”Gijjak cholgu asbobining taraqqiyoti va ijrochiligi” - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	454.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

”Gijjak cholgu asbobining taraqqiyoti va ijrochiligi”

Купить

Gijjak cholgu asbobining taraqqiyoti”
va ijrochiligi
”

MUNDAR E JA :
I B OB . O`ZBEK XALQ CHOLG`ULARIDA IJROCHILIK TARIXI .. 7… …
1 .1. O`rta Osiyo hududida ijrochilik san`atining paydo bo`lishi
… .. ……… 7
1 .2 O` zbek an`anaviy musiqa asboblari … ..
………… .................. .. .... ...........18
II Bob.G`ijjak cholg`u asbobida ijrochilik san`atining taraqiyoti 28
…………
2.1.1917-1945 yillarda ijrochilik san`atining taraqqiyoti .....28
………………
2.2 1945-60 yillarda o`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik .31
…………………
2.3 G`ijjak cholg`usining musiqiy ta`limda tutgan o`rni.
2.4. G`ijjak ijrochiligini o`rganioshda metodik qo`llanma va
adabiyotlar........................................................................................................53.
Xulosa.....................................................................................................57
Adabiyotlar ro`yxati.............................................................................58

Kirish
Mavzuning dolzarbligi: O`zbekiston Resbuplikasi davlat mustaqilligiga
erishgach ijtimoiy iqtisodiy hamda madaniy-ma`naviy rivojlanishining istiqbolli
yo`lga kirib o`ziga xos va o`ziga mos usulni tanlab oldi. Respublikamizda
o`tkazilayotgan icloxotlarni takomillashtirish iqtisodiyotimizni rivojlangan
madaniy`rifatli davlatlar qatorida bo`lib shuningdek, muhim ishlarda kuchli
aqliy mehnat bilan qobilyatni o`stirish va kamol toptirish katta ahamiyatga ega.
Kelajakda buyuk davlat qurish fuqorilarning aqliy madaniyati bilan bog`liqdir.
Oldimizda turgan maqsadlarimizni qilish yani demokratik jamiyat qurish
islohatlarning taqdiri yoshlarimizning qanday madaniy va kasbiy saviyasiga
erishganligiga qanday ediallarga e`tiqod qilishi qanchlik ahamiyatga bog`liq oliy
bosh mezonlarimiz bilim olish imkoniyatlarimizni kengaytirish
millatimizniginqg`oyasini amalga oshirishiga qodir isoblanadi.Yani
o`quvchilarni tarbiyalash oldimizga turgan eng muhum vazifalaridan
biridir.Prezidentimiz Islom Karimov "Yuksak manaviyat yemgilmas kuch"–
asarida barcha sohalar qatori musiqa sohasi haqida ham o`z fikirlarini
bildirganlar. Shuningdrk ruhiy kamoloti haqida gapirar ekanlar albatta bu
maqsadga musiqa san`atisiz erishib bo`lmaydi. Shu jumladan Prezidentimizning
2009-2014 yillrga mo`ljallangan "Bolalar musiqa san`at maktabini moddiy
tenika bazasini yashilash bo`yicha Davlat dasturini hayotga tadbiq etish bu
borada mavjud kamchiliklarni hil turlicha imkonini beradi."
Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov e`tirof etganidek
barkamol avlodning bilim va salohiyatini oshirish ularni qobiliyatini yuksaltirish
kabi omillar millatning hayotini har tomonlama yuksaltirishga izmat qiladi.
Shunday qilib barkamol avlod ta`lim tarbiya chinakam ma`rifatli kishilarni aniq
maqsad yo`lida aniq fikirlay oladigan o`z kura va imkoniyatlarini tayanadigan
qilib shakillantirish davlatimiz seyodatining dolzarb yo`nalishlaridan biridir.

Mavzuning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishida G`ijjak sozi ijrochilik
mohorati,g`ijjakda toza tovush hosil qilishning ahamiyati hususida so`z
boradi.Shuni alohida takidlab o`tish muhumki,g`ijjak cholg`u asbobi pardalarga
ega emas, g`ijjakda tovush hosil qilish uchun ijrochidan eshitish qobiliyati
nihoyatda yahshiligini talab etiladi. G`ijjakda toza intonatsiyada ijro etish
nihoyatda muhimdir. Toza intonatsiyada ijro etish uchun g`ijjak dastasiga
barmoqlarni to`g`ri bosish,o`ng qo`lda komonni to`g`ri tortish,komonni ushlash
holatiga katta etibor berish talab etiladi. G`ijjakda ijrochilik boshqa cholg`u
asboblariga qaraganda ancha murakkabroq bo`lib ijrichidan ko`proq mehnat
talab qilib tovushlar tozaligiga diqqat bilan e`tiborni talab etadi. G`ijjakda aniq
parda ko`rsatilmaganligi pardalarni g`ijjakda eshitib aniqlash kerakligi uchun
ijrochiga anchagina qiyin sharoitni tug`diradi.
Maqsadimiz g`ijjakda mohir ijrochilarni yetkazib berishdir. O`zbekiston
musiqa madaniyatini rivojlantirishda ko`p ovozli arkestir kamer ansanbillari
yakka ijrochilikda o`z o`rniga ega bo`lgan gijjak soziga ega bo`lgan mohir
ijrochi va sozandalarni yetkazib berish oldimizga quyilgan asosiy va muhim
vazifalarimizdan biri bo`lib isoblanani.
Ob`yekti. Gijjakijrochiligida toza tovush hosil qilish,g`ijjak soziga ega
bo`lgan mohir ijrochi va sozandalar yetkazishda musiqa maktabi va san`at
kollejlari o`quvchi va talabalarni ijrochilik mohoratini ustirishda alohida etibor
berishimiz,vatanimiz uchun yetuk mutahassislar tayyorlashda omil bo`lib hizmat
qiladi.
Tatqiqot predmeti . Mohir ijrochi va sozandalar yetkazib berishda
g`ijjak sozini qadimdanmavjudligi va cholg`u musiqa madaniyatimizga alohida
o`ringa ega bo`lganligini inobatga olgan holda g`ijjak sozining nazariy va
amaliy ahamiyatiga alohida etibor berib, yosh g`ijjak o`rganuvchi shogirtlarni
taqdim etish.
Tadqiqotning vazifasi . O`zbekistonda cholg`u ijrochilik san`atini
rivojlantirishda milliy cholg`u asboblarimizning o`rni nihoyatda beqiyosdir. Shu
sababli har bir cholg`u asbobda ijro mahoratini o`stirish har bir cholg`u asbobida

toza intonatsiyada to`g`ri holatni qo`yib,mohirona ijro uslublarini
qo`llash,mohirona ijrochilik uslublarini egallagan holda o`zbek xalq kuylarini,
qardosh rus va chet el kompazitorlarining asarlarini keng xalq ommasiga olish
va kelajakda yoshlarni ham ijrochi sozanda sifatida tarbiyalash vazifasi turadi.
Tadqiqotning ilmiy yangililgi
1.O`sib kelayotgan yosh avlodni yashi ijrochi sozanda etib tarbiyalash.
2.Musiqa maktablari va kollej o`quvchilarini g`ijjak sozida toza
intonatsiyada ijro etish mahoratini tarbiyalash.
3.G`ijjak cholg`usida o`qishni boshlagan o`quvchilarga asosiy o`rinda
barmoqlar holatini to`g`ri quyish va toza intonatsiyaga tovush hosil qilish.
4.Har bir g`ijjakchi mohirona ijrochilik malakasini egallash.
Tatqiqotning nazariy va amaliy asoslari.
O`zbek xalq musiqa madaniyatida g`ijjak sozi qadimdan mavjud
bo`lib,asrlar davomida takomillashib rivijlanib kelmoqda. G`ijjak sozining
nazariy ahamiyati shundan iboratki,g`ijjak sozi kvarta-kvinta sozida ijro
imkoniyatiga ega ushbu cholg`u asbobida o`zbek qardosh,rus va chet el
kompozitorlari va xalq kuylarini ijro etish imkoniyati mavjud. G`ijjak sozi jahon
standartiga javob bera oladigan cholg`u asbobidir. G`ijjak sozining amaliy
ahamiyati shundan iboratki, ushbu soz O`rta Osiyo va sharq xalqlari musiqa
madaniyatida qo`llanib kelmoqda. G`ijjak cholg`usi yakka soz sifatida ko`p
ovozli orkestor ansanbil va fortepiano jurligida ijro imkoniyatlarini kengayib
bormoqda. Hozirgi kunda takomillashgan g`ijjak cholg`usi o`zbek xalq cholg`u
asboblarida ijrochilik madaniyatida yakka soz, ko`p ovozli arkestor, ansanbil
ijrochiligida o`z o`rniga ega bo`lgan soz bo`lib O`zbekiston musiqa
madaniyatini jahon musiqa madaniyatida o`z o`rniga ega bo`lishga g`ijjak
sozining ahamiyati katta.

1- BOB . O`ZBEK XALQ CHOLG`ULARIDA IJROCHILIK
TARIXI .
1.1. O`rta Osiyo hududida ijrochilik san`atining paydo
bo`lishi.
Xalq cholg`ulari uzoq o`tmishda paydo bo`lgan. Ma`lumotlarga qaraganda,
dastlabki musiqa cholg`ulari eramizdan avvalgi XIII ming yillikda dunyoga
kelgan, deb taxmin qilinmoqda. Musiqachilikda dastlab urma zarbli cholg`ular
paydo bo`lgan. Chunki eng qadimgi mehnat ko`shiqlari ishning ritmik tuzilishi
bilan bevosita bog`liq bo`lgan.
Undan keyin shovqinli cholg`ular paydo bo`ldi, ijrochilar qarsak chalib
ritmni ta`kidlagan, shovqinli cholg`ular ta`sirini ko`paytirganlar. Ijrochi
ayollarning chapak zarblari o`ziga xos, takrorlanmas go`zal holatni vujudga
keltirar edi.
Qadimgi sharq madaniyati bag`rida, o`zbek xalq cholg`ulari shakllandi.
Ular ko`p asrlik taraqqiyot davomida o`ziga xos xususiyatlarni, tovush tusini
saqlab qoldi. o`ziga xos tuzilishi tufayli, nay, surnay, tanbur, dutor, rubob,
g`ijjak, qo`bizlar an`anaviy shakllarda bizgacha yetib keldi.
Quldorlik tuzimi davrida Maroqand, Niso, Tuproqqal`a, Termiz va boshqa
shaharlar mavjud edi. Ushbu shaharlar hududida olib borilgan qazilma ishlar
chog`ida badiiy hunarmandchilik buyumlari, turli xil cholg`ularining tasvirlari
topildi. Quldorlik jamiyati O`rta Osiyo xalqlari madaniyati rivojida muhim
bosqich bo`ldi. Xalq musiqasi yanada yuksalishi bilan birga, cholg`ular ham
takomillashdi.
Asrimizning 30-40-yillarida uyushtirilgan arxeologik ekspeditsiyalar
(S.L.Tolstov, V.A.Vyatkin, M.B.Masson va boshqalar raxbarligida) natijasida
qimmatli ma`lumotlarga ega bo`lindi.
Topilgan madaniy yodgorliklarda turli xil musiqa asboblari: tanbur,

rubobsimon cholg`u, qonun, ud, nay, surnay, karnay, doirasimon cholg`ular
chalayotgan mashshoqlar tasvirlangan.
Xalq cholg`ulari O`rta Osiyo aholisining turmushi va mehnat faoliyatining
ajralmas tarkibiy qismiga aylandi. Cholg`ular jo`rligida qo`shiq, o`yin va kuylar
xalqning katta-katta marosimlari va oilaviy bayramlarida ijro etilgani bizga
ma`lum. Bayramlar ko`proq yil fasllari bilan bog`liq bo`lgan. O`rta Osiyoda
«Navro`z», «Lola sayli», «Xosil bayrami», «Qovun sayli», «Uzum sayli» kabi
mavsumiy bayramlar keng tarqalgan. Bunday ommaviy bayramlarni xalq
cholg`u ansambllari, xonanda va sozandalar xamda raqqosalarsiz tasavvur qilish
qiyin. Bayramlarda, madaniy marosimlarda ayniqsa karnay, surnay, doira,
nog`ora va urma zarbli musiqa cholg`ulari keng qo`llanilgan.
IX asr oxirida Somoniylar mahalliy feodal sulolasi O`rta Osiyoning
kattagina qismini birlashtirishga muvaffaq bo`ldi. Somoniylar davlatining
poytaxti Buxoro yirik madaniy markazga aylandi. Bu yerda adabiyot va musiqa
taraqqiy etdi. Hayot sharoitining o`zgarishi tufayli musiqa san`atining ijtimoiy
ahamiyati oshdi. Shaharliklar va yuqori tabaqa sinflari turmushida musiqaning
roli sezilarli kuchaydi. O`sha paytlardayoq yakkanavoz, ansambl
musiqachiligi va raqsni o`z ichiga olgan vokal cholg`u musiqa turkumlari
mavjud edi.
O`rta asr musiqa ijrochiligi madaniyatining o`ziga xos xususiyatlaridan biri
shunda ediki, cholg`uchilar nafaqat bir necha turdagi musiqa asboblarini chala
olgan, balki o`zlari ham musiqa bastalaganlar. Cholg`uchilar o`z davrining yetuk
musiqachilari va shoirlari ham bo`lishgan. O`rta asr sharoitida musiqiy
ixtisoslashuv maxsus musiqiy ustaxonalarning paydo bo`lishiga olib keldi. Bu
yerda ustoz-shogird an`analari qaror topdi va rivojlandi. Ayni shu paytda
ansambl ijrochiligi takomillashdi, musiqa san`atining asosiy ko`rinishlari
shakllanib cholg`u asboblarining yangi namunalari kashf etishdi.
Sharq olimlarining nazariy qarashlari mavjud ijrochilik san`ati tajribasi
asosida shakllangan bo`lib, ular o`z risolalarida musiqaning jamiyatda tutgan
o`rni va ahamiyati haqida atroflicha ma`lumot berganlar.

Forobiyning (873-950) "Katta musiqa kitobi" ("Kitob al-musiqa al-kabr"),
ibn Sinoning (980-1037) "Davolash kitobi" ("Kitobi ush-shifo") qomusidagi
"Musiqa haqidagi risola", al-Xorazmiyning (X asr) "Bilimlar kaliti", Sayfuddin
Urmoviyning (1216-1294) "Olijanoblik haqida kitobi" yoki "Sharofiya kitobi",
Jomiyning (1414-1492) "Musiqa haqidagi risola" kitoblarida musiqa ijrochiligi
va xalq cholg`ulari haqida muhim ma`lumotlar bayon etilgan. Sayfuddin
Urmaviy iste`dodli ud cholg`uchisi, xonanda, mashhur sozanda sifatida tanilgan.
U Ozarbayjonning Urmaviya shahrida tug`ilgan. Sayfuddinning eng katta
yutug`i lad (modius)larning mukammal sistemasini ishlab chiqqanligidadir. Ibn
Zaylining (1044 yilda vafot etgan) "Musiqa haqidagi to`liq kitob"i ("Kitob ul-
kabir fil-musiqiy") uning musiqa ilmidagi yagona va bebaho kitobidir. U yangi
usulni musiqada ladlarni xarflar bilan ifodalash usulini ishlab chiqdi.–
Abduqodir Marog`iy (XV asr), Abduqodir ibn-Royibiy (Marog`iy)
Ozarbayjoning Marog` shahrida tug`ilgan, lekin hayotining ikkinchi yarmi
Temur saroyida-Samarqandda o`tgan va Hirotda vafot etgan. "Musiqa ilmida
ohanglar to`plami" ("Jami al-alhan fi-ilm al-musiqiy") risolasida musiqa
haqidagi ta`limotni-kamoncha, yetti torli g`ijjak kabi bir turdagi musiqa
cholg`usi borligi haqidagi ma`lumotlar bilan boyitdi. Al-Xusaynning (XV asr)
Musiqiy kanonlar risolasida asosan O`rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan
“ ”
ikki torli musiqa cholg`usi-dutor haqida ma`lumot berilgan. Qutbiddin ash-
SHeroziy (1236-1310) Eronlik musiqa nazariyotchisi sifatida tanilgan bo`lib, o`z
risolasida kamonchali tanbur haqida ibratli mulohazalar bildirgan hamda inson
ovozini musiqa asboblari ichida eng yoqimlisi deb hisoblagan. XVII asrda
yashagan buxorolik musiqashunos Darvish Ali o`z risolasida tanbur, chang,
qonun, rubob, qo`biz, g`ijjak kabi musiqa cholg`ulari haqida batafsil
ma`lumotlar bergan.
Buyuk Sharq mutafakkirlarining merosi xalq cholg`ularini o`rganish
sohasida ham tarixiy qiymatga ega. Abu Nasr Muhammad Forobiyning mashhur
asari «Kitob al musiqa al -kabir» («Musiqa haqida katta kitob») ulkan
–
ahamiyatga ega. O`rta asr olimi bu kitobida ikki xil musiqa ijrochiligi: ohangni

inson ovozi (qo`shiq san`ati) va cholg`ular vositalarida qayta tiklashga ajratadi.
Forobiy mohir ijrochi sifatida musiqa cholg`ularining jamiyat hayotidagi rolini
o`rganishga axamiyat beradi va u: «... Jangu - jadallarda, raqslarda, to`y -
tomoshalarda, ko`ngil ochar bazmlarda hamda ishq - muhabbat qo`shiqlarini
kuylashda chalinadigan o`ziga xos cholg`ular bor» deb yozgan edi.
Forobiyning yuqoridagi fikri cholg`ularning nafaqat saroy a`yonlari, balki
shahar va qishloq aholisi, hunurmandlar orasida shuningdek, musiqa
madaniyatida yetakchi rol o`ynaganligini isbotlaydi.
Kitobning ikkinchi qismi boshdan-oxir o`sha davr musiqa cholg`ulariga
bag`ishlangan. Unda lyutnya, tanbur, nay, rubob, chang, qonun va boshqa
musiqa cholg`ulari izchil va batafsil ta`riflanadi. Forobiy torli, mizrobli
lyutnyani o`sha davrda eng keng tarqalgan cholg`u hisoblagan. Lyutnya o`ziga
xos mizrob (chertma) vositasida chalingan, dastasida esa ligatura (lado)lar
joylashgan.
IX-X asrlarda lyutnya arabcha ud nomini oladi. Bu cholg`u ko`pgina Sharq
mamlakatlarida, Kavkaz orti xalqlari orasida hozirgi kungacha saqlanib
kelyapdi. Zamonaviy ud namunalari Toshkent Davlat konservatoriyasining
sohaviy-tajribaviy sinovxonasida mavjud.
«Musiqa haqidagi katta kitob»da Forobiy yana bir cholg`u asbobi- tanburni
ham ta`riflaydi. Olimning fikricha, tanbur (dilni tirnash) udga eng yaqin turdagi
cholg`ulardan biridir.
Tanburda torlar noxun (metaldan yasalgan maxsus chertmak-tirnoq)
yordamida chertiladi. Tanbur xuddi ud kabi keng tarqalgan va xalq sevgan
cholg`udir. Tanburning ikki yoki uch jez tori bo`lgan. Uning ikki turi ma`lum:
Xuroson va Bag`dod tanburlari. Bag`dod tanburlarining maqomlari kamroq
(beshta), cholg`u dastasi kaltaroq bo`lgan. Xuroson tanburining maqomlari ko`p
bo`lgan, dastasida cholg`u bo`g`zidan to dastaning yarmigacha oralig`ida
pardalar joylashgan. Tanburning bu turi shu kungacha o`z shaklini yo`qotmay,
musiqa ijrochiligi amaliyotida yakkanavoz hamda ansambl cholg`usi sifatida
amaliyotda foydalanib kelinyapti.

Forobiy, shuningdek, nayni ham ta`riflaydi. U turli xil damli cholg`ularini
ovoz hosil qilishi prinsipiga ko`ra paysimon guruhga kiritadi.
Ulardan biri oddiy nay yoki bir yo`nalishda joylashgan ko`p teshikli nay.
Bu turdagi naylar yoki turlicha ataluvchi naylar hozirgi kunda xam Sharq
xalqlari orasida mavjud. Uni vetnamliklar sao, tojiklar tutek, tatarlar kaval,
qozoqlar sibizga, ozarbayjonlar ney (juda kam uchraydi), qirg`izlar uoo, choor
(cho`ponlarning cholg`u asbobi), o`zbeklar nay deb ataydi. Olim ko`pincha tut
daraxtidan ishlanadigan keng tarqalgan surnay haqida ham to`xtaladi.
Forobiy, shuningdek, dunay (mizmar)ni ham tilga oladi. Dunay hozirgi
qo`shnay yoki turkman xalq cholg`usi gosha-dilli tyuy dyuk (qo`sh qamish
naychalardan tuzilgan cholg`u)ga o`xshaydi.
Forobiy risolasida o`zi yashagan davrda mavjud bo`lgan rubobni ham
batafsil ta`riflaydi. O`sha davrdagi rubob ham hozirgi Qashqar rubobiga
o`xshab, rezanator va ancha uzun dastadan tuzilgan. Ikki xil chertma torli rubob
mavjud bo`lgan. 1 yog`och dekali va asosiy qismi yog`ochdan, 2 pastki qismi
charmdan ishlangan dekali.
Forobiy shahodat berishicha, chang ochiq torlarning tebranishi orqali ohang
hosil qiluvchi musiqa cholg`ulari turkumiga kiradi. O`sha davrdagi changning
15 tori bo`lgan, ular diatonik sozlangan va ikki oktava oralig`iga teng
tovushqatorga ega bo`lgan. Risolada ta`riflangan barcha cholg`ular ashula, raqs,
yakkanavoz va ansambl ijrochiligiga jo`r bo`lishda foydalanilgan. Forobiyning
guvohlik berishicha, ud cholg`usi ansambl ijrochiligida yetakchi rol o`ynagan.
«Cholg`u asboblari haqida kitob» da olim tanbur, rubob, chang kabi
cholg`ularini udda chalinayotgan kuyga yoki yakkanavoz xonandaga uyg`un jo`r
bo`lish uchun sozlash usullarini tushuntiradi. Shunday qilib, Sharqning ulug`
allomasi musiqa ilmining bir bo`limi sifatida cholg`ularni o`rganuvchi
cholg`ushunoslik sohasiga asos soldi. Bu soha keyinchalik boshqa olimlarning
asarlarida ham keng boyitildi va rivojlantirildi.
Yashagan davriga ko`ra Buyuk olim ibn Sino Forobiyga juda yaqin. Uning
"Davolash kitobi" deb nomlangan yirik qomusning "Musiqa haqida risola"

bobida o`sha davrning musiqachiligiga oid ilmiy-falsafiy bilimlari bayon
etilgan. Bu risolalarda cholg`ular ta`rifiga anchagina o`rin ajratilgan. Ibn Sino
o`z davri musiqalarini ikki guruhga bo`ladi: mizrobli, noxunli (barbod, tanbur,
rubob) va butun rezanator qopqog`i bo`ylab tortilgan ochiq torli cholg`ulari
(shohruh, chiltor, lira, chang, arfa).
O`sha davrda Sharqning taniqli mutafakkiri Sayfiuddin Urmaviy musiqa
ilmi tizimi (sistemasini) rivojlantirdi. U usta cholg`uchi, xonanda va mohir
bastakor sifatida mashhur edi. Udda olib borgan tajribalariga tayanib, olim o`z
nazariy qoidalarini bayon etdi. Urmaviyning "Taqvadorlik kitobi"da cholg`u
asboblari ichida ud eng mashhur va eng zamonaviyidir deb ta`kidlaganlar.
Udning besh juft tori kvarta tartibidagi 7 ta maqomi (ladi) bo`lgan. Torlari bam,
masnas, masna, zir va eng yuqorisi hadd deb atalgan. Besh qo`sh torli
takomillashgan ud keyingi paytlarda ham o`z tuzilishini saqlab qolgan. Udning
kvartaga sozlangan besh qo`sh tori va yetti maqomi (ladasi) haqida SHeroziy
(1236-1311), Jomiy (XV asr), al-Husayniy, Marogiy, ibn Sinolar ham
yozishgan. Jomiyning "Musiqa haqidagi risola"sida keltirilgan ud dastasining
to`la chizmasi uni sozlash haqida to`liq tasavvur beradi. Olimning tasdiqlashicha
mavjud 12 maqom qadimiy yetuk musiqaning asosidir. Jomiy musiqaning
tinglovchilariga ta`siri haqida to`xtalib, uning chuqur ruhiy va ma`naviy
axamiyati bor, deb hisoblaydi.
XIII-XVII asrlarda yaratilgan risolalarda chang, qonun, nuzxa, rubob,
tanbur kabi torli cholg`ular, shuningdek, damli cholg`u nayning ta`riflari
berilgan.
Darvish Alining (XVII asrda) Buxoroda yaratilgan musiqaga doir risolasi
an`anaviy cholg`ular haqidagi ma`lumot manbai sifatida xizmat qilishi mumkin.
Unda musiqa madaniyati, chunonchi, O`rta Osiyoning yirik shaharlarida
mavjud bo`lgan cholg`ular hamda mohir ijrochilar haqida nodir ma`lumotlar
mavjud.
Darvish Alining risolasi XVI-XVII asrlar O`rta Osiyo musiqasini o`rganish
uchun qimmatbaho manbadir. Mazkur asarda mashhur xonanda va

cholg`uchilar, bastakorlarning ijodiy tarjimai hollari bayon etilgan.
Darvish Ali o`tmishdoshlari singari, torli mizrobli cholg`ular orasida
tebranish ohangiga ko`ra eng yaxshisi sanalgan udni cholg`ular "shohi" deb
atadi. Risolada yozilishicha, chang cholg`uchilar homiysi Zuhraga
bag`ishlangan.
Ta`riflangan changning yetti maqom ijrosi uchun yigirma olti torli va yetti
pardasi bo`lgan. Bulardan tashqari, risolada qonun, rubob, qo`biz, g`ijjak,
musiqa, ekbon-nay, (damli, charmli), Xitoyda tarqalgan ruxavza (olti tordan
iborat noxunli) kabi cholg`ular ham tilga olingan.
Darvish Ali ta`rif bergan cholg`ulardan yettitasi, tanbur, chang, qonun, ud,
rubob, qo`biz, g`ijjak o`sha davrda keng tarqalgan cholg`ular edi.
Darvish Alining ma`lumotlari musiqa amaliyotida dastlab ansamblda
uyg`un kalorit hosil qiladigan torli-noxunli va torli -kamonchali cholg`ular
qo`llanilganligi haqidagi fikrni tasdiqlaydi. Risolada changchi Dilorom,
naychilar Abduqodir va Xo`ja Abudullohlar, Mavlono Qosimi- Rabboniy,
Sulton - Ahmadiy - "devona" rubobchilar, aka-uka Shayx Abu - Bakri Rabboniy
va Shayx Behduchi, dono qonunchi shayx Shamsi Rabboniy va ko`pgina boshqa
mashhur ustalarning nomlari tilga olingan.
Darvish Alining guvohligi yana shunisi bilan qimmatliki, u qayd etgan
cholg`ularning kattagina qismi (nay, surnay, chang, qonun, rubob, tanbur,
g`ijjak, qo`biz, doira, nog`ora, ud) O`rta Osiyoning hozirgi O`zbekiston,
Tojikiston va boshqa respublikalarida, shuningdek, Ozarbayjonda bizning
kunlargacha saqlanib keldi va u takomillashmoqda. Ushbu musiqa cholg`ulari
uzoq vaqt mobaynida o`zbek xalqining madaniy turmushidan mustahkam o`rin
olib, uning madaniy xayotida keng qo`llanib kelingan. Shunday ekan, bu
cholg`ularni o`zbek xalq cholg`ulari, deb atash o`rinlidir. Abdul Fazl Boyhaqiy
(XIV asr) asarlarida torli mizrobli (rud, barbad, tanbur), damli va urma zarbli
cholg`ular (karnay, litavra va baraban) singarilarning nomlari keltirilgan.
Ma`lumki, Sharq adabiyotida o`tmishda shoirlar asarlariga javob yozish
(«nazira») sistemasi keng qo`llanilgan. Ko`plab «Xamsa» lar ham shu yo`sinda

yaratilgan. Navoiy o`zining «Sab`ai sayyor» («Xamsa» dostonlarining biri)
dostonida Bahrom Go`r haqidagi qadimiy afsonani, yangicha talqin etdi. Asar
qahramoni - chang cholg`uchisi Dilorom deb atalgan. Shoir uning cholg`usini
musiqa timsoli sifatida gavdalantirgan.
Zahriddin Muhammad Boburning (1483-1530) e`tirof etishicha, Alisher
Navoiy o`z davrida ko`plab ud cholg`uchilarning o`z iste`dodlarini namoyon
etishiga ko`maklashgan. «Boburnoma»da o`zbek xalq cholg`ulari ijrochilarining
nomlari zikr etilgan. Bobur, shuningdek, Shoh Kulmiy-G`ijjakiy, Husayn Udiy,
Xo`ja Abdulloh Marvarid Qonuniy kabi mohir ijrochilarni ham tilga oladi.
Navoiy davrida nay, ud, g`ijjak, qonun, karnay, surnay, nog`ora, doira,
chang ijrochiligi keng tarqalgan edi. Ularning hammasi ansambl ijrosida ham,
yakka ijroda ham birdek qo`llanilgan. Chang yakka cholg`u sifatida alohida
ajralib turgan.
XV-XVII asr yozma yodgorliklari ma`lumotlarini qiyoslab shunday
xulosaga kelish mumkinki, bu davrga kelib, O`rta Osiyoda xalq cholg`ularida
ijrolik madaniyati o`z kamolotiga yetdi. O`zbek xalq cholg`ulari ijrochilari ayni
chog`da o`zlari ham musiqa asarlari yaratganlar. O`sha paytdayoq mohir chang,
ud, g`ijjak, qonun, nay, tanbur, bulaman ijrochilari va yetuk xonandalari
bo`lgan, ular o`ziga xos ansambllar tuzishgan. Shuningdek, yakkanavoz
ijrochilik ham rivojlangan.
Vosifiy o`z «estaliklar» ida treldek ajoyib uslub o`ylab topgan qonun
cholg`uchisi Hoji Abdullo Marvarid nomini keltiradi. U bastalagan kuy va
qo`shiqlar xalq orasida keng tarqalgan. Shunday qilib, XIV-XVII asr tasviriy
san`atida va adabiy merosida ildizlari uzoq o`tmishga borib taqaluvchi musiqa
cholg`ulari asosiy tiplarining barqarorligini tasdiqlovchi boy material bo`lgan.
O`rta Osiyo olimlarining musiqa haqidagi risolalari, badiiy adabiyot,
rassomchilik bizning kunlargacha yetib kelgan o`zbek xalq cholg`ulari tarixiy
taraqqiyotining uzun zanjirdagi ayrim uzilgan halqalarini qaysidir darajada
tiklash imkonini beradi. Necha yuz yillar o`tdi, musiqa cholg`ulari esa yakka,
ansambl va orkestr ijrochiligida o`z o`rnini egallab, bugungi kungacha yashab

kelmoqda.
XVII-XIX asrlarda cholg`ular batafsil ta`riflangan yirik asarlar yaratilmadi.
Bu ko`proq feodal tarqoqligining kuchayishi bilan bog`liq. Ulkan davlat ayrim-
ayrim xonliklarga bo`linib ketadi. (Buxoro, Xiva, Quqon xonliklari). Bu esa
musiqa san`ati taraqqiyotida aks etmay qolmadi. O`zbek musiqa madaniyati
mahalliy xususiyatlar kasb eta boshladi. O`ziga xos musiqa cholg`ulari
shakllandi. Musiqa turlaridan-maqomlar bundan buyon har xonlikda o`ziga xos
yo`nalishda takomillashdi. Maqom ijrochilari zarurat yuzasidan o`zgarishlar
kiritishdi. Shunga qaramay, musiqaning umumiy xususiyatlarini saqlab qolishdi.
Har bir ijrochi maqom ijrosiga ijodiy yondashib, musiqa ijrosiga o`ziga xos
takrorlanmas jihatlar kiritdi. Og`zaki tarzda cholg`ularni saqlab qolish an`anasi
maqomning asosiy xususiyatlaridan biri bo`lib, busiz uning yashab qolish va
so`nggi taraqqiyotini tasavvur etish qiyin. Har bir xonlikda o`ziga xos bir
yo`nalishda xalq musiqasining yangi turlari yaratildi; bayramona, kuylar, xalq
tomosha kuylari (dorbozlik, ko`g`irchoqbozlik) yangi tipdagi raqs kuylari. Bu
kuylar o`zining quvnoqligi, sho`xligi bilan bir-biridan farq qilib turgan va keng
xalq ommasini o`ziga jalb etgan.
XVII asr oxiri va XIX asr boshlarida o`zbek musiqa madaniyatida xalq va
professional musiqa san`atining quyidagi ko`plab yangi turlari takomillasha
boshladi; katta ashula, katta o`yin, Shodiyona, Navro`z, Mavrigiy, Shashmaqom,
Chor maqom (unga Dugoh, Husayniy, Chorgoh, Bayot, Gulyori-Shahnoz
kirgan). Joylarda mavjud musiqa cholg`ulari va ijrochilarga bog`liq holda
turlicha cholg`u ansambllari tuzilgan. Ko`p hollarda xalq cholg`ulari ansambl
tarkibiga g`ijjak, tanbur, dutor, chang, nay, qo`shnay, doira kabi musiqa
cholg`ulari kiritilgan.
Musiqachilikda olti turkum asarlardan iborat Shashmaqom ayniqsa
mashhur bo`lgan. U O`rta Osiyo xalqlari syuita (turkum) shaklidagi professional
musiqasining uzoq taraqqiyoti natijasida vujudga kelgan. I.Rajabov yozadi:
Shashmaqom olti xil turli lad sistemalaridan iborat, ularning har biri, o`z
navbatida, mushkilot (cholg`u) va nasr (ashula) bo`limlaridan iborat bo`lgan

quyidagi maqomlarga (qismlarga) bo`linadi:
«Rost», «Buzrug», «Navo», «Dugoh», «Segoh», «Iroq» ...
Har bir maqom 20 tadan 40 tagacha katta-kichik qismlarni o`z ichiga oladi.
Hammasi bo`lib turkumda 250 ga yaqin mushkilot va nasr qismlari bor. Bir
maqomning ijrosi bir necha soat davom etgan.
Xalq cholg`ulari xalq og`zaki ijodi va klassik adabiyot bilan uzviy
bog`liqlikda rivojlanadi. Xalq cholg`ulari haqidagi tasavvurlarni badiiy
asarlardagi musiqa cholg`ulari ifodalari, kitob miniatyuralaridagi cholg`uchilar
tasviri boyitadi. Firdavsiy, Sa`diy, Navoiy, Dehlaviylarning asarlarida 60 dan
ziyod xalq cholg`ularining nomi zikr etilgan.
Maqomlar asosan saroy ayonlari huzurida muayyan vaqtda yoki muayyan
sharoitlarda ijro etilgan. Hatto mohir qo`shiqchilarning o`ziga xos musobaqasi
(ayniqsa, avjlarni ijro etishda, shuningdek, yangi qismlarini to`kishda) tashkil
etilgani ma`lum.
Musiqa ijrochiligi san`atida maqom janrini tiklash va rivojlantirish davom
etdi. Maqom o`zining oxang va ritm qonuniyatlariga ko`ra xalq qo`shiqlari bilan
uzviy bog`liq bo`lib, faqat qamrovining kengligi bilan farqlanar edi. Odatda, har
bir maqom ikki katta qismga bo`lingan.
Birinchisi faqat cholg`ularda ijro etilgan qismi bo`lib mushkilot deb–
atalgan, ikkinchisi cholg`ular jo`rligida aytiladigan ashula qismi bo`lib, nasr
–
deb atalgan. Nasr o`z ichiga raqs kuyi-uferni ham olgan.
Cholg`uchilar orasida musiqa tovushlarini yozib ko`rsatadigan maxsus
belgilar sistemasi notatsiya yaratishga intilish paydo bo`ldi. Buni amalga
oshirish shoir-musiqachi Pahlavon niyoz Mirzaboshi (Komil Xorazmiy
1825-1879) ga nasib etdi. Iste`dodli musiqa ijrochisi mohir tanburchi va
g`ijjakchi Paxlavon niyoz Mirzaboshi sayohat chog`ida nota bo`yicha kuy
chalayotgan cholg`uchilarni ko`rib hayratga tushdi. Mirzaboshi - Komil
Xorazmiy Xorazmga qaytishi bilanoq ilgaridan diliga tugib yurgan niyati
maqomlarni yozib olishga ilhom bilan kirishdi.
Paxlovon noyoz Mirzaboshi Komilning shogirdi Muhammad Yoqub

Xarratov (1867-1939) mashhur tanburchi edi. U nafaqat chog`uchilik san`atini,
balki hattotlik san`atini ham mukammal egallagan edi. Iste`dodli cholg`uchi
Komil Xorazmiy rahbarlik qilgan saroy xalq cholg`ulari ansambilining
sozandasi bo`lgan Muhammad Yoqub Xarratov (Matyoqub Xarratov) tanbur
nototsiyasini tuzishda va xorazmcha maqomlarni yozib olishda qatnashgan.
Ustozidan xorazmcha maqom turkumlarini qabul qilib, ularning saqlanib
qolishiga katta hissa qo`shgan.
Muhammad Rahimxon (1806-1825) saroyida ishlagan mashhur tanburchi
va qo`shiqchi Niyozxo`ja Hojining ijodiy va ijrochilik faoliyati Xivada kechdi.
U xorazm musiqa madaniyatiga katta e`tibor berdi.
Matyoqub Xarratovning aytishicha, Niyozxo`ja Buxoroga
«Shashmaqom»ni o`rganish uchun borgan. U Buxorodan qaytgach, buxorocha
maqomlar Xiva cholg`uchilari tamonidan o`zlashtirilib, Xorazmda keng tarqala
boshladi. Xorazmning mashhur cholg`uchilari Muxammadrahim Feruz, Komil
Xorazmiy, Mirzo Muxammadrasul va boshqalar Niyozxo`ja bilan hamkorlikda
maqomlarga yangi cholg`u bo`limlari qo`shib, ularni boyitdilar.
XIX asrning ikkinchi yarmida Qo`qon shahri mashhur cholg`uchilar
to`plangan markazga aylangan edi. Bu yerda Usta Xudoyberdi rahbarligida
o`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik maktabini o`rganish bo`yicha o`ziga xos
maktab yaratildi. Farg`ona cholg`ulari buxorocha shashmaqomni faol o`zlashtira
boshladi. Ota - Jaloliddin Nosirov (1845-1928) maqom ijrochisi, taniqli
o`qituvchi, cholg`uchi, usta tanburchi edi. U dastlab musiqa ilmini onasidan
o`rgandi, so`ngra maqomlarning zukko bilimdoni va mohir ijrochisi bo`lgan
otasidan ta`lim oldi. Ota-Jalol Nosirov uzoq yillar mobaynida Amir Olimxon
(Buxoro), Amir Muzaffarxon (Shahrisabz)," Amir Otajonlar (Karmana, hozirda
Navoiy)lar saroyida o`zbek xalq cholg`ulari ansamblining doimiy rahbari va
xonandasi bo`lgan.
Ota G`iyos Abdug`ani (1858-1924) o`zbek musiqasining bilimdoni,
buxorolik tanburchi edi. U Shashmaqomning Mushkulot qismini yaxshi bilgan
va har bir maqomni unga xos usul va xususiyatlarni saqlab qolgan holda ijro

etgan.
Xoji Abdulaziz Rasulev (1852-1936) o`zbek va tojik musiqasining taniqli
ijrochilaridan biri, mohir tanburchi Hoji Raximqulning shogirdi. 1888 yilda
Buxoroga bordi. U yerda Ota-Jaloliddin Nazirov raxbarligi ostida bir yil ichida
Shashmaqomni mukammal o`rgandi. A.Rasulov Farg`ona, Samarqand, Toshkent
shaharlarida o`zbek xalq musiqasi va maqomlarini faol targ`ib qildi. U o`zbek
xalq cholg`ulari ijrochiligi rivojiga tanburchi, dutorchi va xonanda sifatida
salmoqli hissa ko`shib, xalq va musiqa jamoatchiligining mehr-muhabbatiga
sazovor bo`ldi.
Yuqorida nomlari keltirib o`tilgan musiqachi-cholg`uchilar o`z ijodiy
yo`lini boshlab o`z davrida ijodiy kamolotga yetdilar. Ular hammasi
ma`rifatchilar, yosh musiqachilarning ustozlari edilar. Ularning pedogogik
karashlari, ta`limotlari o`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik bo`yicha yangi
pedagogik hayotiy manba bo`lib, o`lmas meros sifatida saqlanmoqda.

1.2 O`ZBEK AN`ANAVIY MUSIQA ASBOBLARI.
SURNAY.
O`zbek va tojik xalqlari o`rtasida keng tarqalgan qadimiy puflama yog`och
cholg`u asbob. Surnay yolg`iz, shuningdek, nog`ora, karnaylar bilan ham
birgalikda chalinadi. Co`nggi vaqtlarda o`zbek xalq cholg`u asboblari orkestriga
ham qo`shilmoqda. Surnayda chap va ung qo`l barmoqlari bilan yopiladigan
oltita teshikcha bor. Yettinchi teshik esa pastki tomonda bo`lib, chap qo`lning
bosh barmog`i bilan berkitiladi. Uning ovoz hajmi kichik oktavadagi lyadan,
ikkinchi oktavadagi miga qadar notalari skripka kalitida yoziladi. Surnay tovushi
baland bo`lgani uchun, ochiq havoda turli tantanalarda chalinadi. Surnay
Kavkaz va Eron xalqlarida ham qo`llaniladi. Surnayda xalq kuylari qatorida
maqom yo`llari ham ijro qilinadi. Surnay turli tuy marosimlarida, dor
o`yinlarida, karnay va nog`oralar bilan ansambl bo`lib ijro qilinishi mumkin.
Nikoh to`ylarida dastlabki musiqani surnay ijrosidagi "navo`` bilan boshlash
odatlanilgan. Surnay navosi o`ziga xos yoqimli va zavq bilan tinglanadi.
QO`SHNAY
Qo`shnay qadimiy o`zbek cholg`u asboblaridan ikki qamish naychadan
iborat bo`lib, ularga tovush chiqaradigan til o`rnatiladi. Qo`shnayni chalish
uchun ikkita naychaga barovar puflanadi va har ikkala naychada yondosh
joylashgan yettita teshikchaning tegishlilari barmoq bilan bosiladi. Ovoz hajmi
birinchi oktavadagi Redan ikkinchi oktavadagi Solga qadar. Qo`shnayda o`zbek
musiqasi uchun xos bo`lmagan melizmni, qochirimni chalish juda qulaydir.
NAY
Nay - puflab chalinadigan yog`och asbob bo`lib, O`zbekiston va
Tojikisitonda juda keng tarqalgan. Nayni Buryatiya va Mongoliya Xalq
Pespublikasida limba, Xitoyda li, Vyetnamda sao, Afg`onistonda esa mola deb
yuritiladi.

Hay yog`ochdan (yog`och nay), jezdan (mis nay), g`arov (g`arov nay),
to`nkadan (bridji nay) yasaladi.
Eng ko`p tarqalgan yog`och nay bilan g`arov nayidir. Nayda barmoqlar
bilan berkitiladigan oltita va lab bilan puflash uchun bitta teshik bor.
Yuqoridagilardan tashqari, hech qanday vazifani bajarmaydigan qog`oz
yopishtirib qo`yilgan bitta teshik va nayning oxirida to`rtta teshik bor. Bulardan
eng pastga joylashgan ikkita teshik o`zining o`rniga qarab asosiy tonning
balandligini aniqlaydi.
Hozirgi zamon naylari qisqadir, chunki ylarning sozi naylarni tayyorlash
paytida umumiy uzunligi bo`yicha belgilanadi.
Nayda barmoq bilan yopiladigan teshiklar va puflab chalinadigan bitta
teshik «labium» joylashgan. Sozning balandligi nayning yuqori qismini
ichkarisida joylashgan tiqin (probka) va harakatlanturuvchi golovka bilan
tartibga solib turiladi. Golovka yoki probkani siljitish bilan havo to`lqinini
ko`paytirish va shu bilan birga, tovushni pasaytirish va kuchaytirish mumkin.
QONUN
Qonun-cholg`u asbobi, changga o`xshash qadimiy musiqa asbobi bo`lib, u
barmoqlarga maxsus yasalgan noxun bilan tirnab chalinadi. 17-asrda Dapvishali
Changiy yozib qoldirgan "Risolai musiqiy»da qadimiy cholg`u asboblaridan biri
ekanligi qayd etilgan. Hozirgi kunda qonun cholg`u asbobi sinfi san`at kolleji va
musiqa yo`nalishidagi oliy o`quv yurtlarida mavjuddir.
DO`MBIRA
Do`mbira cholg`u asbobi ikki xil bo`lib;
1.Torli tirnama o`zbek cholg`u asbobi. Dytop tuzilishidagi do`mbirada
ippak yoki ichakdan qilingan ikkita tor bo`lib bu torlar qo`proq kvarta oralig`ida
sozlanadi. Do`mbira dastasida bog`langan yoki doimiy parda bo`lmaydi.
2.Qozoq do`mbirasi dastaga bog`langan pardalar bilan ajraladi.
Torli-tirnab chalinadigan qozoq xalq asbobi do`mbira 30-yillarda qayta
ishlanib, buning pikkalo, prima, tenor, bas va kontrabas turlari ishlab chiqilgan.
Pardalar xromatik qilinib ishlangan. 1934 yil tashkil qilingan Qurmang`ozi

nomidagi Qozog`iston Davlat xalq cholg`u orkestrida do`mbira asosiy o`rin
egallaydi.
CHANQOVUZ
Chanqovuz ikki lab orasiga qo`yilib o`ng qo`l barmoqlari bilan–
chalinadigan cholg`u asbobidir. Temirdan qilingan aylanma ramka oralig`ida
po`lat til o`pnatilgan, chalganda barmoq bilan tilni harakatga keltirib
to`lqinlantiriladi. Og`iz bo`shligi tovush beruvchi rezonans xizmatini bajaradi va
oktava hajmi oralig`ida tovush beradi. Changqovuz Markaziy Osiyo xalqlari
xotin- qizlari orasida keng tarqalgan. Yoqut xalqlarida erkaklar ham chanqovuz
chaladi, ulardan ansambl tuzilgan.
CHANG
O`rta Osiyo xalqlarining qadimiy urma cholg`u asbobibi -changdir. Uning
sadosi baland bo`lgani uchun, ilgari faqat cholg`u kuylarini ijro etishda
ansamblga qo`shganlar, chunki davomiy jaranglovchi sadosi ashulani buzgan.
Changning unisonga sozlangan uchtadan tori bo`lib, ovoz hajmi katta
oktavadagi Soldan ikkinchi oktavadagi Miga qadar. Ilgari xalq o`rtasida
qo`llangan changning tovushqatori diatomik tartibda bo`lgan. Notalar
eshitilishiga nisbatan oktava yuqorida, skripka kalitida yoziladi. Chang rezinka
qoplangan maxsus ingichka cho`p bilan urib chalinadi. Hozir Chang qayta
ishlanib, tovushqatori xromatik, ya`ni yarim tonlik qilingan. Ijrochining o`tirib
chalishiga qulay bo`lishi uchun vintlar o`rnatilgan oyoqlari bor. Davomli sadoni
yuqotish uchun maxsus pedal ishlangan.
DOIRA
Doira - o`zbek, tojik va uyg`ur xalqlari orasida keng tarqalgan, tovush
balandligi noaniq urma cholg`u asbob. Doira gardishiga buzoq yoki baliq terisi
qoplanadi, qirqdan ortiq halqachalari taqilib, bular doirani chalganda
qo`shimcha sado beradi. Doirada ikkita asosiy tovush bor. Biri past "Bum"
ikkinchisi baland "bak" deb yuritiladi. Ketma-ket kelgan ikkita qisqa tovush
«bakko" yoki "bakka" yoki "baxa" deb yuritiladi.Doira keng tarqalgan cholg`u

asboblardan. Doira ijrochiligidagi raqslar o`zbek va tojik xalqlari orasida juda
keng tarqalgan. Shoshmaqom doira usulisiz ijro qilinmaydi. Buxoroda har bir
maqom aytuvchi hofiz maqom usullarini doirada ustalik bilan o`zlashtirgan va
o`z ashulalariga jo`r bo`lgan. Doira tovushlari notada puflama va simfonik
orkestrdagi urma cholg`u asboblarinikidek bir chiziqqa yoziladi.
G`IJJAK
Markaziy Osiyo xalqlari, xususan, o`zbeklar orasida qadimdan keng
tarqalgan kamoncha bilan chalinadigan torli cholg`u asbob, kosasi qovoqdan,
o`rtasi kovak qilib o`yilgan yog`ochdan yasaladi. Kosaning ustiga baliq terisi yo
pufak qoplanadi. Dastasi dumaloq bo`lib, kosaga yaqinlashgan sari
ingichkalashtirib ishlanadi. Kosaga o`rnatilgan temir oyokchani ijrochi tizzasiga
ko`yib o`tirib chaladi. G`ijjakda dastlab uchta tor bo`lib, ular kvarta bo`yicha
sozlangan. Sozlanishi har doim aniq bir tovushda bo`lmay, ashulachining ovozi
yoki chalinadigan kuyning xarakteriga ko`ra turlichadir. 20- yillarda sozandalar
g`ijjak ovozini baland qilish maqsadida unison qilib sozlangan qo`shtorlar
ishlatganlar. G`ijjak yakka va ansamblda chalingan, kamonchasi ot dumidan
ishlanib, chalish vaqtida o`ng qo`l barmoqlar bilan tortib turiladi. 30- yillarda
g`ijjak qaytadan ishlandi, to`rtta tor joriy qilindi, ular skripkadek kvinta
oraligida 4- eng pastgi yo`g`on tor kichik oktavadagi solga, 3- tor birinchi
oktavadagi Rega, 2-top birinchi oktavadagi Lyaga va oxirgi 1-tor oktavadagi
Miga sozlanadi. Ovoz hajmi kichik oktavadagi SOLdan, to`rtinchi oktavadagi
Lyaga qadar. Qayta ishlangan g`ijjak dastasi dumaloq emas, aksincha, skripka
dastasidek yassi qilib ishlangan, oyoqchasi stulda o`tirib chalish uchun
qulaylashtirilgan.
RUBOB
Osiyoning ayrim xalqlari, xususan, o`zbeklar, tojiklar o`rtasida qadimdan
keng tarqalgan torli tirnama cholg`u asbob rubobdir. O`rta Osiyo xalqlariga
nisbatan Janubiy Xitoyning Sinszyan viloyatida yashovchi uyg`urlar o`rtasida
keng tarqalgan turi qashqar rubobi deyiladi. Rubob kosasi kazma,ya`ni o`yilib,
ustiga teri koplangan, dastasiga ipak yoki ichakdan qilingan pardalar

bog`langan.
Rubobda beshta tor bo`lib, uchtasi ipak tor, ikkitasi sim tordir. Bular 5 va 4
torlar katta oktavadagi Lyaga unison. Z-tor kichik oktavadagi Miga va asosiy
melodik, 2 va 1-torlar kichik oktavadagi LYaga unison sozlanadi. Hozirgi
vaqtda qo`llanilayotgan rubob qayta ishlanib, yarim pardalar asosida ishlangan
va pardalar doimiy surilmaydigan qilib yasalgan. Bu rubobdagi beshta torning
to`rttasi sim tor bo`lib, beshinnchisi ichak tordir, kvarta bo`yicha - tor katta
oktavadagi Siga, 4 va 3 torlar kichik oktavadagi Miga unison, 2 va 1- torlar esa
kichik oktavadagi Sidan, ikkinchi oktavadagi Lyaga qadar. Rubob notalari
eshitilishga nisbatan oktava yuqorida skripka kalitida yoziladi.
AFG`ON RUBOBI
Afg`on rubobi-o`zbek halq cholg`u asboblari orasida o`zining tashqi
tuzulishi bilan ajralib turadi. U juda boy tembr tovushiga egadir.
Afg`on rubobi nafaqat respublikamizda, balki Tojikiston, Afg`oniston,
Buxoro va boshqa vohalarda ham keng tarqalgan. Bu cholg`u asbobda halq
kuylari bilan bir qatorda, barcha qardosh kompozitor kuylarini ham mohirona
ijro etish mumkin.
Afg`on rubobini Buxoro rubobi ham deyishadi O`zbekistonga ham bu
cholg`u asbobini Buxorolik cholg`uchi, sozandachilar olib kelishgan.
Afg`on rubobi qayta takomillashtirilgandan keyin 1960 yili Toshkentdagi
Glier nomli musiqa maktab internatida afg`on sinfi ochildi va keyinchalik
Toshkent Davlat konservatoriyasining o`zbek cholg`u asboblari bo`limida 1964
yili shu sinf ochildi. Bu sinfda qashqar rubobida o`qigan talabalar olinib, ular
shu sinfni tugatishib, boshqa viloyatlarda ham afg`on rubobi sinfi vujudga keldi.
Bizni viloyatimizdagi Termiz musiqa bilim yurtida ham shu sinf 1978 yili
Toshkent Davlat Konservatoriyasini tamomlab kelgan yosh mutaxasis
o`qituvchi Mardayeva Klara Abdurasulovna tashabbusi bilan tashkil topdi.
Hozirgi kunda shu sinfni bitirgan yosh mutaxassis talabalar ham o`z tumanlarida
shu afg`on rubobi sinfi musiqa maktablarini ochib bizlarga yaxshi talantli
o`quvchilarni yubormoqdalar. Ko`pgina talabalar esa bilimlarini yanada

mustahkamlash maqsadida oliy o`quv dargohida, ya`ni Toshkent Davlat
konservatoriyasiga, Toshkent madaniyat institutiga borishib, o`qishlarini davom
ettirib va tugatib Termiz musiqa bilim yurtida o`qituvchilik faoliyatlarini
boshlab yuborishgan.
Hozirgi kunda afg`on rubobiga moslashtirilgan darsliklar yetarlicha emas,
lekin shu sohada ishlayotgan mutaxassislarning umidi katta, kelajakda
kompozitorlarimiz shu cholg`u asbobi uchun ko`pgina kuylar yaratishi
mutaxassis o`qituvchilar esa shu afg`on rubobi moslashtirilgan darsliklar
chiqarishlariga to`g`ri keladi.
DUTOR
Dutor- o`zbek, tojik, turkman va uyg`ur xalqlari o`rtasida keng tarqalgan
torli tirnama cholg`u asbob.
Dutor ikki qismdan,dasta va kosadan iborat bo`lib, ularni birlashtiruvchi
qismi «bo`g`iz» deb ataladi. Dutor kosasi o`yma yoki «qobirg`a»chalarning
birlashganidan yasalishi mumkin. O`yma dutor Samarqand, Xorazm va
Turkmanistonda qo`llanilib, bir bo`lak tut yog`ochdan o`yib ishlanadi.
TANBUR
Tanbur-bu tan, yurak, dil, ya`ni yurakni qitiqlamoq, larzaga solmoq
demakdir.Tanbur ham uzoq asrlardan beri o`zbek, tojik va uyg`ur xalqlariga
madaniy xizmat kilib kelayotgan sernola, sersado, serohang, dilrabo milliy
musiqa cholg`ularimizdan biri bo`lib, uni tinglayotgan shinavandalar qalbini
larzaga solib kelmoqda.
Tanburning kosasi tut yog`ochidan, dastasi esa asosan o`rik va boshqa
yog`ochlardan yo`nilib, dastasiga ichak pardalar bog`landi, torlari misdan
tortilib, noxun deb ataluvchi metaldan ishlangan moslama yordamida chalinadi.
Tanbur fortepianoning kichik oktava "sol", "re" siga sozlanadi.
Tanburchilar ko`p, ammo ular orasida el- yurt hurmatiga, shinavandalar
tahsiniga sazavor bo`lganlardan:
Sultonxon Hakimov, Rixsi Rajabiy, Shobarot tanburchi, Maqsud Xo`ja
Yusupov, Jo`rabek Saydaliyev, Abdumutal Abdullayev, Otavali Nuriddinov,

usta Ro`zimatxon Isoboyev, Qayum Shobarotov, Emmanuel Barayev, Yoqubov,
Davidov, Shonazar Sohibov (Tojikiston), Nizomiddin Mirzaxo`jayev. Hozirgi
kunda xizmat kilib kelayotgan tanburchilar: Turg`un Alimatov.
UD
Ud juda qadimiy musiqa asbobidir. Uning bizga ma`lum bo`lgan dastlabki
shakli Ayritomdan topilgan, eramizning birinchi asrlariga oid ajoyib madaniyat
yodgorligida o`z aksini topgan.
Ud arabcha so`z bo`lib, uning lug`aviy ma`nosi turlichadir. U birinchidan
yog`ochi qora tusli daraxtning nomidir. Ud dastlab shu daraxtdan yasalgan
bo`lishi kerak. Ikkinchidan, ud iborasi bayram, tuy-tomosha, xursandchilikni
ifodalaydigan «iyd» iborasining ma`lum shaklidir. Bu urinda xushchaqchaqlik
kayfiyatni bag`ishlovchi soz ma`nosida ham kelishi mumkin.
Udning dastlabki nomi "Barbad» bo`lganligi ba`zi manbalarda ko`rsatib
o`tiladi. Barbad ikki so`zdan iborat bo`lib, bar qomat, bad -o`rdak ma`nolarida—
keladi. Barbad qorni katta va dastasi -kalta musiqa asbobidir. Unga o`rdak
qomatiga o`xshagani uchun barbad nomi berilgan emish. Barbad eng qadimiy
torli asbobdir. Uning yaratilishi haqida bizgacha turli afsonalar yetib kelgan. Bir
afsonada hikoya kilinishicha, barbadni yunon olimi Fisogurs hakim (Pifagor
eramizdan oldingi VI asr) ixtiro qilgan. Afsonada aytilishicha, bir kuni
Fisog`ursni tushida bir noma`lum mo`ysafid uning boshiga kelib shunday dedi:
sen ertaga barvaqt turib naddof (paxta tituvchilar) bozoriga borgil. U yerda
“
senga hikmat sirlaridan biri namoyon bo`ladi». Fisog`urs ertalab naddoflar
rastasiga boribdi va u yerdan hech narsa tushuna olmay qaytib kelibdi.
Mo`ysafid shu kuni tushida yana kelib, kechagi aytgan gapini takrorlabdi.
Shundan so`ng Fisog`ypc ertalab uyg`onib ikkinchi marta bozorga borganda
paxta tituvchilar yoyining ipidan chiqayogan tovush uning diqqatini jalb etibdi.
Fisog`ursning ongida bir fikr paydo bo`libdi, shunda u yerda yotgan ot dumining
tolasini olib, bir uchini tishi bilan tortib turib chertgan ekan, mayin va yoqimli
bir ovoz eshitilibdi. Endi shu ipni taqib chaladigan torli asbob yaratish ustida
mulohaza yurita boshlabdi. Ma`lum bir vaqt o`tgandan so`ng, kunlarning birida

Fisog`urs hakim tog` tomon yo`l olibdi. Tog`ning etagida kuchli shamol esib,
qandaydir bir sehrli tovush, ya`ni hushtaksimon bir sado eshitilibdi. Shunda u
atrofga nazar solib yaqin orada turgan ichi kovak, bo`shab qolgan toshbaqa
kosasiga ko`zi tushibdi. Uning bosh, qul oyog`i va dumi chiqib turadigan
teshiklardan o`tayotgan shamol ana shunday sehrli tovush hosil qilayotgan ekan.
Bir narsaga yarab qolar , deb uni yerdan olibdi. Keyinchalik toshbaqa” ”
kosasidagi eng katta teshikka boshi chiqib turadigan yerga dasta o`rnatibdi.
—
Unga ipni taqib, chala boshlabdi. Rubob dastlab juda sodda va oddiy shaklda
tuzilibdi.
Fisog`ursdan so`nggi davrlarda yashagan musiqachilar barbadni
takomillashtirdilar va uning asosida ikki, uch, turt torli musiqa asbobi
yasaganlar. Barbad esa ko`p manbaalarda hamma torli asboblarning yuzaga
kelishida asos bo`lgan, deb ko`rsatilgan. Uning shu takkomillashgan keyingi
shakli guyo ud emish.
Ud qariyb XVII asrlargacha yashagan, deb taxmin qilish mumkin,
Keyinchalik esa O`rta Osiyoda iste`moldan chiqib ketgan hamda boshqa
qadimiy musiqa asboblarn uning o`rnini ola boshladi.
O`rta Osiyo xalqlarining, jumladan, o`zbek, tojiklarning cholg`u asboblari
rang-barangdir. Albatta, bu xalqlarning madaniyati qadimdan boy bo`lganligi,
tinmay rivojlanganligidan dalolat beradi.

2-BOB. G`ijjak cholg`u asbobida ijrochilik san`atining taraqqiyoti
2.1. 1917-1945 yillarda ijrochilik san`atining taraqqiyoti
1917 yildan keyin o`zbek musiqa san`ati jadal va jo`shqin taraqqiy qila
boshladi. Birinchi o`n yillikdayoq musiqa ta`limi, fol`klorshunoslik, ijrochilik
san`ati sohalarida muayyan yutuqlarga erishildi.
Musiqa o`quv yurtlari - Toshkentdagi Turkiston xalq konservatoriyasi
(1918) va uning Samarqanddagi, Farg`onadagi (1919), Buxorodagi (1920)
filiallarida katta ishlar amalga oshirildi. Ularda asosan o`zbek xalq cholg`ularini
hamda ba`zi Ovrupacha musiqa cholg`ulari (fortepyano, skripka va damli
cholg`ulari) ni chalish o`rgatilar edi. Bu musiqa bilim yurtlari tom ma`nodagi
konservatoriya bo`lmasa-da, biroq, o`tgan davr musiqa madaniyati ilmini
o`rganish imkoniga ega bo`lmaganlarga sodda musiqa nazariy ilmi hamda ijro
san`atida saboq berilar edi. Shu tufayli yosh respublikaning ko`pgina
shaharlarida musiqa havaskorligi keng quloch yoydi.
O`zbek san`atining asoschisi, dramaturg, bastakor, muallim, jamoat arbobi
Hamza Hakimzoda Niyoziy musiqa san`ati rivojiga katta xissa qo`shdi.
1917 yilgacha bo`lgan davrdagi xalq musikachi va ijrochilari yaratgan
an`analar cholg`ularning keyingi avlodi ijodida tarkib topdi va davom etdi.
Musiqachi-ijrochilar qayta tuzilgan madaniy-ma`rifiy tashkilotlarda ishga
kirishib ketdi.
Taniqli tanburchi va xonanda Shorahim Shoumarov 1919 yilda
Toshkentdagi «Namuna» maktab-internati qoshida xalq cholg`ulari ansamblini
tuzdi. Bu ansambl keyinchalik Toshkent musiqa texnikumini tashkil qilish
uchun asos bo`lib xizmat qildi.
20-yillarda o`kuv yurtlari, zavodlar, fabrikalar qoshida, qishloq joylarda
«Ko`k ko`ylak», «San`atchi qizlar», «Sanoyi nafisa» kabi musiqiy jamoalar
tuzildi. Tashkil qilingan ijodiy jamoalar tarkibida naychi. changchi, dutorchi,

tanburchi, g`ijjakchi, doirachi, nog`arachilar va qashqar rubob sozandalari
bo`lgan xalq cholg`ulari ansambllari ham bor edi.
Xalq cholg`ulari ansambllari Farg`onada, Andijonda, Samarqanda ham
tuziladi. Ularga mashhur cholg`uchilar usta Olim Komilov, To`xtasin Jalilov,
Ahmadjon Umirzoqov, Yusufjon Shakarjonov, usta Ro`zmat Isaboyev,
Matyusuf Xarratov, Usta Toyir Marufjon Toshpulatov, Muhiddin Mavlonovlar
rahbarlik qilishgan. Ularning samarali ijodi tufayli, o`zbek xalq cholg`ularida
ijrochilik san`atidan ko`pchilik bahramand bo`ldi.
1936 yilda Moskvada bo`ladigan dekada munosabati bilan Qori
Yoqubovga Davlat filarmoniyasini tuzish topshiriladi, u filarmoniyaning
birinchi direktori etib tayinlanadi. Qori Yoqubovning va boshqa musiqa san`ati
arboblarining qat`iyligi tufayli, Toshkent Davlat Konservatoriyasini tuzish
xaqida qaror qabul qilinadi.
O`zbek xalq musiqasi an`analarining davomchisi, toshkentlik mohir xalq
cholg`uchisi-dutorchi, tanburchi, naychi Yunus Rajabiyning (1897-1976) ijodiy
faoliyatiga ma`rifatparvarlik keng musiqiy-ijtimoiy xususiyatlar xos edi. Besh
jildlik o`zbek xalq musiqasini yozib olib, nashrga tayyorlaganligi Yunus
Rajabiyning ko`p yillik ijodiy faoliyatining eng ajoyib samarasi bo`ldi.
1927 yili Yunus Rajabiy O`zbekiston radio qo`mitasi qoshida
12 cholg`uvchi (xonanda va sozandalar) dan iborat xalq cholg`ulari milliy
ansambli tashkil etadi. Bu ansamblga u Toshkentdagi o`sha paytda mashhur
musiqachilar - qo`shnaychi Xayrulla Ubaydullayev, dutorchilar Abdusoat
Vahobov, Orif Qosimov, tanburchilar Rixsi Rajapov, Mahsudxo`ja Yusupov,
g`ijjakchilar Imomjon Ikromov, Nabi Hasanov, Mahmud Yusupov, naychilar
Dadaali Soatqulov, Said Kalonov, changchilar Nigmatjon Do`stmuhammedov,
Faxriddin Sodiqov, Mahamatjon Rasulov, doirachi Dadaxo`ja Sottiyevlarni jalb
etdi. Ansambl repertuarida o`zbek xalq kuylari bilan bir qatorda zamonaviy
bastakor, shu jumladan Yunus Rajabiyning «Chorgoh», «Ko`chabog`i»,
«Bayot», «Birlashingiz», «Fabrika», «G`alaba», «Hammamiz», «Ilg`or»,
«Mirzadavlat» kabi asarlari bor edi. Keyinroq bu ansamblda respublikaning

mashhur xonandalari toshkentlik Mulla To`ychi Toshmuhamedov, buxorolik
domla Halim Ibodov, samarqandlik dutorchi va xonanda hoji Abdurahmon
Umarov, xorazmlik tanburchi va xonandalar Matyoqub Xarratov, Safo
Mugoniy, Toshkentlik Nazira Axmedova kabi san`atkorlar ishlagan. Ayni
paytda ansamblning ijrochilik repertuari «Shashmaqom»ning mushkulot va nasr
qismlari: «Nasurulloi», «Navro`zi Sabo», «Talqini ushoq», «Sarvinozi
talqincha», shuningdek, bastakorlarning «Uyg`oning», «Bizning qishloq»,
«Yashasin», «Kolxozimiz» kabi asarlar hisobiga kengaydi.
1930 yilda Toshkent musiqa oliy maktabi, 1936 yilda esa uning asosida
O`rta Osiyoda birinchi musiqa oliy o`quv yurti - Toshkent Davlat
konservatoriyasi ochildi.
1936-1937 o`quv yili xalq cholg`ularida ijrochilik sohasida musiqiy ta`lim
rivoji uchun juda muhim davr bo`ldi. Aynan shu davrda Hamza nomidagi
Toshkent musiqa bilim yurtida A.I.Petrosyans tashabbusi bilan Y.Rajabiy,
A.Daroshev, A.Mansurov, B.Giyenko, N.Krestyanin, V.Marsinkovskiy,
A.Maxsudov, O.Qosimov kabi o`qituvchilar umummaqbul nota sistemasi
asosida o`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik bo`yicha saboq bera boshladilar.
Sh.Shoakramov, A.G`ofurov, M.Yunusov (chang), S.Yuldoshov, G.Qodirov
(tanbur), A.Ilyosov, M. A`zamov kabilar ularning birinchi o`quvchilardan
bo`lishdi.

2.2 1945-1960 yillarda o`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik .
O`zbek xalq cholg`ularida ijrochilik madaniyatining o`sishi, jahon klassik
bastakorlari asarlarining o`zlashtirilishi, O`zbekiston bastakorlarining xalq
cholg`ulari uchun maxsus asarlar yaratishdagi faol ijodiy faoliyati o`zbek xalq
cholg`ularida ijrochilik san`atini yanada yuksalishi uchun muhim zamin bo`ldi.
Shu bilan birga, yuqori malakali ilmiy pedagogik va ijrochi kadrlarni puxta va
mukammal qilib tayyorlash masalasini ham kun tartibiga qo`ydi.
O`zbek xalq cholg`ularida ijrochilikning keyingi davrlardagi yuksalishi
Toshkent konservatoriyasining faoliyati bilan chambarchas bog`langan.
1948 yildan boshlab mamlakatimizdagi musiqa oliy o`quv yurtlarida, shu
jumladan; M.Ashrafiy nomidagi Toshkent Davlat konservatoriyasida ham xalq
cholg`ulari ijrochiligi bo`yicha ta`lim berish boshlandi.
O`zbek xalq cholg`ulari bo`limiga (orkestr fakulteti tarkibida) rahbarlik
qilish, o`quvchilarni saralab yig`ish, o`quv rejalarini tuzish A. I. Petrosyans
tomonidan amalga oshirildi. Toshkent Davlat konservatoriyasida o`zbek xalq
cholg`ulari ijrochiligi bo`yicha professional ta`limni yo`lga qo`yishda V. A.
Uspenskiy, M.A.Ashrafiy, A.I.Petrosyans, I.P.Blagoveshchenskiy, B.F.Giyenko,
G.G.Sobitovlar katta rol o`ynashdi.
1948-49 yillardagi birinchi o`quv yilida konservatoriyaga O`zbekiston
Davlat filarmoniyasi xalq cholg`ulari orkestrining 13 cholg`uchisi o`qishga
qabul qilindi. Shulardan 10 kishi: Nazir Nigmatov (qo`shnay), Abbos
Bahromov, Aleksandr Yevdokimov (prima-rubob), La`li Sultonova, Mirzayev,
Buriboy Mirzaahmedov (qashqar), Mahamatjon Asilov, Obid Xolmuhamedov
(g`ijjak), Anvar Liviyev (doyra) 1-kursga qabul qilindi. Hamza nomidagi
Toshkent musiqa bilim yurtining bitiruvchilari Axmadjon Odilov (chang),
Valentina Borisenko (prima rubobi), Feoktist Vasilyevlar (qashqar rubobi) esa
2-kursga qabul qilindi.

Muhammadjon Mirzayev (1913 yilda tug`ilgan) -respublikadagi
rubobchilarning eng mashhuri, kuychi-bastakori. Konservatoriyani qashqar
rubobi sinfida A.I.Petrosyans raxbarligida tamomlagan. 1951 yildan filarmoniya
orkestrida ishlash bilan bir qatorda, o`zbek xalq musiqa merosini o`rganish
bo`yicha yosh ijrochilarga murabbiylik qilib kelgan. Xalq artistlari
X.Mavlonova, M.Turg`unboyevalar bilan ijodiy hamkorlikda «Bahor valsi»,
«Yangi tanovar», «Gulnoz», «Dilbar», «Gulxumor», «Dildor» kabi lirik
qo`shiqli raqs kuylarini yaratgan. U yaratgan qo`shiqlar orasida «Shirmonoy»,
«Oltin sandiq», «Uch dugonalar» ayniqsa mashhurdir. M.Mirzayev O`zbekiston
xalq artisti, O`zbekiston bastakorlar uyushmasi a`zosi va bir qancha mukofatlar
sohibi. Rubob ijrochiligida (keyinroq yosh ijrochilar tomonidan rivojlantirilgan)
hissiy va yorqin uslub asosini yaratgan dastlabki rubobchilardan hisoblanadi.
Mirza Hakimovich Toirov (1930 yilda tug`ilgan). Konservatoriyani nay
ixtisosligi bo`yicha tamomlagan dastlabki bitiruvchilardan biri (1956). U o`z
ustozi A.I.Petrosyans bilan hamkorlikda «Nay maktabi» o`quv qo`llanmasini
yaratgan. Ushbu qo`llanma O`zbekistondagi barcha musiqa bilim yurtlarida, shu
bilan birga, qo`shni respublikalarda ham nay sinflarining ochilishiga imkon
yaratdi. M.Toirov 1957 yildan ijrochilik kafedrasida avval o`qituvchi, so`ngra
dotsent bo`lib ishlagan. Ayni bir paytda T.Jalilov nomidagi xalq cholg`ulari
orkestrida ham ishtirok ettan. M.Toirov musiqa ijrochilari Butunittifoq
konkursining (1957) hamda Yoshlar va talabalarning VI jahon festivalining
sovrindori (1957), Moskva, Estoniya, Qozog`iston, Ozarbayjon, Turkmaniston,
Tojikistonda bo`lib o`tgan o`zbek san`ati dekadalarida qatnashgan. M.Toirov bir
necha iste`dodli naychilarni tarbiyalab kamol toptirgan. Uning I.Qosimov,
0.Azizov, Sh.Ahmadjonov, R.Xolmirzayev, K.Yusupov, A.Abdurashidov kabi
shogirdlari respublika ko`riklarining sovrindori bo`lishgan. M.Toirov
O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist (1969). U 1987 yildan
konservatoriyaning professoridir.
Fozil Matyusupovich Xarratov (1926-1971) taniqli changchilardan biri edi.
Musiqa bilimi va ijrochilik ilk sabog`ini o`z otasi, mashhur changchi Matyusuf

Xarratovdan oldi. Otasi (M.Xarratov) farzandining istagiga ko`ra, unga yarim
xromatik tovush qatoriga mansub yangi chang yasab beradi. 1942 yilda
F.Xarratovlarning oilasi Toshkentga ko`chib keladi. Fozil bu yerda avval
Toshkent davlat sirkining aralash musiqa ansamblida ishlaydi. U 1950-55
yillarda Toshkent Davlat konservatoriyasida A.Odilovning chang cholg`usi
sinfida o`qiydi. Keyin bir oz vaqt konservatoriyada dars beradi. Uning
shogirdlari orasida G.Ne`matov, F.Shukurova, T.Xo`jamberdiyev kabi taniqli
ijrochilar bor. F.Xarratov Moskvada bo`lib o`tgan Yoshlar va talabalarning VI
Jahon festivalining sovrindori, O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist (1964). U
«Hurmat Belgisi» ordeni bilan mukofotlangan.
Feoktist Nikiforovich Vasilyev (1919 1987) dastlabki professional qashqar—
rubobi ijrochilaridan biridir. U 1937 yilda Hamza nomidagi Toshkent musiqa
bilim yurtiga o`qishga kiradi. 1938 yildan O`zbekiston filarmoniyasi xalq
cholg`ulari orkestrining cholg`uchisi edi. Ulug` Vatan urushi yillarida Turkiston
harbiy okrugining ashula va raqs ansamblida ishlagan. Konservatoriyani qashqar
rubobi sinfi bo`yicha A.I.Petrosyans rahbarligida tamomlagan (1952). 1949
yildan konservatoriyada qashqar rubobi, dutor, tanbur ixtisosligi bo`yicha dars
bergan. S.Taxalov, A.Boboxonov, G.Ergashev, T.Rajabov, Q.Usmonov kabi
mashhur rubobchilar uning qo`l ostida tarbiyalanganlar. Feoktist Nikiforovich
o`zining ilmiy-metodik ishlarida («Rubob maktabi» darsligi) «qashqar rubobi
uchun etyud va mashqlar» rubob chalishni o`rganish bo`yicha sistemali o`qitish
metodini ishlab chiqdi. 1983 yildan F.Vasilyev professor vazifasini bajaruvchi
bo`lib ish lagan edi.
Feoktist Nikiforovichning nomi o`zbek musiqa madaniyati hamda
40 yilga yaqin murabbiy bo`lib xizmat qilgan Toshkent konservatoriyasi bilan
chambarchas bog`liq.
Valentina Yakovlevna Borisenko (1919 1990) o`zining ijodiy yo`lini
—
O`zbekiston Davlat filarmoniyasi xalq cholg`ulari orkestrida cholg`uvchi bo`lib
boshladi (1939). Prima rubobi ixtisosligida ijrochi va o`qituvchi sifatida tanildi.
Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini tugatgach (1948), Borisenko orkestrning

torli-noxunli cholg`ular guruhida konsertmeyster bo`lib ishladi.
Konservatoriyani prima rubobi ixtisosligi bo`yicha I.G.Blagoveshchenskiy
rahbarligida tamomladi (1952). So`ngra orkestrda ishlashni davom ettirdi. Ayni
chog`da u 1950 yildan Toshkent konservatoriyasida o`qituvchi, 1962 yildan esa
xalq cholg`ulari kafedrasining dotsenti bo`lib ishladi. Borisenkoning mash hur
shogirdlari orasida A.Malikov, G.Salayeva (Obidova), B.Yo`ldoshev,
M.Rahimov, B.Azimov, Sh.Janaydarov, A.Dadamuhamedov kabi ijrochilar bor.
Sulaymon Maniyevich Taxalov (1942 yilda tug`ilgan) ajoyib ijro
texnikasiga va alohida tovush jozibasiga ega bo`lgan, an`anaviy va akademik
ijro usulini birdek mukammal egallagan rubobchilardandir. Konservatoriyada
o`qishni tugatgach, F.N.Vasilyev sinfida (1958) qashqar va afg`on ruboblari
hamda tanbur ixtisosliklari bo`yicha sa boq berdi. S.Taxalov Moskvada bo`lib
o`tgan Yoshlar va talabalarning VI Jahon festivalida ishtirok etgan (1957). U
xalq cholg`ulari ijrochilari Butunittifoq konkursining o`zbek xalq musiqasi nota
yozuvi va tavsifini takomillashtirish sohasida katta ilmiy-tadqiqot ishlarining
sohibi. U «Afg`on rubobini, chalishni o`rgatish metodikasi asoslari» nomli
o`quv qo`llanma muallifidir. S.Taxalov 1985 yildan dotsent, 1988 yildan esa
san`atshunoslik fanlari doktori, professor.
Abdusalom Malikovich Malikov (1939 1979). Dotsent vazifasini—
bajaruvchi bo`lib xizmat qilgan. A.Malikovning rubob-prima ixtisosligi
bo`yicha 60 65-yillarda konservatoriyada V.Y.Borisenko rahbarligida olib
—
borgan ijodiy faoliyati alohida e`tiborga loyiq. U 1967 yildan xalq cholg`ulari
ijrochilik kafedrasida ishlagan. I Respublika ko`rik-tanlovining sohibi (1971).
G`ulomqodir Ergashevich Ergashev (1946 yilda tug`ilgan). Toshkent
konservatoriyasining sobiq talabasi (1969). F.N.Vasilyevning shogirdi, afg`on
rubobi ijrochisi, turli xil dasturlar bilan tez-tez konsertlarda qatnashib turadi.
1967 yildan TDKsida o`qituvchi, 1988 yildan kafedra dotsenti lavozimida ishlab
kelmoqda.

2.3 G`ijjak cholg`usining musiqiy ta`limda tutgan o`rni.
Musiqa san`at sifatida ijtimoiy ong formasidir. U kishilarning his
tuyg`usini ifodalash bilan birga hayotni voqiyalik va davr inikosidir. Siz hayotda
juda ko`p musiqa tinglaysiz. Rodio va telivizor orqali teatr va konserlatda kino
lavhalarida,maktabda va unda musiqa yangraydi. Xalq o`z hayotini qo`shiqda,
musiqiy ohangda raqsda ifoda etadi. Xor va orkestr uchun asarlardir. Musiqa
tinglashni bilish zarur hisoblanadi.
Musiqa grekcha Musike ilohiy afsonaviy, xudo Yupitrning menomozing
qizi fan va san`at himoyachisidir. Musiqa san`st turlarini badiiy obrazni
ohanglar orqali ifodalash.
Musiqa insonning ruhiyati ijodiy faoliyatining rivojlantirishida katta
ahamiyatga ega. Musiqa boshqa san`at turlari kabi tasir etib har tomonlama
rivojlanishi uchun ahloqiy estetik tarbiyaga egadir. Boshqa san`at turlari yani
badiy adabiyot teatr tasviriy san`at singari alohida o`ringa ega. Biz bolalarni
bog`cha yoshidan dunyodagi barcha guzalliklar bilan tanishtira boriladi.
Musiqani faqatgina eshitish va tushinish emas balki biror qo`shiqni,biror cholg`u
asbobida ijro etishi ritmini tushuna bilish va o`z musiqiy bilimi orqali bolalarni
tarbiya qila bilish kerak. Musiqa san`at turi u odamni yuragini jumbushga
keltirishga qodir.
Musiqa inson yaralgandan beri hamroq bo`lgan.
Musiqa insonning hursandchilik kunlarida xalq marakalarida,
bayramlarda qayg`uli kunlarda ham inson ruhida ta`sir etib insonga ruhiy ozuqa
ta`sir etib insonga ruhiy ozuqa bag`ishlaydi. Musiqa butun borliqni, tabiatni,
tarixni hozirgi hayotimizni kelajakni tasvirlab inson ongiga singdira oladi.
Musiqa butun xalqlarni bir-biri bilan muloqotda bo`lishiga bir-birlarini
tushinishga katta yordam beradi.

O`zbekiston davlat Konservatoriyasining xalq cholg`u asboblar
kafedrasining hizmatlari juda kattadir.
Sharq musiqa cholg`ulari deyarli juda ko`p nusxalari shrq olimlari,
allomalri tomonidan ihtiro etib kelinishi. Keyinchalik boshqa davlatlarga
tarqalib, ular ko`rinishi va tuzilishi jihatidan bir xil bo`lib, faqat joylashgan
muhitga qarab ijro uslublari qo`yish bilan bir-biridan farq qiladi. Masalan,
Barcha sharq xalqlarida nay, doira, surnay, ud, tanbur, dutor, chang, g`jjak va
boshqa cholg`ular uchraydi. Hindiston, Pokiston, Afg`oniston, bir-biriga, Vina
sopad, setor, tanbur, tabl kabi masiqa cholg`ulari Xitoy, Yaponiya,
Mangoliyada bir-biriga o`xshash hamda Xitoyning Uyg`ur xalqlari yashagan.
X-XII asrlarda O`rta Osiyo madaniy hayotiga musiqa cholg`u
ijrochiligi rivojlangan o`sha davrlarga juda ko`p musiqa cholg`ulari musiqa
ijrochiligida keng qo`llanilgan. Bu borada musiqashunos darviyshi Ali CHangi
o`zining musiqa risolasida chang, ud, nay, doira musiqa chog`ulari ayniqsa
besh va olti qushtorli "Ud" musiqa cholg`usi haqida malumot berib, bu musiqa
cholg`usining usha davrdagi mavqiyni va musiqa ijrochiligidagi o`rnini yuqori
baxolab "Ud" barcha musiqa cholg`ularining podshosidir. "Rud" musiqa
cholg`usi hamon kamon vositasida ijro etilganligi haqida ma`lumot beradi.
A. A Selinov Sredniy-Aziatskiy traktat musike Darvish Ali Tashkent,
1946-y st.18 tarixidan bilishimizcha IX-X asrda yashagan buyuk shoir Abu
Abdullo Rudakiy o`z zamonasida "Rud" va "Chang" musiqa cholg`ularini mohir
ijrochisi bo`lgan. Abu Nosir Farobiy (873-950)musiqa ilmiga katta etibor berib
musiqa cholg`ularining ijrolari musiqa nazariyasi" sharq Nomatizimini yaratish
va ularni yaratishi o`sh davrdagi musiqa ijrochiligiga qo`llanilshi masalalari
matematika fanini mukammal o`rganishi bilan birga matematika faninig bir turi
hisoblangan. Musiqa ilmini o`rgatish va uni targ`ib etishda o`zining buyuk
hissasini qo`shgan.
Tibbiyot dunyosining allomasi Abu Ali Ibin Sino (980-1037) musiqa
ilmiga katta etibor berilgan. Barcha musiqiy namunalarda aytilishicha Abu Ali

Ibin Sino Sulton Mahmud G`aznaviy Nosir Xusraviy asosan birgalikda "g`ijjak
musiqa cholg`usini ixtiro qildanligi haqida ma`lumot bergan".
XIV-XVI asrda asosan madaniyat va san`atga katta o`zgarishlar yuz
berdi. Mirzo Ulug`bek davrida ayniqsa Movorounnahr madaniyati ancha
yuksaldi. Ulug`bek Samarqand va Xirotda mashhur buyuk allomalr, olimlar,
yozuvchilar, san`atkorlar davrasida usha davrada sharqda mashhur Muhammad
Xorazmiy, Qozizoda Rumiy. G`iyosiddin Ibn Ma`budiy, Ali Qushchi va
boshqalar bilan birga ijod qiladi. Abdurauf Fitrat Ulug`bek zamonasida
Samarqandda yashab ijod etgan musiqa ilmining namoyondalari haqida
ma`lumotlar berib Samarqandlik Darvish Ahmad qonuniy, Sulton Ahmad Noiy,
Qoraqo`llik Xisoriy, Xorazimlik Abu Vafo musiqashunos Sohib Balhiy,
Shaxrisabzlik bastakor Abdul Baraka Navoiyning mualimi mashhur sozanda
Huja Yusuf Burhon va boshqa ko`pgina allomalarimiz musiqa ilmiga katta
hissa qushganlar.
1449-yili Ulug`bek vafotidan so`ng Hirot shahri poytaht bo`lib, Alisher
Navoiy madaniyat san`atning rivojlanishiga juda katta hissa qo`shgan. Bu
davrda sazandalardan Hasan Noyi, Qo`lmuhammad Udiy, Hasan Balaboniy, Ali
Xonadoiy Muhammadiy, Ahmad G`ijjakiy, Ali Ko`chak Tanburiy va boshqalar
xirot shahrida yashab ijod etganlar. Ayniqsa Alisher Navoiy musiqa
dunyosining nomoyondalariga o`zi homiylik qiladi tez-tez bo`lib turadigan
bazm mushoiralarda tantana va tamamalari turli musiqa cholg`ulari ijrochilari
qatnashganligi haqida malumot beradi. XVI asrga kelib madaniyat san`at shu
jumladan musiqa san`ati ham tushkunlikka tushadi.
XVII asrga kelib Buxoro, Quqon, Xorazm xonliklarga bo`linib ketadi.
Ma`lumki O`rta Osiyo xalqlari juda ko`p tarixiy voqialarni boshidan kechirib
boshqa fanlar qatori musiqa ilmi ham,goh rivojlanib.goh tushkunlikka tushib
musiqa cho`g`ulari ijrosi sozanda va cholg`ularni, xonandalar, musiqashunoslar
turli hil holatga yashab ijod qilganlar. Ko`pgina musiqa cholg`ulari turli hil
davlatlarga olib ketilib har xil holatlatga musiqa ijrochilariga qo`llanilgan.
Umuman O`rta Osiyo madaniyati sharq madaniyati rivojiga katta hissa

qo`shgan.Markaziy Osiyo hududidagi O`zbekiton, Tojikiston. Qozog`izton,
Qirg`izizyon, Turkmaniston davlatlariga turli-tuman musiqa cholg`ulari bo`lib,
bu davlatlarda bir hil asoslarning ijrosiga mo`ljallangan, cholg`ular milliy
musiqa ijrochiligiga keng qo`llanilmoqda. Ular tanbur, dutor, doira, rubob,
surnay, karnay, g`ijjak, nog`ora, chang, kobuz, dumbura kabi cholg`u
asboblaridir.
G`ijjak cholg`u asbobining kelib chiqish jarayoni.
Abdurauf Fitrat o`zining uzoq yillik musiqasi va uning tarixi asarida
ma`lumot berishicha 1920-yillarda Buxoroda tanbur, dutor, nay, qushnay,
surnay, dumbira, rubob va boshqa musiqa cholg`ulari ijrocholikda qo`llanilgan.
O`rta Osiyoning barcha hududida dutor,dumbira,doira,g`ijjak,nay ko`p
uchraydi.
O`rta Osiyoning yirik shaharlaridan Toshkent, Dushanbe Olmaota,
Samarqand, Buxoro shaharlarida O`rta Osiyo va umumjahon miqyosidagi
musiqiy anjumanlar o`tkazib milliy musiqa ijrochiligiga hos asarlar jumladan
milliy musiqa cholg`ularining ijrolari nomoyishi etilmoqda. 1973-yilda Olmaota
shahrida o`tkazilgan. Osiyo davlatlari musiqiy tribunasi 1990-yil Dushanbe
shahrida Borbad Marvazeyning tavalludiga 1400-yilligiga bag`ishlab o`tkazilgan
umumjahon musiqiy anjumani.1975-yil Toshkent shahrida o`tkazilgan "Maqom
mug`am va zamonaviy bastakorlar ijodi", Samarqand shahrida ko`p yillrdan
buyon o`tkazib kelinayotgan umumjahon musiqiy anjumanlari va keyingi
yillarda Samarqandda o`tkazilib kelinayotgan umumjahon musiqiy anjumanlari
va keyingi yillarda Samarqandda o`tkazilayotgan"sharq taronalari"musiqiy
anjumanlar shular jumlasida misol bo`la oladi.
O`rta Osiyo Kavkaz va sharq zalqlari musiqa ijrochiligida g`ijjak va
kamonli sozlarda ijro uslublari bir necha hil bo`lib,har qanday millat o`z ijro
uslubiga egadir. G`ijjakda ijrochilik uslublari qadim-qadim zamondan boshlanib
yillar,asrlar o`tmish bilan ijrochilik uslublari,cholg`u asbobining tuzilishi hali
takomillashib sozlar o`zgarib kelmoqda. G`ijjak ot qim tortilgan kamon bilan

ijro etilib o`zining ohangi,kuychngligi,yoqimli va mayin tovush bilan ajralib
turadi.
Tarixdan ma`lum bulishicha,G`jjak so`zini kelib chiqishi X-XI asrlarga
borib taqaladi.Mirzo Bobur zamonalarigacha G`ijjak ikki torli bo`lib pishitilgan
ichakdan tortilgan.
Bobur zamonida uch torli bo`lgan. O`sha davrning mashhur cholg`u
ijrochisi,sozandasi Qo`l Muhammad Udiy g`ijjakda uchinchi torni yuqori
mahorat bilan ijro etgan.
Uch torli g`ijjaklar 20 asrning birinchi yarmiga ijrochilikda qo`llanilib
tuzilishi ijro usliblari ham 1936-yilda boshlangan cholg`u asboblarning
takomollashuv jarayoni g`ijjak cholg`usida ham o`zgarishlar olib
keldi .G`ijjakda to`rtinchi torni Usta Usmon Zufarov tomonidan taqilib gijjak
cholg`usi to`rt torli cholg`uga aylantirildi.Sozlar kvarmadan-kvintaga o`tkazildi.
Ijrochilik uslublari ham o`zgarib,g`ijjak sozida faqatgina milliy kuylar emas
balki jahon xalqlari va jahon xalq milliy musiqalarini ijro etish imkoniyati
yaratildi. Kamon ushlashni yangicha uslibi ham g`ijjakda ijro etishda murakkab
bulgan jahon musiqalarini ijro etish imkoniyatini yaratdi. Ko`p ovozli
akkordlarning ijrosi g`ijjakdagi dastaning o`zgarishi,gijjak sozini deapazonini
kengaytiradi.
Kamonni ushlashni yangicha uslubi ustida ilmiy izlanishlar olib borildi
G`ijjak cholg`usi ustida prfessional ijro malakalarini shakillantirishdga olib
keldi. G`ijjakda tehnik ijro imkoniyatlari kengaydi.Sozning kvartadan-kvintaga
o`tkazilishi dastaning o`zgarishi yani g`ijjak dastagini pasga qarab yunaltirilishi
g`ijjak teopazani to`rtinchi oktavami gacha kengaytirilib boradi.
Ushbu ijrochilik imkoniyatlarini o`zlashtirishda.
G`ijjakning o`ziga xos barqaror ijrochilik holati yaratiladi.
G`ijjakda tovush hosil qilish kuchaydi va tovush o`ziga xos tembiriga ega
bo`ldi.
Sozlar kvartadan-kvintaga o;tkazildi.
G`ijjakning tovush deapazonini kendaytirishdi.

Kamon ushlashning o`ng qo`l holati yangi professional holatga o`tishi
g`ijjakda tenik ijrochilik uchun qo`lay sharoit va imkoniyatlarni yaratdi.
G`ijjak ijrochilik uslublari:
G`ijjak cholg`ularining asrlar yillar davomida takomillashib borishi o`sib
kelayotgan yosh avlodni musiqaga bo`lgan qiziqishlarini qondirib bormoqda va
mehrini qozonmoqda.
G`ijjak cholg`usida o`qishni 9-10 yoshli bolalarga musiqa maktabi
tugaraklariga olib borishmoqda.G`ijjak cholg`usida o`rgatishda nota yozuvlari
orqali hamda ustoz shogird an`analari orqali bilish va tarbiya berib kelinmoqda.
Ushbu ikki usul ham bolalarni g`ijjak cholg`usida ijro imkoniyatlarini
kengaytirishi, ijrochilik uslublarini to`gri qo`llash kelajakda profesional
g`ijjakchi bo`lib yetishlariga asosiy omil bo`lib xizmat qiladi.
G`ijjak darsi bo`yicha dars o`tish murakkab va uta ijodiy jarayondir
Qushimcha g`ijjak o`rganishda birinchi qiziqtirishi, uning kelishish
qobiliyatiga,eslab qolish xotirasiga katta e`tibor berish kerak. Bormoqlari uzun
bo`lishi lozim. O`quvchini darsga bo`lgan diqqat va etiborini to`la jalb etibgina
qolmay,balki darsga bolgan qiziqishini ortirish kerak. G`ijjak chalishni
o`rgatishdan oldin revalya torida ijro etilsa yaxshiroq natija beradi. G`ijjakda
ijrochilik ko`nikmalari rivojlantirilsa gamma arpedjio, har xil mashq va etyutlar
muntazam o`rganib borish katta ahamiyatga ega. Gamma,arpedjio, mashq va
etyutlar ustida ishlashda ijrochilikning sifatiga, kamonning to`g`ri tortilishiga
tovushning mayin va toza ijro etilishida, barmoqlarning aniq va to`g`ri
bosilishiga tovushning tiniq, mayin va nafisligiga usul, ritm aniq his etilishiga
pozitsiyalarning erkin almashinuviga va ayniqsa tovushning tozaligiga etiborni
qaratish lozim., Birinchi pozitsiyada barmoqlar o`z o`rnini egallashi uchun va
oddiy bir oktovali gammalarni tog`ri to`liq kamonda ijro etish, barmoqlarni yani
chap qo`l barmoqlarini to`rt barmog`ini ishlatishi gamma chalganda yuqoriga
borishda ochiq simlarda qaytishda esa 4-barmoq bilan yopiq ijro etish
o`quvchiga 4- barmog`ini ham harakatini yaxshilaydi.

Barmoqlarni to`g`ri egallashi uchub qo`shimcha eslatmalarni chalganda
fartopiyana jo`rligida olib borilsa, badiiy tomonini boyitadi.Ijro vaqtida fortipiya
jo`rligida toza tovushni eshitib g`ijjakda ham toza tovush ijro etishga harakat
qiladi. Yuqoridagi mashqlari torida mator va minor tonliklarida barcha torlarida
mashqlar olib borishi mumkin.
Ushbu mashq o`quvchilarini g`ijjak dastasini 1-pozitsiyani
o`zlashtirishlari uchun juda qo`laylikdir. O`quvchini o`rganishi qiyin bo`lgan
o`quv materiallash chetlab o`tmay, aksincha o`quvchisi bunday qiyinchiliklarni
yengishiga ko`nikma hosil qilish darsini o`zlashtirishda yaxshi natijalarga olib
keladi. Faqatgina o`quvchiga yengil, oddiy sanoqli asarlar berib borilsa
o`quvchini murakkab bo`lgan ijrochilik texnikasini rivojlanishiga yo`l
qo`ymaydi, bu esa o`quvchini ijrochilik malakasini rivojlanishiga yo`l
qo`ymaydi. O`qituvchi har bir o`quvchiga vazifa tondirishda uning imkoniyat
darajasini hisobga olgan holda aniq vazifa berishi va berilgan vazifani
muntazam tekshirib borishi maqsadga muvofiqdir. Musiqa asrni borishdan oldin
o`quvchiga oddiy bir belgi ikki brlgili gammalar bilan ,mumtazam
shug`ullanishi, kamoniy to`liq ishlatadigan kamonni yarimida ijro etiladigan har
bir asarni ijrosiga kirishishdan oldin asarni har tomonlama tahlil qilinishi bunda
o`quvvhi asarni kalit oldi belgilari qanaqa tonlikda y6ozilganligi, asarning
o`lchovi, asarda qo`llaniladigan shtrixlar, dinamik belgilar va boshqa
ma`lumotlatni o`qituvchi bilan birga tahlil qilinadi.Musiqa asarning
murakkabroq joyi o`qituvchi tomonidan ijro etib ko`rsatilib o`quvchi bilan
qayta-qayta ijro etilishi lozim. O`quvchi shu asarga tushuncha malakasini hosil
qiloshi lozim. Biz bilamizki g`ijjakda kamon ushlashning ikki hil uslubi
qo`llaniladi. Birinchi an`abaviy uslub bo`lib bu uslub xalq kuylarini
maqomlarini ijro etishda ko`llaniladi.Ikkinchi uslub esa 1948-yildan boshlab
O`zbekiston Davlat Kanservatoriyaning datsenti san`atshunodlik fanlari
nomzodi I.R.Blagovenshchenskiy tomonidanqo`llanilgan.
Keyinchalik uning shogirdlari S.Xolmuhammedov va M.Asilov
tomonidan davom ettirilgan va hazirgacha yaxshi natijalar berib kelmoqda.

G`ijjakda hozirgi vaqda anchagina to`plamlar darsliklar nashr ettirilgan.
Masalan:
1.Gijjak darsligi S.Aliyev Felisiant.T.1961-yil.
2."G`ijjakk navolari" O.Xolmuhalidov.T.1986-yil.
3.G`ijjak daesligi.M.Toshmuhammedov.T. 1995-YIL.
4.yosh g`jjakchi J.Usmonov.T.1995-yil.
5.An`anaviy g`ijjak ijrichiligi S.Azizboyev.T.2005-yil.
Ushbu darsliklarda o`quvchilarni g`ijjak o`rganishida boshlang`ich
ma`lumotdan boshlab an`anaviy musiqa xalq kuylari maqomlar zamonaviy
kompazitorlarini asarlari mavjud. Asar tanlashda ko`pgina skripka uchun
mo`ljallangan asarlar toplami mavjud bo`lib, bu to`plamdagi asarlardan g`ijjak
uchun ham foydalanilsa,foydadan holi bolmaydi. Yosh g`ijjakchi
o`quvchilarimizga kechik-kechik xalq kuylarini o`rgatib borsak yaxshi bo`ladi.
Biz bilamizki milliy dastur asosidagi uzliksiz ta`lim mezonlarida an`anaviy
saboq boshlang`ich jarayonodan kiritilgani barchamizga malum. O`zbek musiqa,
ijrichiligi boshqa sharq xalqlari kabi o`ziga hos sayqalarga boy, dardli va
tarovatli ohanglarni tarannum etishga asoslangandir.
Ma`lumki g`ijjak cholg`udi ancha murakkab asbob bo`lib, ushbu chog`u
asbobida muntazam mashq qilib turish kerak.
Mashq jarayonida vibratdita, nola, kashish, qochirim, farshlag,
naxshilog, mardent singari mashqlarni mumtazam mashq qilinsa kungildagidek
mashq qilib yurilmasa ijroga erishib bo`lmaydi.
G`ijjakda tovush hosil qilishning ahamiyati.
Bu cholg`uda Farobiy uch qismda kuy ijro etib tininglovchilarni ham
yig`latgan, ham kuldirgan va hayajonga tushirgan ekan. G`ijjak oldin ikki torli
bo`lgan "Boburnoma" da yozilishicha Bobur zamonida g`ijjak uch torli bo`lib,
g`ijjakning uchinchi torini o`z davrining mashhur sozandasi Qo`lmuhammad
Udiy g`jjakga uchinchi torni taqib yuqori mahorat bilan ijro etgan.
Darvishlarning risolasida ko`pgina g`ijjaklar qatori Ustoz Zaytuniy g`ijjaki
haqida qimmatli ma`lumotlar bor,u juda mohir gijjakchi bo`lib, maqomning turli

pardalarida chiroyli kuylar bastalagan edi. Alisher Navoiy g`ijjakka tarif berar
ekan, g`ijjak cho`ziq notalar bilan nolalar chekib yolvoradi, deydi. Gijjak
cholg`u asbobini 1936-yil, 1938-yillar A. Upetrosyans rahbarligida ustalar
ijrochilar g`ijjakni nota bilan ijro etishga mo`ljalladilar.
Asta-sekin takomillashiga borib g`ijjakning 4-torini usta Usmon Zufarov
tomonidan taqildi. Gijjaklar oilasi yani g`ijjak alt,g`ijjak bas va gijjak kontrabas
yaratildi. G`ijjak ansanbillari kvartet, kamer arkestri paydo bo`la boshladi.
Arkestirda kamonchlar sozlar guruxi deapazonni katta oktava midan 4-
oktava lya gacha kengayadi. Qayta taminlangan g`ijjakda an`anaviy ijro uchun
hammaga imkoniyatlar yetarli bo`ldi. Shunday qilib, quyidagi g`ijjaklar oilasi
yaratildi.
G`ijjakning sozlanishi.
G`ijjakningtorlari to`rta bo`lib.
1.Li 2-oktava.
2. Lya 1-oktava.
3.Re 1-oktava.
4.Sol kichik oktova.
G`ijjak al`m.
1.Lya 1- oktava.
2. Re 2-oktava.
3.Sol kichik oktava.
4.Do kichik oktava.
G`ijjak bas.
1.Lya kichik oktava.
2.Re kichik oktava.
3.Sol katta oktava.
4.Do katta oktava.
Gijjak kontra bas.
1.Sol kichik oktava.
2.Re kichik oktava.

3.Lya katta oktava.
4.Mi katta oktava.
Har bir cholg`u asbobi singari g`ijjakni ham avaylab asramoq zarur,
g`ijjakning kosasi xonasi urik tut yoki yong`oq yog`ochidan uyib yasaladi.
Suyakda baliq terisi bilan qoplanadi. Torlarni ot qilidan tortilgan kamoncha
bilan tovush hosil qilinadi. G`ijjakni avaylab asrasa u ijrochiga ko`p vaqt
xizmat qiladi.
Ma`lumki g`jjak ob-havo o`zgarishiga sezgir bo`lib, sovuq va nam
havoga qosa terisining taranligi susayish natijasida bir ov cho`kadi, bu esa
albatta g`ijjakning tovush sifatiga sal`biy ta`sir yetkazadi. Kun issiq bo`lsa, teri
taranglashib soz ko`tariladi. Shuning uchun g`ijjakni g`ilofga joylashtirishdan
oldin kosa terisini bir hil havoga ushlab turish uchun kosa xonani yumshoq
mato bilan o`rab qo`yish shart. Gijjakni kosasida dastaning vandiga yig`ilib
qolgan kanifol kukuniga artib tozalab turilsa, g`ijjak yaxshi sadolanadi.
G`ijjakda ijro malakalarini oshirish boshqa cholg`u asboblariga qaraganda
ancha murakkab jarayondir. G`ijjakda o`rgatishni 9-10 yoshli bolalardan
boshlansa ancha yaxshi bo`ladi. Chunki bolalarni o`tirish kamon ushlash
holatlariga katta e`tibor berish kerak, o`quvchini o`ziga yarasha kursi kanoblar
bo`lishi lozim. Ichrochining harakati katta ahamiyatga ega. U qanchalik tejamli
va tabiiy o`tirsa ijro shunchalik qo`lay buladi. Ijro harakatida sezganda gavdasi
o`tirish holati chap oyoqning o`zurnida qo`yilishi o`ng qo`l ustiga chap
qo`lholati tabiiy va erkin bo`lmog`i kerak. Harakatni suyanchig`lga
suyanmasdan oldingi yarmiga o`tirilsa maqsadga muvofiq bo`ladi.Ichrochi
o`quvchi kursiga o`tirganda oyog`i ostiga tachlik qo`yiladi. Chop oyoq bir oz
oldinga chiqib turadi, g`ijjak umuman ikkita tayanchi nuqta yordamida chap
qo`l, chap oyoqda muvozonat saqlaydi.
G`ijjakning kosasi ijrochining tanasiga zich tegib turmasligi lozim.
Shunda u tordan-torga o`yib chalinayotgan chap qo`l yordamida cholg`uni
zarur tomonga bir oz burishi osonlashadi. Chap qo`lning dastagi holatlari
G`ijjak dastasini qanday qilib to`g`ri ushlash kerak? Ijro jarayonida chap qo`l

barmoqlarining holati qanday bo`lishi lozim? Harakatning tabiiy hamda qo`lay
bo`lishiga qanday erishiladi. G`jjak cholg`usi g`ijjakchining o`ziga mos bo`lishi
kerak. Chap qo`l dastani ushlaganda bosh barmoq 1-barmoq bilan to`g`rima-
to`g`ri yani son torida lya-pardasi bilan to`g`rima-to`g`ri bo`ladi.
Agar dastani siqib ushlasa vibratsiya qilish qiyin bo`ladi. Shuning uchun
dastani qismasdan ushlab vibratsiya qilishi kerak bo`ladi. G`ijjak dastasi
ijrochining yelkasiga tegib turnasligi kerak. G`ijjakda ijro eta boshlaganda 1, 2,
3, barmoqlarini torlardan juda baland ko`tarilmasligi kerak. Chap qo`l tirsagini
holati to`g`ri ushlansa barmoqlar sol, re, lya, mi torlarida barmoqlar b emalol
harakat qiladi.
G`ijjakda 1, 2, 3, 4 barmoqlar yaqinlashib harakatlanishi uchun bosh
barmoq qarshisida chalingani ma`qo`l. 1 - barmoq sol torida lya pardasini
to`g`risida bo`magani ma`qo`l.Ijrochi hamma torlarda 1 4 barmoqlarni erki–
ijro etish, intonatsiya toza ijro etilsa, chap qo`l barmoqlarining erkin ijro etsa,
chap qo`l barmoqlarining ishlanishi to`g`ri bo`ladi.
G`ijjakda ijro etadigan o`quvchi pardaga barmoqlarining uchi
dumboqchasi bilan pardalarni bosadi,tirmoqlar simalarga tegmasligi
kerak,chalinayotgan barmoqlar esa ijroga shay turmog`i lozim. O`qituvchi
o`quvchiga barmoqlarni to`g`ri dadil bosishiga o`rgatishi kerak.Aks holda
barmoqlarni qattiq bossa yoki y etarli xuch bilan bosmasa kerakli tovushni
hosil qila olmaydi.
O`ng qo`l ko`nikmalari.
Hozirgi g`ijjak ijrochiligida kamonni ikki hil ushlash usuli
qo`llanilmoqda.
Birinchisi - an`anaviy. Ikkinchisi-skripka, alt ijrochiligiga qo`llaniladigan
uslub bo`lib, bu ikki hil uslub hali o`z yo`lida ishlatilsa, yaxshi natijalar beradi.
An`abaviy ijrochilikdagi asarlar ijro etganda 1-uslub o`zbek kompazitorlari,
qardosh va chet el kompazitorlari asarlarida 2 - uslubni qo`llash ijro etilsa yaxshi
natijalar beradi. Ikkinchi uslubning ushlashga va ijroga qo`lay ekanligi ustida
Blagovsmenskiy va O.Xolmuhammedovlar samarali izlanishlar olib borgan

edilar. Bu izlanishlar hozirgi kunga ham kelib o`z samarasini berib
kelmoqdadir.
Tovush hosil qilish.
G`ijjakda musiqa maktablarida yangi o`rgana boshlagan o`quvchilarga
1-navnatda g`ijjak tarixi, g`ijjak ijrochiligida shuxrat qozongan cholg`uchilar
haqida ma`lumotlar berish uchun o`rgatish lozim. G`ijjakni yangi o`rgana
boshlagan o`quvchi qo`llari toliqib qolmasligi uchun ikki o`lchovli kamon
bilan o`rgatish kerak.
Chunki 9-10 yoshli bolaga o`lchovli kamonda ijro etishni o`rgatilsa
qo`llari barmoqlari tez charchab toliqib qoladi, g`ijjak o`rganishga qiynalib
g`ijjakni chalmaydi hamda qiziqishi susuya boradi shu sababli kichik kamonda
o`rgatishi maqsadga muvofiq.O`quvchi kamonni to`g`ri,qo`lay va tabiiy
ushlashni mashq qilgandan so`ng,uni ochiq torlarda mashqlardan
boshlanadi.Tovush toza va yoqimli va sof sadolanishi uchun kamonni
yurgizishda katta etibor berilmog`i kerak.
1.Kamonni doimo torning bir joyida har rak bilan dasta oralig`ida
yurgiziladi.
2.Komonni to`g`ri va tekis harakatlantirish kerak.
3.Kamonni barcha simlarda bir hil bosish bilan tortish lozim.
Kamonni pastgi P,yurqoriga v belgilar bilan belgilanib qo`yiladi.G`ijjakda
tovuzush hosil qilish uchun kamonni to`g`ri to`liq boshidan ohirigacha tortishi
birinchi kamonni pastga tortishi yuqoriga tortishi kamonni bo`lib-bo`lib
tortishlarni o`rgatish kerak,kamonni har xil bo`laklarga bo`lib ijro etilsa
maqsadga muvofiq bo`ladi.
G`ijjakda tovushlar hosil qilish uchun kamonni har xil yo`nalishi va
uslublarda qo`llaniladi va bu qo`llanilishda qandaydir uslubli ya`ni shtrihlarni
qo`llaymiz.Shtrixlar haqida fikirlar yuritadigan bo`lsak.Kamonni to`g`ri tekis
ravon pastga yoki yuqoriga harakatiga 1-Detali shtrixi hosil bo`ladi.Detali
kamonni butun uzunligi hamda uning o`rta quyi va yuqori qisimlari ham

chalinishi mumkin. Kamonni qayerda ijro etishi musiqaning temnimazmuniga
bog`liq.
2 Legato shtrixida kamonning bir kamon ming to`tr qismida . Legato
shtrixining chegarasi liga chizig`i bilan belgilanadi. Legadoni o`zlashtirishda
asosiy shart kamonni to`g`ri taqsimlash.Legatoda chuzimidagi bir necha notalar
liga chizig`i bilan qamrab olingan no`lsa,kamoni uzunligi ham shunga teng
qismiga taqsimlanadi.Legato 2 xil bo`ladi.
1.Faqat bir torda ijro etiladigan legato ya`ni kamonni pastgi yoki
yuqoriga ravon va teki harakati orqali tovush hosil qilinadi.
2.Bir necha torlarda ijro etiladigan legato.Bunday holda kamonni bir
necha torlarga yaniy sol-re, re-lya, lya-mi torlarida kamonni pastga yoki
yuqoriga harakati orqali tovush orqali hosil qiladi.
Legato ikki, uch, to`rt torlarda orfedjio sifatida fan ijro etilishi
mumkin.Bunday ijrolarda oldin detamo keyin liga, oldin liga keyin detamo
shtrixlar ham qo`llanilishi ham mumkin.
Aralash shtrixlar ijro etishda kamon to`g`ri toqsimlash katta ahamiyatga
ega.Ushbu misolimizda oldin Detalis shtrixini alohida-alohida ijro etib,keyin
yana kamonni birinchi yarmiligiga ijro etiladi.Ikkinchi misolimizda birinchiliga
shtrixi kamonni birinchi yarmida ijro etilib detami shtrixining birinchisi
kamonni yuqori qismida ikkinchi kamonni pastgi qismida ijro etiladi.
Biz hozir oddiy aralash shtrixini ko`rdik.Shunday shtrixlar qo`llanigan
kuylar ijrochida kamonni to`g`ra taqsimlash katta ahamiyatga ega.
Markato shtrixi detali shtrixini urg`u aksent bilan yani alohida etibor
bilan chalinishidir.
Markato shtrixi kamonni torga qattiq bosim tez shaxdam ijro etiladi.
Markato shtrixi nota ustida (>)belgisi bilan ifodalanadi.
G`ijjakning torga qattiq bosib,markato shtrixi kamonini torli qillarida ijro
etilishi ifodalanadi.
Martm(martem)uzib chalinadigan shtrix.Tovushni akset bilan boshlab
kamonni tez tortib sekin to`xtatiladi.

Har bir tovushdan so`ng uni cho`zilishini tovush cho`zilishining yarmiga
teng pauza bo`lishi kerak qo`yilgan nuqta (.) martlelini ifoda etadi.
Stakkato.
Ikki yoki undan ortiq tovushlarning kamoni bir yo`nalishida qisqa va
uzib-uzib chalish uslubidir. Bu shtrixda ikki shtrix,yani martim va skatta
shtrixlari mujassamlashgan.Skakato ketma-ket keladigan martimni bir tomonda
ijro etish demakdir. Stakkato asosan kamonni yuqoriga bo`lgan harakatida
chalinadi.
Kamonni har xil yo`nalishda tortilishida har xil shtrixlar paydo
bo`ladi.G`ijjak ijrochiligida murakkabroq bo`lgan shtrixlar ham bor ya`ni
"Viotishtrix" kamonni sakratib chalinadigan Stikkato,Uchar stakato(stasoto
baland) sotie (santle) Rukoshem (risosket).Torni chertib tovush hosil qilishi.
Pssikato ( pissikato ).
Pissikatodan so`ng kamon bilan chalishni boshlasak arso so`zi
yozilad,kamon bilan chala boshlaymiz.
G`ijjak o`tirib chalinadigan cholg`u asbobi bo`lib , g`ijjakning sixchasi
chap oyuqning tizaga yaqin joyiga ijrochilikda qo`lay bo`lgan joyda o`rnashtirib,
g`ijjakning yuqori qismi qo`loqqa yaqinroq holda ushlanadi. Chap qo`l panjalari
bilan g`ijjak dastasidan ushlanadi. 1,2,3,4 barmoqlar esa dastaning ustiga ijroga
tayyor holfa turadi. O`ng qo`l esa kamon dastasini ushlab uning qo`llari tor
ustiga gorizantal holatda harakatlantiriladi. Shu harakat natijasida torlardan
oldinga aytib o`tganimizdek kamonni ikki xil usuli bor. Xalq ijrochiligida
qo`llaniladigan uslub juda tez ijrochilini boshlab qilmaydi. Ijrochilikda katta
mahoratga erishish kamon ushlashning yangicha usulibini talab qiladi shu
sababli g`ijjakda yangi uslubda ushlab ijro mahoratini o`stirish uchun gamma va
etyudlarni muntazam ijro etib borish, kelajakda mohir ijrochi sozanda bo`lishda
hamma va etyudlarning ijrosida yaxshi natijaga ega bo`lmaydi. G`ijjakda o`zbek
kompozitorlari chet el rus va qardosh xalqlar musiqa asarlarini ijro etishda har
xil shtrehlarni qo`llashda har xil qiyinchilikdagi asarlarni ijro etishda majbur
bo`lganliklaridan ijrochilar kamonni yangicha uslubda ushlaydigan bo`ldilar.

G`ijjak ijrochiligida kuyni kamonni tortilishida kuyni ijro etilishimizdan
boshlab ko`plab shtrixlarni qo`llaymiz. Ushbu shtrixlar g`ijjak uchun zarur
bo`lib musiqa asarlarining chiroyiga-chiroy qo`shadi. Kompozitor yoki
bastakorning ichki xis-hayajon va kechirmalarini ifodalaydi. G`ijjak urganuvchi
o`quvchi barmoqlarini g`ijjak turlariga qo`ya boshlaganidanoq uni toza
intonatsiyada chalishga ikki o`rtada borish kerak.
O`quvchining g`ijjakda ijro etgan nazorat qilib to`rta o`quvchi ham
eshitish qobiliyati shakillana borib g`ijjakda toza ijro etishga o`rgana boradi.
Ushbu holda o`quvchi g`ijjakda nosoz tovushni chalgan bo`lsa, pianinoda
eshitgan tovushi yordamida g`ijjakda toza tovushni chalishga harakat qiladi.
O`quvchini barmoqlari g`ijjak dastasiga yaxshi tusha boshlagandan so`ng qisqa-
qisqa mashqlar berilib boriladi.
O`quvchi mashq chalayotganda o`qituvchi pianinoda tegishli garmonik
akkordlar muvofiq bo`ladi. Garmonik akkordlar yordamida o`quvchining
eshitish qobiliyati yanada rivojlana boradi. Shu bilan birga o`quvchi
mashg`ulotlarda boshida pianino jo`rligida ijro etishda odatlanadi.
O`quvchining toza chalishiga erishishda gammaning ahamiyati juda katta.
Gamma ijrosida bir oktava oralig`iga ya`ni do-dan, ikkinchi oktava do-gacha
toza intonatsiya ijro etishga harakat qilish kerak. Eng avallo gammani bir
oktavaga o`rganiladi. Gammani ijro etyotganda tovushning musiqiy sadosiga
katta ahmiyat berib sof ijroni chalishga intilish kerak.
Birinchi pozitsiyadan boshlab ton va yarim tonlarni sof chalishni
o`quvchidan talab qilish lozim. Chunki birinchi pozitsiyada g`ijjak dastasida
bemalol joylashgan barmoqlar to`rtinchi pozitsiyadan keyin pardalarning torayib
borishi sababli, siqilib qoladi. Ana shunda birinchi pozitsiyada ton va yarim
tonlarda barmoqlar orasidagi iikinchi kenglikka qarab ajratishga o`rgangan
o`quvchi yuqori pozitsiyalardan ton va yarim tonlarni yaxhsi ajrata olmay
qiynaladi. Shuning uchun o`quvchining eshitish qobiliyatini birinchi
pozitsiyadan boshlab ton va yarim tonlarni sof chalishga o`rgata borish zarur.

Gammani chalganda og`ir tezlikda kamonni boshidan oxirigacha
harakatlantirgan holda, avval Detali so`ng Legato usulida chalish ijro etish
yaxshi natija beradi. Bir oktava gammani butun nota cho`zimida yaxshi ijri
etishni o`rganib, keyin notaga chorak notaga 16 talik notada ijro etishni
o`rgangandan so`ng ikki oktava orasida chalishga otilsa yaxshi natijalar beradi.
To`liq kamonda bir oktava oralig`ida butun yarim chorak notaga ijro etish
chidam bilan yaxshi natijaga erishish g`ijjakchiga birinchi navbatda toza tovush
hosil qilish ikkinchidan kamonni to`g`ri tortishiga erishilsa keljakda g`ijjakchiga
mohir ijrochi sifatida shakillanishiga yordam beradi. Gammani chalishdan
maqsad toza ijroga erishish, ko`p mashq qilish ijro etish natijasida g`ijjak
aplikaturasi yaxshi rivojlangan bo`lishi kerak. G`ijjakda gammalarni ijro etish
birinchi oktavadan boshlab uch oktava oralig`ida ijro etish, birinchidan toxza
tovushni qo`llay bilishdir. G`ijjakda uchinchi, to`rtinchi, beshinchi, oltinchi,
yettinchi pzitsiyada ijro etish mahorati qo`llaniladi. Gijjakni pozitsiyalarga
tushib toza intonatsiyada ijro eta olishni kelajakda yaxshi ijrochi san`atkor
bo`lishiga muhim zamin yaratadi. Gammalarni birinchi bir oktava oralig`da
yaxshi ko`nikma hosil bo`lgandan so`ng ikki oktava oralig`ida ikki oktavani
o`rgangandan so`ng uch oktava oralig`ida ijro etsa yaxshi natijalar beradi.
O`quvchining ijro malakalarini o`zlashtirishni va o`rganishi uchun o`ziga
xos xususiyatlarga ruhiy holatlariga ko`p jihatdan bog`liqdir.
Avvalo o`qituvchi mashg`ulotlarni o`quvchining shaxsiy xususiytlarini,
qobilyatlarini hisobga olgan holda boshlaydi. Bunda o`quvchini qiziqtira olish
hamda mashg`ulotlarni jonli o`tkazish muhim ahamiyatga ega. Ushbu jarayon
o`quvchiga qiziqish o`yg`otib uning tasavvurini xayolini va ijodiy faoliyatini
ilhomlantirmog`i kerak. Mashg`ulot davomida uning faoliyati ortib borsa,
talabaning materialni gammalarini o`zlashtirishi samarali bo`ladi.
Mashg`ulotlarning boshlang`ich davri faqat texnik ko`nikmalarini
o`zlashtirishdan iborat bo`lmasligi kerak aks holda o`quvchi tez orada darslarga
qiziqmay qo`yishi mumkin. Texnik ko`nikmalar bilan birga o`quvchining
imkoniyatlariga mos keladigan oddiy kichik asarlar, gammalar, ashulalar,

qo`shiqlarni avval eshitib, ovozda sof va ta`sirchan kuylab so`ng cholg`uda
ohangni topib chalishni o`rgatish mumkin. Bu uslub o`quvchining eshitish
qobilyatini rivojlantiribgina qolmay balki, uning musiqiy qobilyatini
tarbiyalshga umuman ijroda ijobiy ta`sir etadi.
Ma`lumki, mustaqil bo`lishga va erkinlikka intilish xususiyatlari
bolalikdan boshlanadi. Bu tabiiy intilishni saqlash uni to`g`ri yo`lga
solib,rivojlantirmoq o`qituvchining vazifasidir. O`qituvchi shogirtiga har doim
ziyrakli va mehribonlik bilan yondashmog`i kerak bo`ladi. Ayrim hollarda
o`qituvchi o`quvchiga G`ijjakni to`g`ri ushlash , barmoqni to`g`ri ushlash ,” ” ” ”
kamonni bir joyga yurgiz , kamonni to`g`ri ushlash kabi ogohlantirishlar
” ” ” ”
beradi. Ammo nega shunday qilish zazurligini unga tushuntirmaydi va
tushintirmaydi. Bolalarga ijrodagi xatolarinianiq va to`g`ri tushuntirib xatosini
o`z vaqtida to`g`rilansa,ijrodagi kamchiliklar asta-senik kamayib boradi.
Shuning uchun ma`limning boshlang`ich davrida mashg`ulotlarning muhim
qismini amaliy ko`rsatma shaklda o`tkazish olib borilidi. Unga gammani yoki
etyudni vazifa qilib berib borilsa,dars davomida yaxshi tushuntirilsa,o`z
vazifasini bajarish o`quvchiga ancha osonlashadi. O`z vazifasini
tekshirilayotganda ijro qanchalik chala bo`lmasin o`quvchiga yana
tushuntiriladi. O`quvchi chalayotgan asar qaysi tonallikda bo`lsa usha
tonnalikda gammalar ya`ni asar re majorda bo`lsa,re-major gammasini 1-2-3-
oktava oralig`ida har xil cho`zimlarda ijro etilsa,yaxshi natija bo`ladi.
Gammalarni bir necha xil shtrixlarga ya`ni detali, liga,mgato,martm,markato
shtrixlarida ijro malakalarini egallasa,asar ijroda yaxshi ta`sir qiladi. Etyudlar
ham xuddi shunday bo`lib, etyudlar biror bir cho`zimni yoki kamonni
pozitsiyaga ijro etish ko`nokmalarini egallash uchun ijro etiladi. Etyudlar asar
mazmuniga tonalligiga biron bir shtrixni egallash uchun muntazam mashg`ulot
olib borishi uchun beriladi.
G`ijjakda yuqori mahorat bilan chalish bilan ijroga sozanda tirishqoq,
mashaqatli, mehnatdan qo`rqmaydigan, sabr-toqatli, intizomli bo`lmog`i darkor.
Asosiy va eng muhimi o`quvchi muntazam va bir tartibda mashq qilmog`i kerak.

Mashg`ulotlar ertalab va kunduz kuni charchamasdan doim olib borilmog`i
kerak. O`quvchi g`ijjak o`rganishni endi boshlagan bo`lsa mashg`ulotlar uzoq
davom etmasligi kerak.
Yani 4-5oy davomida kuniga 1-2 soatdan dam olib qilinishi kerak, aks
holda kamonni ushlab turgan o`ng qo`lni toliqib qolishi chap qo`l barboqlarini
zeriktirib qo`yadi, g`jjak chalishiga hohishi suna boradi. Bu esa o`quvchini
qiziqishiga salbiy ta`sir qiladi.
O`quvchida boshlang`ich ko`nikmalar barqarorlanishi va ijodi qiziqishi
kuchaygan sari mustaqil mashq qilish vaqti ko`payib borishi kerak.
Mashg`ulotning samaradorligi unga ajratilgan vaqtning miqdori bilan
chegaralanmaydi. O`quvchining bilimini tushunchasi ijro jarayonida yetakchi
hal qiluvchi omildir. Bajariladigan ishni aniq tushunchani o`quvchi vaqtdan
unumli foydalanib kerakli mashqni uzlashtirib oladi. O`quvchi mashq davomida
nima qilishni nimaga intilishini va uni qanday yo`l bilan amalga oshirishni
biladigan bo`ladi. Buning natijasida diqqat etiborini jamlab fikrni bir yerga
yig`ib ishlash ko`nikmasi paydo bo`la boshlaydi. O`quvchi mashqni kichik
kuyni avval solfedjio uslubida ijro etishi nihoyatda muhimdir. Shu bilan birga
notalarni aytib kuylash lurganini eslab qolish qobiliyatini oshiradi. Xotirani
rivojlantirishiga va shu notalarni baland,pastlik darajasini tez aniqlashga yordam
beradi. Har kungi mashg`ulot ga o`quvchi mashq gamma, etyudlarni muntazam
ijro etishga odotlanmog`i kerak. Bunda maqsad o`ng qo`l va barmoqlar
holatlarini asta-sekin shakillantirib ijroga mumkin qadar moslashishdir.
Tovushlarni sof sadolantirib chalishga, yani intonatsiya tabiyalashda gamma va
etyudlarni ahamiyati jada katta shuningdek gammalarni mumtazam oddiydan
murakkabga qarab intilib chalish chap qo`l barmoqlarini tezkorligini va
chaqqonligini oshiradi. Gamma va uch tovushliklar, etyudlarni turli shtrixlar va
musiqa o`lchovini har xil ko`rinishlarida mashq qilish tavsiya etiladi. Etyudlarni
chalish o`ng va chap qo`l harakatlarini uyg`unlashtirib yahlid holicha
keltiradi. Ijro texnikasini rivojlantirishida muhum ahamiyat kasb etadi.

O`quv mashqlarni avval vazmin sur`atda ijro etilsa, tovushning sifatli
sadolanishini, sofligini ijro mahoroti erkinlashadi. O`quv mashqlarini o`zlashtira
borgan sari ijro sur`ati tezlashadi. So`ngra yana asta-senik vazminlikka
qaytiladi. G`ijjakda boshlang`ich ma`lumotga ega bo`lishda, g`ijjak tarixi
mazkur g`ijjakchi sozanda va ijrochilar haqida ma`lumotga ega bo`lsalar
yanada yaxshi bo`ladi. G`ijjakchi ijro ko`nikmalarini egalashi bilan
gammalar,uch tovushliklar, etyudlarini mumtazam oddiydan murakkabga yani
bir belgili gammadan boshlab yetti belgili gammagacha ijro etishi minor
gammalarini tabiiy garmonik melodik turlariga etibor berib ijro mahoratini
ustirsa shu bilan bir qatorda etyudlarni hususiyatlarini etiborga olib, har bir
shtrixlarga mos etyudlar ijro etsa, kelajakda ulug` ijrochi sanatkorlardek ijrochi
sanatkor bo`lib tarbiyalanib boradi.

2.4. G`ijjak ijrochiligini o`rganioshda metodik qo`llanma va
adabiyotlar.
G`ijjak cholg`usi o`zbek xalq cholg`ulari ichida anchagina murakkab
cholg`ulardan bo`lib qadim zamonlarda takomillashib sozlari va ko`rinishlari
o`zgari mukamillashib kelmoqda. XX asrning 1936- yillaridan boshlab g`ijjak
cholg`usini takomillashishiga alohida e`tibor berimoqda. Toshkent Davlat
Konservatoriyasining birinchi g`ijjak o`qituvchisi O.Xolmuhammedov S.Aliyev,
I.P.Blagovshinskiy, R. Felisiand, M.I.Toshmuhammedovlar samarali izlanishlar
olib borib g`ijjak cho`g`usida o`ziga hos maktab yaratiladi.
1936-yildan boshlangan g`ijjakni takomillashtirishjarayoni natijasida
g`ijjaklar oilasi yaratildi. Ovoz diapazoni kengaytirildi, g`ljjak dastasi yuqoridan
pastga tomon kengaytirilgani ovoz diapazonini kengaytirishga olib keladi.
Kamonni tez ijro mahoratiga mos ushlash holatiga o`tkazildi. G`ijjak
ijrochiligida hazirgi kunga kelib ijro uchun qo`layliklar yaratilib ijro uchun
murakkab bo`lgan o`zbek kompazitorlari, rus qardosh va cget el kompazitorlari
asarlari barcha xalqlar kuylarini ijro etish imkoniyati to`g`ildi. O`shbu
imkoniyatlarning yaartilishida g`ijjakchi o`qituvchilarning g`ijjak darsligi,
g`ijjak uchun o`quv qo`llanma, g`ijjak uchun metodik qo`llanma va bir qancha
adabiyotlar yosh g`ijjakchilarni o`qitishda asosiy manba bo`lib hizmat qilmoqda.
Metodik qo`llanma sifatida S.Aliyev, R.Felisianning "G`ijjak darsligi,"

"G`ijjak navolari," P.Felisiant va O.Xolmuhammedovning "G`ijjak uchun
pyessolar", M.I.Toshmuhammedovning "Yosh g`ijjachi". S.Azizboyevning
"An`anaviy g`ijjak ichrochiligi", F.Qo`chqorovning "Milliy cholg`ularni
o`rganish" kabi metodik qo`llanma va darsliklar nashr ettirilgan.
G`ijjak cholg`u asbobida gamma va etyudlarni ham alohida ahamiyatga
ega bo`lib shtrixlarni qo`llashda M.I.Toshmuhammedovning "G`ijjak daesligi"
kitobini 7-betidan boshlab, g`ijjak ijrochiligida qo`llaniladigan shtrixlar haqida
metodik tavsiya noma berilgan. Ushnu darslikning 7-betidagi ravon shtrixlar
urg`u bilan aksent chalinadigan shtrixlar, kamonni sakratib chalinadigan,
shtrixlar haqida metodik tavsiyalar berilgan. Ushbu qo`llanmada "Vibratsiya",
"Flajoletlar" mashg`ulotlar haqida metodik yavsiya qiluvchi o`quvchi
tomonidan mustaqil mashg`ulotlat qay tarizga olib borilishi haqida tavsiyalar
berilgan. Musiqa ustida ishlashda nimalarga etibor berilishi kerak. Har qanday
asarlarni ijro etishda nimalarga etibor berilishi aniq va tushunarli qilib bayon
etilgan. Ushbu g`ijjak daesligida g`ijjak tarixi kelib chiqish jarayoni torlarga
o`tishdagi mashqlar dastaga barmoqlarni qo`yishi holari, kamonni g`ijjak torlari
ustida garezontal tortishga alohida ahamiyat berishlariga katta etibor qaratish
kerakligi tushuntirib o`tilgan. Gammalar ijrosida alohida ahmiyat berib,
boshlabg`ich g`ijjak ijrochiligida har bir oktavali qo`lay gammalarniijro etishda
ijro malakasi olib boradi. Barcha "G`ijjak daesligida" g`ijjakchining o`tirish
holati, o`na va chap qo`l barmoqlarning to`g`ri ushlash holatlari ko`rgazmali
rasmlar orqali metodik tavsiyalar berilgan. S.Aliyev va P.Felisiantning "g`ijjak
darsligi" kitobida "G`ijjak tarixi" nazariy hamda amaliy ijro metodikasi
ko`rsatib berilgan bo`lib gammalar ijrosida, qaysi pozitsiyada qanaqa barmoqlar
holatiga etibor berib ijro etish kerakligi ko`rsatilib o`tilgan. G`ijjakning har bir
torida barmoqlar holati 4-barmoqning qay holda ishlatilishi gamma ijro etganda
yuqoriga ijro eta borishda ochiq torda ijro gammaning qaytish ijrosida umuman
olganda ochiq torlarda etmaslik yani 4-barmoq bilan ijro etish ko`rsatilib
o`tilgan.

Uch oktavaga ijro etish metodlari, etyudlar ijrosida har bir shtrix uchun
alohida etyudlar nerilgan bo`lib Liga, Ligato, Detali, Martle, Markato shtrixlarda
birinchi ikkinchi va uchinchi pozitsiyada yozilgan etyudlar metodik–
ko`rsatmalar berilgan.
G`ijjak darsligi kitobida kichik qirg`iz, o`zbek xalq kuylaridan boshlanib
o`zbek kompozitorlari bastakorlari va rus hamda chet el kompozitorlarning
skripkada muljallangan asarlari o`rin olgan edi. Ushbu darsligdagi asarlar
skripkaga mo`ljallangan bo`lsada skripka va g`ijjakda bir hil pozitsiyada ijro
etsa bo`ladi. Ushbu g`ijjak daesligida oddiydan murakkabga bosqichma-bosqich
tizimli asosda asarlar,gammalar va etyudlar juda yaxshi berilgan. Ikkinchi M. I.
Toshmuhammedovning "G`ijjak darsligi " kitoblarda mustaqillik yillari
chiqorilgan yangi g`ijjak darsligi bo`lib metodik qismida g`ijjakni boshlang`lich
o`rganuvchilar uchun g`ijjakni sozlanish tarixi, g`ijjakning ko`rinishi holati,
g`ijjakka qanday etibor berish kerakligi asrash, g`ijjakda chalishni o`rganish
metodi chap qo`l holatlari, o`ng qo`l holati, shtrixlarni qo`llash, vibratsiya
flajoletlar mashg`ulotlar metodikasi, mustaqil dars tayyorlash,musiqa asarlari
ustida ishlash, pozitsiyalarda qay holatga chalish va aplikaturalar aniq va
metodik tavsiyalar bilan ko`rsatilgan. Kitobda gammalar, etyudlar o`zbek xalq
kuylari g`ijjak uchun moslangan o`zbek va qardosh xalq kuylari kiritilgan.
Gammalar qush notali,gammalar badiy qismida xalq kuylari va bastakorlar
asarlari kiritilgan. Ushbu darslik uch qismidan iborat bo`lib:
1-qismi G`ijjakda chalishni o`rnatish metodikasi.
2-qismi G`ijjak o`rnatishda dastlabki saboqlar.
3-qismi An`anaviy ijro ko`nikmalari.
Ushnu darslikning anchagina yaxshi bo`lib ustunlik tomonlari shundaki,
an`anaviy ijrochilikda nola, qolishi qochirimlar an`anaviy ijrochilikda
qo`llaniladigan aplikatura uslublari kiritilgan. Daeslikdagi anchagina
ijrochilikda keyin bo`lgan "Navruziy ajam", "Sharop," "Qo`shchinor " kabi
o`zbek xalq kuylarini ijro uslublari ko`rsatmalari bilan birga berilgan. Ushbu
qo`llanmada an`anaviy g`ijjak ijrochiligida o`ttirish holati chap qo`lning ushlash

holati,o`ng qo`lda kamon ushlash holatlari bilan ko`rdatib metodik tavsiyalar
berilgan. An`anaviy ijro pastanovkasi prafessional ijro holatidan anchagina farq
qilishi va an`anadagi ijrodagi holatni pozitsiyalar holatida g`ijjakda
qo`llaniladigan bezakalar tushunarli tarizda ko`rsatib berilgan.
An`anaviy g`ijjak ijrochiligi qo`llanmasida makamlarning cholg`u
Mushqo`lot qismidagi kuylardan bastakorlarning asarlaridan kiritilgan "Xafifi
segoh", "Malaksan", "Ey sabo", "Quqon ushshog`", "Ey sarfi" va boshqa bir
qancha kuylar kiritilgan. G`ijjak darsligi va o`quv qo`llanmalarida kuylar
to`plami,gamma va etyudlar to`plamlari mavjud hisoblanadi.
1.G`ijjak darsligi S.Aliyev. R.Felisiant. Toshkent 1961-1965.
2.G`ijjak uchun pyessolar R.Felisiant. O.Xolmuhammedov. Toshkent
1965.
3.G`ijjak navolari O.Xolmuhammedov. Toshkent 1986.
4.Yosh g`ijjakchi J.Usmonov. Toshkent 1995.
5.G`ijjakchi darsligi M.Toshmuhammedov Toshkent 1995.
6.An`anaviy g`ijjak ijrochiligida S.Azizboyev Toshkent 2005.
7.O`zbek an`anaviy musiqa ijrochiligi xrestomatsiyasi.
8.Milliy cholg`ularni o`rganish F.Qo`chqorov.
9.Skripka pyessolar M.B.Reysn.Toshkent 1954.
10.Yuniy skripach I.K.A.Fortunova.Toshkent 1964.
11.Xristomatsiya dlya skripki Yu.Utkin.
12.Xristomatsiya dlya skripki M.Garmeskiy.Toshkent 1989.
O`zbek xalqi jahon musiqa xazinasiga o`zining milliy musiqa
durdonalari bilan munosib hissa qo`shib kelayotgan o`ziga xos xalqdir.
Mustaqillik tufayli cholg`u musiqamiz ham har tomonlama
rivojlanmoqda, yangi mazmun bilan boyitilib bormoqda. Shu o`rinda musiqa
san`atimizni ham rivojlanish pog`onasidagi shaxdan qadamlar bilan ilgarilab
borayotlaning, oldinga intilayotganini guvohi bo`lamiz.
Madaniy merosimiz tarkibida alohida o`rin tutgan musiqa san`atinihar
taraflama kerak mukammal o`rganish musiqa sohasida tahsil olayotgan

yoshlarimizning asosiy burchlari va vazifalari hisoblanadi. G`ijjak cholg`u
asbobini o`rganish uchun ko`plab darsliklar, o`quv qo`llanmalar, xalq kuylari
to`plami yosh g`ijjakchilarning bilim olishga hizmat qiladi.

Xulosa
1.O`rta Osiyo hududida ijrochilik san`atining paydo bo`lishi
qadimdan O`rta Osiyo va Kavkas xalqlarda ustoz shogirt ab`analari qo`llanilib
kelinganlugi mashxur g`ijjakchi ustozlar, cholg`uchi sozandalar haqida
ma`lumotlar anbiqlandi.
2.O`zbek an`anaviy musiqa asboblarini hozirgi davrga kelib g`ijjakda
nota bilan ijro etish uslublarining yaratilishi va hozirgi vaqti g`ijjak cholg`usida
o`zbek, rus, qardosh va chet el musiqalarining ijro etish uslublari yoritib
o`tilgan.
3. G`ijjak cholg`u asbobida ijrochilik san`atining taraqiyoti g`ijjakda
tovush hosil qilishning ahamiyati davomida o`zgatib qo`lay ijro uslublari va
g`ijjakda deapazon, sozlarning o`zgarishi,g`ijjak dastasining pastga qarab
yug`onlanishi natijasida g`ijjakda tovush hosil qilish kamonni yangicha uslubda
qo`llanilish sifati va toza intonatsiyada tovushlar hosil qilina bordi va g`ijjak
cholg`u musiqa madaniyatida munosib o`rniga ega bo`lgan sozga aylandi.
4.1917-1945 yillarda ijrochilik san`atining taraqqiyoti g`ijjakda mohir
sozandada cholg`uchi bo`lib yetilishida gamma va rtyudlarning ahamiyati katta
ekanligi ijrochi tushungan holda gamma va etyudlarga etibor berib mashq qilsa,
mustaqil tayyorlansa kelajakda yaxshi ijrochi sozanda bo`lib yetilishi va yaxshi
natijalarga erishishi mumkin.
5.1945-60 yillarda o`zbek xalq cholg`ularida ijrochiligi
mustaqilligimizdan oldin va keyin chiqarilgan.darslar metodik qo`llanmalar va
adabiyotlarni ko`rib chiqish kerakligini aytib o`tdim va ko`rib chiqdim.
6.G`ijjak ijrochiligini o`rganioshda metodik qo`llanma va
adabiyotlar, g`ijjak darsliklari va ijrochi sozanda va ustozlarning g`ijjak uchun
mo`ljallab chiqargan darsliklari ahamiyatga mashqdir. Bu darslik va o`quv
qo`llanmalar kelajakda mustaqil O`zbekistonimizning madaniyatini yanada
yuksaltirishga xizat qiladi.

Foydanalanilgan adabiyotlar :
1.I.A.Karimov "Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch" Toshkent. 2008.
2.I.A.Karimov "Asosiy vazifamiz taraqiyoti va xalqimiz farovonligini
yanada yuksaltirish" Toshkent. 2010.
3.I.A.Karimov "Jahon moliyaviy iqtisodiy inqiroz.O`zbekiston sharoitida
uni bartaraf etishning yo`llari va choralari".Toshkent. O`zbekiton 2009.
4.Umum o`rta ta`limning davlat ta`lim standarti. Toshkent, 1999.
5. H.Nurmatov. O`zbek xalq musiqasi Toshkent 1996.” ”
6. S.Aliyev. G`ijjak darsligi Toshkent 1961.
” ”
7. O.Xolmuhammedov. G`ijjak uchun pyesalar . Toshkent. 1965.
” ”
8. . O.Xolmuhammedov. G`ijjak uchun pyesalar . Toshkent. 1989.
” ”
9. M.Toshmuhammedov. G`ijjak darsligi . Toshkent 1995.
” ”
10. J. Usmonov. Yosh g`ijjakchi Toshkent 1995
” ”
11.S.Azizboyev. An`anaviy g`ijjak ijrochiligi . Toshkent 2005
” ”
12. G`.Qo`chqorov. Milliy cholg`ularni o`rganish . Toshkent 2002 yil.
” ”
13. A.P.Hamedov. O`zbek an`anaviy musiqa ijrochiligi xrestomatsiyasi .
“ ”
Toshkent 1995-yil.
14. Q.Qurbonov. G`ijjak ijrochiligida o`ng qo`l holati va ijro shtrixlari”
”
1992-yil.
15. A . И . Петросяни “ Инструментоведение ”
16.Ю.Уткин.”Христоматия для скрипки”
17. К.А.Фортунатова. “Юнгий скрипач”
18.О.Ibrohimov. 4-sinf uchun darslik.
19. A.Mansurov. 5 - sinf uchun darslik.
20.X.Nurmatov. 6 - sinf uchun darslik.
21.D.Ommonullayeva. 7 - sinf uchun darslik.

Купить