimoiy moslashuvni hududiy tenglik tamoyili asosida kengaytirishni anglatadi: ya ni xizmatlar faqat yirik ʼ shaharlarda emas, balki eng chekka hududlargacha bir xil standartlarda yetib borishi kerak. Ikkinchi istiqbol — ijtimoiy xizmatlarni to‘liq raqamlashtirish va “Yagona milliy ijtimoiy himoya” axborot tizimi orqali individual holatni kuzatish mexanizmlarini chuqurlashtirishdir. Bu yondashuv shaxsning xizmat olganidan keyingi holatini, qayta murojaatlarini, bandlikka joylashuvini, oilaviy muhitga qaytishini yoki takroriy xavf omillarini aniqlash imkonini beradi. Uchinchi istiqbol — ijtimoiy moslashuvning yanada inklyuziv modeliga o‘tishdir; bunda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun qulay muhit, ta lim va mehnat bozoriga kirish, ʼ moslashtiruvchi sport, transport va infratuzilma bir butun tizimda qaraladi. To‘rtinchi istiqbol esa bolalar va ayollar bilan ishlashda profilaktik yondashuvni kuchaytirish, ya ni muammo og‘irlashgandan keyin emas, balki erta xavf ʼ bosqichida aralashuvni yo‘lga qo‘yishdan iborat. 37 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 24.06.2024 yildagi 350-sonli “Hamjamiyatlarni ʻ mustahkamlash va ijtimoiy farovonlikni rivojlantirish markazini tashkil etish to g risida” ʻ ʻ 33 XULOSA Xulosa sifatida ta’kidlash joizki, “Ijtimoiy moslashuv tushunchasi va mohiyati” mavzusi “Aholining turli sohalarida ijtimoiy ish” fanining eng muhim nazariy-amaliy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki ijtimoiy moslashuv jamiyatda yashayotgan har bir shaxsning ijtimoiy muhitga, mavjud ijtimoiy munosabatlarga, turmush tarziga, mehnat faoliyatiga, oilaviy va ma’naviy qadriyatlarga moslashib borishini ifodalovchi murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Ushbu jarayon insonning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, ijtimoiy rollarni egallashi, huquq va majburiyatlarini anglab yetishi, jamoaga kirishib ketishi hamda mustaqil hayot kechirish ko‘nikmalarini shakllantirishi bilan uzviy bog‘liqdir. Shu sababli ijtimoiy moslashuv masalasi faqat nazariy tushuncha sifatida emas, balki shaxs, oila, guruh va jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi muhim ijtimoiy hodisa sifatida qaraladi. Ijtimoiy moslashuvning mohiyatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mazkur tushuncha shaxsning tashqi ijtimoiy muhit talablariga ko‘nikishi bilangina cheklanmaydi. U ayni paytda shaxsning ichki imkoniyatlari, psixologik holati, ma’naviy qadriyatlari, bilim va tajribasi, xulq-atvori hamda turli ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Demak, ijtimoiy moslashuv ikki tomonlama jarayon bo‘lib, bir tomondan shaxs jamiyatga moslashadi, ikkinchi tomondan esa jamiyat ham shaxsning ehtiyojlari, imkoniyatlari va xususiyatlarini inobatga olgan holda unga mos sharoit yaratishi lozim bo‘ladi. Aynan mana shu jihat ijtimoiy ish fanida ijtimoiy moslashuvga bo‘lgan yondashuvni chuqurlashtiradi. Zero, ijtimoiy ishning asosiy vazifalaridan biri ham murakkab hayotiy vaziyatga tushib qolgan shaxslarni qayta tiklash, jamiyatga integratsiya qilish va ularning ijtimoiy faolligini oshirishdan iboratdir. Mazkur kurs ishi doirasida ijtimoiy moslashuvning mazmun-mohiyatini o‘rganish natijasida uning bir necha muhim belgilarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Birinchidan, ijtimoiy moslashuv doimo muayyan muhit bilan bog‘liq bo‘ladi. Inson oilada, ta’lim muassasasida, mehnat jamoasida, mahallada, tengdoshlar guruhida yoki boshqa bir ijtimoiy makonda yashar ekan, ana shu muhitning me’yorlari, qoidalari va qadriyatlarini o‘zlashtirib boradi. Ikkinchidan, ijtimoiy moslashuv 34 uzluksiz va dinamik jarayondir. Inson hayotining turli bosqichlarida, masalan, bolalik, o‘smirlik, yoshlik, kattalik va keksalik davrlarida turli ijtimoiy sharoitlar va talablar bilan to‘qnash keladi, shu bois uning moslashuv jarayoni ham uzluksiz ravishda davom etadi. Uchinchidan, ijtimoiy moslashuv individual xususiyatga ega bo‘lib, har bir shaxsning yoshiga, jinsi, sog‘lig‘i, ijtimoiy mavqei, ma’lumot darajasi, oilaviy sharoiti va psixologik holatiga qarab turlicha namoyon bo‘ladi. Shu bois ijtimoiy moslashuvni ta’minlashda bir xil qolipdagi yondashuv yetarli bo‘lmaydi, balki differensial va individual yondashuv zarur bo‘ladi. Ijtimoiy moslashuvning ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni ayniqsa ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlari bilan ishlashda yaqqol namoyon bo‘ladi. Jumladan, yetim bolalar, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan voyaga yetmaganlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, kam ta’minlangan oilalar, muayyan yashash joyiga ega bo‘lmagan fuqarolar, oilaviy nizolar yoki zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan shaxslar, ishsizlar, migratsiyadan qaytganlar va turli xavf guruhiga mansub insonlar uchun ijtimoiy moslashuv muammosi alohida dolzarbdir. Bunday shaxslar ko‘pincha jamiyat bilan aloqalarining zaiflashuvi, ruhiy tushkunlik, o‘ziga ishonchsizlik, moddiy yetishmovchilik, maishiy muammolar, huquqiy savodsizlik yoki salbiy ijtimoiy tajriba sababli ijtimoiy muhitga to‘laqonli qo‘shila olmaydi. Shu sababli ijtimoiy ish mutaxassislarining asosiy vazifasi ularga yordam ko‘rsatish, ularning moslashuv salohiyatini oshirish, huquq va manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish va ijtimoiy integratsiyasini ta’minlashdan iborat bo‘ladi. Kurs ishi yuzasidan olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy moslashuvning muvaffaqiyatli kechishi ko‘plab omillarga bog‘liq. Eng avvalo, oilaviy muhitning barqarorligi muhim ahamiyatga ega. Oila shaxsning birlamchi ijtimoiylashuv makoni bo‘lib, unda mehr, qo‘llab-quvvatlash, nazorat, mas’uliyat va ijtimoiy xulq me’yorlari shakllanadi. Oiladagi nosog‘lom muhit, zo‘ravonlik, ajrimlar, tarbiyadagi beparvolik yoki iqtisodiy tanglik esa shaxsning keyingi ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, ta’lim tizimi, tengdoshlar muhiti, mahalla va keng jamoatchilikning ta’siri ham nihoyatda katta. Maktab yoki oliy ta’lim muassasasi faqat bilim beruvchi maskan emas, balki shaxsning ijtimoiy 35 muloqot, jamoada ishlash, intizom, mas’uliyat va jamiyat qoidalariga amal qilish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi muhim ijtimoiy institutdir. Shu ma’noda ijtimoiy moslashuvning samarali bo‘lishi ko‘p jihatdan oila, ta’lim muassasasi, mahalla va davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlik darajasiga ham bog‘liq bo‘ladi. Shuningdek, ijtimoiy moslashuvning mohiyatini to‘liq anglash uchun uning turlarini ham nazarda tutish lozim. Birlamchi ijtimoiy moslashuv odatda insonning ilk ijtimoiy muhitga kirib borishi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkilamchi ijtimoiy moslashuv turli hayotiy o‘zgarishlar, inqirozlar yoki yangi ijtimoiy sharoitlar tufayli yuzaga keladi. Masalan, yangi maktabga o‘tish, oliy ta’lim muassasasiga kirish, ish boshlash, oilaviy ahvolning o‘zgarishi, boshqa hududga ko‘chib borish, salomatlik bilan bog‘liq muammolar yoki ijtimoiy maqomning o‘zgarishi insondan qayta moslashishni talab qiladi. Ayniqsa, murakkab hayotiy vaziyatga tushib qolgan fuqarolar uchun qayta ijtimoiy moslashuv masalasi o‘ta muhim bo‘ladi. Shu bois ijtimoiy ish fanida ijtimoiy moslashuvni shaxsning hayoti davomida takrorlanib turuvchi, turli omillar ta’sirida o‘zgaruvchi va doimiy qo‘llab- quvvatlashni talab etuvchi jarayon sifatida baholash ilmiy jihatdan asosli hisoblanadi. Mavzuni o‘rganish jarayonida ijtimoiy moslashuv bilan ijtimoiylashuv, integratsiya, reabilitatsiya va resotsializatsiya tushunchalari o‘rtasidagi bog‘liqlik ham muhim ekanligi aniqlandi. Ijtimoiylashuv kengroq tushuncha bo‘lib, insonning jamiyat tajribasini o‘zlashtirishi va jamiyat a’zosiga aylanishini bildiradi. Ijtimoiy moslashuv esa aynan ma’lum bir ijtimoiy muhitga va vaziyatga moslashish jarayonini ifodalaydi. Integratsiya shaxsning jamiyat hayotiga to‘laqonli kirib borishini anglatsa, reabilitatsiya uning yo‘qotilgan ijtimoiy, ruhiy yoki jismoniy funksiyalarini tiklashga qaratiladi. Resotsializatsiya esa odatda salbiy ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgan shaxslarni qayta tarbiyalash va jamiyatga qayta qo‘shishni anglatadi. Shu nuqtai nazardan ijtimoiy moslashuv ushbu tushunchalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa-da, u o‘zining alohida mazmuni, yo‘nalishi va amaliy ahamiyatiga ega mustaqil ilmiy kategoriya hisoblanadi. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. O zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari ʻ 1.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: O zbekiston, 2017. – 488 b. ʻ 2.Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. – T.: O zbekiston, 2019. – 458 b. ʻ II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 3.O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 24.06.2024 yildagi 350- ʻ sonli “Hamjamiyatlarni mustahkamlash va ijtimoiy farovonlikni rivojlantirish markazini tashkil etish to g risida” ʻ ʻ 4.O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 10.05.2024 yildagi PQ-175-sonli ʻ “Tazyiq va zo ravonlikdan jabrlangan shaxslarga ijtimoiy xizmatlar ko rsatishni ʻ ʻ takomillashtirish bo yicha qo shimcha chora-tadbirlar to g risida” ʻ ʻ ʻ ʻ 5.O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 01.06.2023 yildagi PF-82-sonli ʻ “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko rsatish hamda uning samarali nazorat ʻ tizimini yo lga qo yish bo yicha kompleks chora-tadbirlar to g risida” ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 6.O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 11.09.2023 yildagi PQ-300-sonli ʻ ““O zbekiston — 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va o z vaqtida amalga ʻ ʻ oshirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ 7.O zbekiston Respublikasining Qonuni, 17.05.2022 yildagi O‘RQ-770-sonli ʻ “O zbekiston Respublikasida tibbiy-ijtimoiy xizmatlar tizimi takomillashtirilishi ʻ munosabati bilan O zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga ʻ o zgartishlar kiritish to g risida” ʻ ʻ ʻ 8.O zbekiston Respublikasining Qonuni, 18.10.2024 yildagi O‘RQ-977-sonli ʻ “Ijtimoiy xizmatlar va yordam ko rsatish tizimi takomillashtirilishi munosabati ʻ bilan O zbekiston ʻ Respublikas ining ayrim qonun hujjatlariga o zgartirish ʻ va qo shimchalar kiritish to g risida” ʻ ʻ ʻ 37 9.O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 28.09.2023 yildagi PQ-319-sonli ʻ “Aholiga ijtimoiy xizmatlar va yordamlar ko rsatish ʻ tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ 10.O zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, 02.07.2018 yildagi PQ-3827-sonli ʻ “Ijtimoiy reabilitatsiya qilish va moslashtirish, shuningdek, oilaviy-maishiy zo rlik ʻ ishlatishning oldini olish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ III. O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar 11.G‘ofurov U., Sattorov A. O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimi va uning rivojlanishi. – T.: “Iqtisodiyot” nashriyoti, 2019. – 280 b. 12.Abdurahmonov Q.X., To‘xtayev B.A. Ijtimoiy siyosat. – T.: Iqtisodiyot, 2021. – 320 b. 13.Ganieva M. X. Latipova N.M. Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnalogiyalar, 2021. – 286 b. 14.Qodirova F.R., Raximov A. Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 286 b. 15.Muxamedova N.A. Ijtimoiy himoya tizimida bolalarga homiylik va patronat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2021. – 260 b. 16.Nabiyev F.H. Ijtimoiy siyosat. O‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Samarqand. SamDU, 2007. – 386 b. 17.Raxmonov D.A. Ijtimoiy xizmat. Uslubiy qo‘llanma. – Samarqand. SamDU, 2007. – 250 b. 18.Vaxabov A.V., Zaxidova Sh.Sh., Baxtiyorov B.B., Odinayev D.Sh., Fayzullayev J.N. Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta minotga kirish - T.: “Iqtisod moliya”, 2018. – 168 b. ʼ 19.Latipova N., Inakov Q., Alekseyeva V.S., Xolmurodov G‘.O‘. Aholining turli guruhlari bilan ijtimoiy ish. – Toshkent, 2025. – 445 b. 20.G‘anieva M. X. Ijtimoiy ish nazariyasi. – T.: Universitet, 2019. – 312 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 21.Климантова Г.И . Социальная политика государства. – Москва: Юрайт, 2018. – 304 с. 22.Кравченко А.И. Социальная работа. – Москва: Проспект, 2019. – 416 с. 38 23.Жуков В.И. Теория социальной работы. – Москва: РГСУ, 2016. – 480 с. 24.Смирнов С.Н., Сидорина Т.Ю. Социальная политика.– Москва: ГУ ВШЭ, 2015. – 376 с. 25.Healy K. Social Work Theories in Context: Creating Frameworks for Practice. – London: Palgrave Macmillan, 2014. – 272 p. 26.Adams R., Dominelli L., Payne M. SocialWork : Themes, Issues and Critical Debates . – London: Palgrave Macmillan, 2015. – 512 p. 27.Payne M. Social Work and Community Care. – London: Palgrave Macmillan, 2015. – 256 p. IV. Internet manbalari 28.https:/ 29.https:/ 30.https:/ru 31 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IJTIMOIY MOSLASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Ijtimoiy moslashuv tushunchasi, uning mazmuni va ijtimoiy ish tizimidagi o‘rni

Ijtimoiy moslashuv jarayonining asosiy omillari, bosqichlari va mexanizmlari

II BOB. AHOLINING TURLI IJTIMOIY GURUHLARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONLARI VA AMALIY AHAMIYATI

2.1. Aholining turli ijtimoiy guruhlarida ijtimoiy moslashuv jarayonining xususiyatlari

2.2. Oʻzbekistonda ijtimoiy ish faoliyatida ijtimoiy moslashuvni ta’minlashning usullari va istiqbollari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить