Gimnastika darslarida hayotiy zarur harakat malakalarni rivojlantirishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	88.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Gimnastika darslarida hayotiy zarur harakat malakalarni rivojlantirishi

Купить

“ GIMNASTIKA DARSLARIDA HAYOTIY ZARUR HARAKAT
MALAKALARNI RIVOJLANTIRISH ”
MUNDARIJA
KIRISH
I - BOB. MAKTABDA GIMNASTIKA DARSINI O‘TKAZISH
USLUBIYATLARI
1 .1. Boshlang‘ich ta’lim gimnastika mashg‘ulotlarini tashkil etish uslubiyatlari.
1.2. Umumta’lim maktablarining 5-9 sinif o‘quvchilari bilan gimnastika
mashg‘ulotlarini tashkil etish uslubiyatlari.
1.3. Tayyorgarlik qismi uchun namunaviy mashqlar
1.4. Asosiy qism uchun mashqlami tanlash
1.5. Yakunlovchi qism uchun mashqlami tanlash
I I- BOB. GIMNASTIKA MASHQLARINI O‘RGATISH MAQSADI,
VAZIFALARI VA BOSQICHLARI .
2 .1. Gimnastika mashqlarining muvaffaqiyatli o‘zlashtirish shartlari .
2 .2. O‘rgatishning didaktik prinsiplari .
2.3. O‘rgatish uslublari
2.4. Mashq o‘rgatishning usullari.
III. BOB. HAR-XIL YOSH VA JISMONIY TAYYORGARLIK
KO‘RSATKICHIGA EGALAR BILAN GIMNASTIKA
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISH VA O‘TKAZISH
3.1. Gimnastika mashg’ulotlari ucun y osh xususiyatlari ning ahamiyati
3.2. Turli yoshdagi va turli jismoniy tayyorgarlikka ega lar bilan gimnastika
mashg’ulotlari tashkil etish
XULOSA LAR
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

KIRISH
Ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar davrida jamiyat hayotiga yangiliklarning kirib
kelishi, inson mehnatining takomillashishi, qulaylikka ega bo‘lishi, yangilanib
borishiga bo‘lgan ehtiyoj ta’lim sohasida ham bir qator o‘zgarishlar bo‘lishini
taqozo etmoqda. Hozirgi kunga kelib ta’lim sohasida shu davrgacha erishilgan
yutuqlarni asrab-avaylagan holda ma’lum stereotiplardan voz kechish vaqti keldi.
O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida “Ta’lim
muassasalarining moddiy-texnika va axborot bazasini mustahkamlash davom
ettiriladi, o‘quv-tarbiya jarayoni yuqori sifatli o‘quv adabiyotlari va ilg‘or
pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlanadi”-deyilgan.
Ta’limda ilg‘or pedagogik texnologiyalarni qo‘llash uchun texnologiya
tushunchasining mazmunini chuqur anglash kerak. Texnologiya - yunoncha so‘z
bo‘lib, «tehne»-mahorat, san’at, «logos»- tushuncha, ta’limot ma’nolarini
anglatadi.
Yosli avlodning jismoniy tarbiyasi ta’lim - tarbiya tizimining turkibiy
qismini tashkil qilib, o‘quvchi va talabalaming har lomonlama jismoniy va
ruhiy fazilatlarini tarbiyalash, ulami hayot, mchnat va Vatan mudofaasiga
tayyorlash, o‘zida ma’naviy boylik, axloqiy poklik va jismoniy kamolotlikni
mujassamlashtirgan yangi kishini shakllantirish kabi oliyjanob maqsad uchun
xizmat qiladi. Gimnastika ko‘p muammolarini hal qiluvchi, ko‘pqirrali
vositadir. Uning mashqlari orqali jismoniy sifatlami rivojlantirish, to‘g‘ri qomatni
shakllantirish, sog‘liqni mustahkamlash, irodaviy fazilatlami tarbiyalash,
harakatlami mohirona, yengil ijro etishga o‘rgatish kabi vazifalar muvaffaqiyatli
hal etiladi. Gimnastika - jismoniy tarbiya dasturining asosiy bo‘limlaridan biridir.
Sir emaski, darslarda bir xil vositalardan foydalanish, samarali o‘tish
usullarini qo‘llay olmaslik o‘quvchilami zeriktiradi, ulaming gimnastikaga
bo‘lgan qiziqishini va dars samarasini pasaytiradi. o‘qitish va bilim
o‘zlashtirishning barcha jarayonlarini anglash, yaratish va qo‘llashning tizimli
metodidir.
2

Bu ta’rifni YUNESKO tashkiloti ma’qullagan.
Adabiotlar tahlili. Bugungi kunga kelib maktablarda gimnastika
darslarining o‘tilishini kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, talabalar va tajribasiz
mutaxassislar dars vazifalarini belgilash, uning uslubiy tomonlarini yoritish va
samarali vosita va uslubiyatlami tanlashda qiynaladilar. Mazkur o‘quv
qo‘llanmada shu muammolarni kengroq n yoritishga, jismoniy tarbiya institutlari
talabalari uchun murabbiylik mahoratini izchil egallab olishga ko‘plab yangi
vazifalarni hal etishga qodir bo‘lgan malakali o‘qituvchilarni tayyorlab
chiqishda ko‘maklashishga harakat qilindi. O‘ quv qo‘llanmani tayyorlashda turli
o‘quv-uslubiy manbalardan, eng vv alo V.M. Smolevckiy, П.К.Petrov,
A.I.Yefimenko, M.N.Umarov, A.K.Eshtayev, D.H.Umarov,
D.R.Ishtayev,G.M.Xasanovalaming gimnastika bo‘yicha darsliklar va o‘quv
qo‘llanmalaridan foydalanildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev maktabgacha
ta'lim tashkilot tarmoqlarini kengaytirish maqsadida 2016-yil 29-dekabrda qabul
qilingan PQ 2707- sonli, PQ 3031- sonli qaroriasosida yosh avlodni jismoniy
jihatdan tarbiyalash, ta'lim berish, sportbilan shug‘ullanishi uchun ko‘plab
gimnastika zallari qurilib ishga tushurildi va bu zallarda minglab Czbek qizlari
gimnastikaning nafis turi bilan shug‘ullanishiga imkon yaratildi.O‘zbekistonda
gimnastika qadimdan turli xil mashqlar ko‘rinishida rivojlanib kelgan.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida tarbiyalanuvchilarni gimnastika bilan
shug‘ullanishlariga, ularning qiziqishlarini oshirish maqsadida yurtimiz
"Экономика и социум" №4(107)-1 2023 www.iupr.ru 314 bayrog‘ini baland tutib
turuvchi ko‘plab gimnastikandlarimizdan: O.Chusovitina, Sabina Turobova,
Aleksandra Serdyukova, Sabina Tashkenbayeva, Nurinisa Usmonova, Dildora
Rahmatova va ko‘plab yosh sportchi yoshlarimizni o‘rnak qilib ko‘rsatishimiz
mumkin.
3

Keyingi yillarda pedagogik texnologiya har xil mualliflar turli xil ta’rif
bermoqdalar. Bu ta’riflar har bir muallifning pedagogik texnologiyaga turlicha
yondashuvidan darak beradi. Ulardan ba’zilari:
V.P.Bespalko: «har qanday faoliyat yoki texnologiya, yoki san’at bo‘lishi
mumkin. San’at ichki sezgi (intuitsiya)ga, texnologiya esa fanga asoslanadi.
hammasi san’atdan boshlanadi va texnologiya bilan tugaydi va yana qaytadan
boshlanadi» - degan edi .
R.S.Salomovning 2014-2015 yillarda “Jismoniy tarbiya va nazaryasi va
uslubiyati” darsligining 1-2-jildlarida Maktabgacha va umumta’lim maktablarida
jismoniy tarbiya dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarlarni tashlik etish hamda
“Sport mashqining nazariy asoslarini yoritib bergan”
A.Abdullayev , Sh.X.Xonkeldiyevlarning 2005-yilda nashirdan chiqgan
Jismoniy tarbiya va sport mutaxasislarining tayyorlaydigan oliy o‘quv yurti
talabalari, magistrlari, umumta`lim maktabi va akademik litsey, kasp-hunar
kollejlari o‘qituvchilari uchun muljallangan “Jismoniy tarbiya nazaryasi va
metodikasi” darsligi bo‘lib unda Jismoniy tarbiya mutaxasisligiga doir kaspiy
tayyorgarlikning ilmiy nazariy va amaliy matriallarini o‘zida mujassamlashtirgan
va jismoniy tarbiya darsi va sport mashg‘uloti jarayonnlarini tashkil etish
masalalariga yordam beradi.
Umumta’limmaktablarida jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarnini tashlikl
etishda yangi ilg‘or pedagogik texnalogiyalarning qo‘llash va ulardan keng
foydalanish borasida ham O‘zbekistonlik pedagog olim M.Ochilov Yangi
pedagogik texnologiyalar mavzusida tayyorlagan darsligida jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlarida pedagogic texnalogiyalarning qo‘llanish yo‘llari haqida fikir
mulohazalarni hamda “Pedagogik texnologiya – tizimli, texnologik yondashuvlar
asosida ta’lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va obyektiv
baholash uchun inson salohiyati hamda texnik vositalarning o‘zaro ta’sirini
inobatga olib, ta’lim maqsadlarini oydinlashtirib, o‘qitish va bilim o‘zlashtirish
jarayonlarida qo‘llaniladigan usul va metodlar majmuidir”, degan ta’rifni beradi.
4

yuritgan. Bundan tashqari B.L. Farberman pedagogik texnologiyaga quyidagicha
ta’rif beradi: Pedagogik texnalogiya ta’lim jarayoniga yangicha yondashuv bo‘lib,
pedagogikada ijtimoiy-muxandislik ong ifodasidir. U pedagogik jarayonni texnika
imkoniyatlari va insonning texnikaviy tafakkuri asosida standart xolga solib, uning
optimal loyixasini tuzib chiqish bilan bog‘liq ijtimoiy xodisadir.
Bu ta’riflarni o‘zoq xorijda berilgan ta’riflar bilan solishtirib ko‘rish uchun
Yaponyalik pedagog olimi T.Sakomoto bergan ta’rifni keltiramiz. «Pedagogik
texnalogiya,-deydi Sakomoto, -bu tizimli-majmuli fikr yuritish usulini
pedagogikaga singdirish, boshqacha qilib aytganda, pedagogik jarayonni muayyan
bir majmuga keltirishdir».
Yoshlarimizni har tomonlama barkamol kelajagi istiqbolli tayyorgarlik
poydevorining mustahkam bo‘lishida sportni boshqarishning iqtisodiy-psixologik
tomonlari va ularni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Kelajak avlodimiz
bo‘lgan o‘quvchilar va yoshlarni jismoniy madaniyatini shakllantirishda ularni
sog‘lom yo‘lga boshlashda eng ishonchli va samarali vositalardan biridir.
Umumiy jismoniy tayyorgar lik tushunchasi bu sportchining harakat
sifatlarini har tomonlama (garmonik ravishda) rivojlanganlik darajasini anglatadi.
Masa laga shu tarzda yondoshish oddiy inson sog‘lig‘ini (sportchini ham)
shakllantirish nuqtai nazaridan maqcadga muvofiqdir. Albatta, «Katta» sportda bu
ham zarur. Lekin, bunday amaliyot va shunga asos langan trenirovka uslubiyati
malakali sportchilarni tayyorlash hamda yuksak musobaqa natijasiga erishish
samarasini susaytirishi ehtimoldan holi emas. Chunki, har bir sport turining o‘ziga
xos va o‘ziga mos xususiyatlari mavjudligi tufayli bir sport turida ko‘proq kuch-
tezkorlik sifati ustun tursa, ikkinchi bir sport turida chidamkor lik sifati yetakchi
rolni o‘ynaydi yoki uchinchi bir sport turida egi luvchanlik sifati asosiy ahamiyatga
ega bo‘ladi. Ammo, qayd etilgan fikrdan muayyan sport turida ma’lum jismoniy
sifat juda zarur, boshqasi esa muhim emas degan xulosa kelib chiqmaydi.
Aksincha, har bir sifatning muayyan sport vaziyatida ozmi-ko‘pmi, lekin muhim
«ulushi» mavjud bo‘ladi.
5

So‘ngi yillarga kelib olimlar o‘rtasida malakali sportchilarni tayyorlashda
jismoniy tayyorgarlikni o‘rni, jumladan jismoniy sifatlarning bir-biriga uzviy
bog‘liqligi hamda ularni sport mahoratiga bo‘lgan ta’siri haqidagi muammolar
tobora katta qiziqish uyg‘otib bormoqda (V.M.Zatsiorskiy, 1970; YU.V.
Verxoshanskiy, 198; V.N.Platonov, 1986; M.A.Godik, 2006; V.P.Filin, 1987,
F.A.Kerimov, 2001 va h.)
Eshtayev A.K., Umarov M.N., Ishtayev D.R., To‘ychiyev Z.O‘., Eshtayev
S.A., Paxrudinova N.Y larning 2017 yilda chop etilgan “Gimnastika nazariyasi va
uslubiyati” darsligida gimnastika sport turining asosiy mazmuni, atamalari,
qoidalari, tushunchalari hamda musobaqalarni tashki! etishning nazariyasoslari
ochib berilgan.
I.I. Morgunovaning 2011 yilda chop etilgan “Gimnastika va uni o‘qitish
metodikasi” nomli o‘quv qo‘llanmasida gimnasiika sportining o ‘zbek tilidagi
atamalari, uning rivojlanish tarixi, mashqlarni o‘rganish usullari, Olimpiada
o'ymlaridagi o‘rni, O'zbekistonlik gimnastlarning Xaiqaro musobaqalardagi
yutuqlari va shu sport turiga oid uslubiy m a’lum otlar berilgan.
Yuqori malakali sportchilarni erishgan yutuqlari ma’lum ma’noda ularning
fundamental tayyorgarligiga bog‘liqdir (V.P.Filin, N.A.Fomin, 1980;
M.YA.Nabatnikova, 1982).
Shunday ekan, yuqori malakali sportchilarni tayyorlash va sport mahoratini
yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o‘rgatish jarayoni samaradorligiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir. Yu.D.Jeleznyak (1991) ning fikricha voleybolga
ixtisoslashgan mashg‘ulotlar bilan ilk bor shug‘ullanishni 10-11 yoshdan boshlash
maqsadga muvofiqdir. U o‘zining tadqiqotlarida aynan shu yoshdagi bolalarni
jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal o‘stirish imkoniyatlarini ochib berdi.
Isbot qilinganki, dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh sportchilarning
kelajakdagi iste’dodini aniqlashga yordam beradigan test mashqlarini tanlay bilish
va qo‘llash katta ahamiyatga ega. E.A.Sergeyev (1979) bunday mashqlar qatoriga
birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholovchi mashqlarni kiritish
6

muhimligini ta’kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy
sifatlarni, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test
mashqlarini tarkibini oshirish tavsiya etiladi.
Albatta, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirish
tayyorgarlikning qaysi bosqichida amalga oshirilishidan qat’iy nazar bu masala
umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik jarayonini qanday darajada
rejalashtirilishiga bog‘liq. Shuning uchun ushbu jarayonning malakali sportchilarni
tayyorlashdagi ahamiyati, qolaversa asosiy o‘yin malakalarini ijro etish samarasi
sakrovchanlik va sakrash chidamkorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi haqidagi
ma’lumotlar tahlili alohida ahamiyatga egadir.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) sport faoliyatidagi dolzarb
muammolardan biridir va barcha sport turlarida yuksak sport natijalarga erishish
uchun muhim ahamiyatga ega (V.V.Kuznetsov, 1975; V.B.Sorvalov, 1979;
ye.V.Fomin, 1985; Z.K.Aurelius-Kazis, 1989; Chan Suan Dong, 1987). SHuning
uchun maxsus jismoniy sifatlarni (MJS) rivojlantirish sportchilarni musobaqa oldi
tayyorgarligining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib turibdi (S.S.Kryuchek, 1981).
«Sportchilar mashg‘ulotining muvaffaqiyati, o‘yinchilar MJSlarining
rivojlanish darajasini aniq va to‘g‘ri nazorat qilinishiga bog‘liqdir. Pedagogik
nazorat (PN) alohida MJSni o‘zgarish darajasi dinamikasini (sur’atini) aniqlash
imkoniyatini beradi. Buni asosida, MJTni samarali boshqarishni yangi yo‘llarini
belgilash mumkin» (E.V.Fomin, 1981). Negaki «tayyorgarlik tuzilishini oqilona
tashkil etishni zamonaviy yo‘llaridan biri, qisqa vaqt ichida sport formasini
rivojlantirishni ko‘p qirrali modelini tuzishdir» (V.M.Maksimova, V.A.Nikulichev,
193).
Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o‘yinlari bilan shug‘ullanuvchi
sportchilarning jismoniy sifatlari bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto
bir sport o‘yinida, masalan voleybolda – zarba yoki to‘siq qo‘yish, to‘p kiritish
yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati bir-biriga sira o‘xshamaydi
(Golomazov V.A., Kovalev V.D., Melnikov A.G. 1976). Boz ustiga yana shuni
7

eslatish o‘rinliki, faqat bir o‘yin malakasi – zarba berish turiga qarab (qisqa yoki
baland to‘pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo‘ladi.
Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko‘p
qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi.
Malakaviy bitiruv ishini yozishda ko‘plab adabiyotlardan foydalanildi;
Z.O‘.Rasulovning Maktabgacha ta’limda jismoniy tarbiya nomli o‘quv
qo‘llanmasida bolalarning jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini nazariy va metodik
tomondan o‘rgatish bosqichlari hamda ularning har bir maktabgacha yoshdagi
bolalarning harakat faolligini tashkil etuvchi jismoniy mashqlar va harakatli
o‘yinlar yuzasidan fikirlarberilgan.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng yangi-yangi o‘quv qo‘llanmalar,
adabiyotlar chop etildi va shu adabiyotlardan foydalanib yangi o‘zgarishlar
kiritildi. Hozirgacha bo‘gan davirda respublikamizda maktablarda jismoniy tarbiya
darslarini va darsdan tashqari ish shakillarini sifat samaradorligini oshirish
borasida bir qancha olimlarimiz jumladan A.K.Atoyiv R.I.Islomov
R.Abdumaliokov J.I.Eshnazarov A.A.Abdullaev T.T.Xoldorov B.T.Haydarov
T.S.Usmonxo‘jayevlar ilmiy uslubiy va amaliy ishlarni amalga oshirgan.
Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi: Mamlakatimiz kelajagi
bo‘lgan yosh avlodni tarbiyalash ta’lim muasasalarida jarayonida jismoniy
fanining bo‘limi sifatida tashkil etib kelainayotgan gimnastika sport turining
jamiyatimizda beqiyosligini inobatga olib, yosh avlodni jismonan barkamol,
ma’nan etuk inson qilib tarbiyalash, sog‘lom turmush tarzi g‘oyalari asosida
tarbiyalab, ularni hayotda munosib o‘rin egallashiga ko‘maklashish va ta’lim
muasasalarida jismoniy tarbiya fanini sevishga o‘rgatish dolzarb vazifalaridan biri.
Bugungi kun mutaxasislarini bilim mahorati, malakalarini zamon talablari
darajasiga ko‘tarish, talabalarning etuk mutaxassis bo‘lib shakllanishida nazariy
bilim va ko‘nikmalar egallashda yoshlar bilan olib boriladigan ta’lim tarbiya
jarayonlarini sifatini oshirish va tarbiyaviy ta’sirini yaxshilash maqsadiga
qaratilganligidir.
8

Bitiruv malakaviy ishi ning maqsadi va vazifalari:
Maktab o‘quvchilariga gimnastika fani bo‘yicha milliy sportchilarimiz, ular
bajarib kelayotgan sport turini tiklash, o‘quvchilarni vatanparvarlik ruxida
tarbiyalash, hayotning turli jabhalarida gimnastika vostalaridan samarali
foydalanib o‘qitish va barkomal avlodni tarbiyalashga mos bilim, ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishdir.
Bitiruv malakaviy ishi ning vazifasi – umumta’lim maktablari va bolalar va
o‘smirlar sport maktablari o‘quvchilarining hayotiy zarur harakat malakalarini
rivojlansh hamda o‘quvchilarga gimnastika fanini o‘rgatish, ta’lim
muasassalarining jismoniy trbiya va sport mashg‘ulotlarini tahlil qilish,
gimnastikani bolalarning yoshiga mos holda tanlash, jismoniy sifatlarni
rivojlantirish va gimnastika mashg‘ulotini o‘tkazishga o‘rgatishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishi ning tadqiqot ob’ekti va predmeti: Bakalavir
ishining tadqiqot ob’ekti Samarqand shari 64 umumta’limmaktabi hamda Ishtixon
tumanidagi 26 umumta’lim maktabida tahsil olayotgan o‘quvchlarining jismoniy
tarbiya darslarini samarali tashkil etish va maktab pedagog xodimlarining dars va
radsdan kiyingi sport mashg‘ulotlarni o‘rganilgan. Tadqiqotlarda maktab
qo‘uvchilariga fakultetda tashkil etilgan 4+2 amaliyoti hamda malakaviy
amaliyotlar jarayomoda olib borildi va ushbu tadqiqot guruhlarimizda maktabning
446 nafar o‘quvchilari ishtirok etganlar.
Bitiruv malakaviy ishi bo‘yicha olib borilgan izlanishlarda jismoniy
tarbiya va jismoniy madaniyat yo‘nalishi bakalavrlari hamda jismoniy tarbiya va
jismoniy madaniyat mutaxassisligi magistrlarining davlat ta’lim standartlari,
na’munaviy va ishchi o‘quv rejalari, mutaxassislik, ixtisoslik, tanlov va
qo‘shimcha fanlardan na’munaviy va ishchi dasturlar, talabalar nazariy va amaliy
mashg‘ulotlarning materiallari hamda talabalarning nazariy va amaliy fanlardan
o‘zlashtirish darajalarini reyting nazorati shakllari taxlil etildi.
9

Davlat ta’lim standartlarida jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat
mutaxassislari tayyorlash jarayonlarida muhim bo‘lgan mutaxassislik, ixtisoslik,
tanlov va qo‘shimcha fanlarning mazmuni va shakllari keltiriladi. Na’munaviy va
ishchi o‘quv rejalarda talabalar o‘rganadigan fanlarning semestrlardagi taqsimoti
va xajmi soatlarda ko‘rsatiladi. Na’munaviy va ishchi dasturlarda fanning ma’ruza,
amaliy, seminar, laboratoriya va mustaqil mashg‘ulotlarning mavzulari ularga
ajratilgan soatlar, mashg‘ulot davomida foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
hamda talabalar bilimini nazorat qilish mezonlari va shakllari keltiriladi.
Bitiruv malakaviy ishi bo‘yicha olib borilgan pedagogik amaliyot
jarayonlarida jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat yo‘nalishi bakalavrlarining
ta’lim tarbiya, sport sog‘lomlashtirish hamda ilmiy-uslubiy jarayonlari o‘rganildi.
Talabalar bilan ma’ruza, amaliy, seminar, laboratoriya va mustaqil mashg‘ulotlar
tashkil etildi. Mutaxassislik, tanlov va qo‘shimcha fanlar bo‘yicha o‘quv
materiallari, dars bayonlari, nazorat me’yorlari ishlab chiqildi. Talabalar malakaviy
amaliyoti, bitiruv malakaviy ish tayyorlash, kurs ishlari bajarish bo‘yicha
tavsiyalar berib borildi. Talabalar guruhiga kuratorlik qilib sport sog‘lomlashtirish
ishlari, ma’naviy va ma’rifiy tadbirlar tashkil etildi.
Bitiruv malakaviy ishi bo‘yicha izlanishlar natijalarini amaliy
ahamiyati va tadbiqi: Bakalavrlik mavzusi bo‘yicha olib borilgan izlanishlar
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Jismoniy madaniyat ta’limi yo‘nalishi
talabalari uchun mutaxasislik doirasida o’qituvchilik faoliyatining dastlabki
qadamilari uchun zamen yaratib berish bilan birga Jismoniy tarbiya fanining katta
bo‘limi sifatidatashkil etiladigan gimnastika darslarida hayotiy zarur
harakat malakalarni rivojlantirish malakalarini o’rganish imkonini
beradi. Ayniqsa bo’lajak mutaxasis sifatida maktab o’quvchilari bilan
jismoniy tarbiya, sport va sog‘lomlashtirish jarayonlariga tadbiq etildi va kuzatildi.
10

Mashg‘ulotlar jarayonida jismoniy tarbiya va sport soxasi bo‘yicha o‘z
oldiga quyidagi tarbiyaviy umumta’lim, sog‘lomlashtirish kabi maqsadlarni
qo‘yadi:
- sog‘lom xayot kechirish uchun jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari bilan
muntazam shug‘ullanish, kun tartibiga rioya qilish, kunlik harakat meyo‘riga
bo‘y sunish va uni bajarish;
- nazariy va amaliy bilimlarni jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari orqali
harakat malakalarini shakllantirish va takomillashtirish.
- Jismoniy imkoniyatlarni to‘liq qo‘llash, kasalliklarning oldini olish,
sog‘likni saqlash va uni mustahkamlash, o‘z-o‘zini ximoyalash;
- Jismoniy tarbiyaning nazariy bilimlarini uning uslub va ko‘rsatmalarini
egallash, jismoniy mashg‘ulotlardan to‘g‘ri foydalanish va kelgusi jismoniy
tarbiya fani yo‘riqchisi malakali kadir bo’lib yitidhidhini va musobaqalarda
xakamlik qila bilish malakalarini shakillantirish, musobaqalarni tashkil qilish
malakalariga ega bo‘lish.
11

I- BOB. MAKTABDA GIMNASTIKA DARSINI O‘TKAZISH
USLUBIYATLARI
Maktabda jismoniy tarbiya turli xil vositalar yordamida amalga oshiriladi.
Ulaming orasida gimnastika eng muhimi va asosiysi hisoblanadi. Bu asosiy
gimnastikaning o‘ziga xos xususiyatlari bilan tushuntiriladi. U hamma yosh
guruhdagi bolalami jismoniy tarbiyalashda eng qulay hamda samarali vosita
hisoblanadi. Gimnastika shug‘ullanuvchilaming hamma a’zolari va tizimlarini har
tomonlama rivojlantirish, ulaming salomatligini yaxshilash hamda hayot faoliyatini
oshirish, to‘g‘ri qad-qomat va harakat funksiyasini shakllantirishga qaratilgan.
Insonning harakatlanish funksiyasi biologik va pedagogik omillar ta’sirida
shakllanadi. Biologik omil bolalar va o‘smirlaming yosh xususiyatlari bilan bogiiq,
uning harakat funksiyasiga bo‘lgan ta’siri yoshiga qarab rivojlanish
qonuniyatlariga bo‘ysunadi. Bolalarda harakatlanish analizatori bir necha yillar
davomida takomillashib boradi. Yetti yosh keskin o‘zgarish yili hisoblanadi ya’ni
erkin harakatlanishlaming pay do bo‘lishi hamda markaziy asab tizimida
koordinatsion mexanizmlaming takomillashishi kuzatiladi. 7 yoshdan 14
yoshgacha harakatlanish analizatorining faol rivojlanishi sodir bo‘ladi, 13-14
yoshlarga kelib u yuqori darajaga yetadi, harakatlanish analizatori yadrosining
yetilishi yuzaga keladi, katta yarim sharlar va asab-mushak apparatining funksional
imkoniyatlari oshadi. Harakatlanish analizatorining keyingi rivojlanishi kam
shiddatli bo‘ladi yoki umuman to‘xtaydi. Akseleratsiya ham harakatlanish
funksiyasining shakllanishiga ta’sir qiladi. Tanadagi uzunasiga joylashgan
bo‘g‘inlaming tez o‘sishi jismoniy rivojlanishga, shuningdek o‘smirlaming
koordinatsion faoliyatiga muhim darajada ta’sir ko‘rsatadi. Biologik
omilning bunday tarkibini harakatlanish funksiyasini shakl 1 antirishda hisobga
olish lozim. Harakatlanishga bo‘lgan yetuklik yosh o‘tishi bilan o‘zidano‘zi yuzaga
12

kelmaydi. U tashqi muhit ta’sirida rivojlanadi va takomillashadi. Hamda harakat
faoliyati tartibi bilan chambarchas bog‘liq. Demak, harakatlanish funksiyasini
shakllantirish va takomillashtirish pedagogik omilning asosiy tarkibini amalga
oshirish yo‘li orqali mumkin boiadi. Bolalar va o‘smirlardagi harakat faoliyati
orqali namoyon bo‘ladi. U shartli refleks aloqalarining zaxirasiga bog‘liq. Inson
qanchalik ko‘p shartli refleks aloqalari zaxirasiga ega bo‘Isa, bu aloqalar qanchalik
turli - tuman bo‘Isa, unda yangi harakatlanish shakllari shunchalik tez hamda oson
shakllanadi. Bolalarda hamma jismoniy sifatlami bir tekis tarbiyalash lozim.
Bunda 7-9 yoshda bittalik harakatlami bajarish tezligi hamda chaqqonlik; 10-12
yoshda - egiluvchanlik; 13-14 yoshda - tezkorlik-kuch; 15-16 yoshda - kuch va
chidamlilik kabi sifatlami tarbiyalashga alohida e’tibor qaratish zarur. O‘rgatishda
eng muhimi o‘z harakatlarini makonda, vaqt orasida va mushak kuchlanishlari
darajasiga ko‘ra aniq baholay bilish lozim. Bunday ko‘nikmalami tarbiyalash
uchun umumrivojlantiruvchi mashqlar, yurish, yugurish, sakrashlar, uloqtirishlar,
muvozanat mashqlari, osilish va tayanish mashqlari, tirmashib chiqish, akrobatika
mashqlari qo‘llaniladi. Ulami bajarish paytida shug‘ullanuvchilar subyektiv
sezgilami u yoki bu harakatlami bajarishga ketadigan vaqt hamda makon
to‘g‘risida o‘qituvchidan axborot ko‘rinishida olinadigan sifatli baho bilan
taqqoslashlari kerak.
Harakat faoliyati jarayonida vaqt, makon va mushak kuchlanishlari darajasi
to‘g‘risidagi tezkor axborot shug‘ullanuvchiga olinadigan sezgilami
tabaqalashtirishni o‘rganishga imkon beradi. Bu harakatlami boshqarish uchun
juda muhimdir. Harakat faoliyatini ongli ravishda boshqarish sezgilaming, ayniqsa
mushak sezgilarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Sezgi a’zolari orqali tashqi muhit
qabul qilinadi. Eshitish, ko‘rish va boshqa sezgilar qanchalik kam rivojlangan
bo‘lsa, inson faoliyati shunchalik cheklangan va u shunchalik kam rivojlangan
bo‘ladi. Maxsus tadqiqotlar orqali shu narsa aniqlanganki, o‘z harakatlanishlarini
makonda, vaqt oralig‘ida ongli ravishda boshqara oladigan bolalar turli hildagi
harakatlami muvaffaqiyatli egallaydilar. Maktab yoshidagi bolalami gimnastika
13

mashqlariga o‘rgatish: Oddiy mashqlar ko‘pincha ko‘rsatib berilgandan,
tushuntirilgandan so‘ng darrov egallanadi, qiyinroq mashqlar esa uzoq vaqt
o‘rgatishni hamda buning uchun har xil uslublar va usullami qo‘llashni taqozo
etadi. Mashqlami tanlash va ulami turli sinflarda o‘tkazish
uslubiyatishug‘ullanuvchilaming yosh xususiyatlariga bog‘liq.
1 .1. Boshlang‘ich ta’lim gimnastika mashg‘ulotlarini tashkil etish
uslubiyatlari.
Bolalar organizmi xususiyatlari shundan iboratki, o‘sish va rivojlanish
davomida hamma a’zolar hamda tizimlaming tuzilishi va funksiyalari muntazam
takomillashib boradi. Bolalaming mushaklari bukiluvchan bo‘ladi, shuning uchun
ular amplituda bilan harakatlami bajarishga qodir bo‘ladilar. Biroq, bolalar
egiluvchanlikni rivojlantirishga qaratilgan mashqlami o‘z mushak kuchlariga
muvofiq holda bajaradilar. Mushaklar va boylamlar haddan ortiq cho‘ziluvchanligi
ulaming bo‘shashib qolishiga, shuningdek to‘g‘ri qad-qomatning buzilishiga olib
keladi. Gavda mushaklari (ayniqsa statik) kuchining rivojlanganligi to‘g‘ri qomatni
shakllantirish uchun katta ahmiyatga ega. Chunki bu yoshda qomat hali
mustahkam bo‘lmaydi. Oyoq kafti mushaklarini mustahkamlash harakat faoliyati
yurish, yugurish, sakrashlar uchun katta ahamiyatga ega va yassioyoqlikning oldini
oladi. Oyoq kafti suyaklarining qotish jarayoni 16-18 yoshga kelib tugaydi.
Demak, mashqlami uzoq vaqt tik turib bajarish, shuningdek sakrashlami qattiq
yerda hamda 80 sm.dan yuqori bo‘lgan balandlikdan sakrashlami bajarish mumkin
emas. Bolalar organizmi hamma a’zolar reaksiyasining kam tejamliligi asab
jarayonlarining yuqori darajadagi qo‘zg‘aluvchanligi, ichki tarmoqlanish
jarayonlarining bo‘shligi bilan tavsiflanadi. Shu sababli ular tez toliqadilar.
Shuning uchun bu yoshdagi bolalarda hamma jismoniy sifatlami bir tekis
rivojlantirish zarur. Faol mushak faoliyati yo‘li orqali organizmlardagi moddalar
almashinuvi hamda barcha tizimlar va a’zolaming rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatadigan vegetativ fiinksiyalami rag‘batlantirish lozim.
14

7-9 yoshdagi bolalarga asosiy gimnastikaning quyidagi mashqlari tavsiya
qilinadi: yurish, yugurish, 45°ga qiyalatib qo‘yilgan o‘rindiq, gimnastika
devorchasi, zinalar ustidan tirmashib chiqish, lm. balandlikdagi to‘siqlardan oshib
o‘tish, to‘plami otish va ilish, nishonga uloqtirish, to‘ldirma to‘plami bir joydan
ikkinchi joyga olib o‘tish, muvozanat mashqlari, sakrashlar (uzunlikka, 80
sm.gacha balandlikka), akrobatika mashqlari (yumalashlar, o‘mbaloq oshishlar,
kuraklarda turish-2-sinf uchun). Bolalami o‘rgatishda ko‘rsatib berish va hikoya
qilish uslublaridan foydalanish lozim. Yengil mashqlami qisqa, lo‘nda, oddiy,
tushunarli tarzda tushuntirish zarur. Tushuntirib berish aniq harakatlami aytish va
ulami qanday bajarish to‘g‘risida ко ‘rsatma berishdan iborat.
Harakatlami ко ‘rsatib berish obrazli gapirish bilan birga qo‘shib olib
borilishi kerak. Bunda o‘rganilayotgan mashqning bajarilishini ta’minlaydigan
harakatlarga alohida e’tibor qaratish zarur. Ushbu yoshdagi bolalar taqlid qilishga
moyil bo‘ladilar. Shuning uchun, ulami o‘rgatayotib, imitatsiya va namoyish qilish
(ko‘rsatish) uslublaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Aniq ko‘rsatmalar berish,
belgilangan chiziqlar bo‘yicha imkon qadar vizoqroq va balandroq sakrash,
nishonga tekkazish, o‘qituvchi ko‘rsatgandek bajarish tavsiya qilinadi. Bolalar
tomonidan o‘rganilayotgan harakatlar oddiy, tushunarli va yengil bo‘lishi lozim.
Shuni esda tutish zarurki, bolalar tez charchaydilar, lekin qisqa dam olishdan so‘ng
harakat funksiyalarini bajarishga qodirlar. Demak, mashqlar uzoq vaqt davom
etmasligi hamda qisqa dam olish tanaffuslari bilan almashtirib turilishi kerak.
7-9 yoshdagi bolalarda harakat malakalari 10-13 yoshdagilarga nisbatan
sekinroq shakllanadi va muvaffqiyatli bajarish muvaffaqiyatsizlik bilan almashinib
turadi. Mashq koordinatsiyasiga ko‘ra qanchalik qiyin bo‘Isa, harakat
malakalarining sakrashsimon hosil bo‘lish jarayoni aniq ko‘zga tashlanadi. Harakat
malakalarining tez hosil bo‘lishi uchun o‘rganilayotgan mashqlami har bir
mashg‘ulotda 6-8 martadan takrorlash, buning ustiga nisbatan doimiy sharoitlarda
(bir hil dastlabki holatdan turib va bir xil sur’atda) hamda bitta yondashishda 2-3
martadan takrorlash zarur. Kichik maktab yoshidagi bolalar o‘yinlarga moyil
15

bo‘ladi, fantaziya qilishni yaxshi ko‘radi. Bu ularga har xil harakatlami o‘yin orqali
tasawur qilishga yordam beradi. Shuning uchun ko‘pchilik mashqlami o‘yinlarga
yaqinlashtirish yoki о ‘yin shaklida olib borish tavsiya etiladi.
Mashg‘ulotlami tashkil qilish uchun yalpi, guruhli, oqimli va o‘yin
usullaridan foydalanish kerak. Bu yoshdagi o‘g‘il va qiz bolalaming xususiyatlari
uncha ko‘rinarli emas, shuning uchun mashqlar usuliyati va mazmunida farqlar
yo‘q.
1.2. Umumta’lim maktablarining 5-9 sinif o‘quvchilari bilan gimnastika
mashg‘ulotlarini tashkil etish uslubiyatlari.
O‘rta maktab yoshida asosiy gimnastika mashg‘ulotlarida keyingi jismoniy
rivojlanish hamda bolalaming o‘sib kelayotgan organizmini mustahkamlash davom
ettiriladi. Iroda-ahloqiy sifatlar tarbiyalanadi, asosiy harakat malakalari yanada
chuqurroq o‘rganiladi, o‘z harakatlarini makonda, vaqt oralig‘ida hamda mushak
kuchlanishlari darajasiga ko*‘ra baholash ko‘nikmasi hosil qilinadi.
12 yoshgacha (o‘g‘il bolalar) va 11 yoshgacha (qizlar) bo‘lgan bolalar yosh
davriga ko‘ra ikkinchi bolalik davriga kiradi; 13-14 yoshli bolalar (o‘g‘illar) va 12-
13 yoshlilar (qizlar) - o‘smir yoshiga kiradi. O‘rta maktab yoshidagi bolalaming
o‘sishi va rivojlanishi bir (ekis sodir boMmaydi. Ayniqsa jinsiy yetilish davrining
boshi (11 13 yosh) ajralib turadi. Bunda organizmning hamma tizimlarida
morfologik va funksional o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. O‘g‘il va qiz bolalaming
rivojlanish yo‘li har xil. Qizlar vazni og‘irroq bo‘ladilar va kuch,
Kichik, chidamlilikda o‘g‘il bolalardan orqada qoladilar. o‘smirlar uchun
umumiy narsa shuki, ulaming gavda og‘irligi har doim tana uzunligidan nisbatan
kam bo‘ladi, tez rivojlanayotganlarda esa bu yaqqol ko‘zga tashlanadi. Yuqori
darajadagi qo‘zg‘aluvchanlik va asab-mushak apparatining labilligi harakat
tezligining ancha rivojlanishiga yordam beradi. 13-14 yoshda o‘smirlar mushak
qisqarishi tezligi bo‘yicha maksimum darajaga yetadilar. Shuning uchun ularda
dinamik kuch, tezkorlik hamda chaqqonlikni (oxirgisi harakatlanish analizatorining
etilishiga bog‘liq) rivojlantirish zarur. Shuningdek, egiluvchanlikni ham
16

rivojlantirish lozim. Bunda shuni hisobga olish kerakki, mushaklaming
cho‘zilishiga bo‘lgan to‘liq qarshiligi 12 yoshdan so‘ng ancha ortadi. 11-13
yoshdagi bolalarda harakat malakalarining shakllantirish jarayoni, 8-9 yoshlilarga
qaraganda, ancha tez o‘tadi, shuning uchun ular yanada murakkabroq mashqlami
egallashga qodir bo‘ladilar. 10-11 yoshdagi bolalar uchun ham mashqlami
o‘rganish paytida qisqa tushuntirishlar kerak bo‘ladi. Biroq ular o‘rganilayotgan
mashqning detallarini farqlashga qodir bo‘ladilar hamda tanish yoki o‘xshash
mashqlami og‘zaki tushuntirilganda ham bajara oladilar. Yangi mashqlar
o‘rgatilayotganda ko‘rsatib berish va tushuntirish majburiydir. O‘rganilayotgan
mashqlar har bir darsda 6-8 marta takrorlanishi kerak. Agar bolalar ulami bitta
yondashishda 2-3 marta takrorlasalar, tezroq uni egallab olishlari mumkin. Bu
yoshdagi bolalami o‘rgatishda eng asosiy uslubiy qonuniyat bu materialni qat’iy
uslubiy ketma-ketlikda o‘rganishdir.
O‘quv materiali kamdan-kam, ketma-ket, eng oddiy va yengil shakllaridan
boshlab o‘rganilishi lozim. Bolalarda turli xil harakat malakalarini shakllantirish
paytida ulami o‘z harakatlarini makonda, vaqt oralig‘ida va kuch bo‘yicha baholay
olish ko‘nikmasiga o‘rgatish zamr. Masalan, yurish va yugurishga o‘rgatishda
bolalami har xil qadamlar bilan hamda turli xil tezlikda yurish hamda yugurishga
o‘rgatish kerak. Buning uchun bolalarga turli xil masofalarda joylashgan belgi-
chiziqlar bo‘ylab yurish hamda yugurishni taklif qilish mumkin. Vazifalami belgi-
chiziqlar bo‘ylab yurish va yugurishda muntazam bajarish bolalarga qadam
uzunligini boshqarishni o‘rganishga, xuddi shu chiziqlar bo‘ylab turli xil tezlikda
qadam tashlab, yugurish yordamida esa harakat tezligini egallashga imkon
yaratadi. Uloqtirishga o‘rgatayotib, to‘pni har xil masofalarga otish vazifasini
berish, to‘p otilgan masofani aniqlash, shuningdek uloqtirilayotgan buyum
og‘iriligini aniqlash, turli xil og‘irlikdagi buyumlami har safar bir joyga otish
zarur.
Bolalar tirmashib chiqish texnikasini egallashlari va tirmashib chiqish
tezligini aniqlay olishlari kerak. Bu yoshdagi qizlaming raqs harakatlariga bo‘lgan
17

moyilliklarini hisobga olish lozim. Ular oyoq, gavda mushaklari, yurak-qon tomir
hamda nafas olish tizimlarini mustahkamlash uchun qo‘llanilishi darkor. O‘quv
materialini qismlarga bo‘lib (aniq o‘quv vazifalarini bajarish yo‘li orqali) asta-
sekin hamda izchil o‘rganish bolalami jismoniy tarbiya dasturidagi turli
harakatlarga muvaffaqiyatli o‘rgatishga imkon beradi. O‘quv materialini shunday
rejalashtirish muhimki, qandaydir harakatga boshlang‘ich o‘rgatish har bir
mashg‘ulotda uning eng oddiy shakli egallangunga qadar takrorlanishi zarur
bo‘ladi. O‘rta maktab yoshidagi bolalami harakatlarga o‘rgatishning o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. Bu yosh jinsiy yetilish davriga mos keladi va bo‘y hamda
gavda og‘irligining o‘rtacha yillik o‘sishi bilan tavsiflanadi.
Gavdaning uzunasiga tez o‘sishi mushaklar, paylar, asab yo‘llari, qon-
tomirlarining tortilishiga olib keladi. Buning natijasida va ichki sekretsiya bezlari
gormonlari ta’siri bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa bir qator omillar oqibatida
o‘smirlaming harakatlari birmuncha vaqt oralig‘ida noaniqroq hamda kam
koordinatsiyali bo‘lib qoladi. Odatda, bunday o‘smirlarda qad-qomat buziladi.
Ayniqsa, bu tez o‘sayotgan va jismoniy mashqlar bilan muntazam
shug‘ullanmaydigan bolalarda sezilarli bo‘ladi.
O‘smirlar (o‘g‘il bolalar), odatda, mustaqil boiishga intiladilar, tezroq
kuchli, chaqqon, dovyurak bo‘lishni xohlaydilar hamda kattalarga tahlid qilib, o‘z
imkoniyatlarini oshirib yuboradilar. Ular mashqni tezroq bajarishga intiladilar va
texnika detallariga kam e’tibor beradilar. Bu o‘smirlaming ruhiy sifatlari,
shuningdek bu yoshdagi bolalardagi harakat malakalarining shakllanish xossalari
bilan tushuntiriladi. Agar nisbatan yengil harakatlarga o‘rgatishda malakani
shakllantirishning birinchi fazasi keyingilaridan ancha tez o‘tsa, murakkabroq
(ya’ni, jismoniy sifatlar, shuningdek harakatlami vaqt oralig‘ida va makonda aniq
bajarishni talab qiladigan) mashqlarga o‘rgatishda esa malakani shakllantirishning
boshlang‘ich fazasi, qolganlariga nisbatan, ancha sekin o‘tadi.
O‘z harakatlarini makonda, vaqt oralig‘ida, shuningdek mushak
kuchlanishlari darajasi bo‘yicha baholay olmaslik ko‘pincha malakaning xatolar
18

bilan mustahkamlanishiga olib keladi. Yana shuni hisobga olish joizki,
harakatlanish funksiyasini 13-14 yoshdagi bolalarda tezroq rivojlanadi, shuning
uchun ular koordinatsiyasiga ko‘ra ancha murakkab harakatlami egallashga qodir
bo‘ladilar. Buning ustiga ular o‘rganilayotgan mashqlami batafsil gapirib hamda
tahlil qila oladilar. O‘rganilayotgan mashqlami ko‘rsatib berish uslubi ham albatta
shart. O‘smirlami harakatlarga o‘rgatish jarayonida yuqorida ko‘rilgan turli
uslublar hamda usullami qo‘llash mumkin.
O‘rgatishning yangi uslublari qatorida algoritmik tipdagi ko‘rsatmalar
uslubini ajratish mumkin. Ushbu uslub dasturlashtirilgan o‘qitish bilan
chambarchas bog‘liq va uning bir qismi hisoblanadi.
Algoritmik tipdagi ko‘rsatmalar o‘quv materialini qismlarga (dozalar,
bo‘laklar yoki o‘quv vazifalari) bo‘lishni hamda shug‘ullanuvchilami bu qismlarga
ma’lum bir qat’iy ketma-ketlikda o‘rgatishni nazarda tutadi. O‘quv vazifalarining
birinchi seriyalari egallangandan keyingina ikkinchi seriyaga o‘tish huquqi
beriladi. Ko‘rsatilgan harakatlar 0‘qituvchi yoki shug‘ullanuvchining o‘zlarining
qattiq nazorati ostida o‘rganiladi. Ulami bajarish u yoki bu gimnastika mashqini
yoki bir xildagi imkonini beradi.
Algoritmik ко ‘ rsatmalar uslubi yordamida о ‘ qitish ij obiy natij alar beradi.
Harakat malakalari nisbatan tez va xatolarsiz shakllanadi. Algoritmik tipdagi
ko‘rsatmalami tuzishda quyidagi talablami hisobga olish lozim:
1. Ko‘rsatmalarda har bir harakatning xususiyatini aniq ko‘rsatish, ulaming
to‘satdan tanlab olinishining oldini olish lozim. Ular hammaga (kimga ko‘rsatma
berilayotgan bo‘lsa) egallash uchun yengil bo‘lishi zamr.
2. Algoritmik tipdagi ко ‘rsatmalar ham bitta harakat uchun, ham tuzilish
o‘xshash bo‘lgan ulaming seriyalari uchun tuzilishi mumkin, lekin ular istalgan
o‘rgatish bosqichida egallashga yengil bo‘lishi shart.
3. Hamma o‘quv vazifalari bir-biri bilan bog‘liq bo‘lishi lozim va ulaming
murakkabligi darajasi asta-sekin o‘sib borishi kerak. O‘quv vazifalarining birinchi
seriyasi jismoniy sifatlami rivojlantirishga qaratilgan mashqlardan iborat. Jismoniy
19

sifatlarining rivojlanganligi o‘rganilayotgan harakatni muvaffaqiyatli egallash
uchun zamr.
Ayrim hollarda faqat ma’lum bir mushak gumhlari kuchini, boshqa hollarda-
egiluvchanlikni, uchinchi hollardamushak qisqarish tezligini, ba’zan esa hamma
aytib o‘tilgan sifatlami rivojlantirish yetarlidir. Jismoniy sifatlami rivojlantirish
uchun tortilishdagi mashqlar tayanib qo‘llami bukish, osilib turib oyoqlami
ko‘tarish, egilishlar, orqaga egilishlar va boshqalami bajarish maqsadga
muvofiqdir. O‘quv vazifalarining ikkinchi seriyasi dastlabki va yakuniy holatlami
bajarish mashqlarini o‘z ichiga olishi kerak. Bu Iiolatlar bilan mashqlar boshlanadi
va yakunlanadi.
Gimnastikada dastlabki va yakuniy holatlarni to‘g‘ri bajarish albatta shart.
O‘quv vazifalarining birinchi va ikkinchi seriyalari bir vaqtning o‘zida yoki turli
vaqtlarda egallanishi mumkin. O‘quv vazifalarining uchinchi seriyasi
o‘rganilayotgan mashqni bajarish uchun shart-sharoitlami ta’minlaydigan
harakatlami nazarda tutadi: Snaryadlarda osilib yoki tayanib siltanishlar oyoq bilan
siltanishlar va ba’zi bir sakrash hamda akrobatika mashqlarini bajarish paytidagi
tez sur’atli sakrab chiqishlar. O‘quv vazifalarining to‘rtinchi seriyasiga harakatlami
makon, vaqt oralig‘ida va mushak kuchlanishlari darajasi bo‘yicha baholay olish
ko‘nikmasiga o‘rgatish bilan bog‘liq bo‘lgan harakatlar kiradi.
Tabaqalashtirish (makon, vaqt va kuch) soni va aniqlik darajasi
o‘rganilayotgan mashqning koordinatsion murakkabligiga bog‘liq. Ba’zan faqat
siltash amplitudasini yoki gavdaning egilish yoki yozilish darajasini, ba’zan esa
harakat tezligini baholashning o‘zi kifoya bo‘ladi. Murakkab mashqlarga
o‘rgatishda tabaqalashtirish majmuasi zarur bo‘ladi. U mashqning texnik asosini
tashkil qiladigan asosiy harakatlami to‘g‘ri bajarish uchun sharoitlar yaratadi.
O‘quv vazifalarining beshinchi seriyasi-yaqinlashtimvchi mashqlar va
o‘rganilayotgan harakat qismidir. Oxiri bo‘lib harakatlar yaxlitligicha
yengillashtirilgan sharoitlarda trenajyor va boshqa texnika vositalari yordamida
o‘rganiladi. Har bir vazifani o‘rganishda shug‘ullanuvchilaming individual
20

xususiyatlari, ulaming o‘rganilayotgan materialni bajarishga bo‘lgan tayyorligi
hisobga olinadi, o‘quv vazifalarining to‘g‘ri bajarilishi nazorat qilinadi, bitta o‘quv
vazifasidan ikkinchisiga o‘tish belgilanadi. Bu masalalaming to‘g‘ri hal etilishi
o‘rgatish natijalariga ta’sir qiladi. Bolalar va o‘smirlami harakatlarga o‘rgatishda
har doim ham algoritmik tipdagi ko‘rsatmalardan foydalanish kerakmi? Albatta,
yo‘q. Ulaming ko‘pchiligini uzoq vaqt davomida shakllangan uslubiyat bo‘yicha
o‘rgatish mumkin. Ularga quyidagilar kiradi: saflanish, umumrivojlantiruvchi,
ba’zi amaliy mashqlar, shuningdek aralash osilib va tayanib bajariladigan
mashqlar.
1.3. Tayyorgarlik qismi uchun namunaviy mashqlar
Tayyorgarlik qismi uchun namunaviy mashqlar
1. Yurish turlari: oddiy, oyoq uchlarini tashqariga qilib, oyoq uchlarini
ichkariga olib, oyoq uchlarida, tovonlarda va h.k. - sakkiz qadamdan.
2. Yugurish turlari: oddiy, oyoqlami oldinga bukib, oyoqlami orqaga bukib,
yonlamachasiga, oyoqlami tekis qilib oldinga, oyoqlami tekis qilib yon tomonga va
h.k. - sakkiz qadamdan.
3. Yurish, yugurish va sakrashlami almashlash: to‘rtta qadam oldinga va
to‘rtta sakrash; oyoqlar kerilgan, chalishtirilgan, bir vaqtning o‘zida qo‘llar bilan
yon tomonga, bosh ustida qarsak chalib, yon tomonlarga va belga qo‘yib,
harakatlangan holda oyoqlami kerish hamda birlashtirish; - ikki qadamlab oldinga-
oyoqni birlashtirib turib cho‘qqayishqo‘llar yon tomonlarga-o‘midan turish-qo‘llar
pastga; - depsinadigan oyoq bilan qadam tashlash-ikkala oyoq bilan sakrash-
yuqoriroq sakrash-yerga tushish holati; - ko‘z yumilgan holda yurish va yugurish.
Diqqat uchun: oldinga mayda qadam tashlash-o‘ngga burilish-chap tomonga may
da qadam tashlash-chapga burilish. Harakatlanishlami o‘tkazishda qo‘IIaming turli
holatlaridan-yon tomonlarga, yuqoriga, belda, bosh orqasida, yelkalarda, aylanma
harakatlanishlardan samarali foydalanish lozim.
4. Umumrivojlantiruvchi mashqlar. Muayyan mashqlami tanlashda mazkur
mashq turidan o‘rin olgan imkoniyatlardan to‘liq foydalanish lozim. Darsni o‘tish
21

sharoitlariga muvofiq holda belgilangan maqsadga qisqa yo‘l bilan erishishga
imkon beradigan mashqlami saralab olish zarur.
Jumladan quyidagilar tavsiya qilinadi:
1.Mashqlami tanlashda harakatlaming mumkin bo‘lgan o‘zgarishlaridan
emas, balki ulaming maksimal samaradorligidan kelib chiqish lozim.
2. Mashqlami shug‘ullanuvchilaming asosiy dars qismidagi faoliyatiga mos
holda tanlash kerak. Shug‘ullanuvchilaming yoshi va sportdagi tajribasini hisobga
olish lozim.
3. Yangi shug‘ullanuvchilar uchun quyidagicha oson kompozitsiyalami
tuzish kerak.
4. Mashqlar majmuasida asosiy harakatlar yoki har doim bir joyda, yoki har
xil joyda turlicha vaqtda amalga oshirilishini nazarda lutish lozim. Ushbu holda
hamma boshqa harakatlar yordamchi ahamiyatga ega: shiddatni (mashqning
energetik ulushi) o‘zgartirish, nazorat oriyentiri, qayd qilish, koordinatsion
murakkabliklar.
5.Egiluvchanlikka qaratilgan mashqlarda antagonistlaming bir tomonga
takrorlash soni oshgan yoki holatni ushlab turgan sari kamayishni hisobga olish
zarur.
6.Shuni hisobga olish lozimki, agar holat uzoq vaqt ushlab turilsa, uni
bajarish malakasi ancha tez shakllanadi.
7. Mashqlaming yanada samarali bajarilishini ta’minlash uchun mashqlar
majmuasiga majburiy nazorat mashqlami kiritish kerak.
8. Sezilarli toliqishga yo‘l qo‘ymasdan takrorlashlar sonini oshirish
maqsadida uyg‘unlashtirilgan mashqlami qo‘llash zamr.
9. Agar darsning tayyorgarlik qismi faqat razminka maqsadida olib borilsa,
ushbu holda umumrivojlantiruvchi mashqlar majmuasi lanish va nisbatan oddiy
kompozitsiyali mashqlardan iborat bo‘lishi lozim.
1.4. Asosiy qism uchun mashqlami tanlash
22

Asosiy qism uchun mashqlami tanlash. Akrobatika mashqlari va
snaryadlarda mashqlar Darsning asosiy qismi mavzusi (qanday mashqlar bilan
shug‘ullanish) ish rejasi, muayyan mashqlami tanlash esa uning xususiy vazifalari
tomonidan belgilab beriladi. Qachonki shug‘ullanuvchi mashqni mustaqil
bajarishga tayyor bo‘lsa, shundagina qandaydir mashqni o‘rgatish bosqichi
yakunlangan hisoblanadi. O‘rgatishning birinchi bosqichi ko‘pincha bitta emas,
balki bir nechta dars davom etadi. Shug‘ullanuvchilar bu darslarda, maxsus
tayyorgarlik va yaqinlashtiruvchi mashqlami bajara turib, o‘rgatishning hamma
pog‘onalarini bosib o‘tadilar. Bunday hollarda «ma’lum bir mashqlarga o‘rgatish»
kabi vazifa faqat seriyadagi yakunlovchi dars uchun qo‘llanilishi mumkin. Undan
oldingi darslar uchun esa vazifani quyidagicha shakllantirish maqsadga muvofiq
bo‘ladi, ya’ni «ma’lum bir mashqni bajarishga tayyorlash», «ma’lum bir mashqqa
o‘rgatishni yakunlash». Ikkinchi bosqichda - takomillashtirish bosqichida boshqa
vazifalar oldinga qo‘yiladi. Ular, tabiiyki, boshqa vositalar yordamida hal qilinadi:
«ma’lum bir mashqning bajarilish texnikasini takomillashtirish». Shunday hollar
bo‘lishi mumkinki (ko‘pincha shunday bo‘ladi ham), bitta darsning o‘zida bitta
mashq turida o‘rgatish, boshqasida - takomillashtirish vazifalari turadi (darvoqe,
bu sof o‘quv darslarining kamdan-kam mavjudligini tasdiqlaydi). Yonga
to‘ntarilish: I bosqich uchun - o‘rgatish 1-mashq (takrorlash) - qo‘llarda tik
turishga chiqish, oyoqlar kerilgan, o‘girilish davomida burilish bilan (yordam
beriladi); 2-mashq - qo‘llarda tik turish, oyoqlar kerilgan-o‘girilishning ikkinchi
yarmisi yordam bilan yonlamachasiga; 3-mashq- yordam bilan yonlamachasiga
o‘girilish; 4-mashq - yonlamachasiga o‘girilishni mustaqil bajarish.
Shug‘ullanuvchilar oldingi darslarda ushbu mashqni bajarish uchun
yaqinlashtimvchi mashqlami o‘rganishlari lozim: bitta qo‘l bilan itarilib, qo‘llarda
tik turish: xuddi shunday, lekin qollam i ketma-ket qo‘yish bilan; xuddi shunday,
lekin burilish davomida qo‘llami qo‘yish davomida.
I-bosqich uchun - takomillashtirish
1-mashq - joyida turib yonlamachasiga o‘girilish;
23

2-mashq - xuddi shunday, lekin koridor cheklangan;
3-mashq - tez sur’atda ikki marta o‘girilish;
4-mashq - valsetdan turib yonlamachasiga o‘girilish.
To‘ntarilib ko‘tarilish I-bosqich uchun o‘rgatish
1-mashq - oyoqlami kerib, ot ustidan sakrash;
2-mashq - cho‘qqayib tayanish holatiga sakrab chiqib olish;
3-mashq - o‘girilib ko‘tarilish (yordam bilan);
4-mashq - mashqni mustaqil bajarish;
II-bosqich uchun -takomillashtirish
1-mashq - bittasi bilan depsinib, o‘girilib ko‘tarilish;
2-mashq - xuddi shunday, yozilgan holda tayanish;
3-mashx - xuddi shunday, deyarli egilmasdan;
4-mashq - ikkala oyoq bilan depsinib, o‘girilib ko‘tarilish.
Oyoqlami bukkan holda tayanib sakrash
I-bosqich uchun - o‘rgatish
1-mashq - oyoqlami kerib, ot ustidan sakrash;
2-mashq - cho‘qqayib tayanish holatiga sakrab chiqib olish;
3-mashq - o‘tirib olish uchun sakrab chiqish;
4-mashq - oyoqlami bukkan holda sakrash;
II bosqich uchun - takomillashtirish
1-mashq - oyoqlami bukkan holda sakrash;
2-mashq - xuddi shunday, oyoqni yozgan holda;
3-mashq - xuddi shunday, ko‘prikchani uzoqroqqa surib;
4-mashq - xuddi shunday, lekin ot oldida tortilgan arqondan oshib o‘tish
bilan;
5-mashq - uzunasiga qo‘yilgan otdan oyoqlami bukkan holda sakrash.
Jismoniy tayyorgarlik uchun mashqlar Muayyan mashqlami tanlash manbayi
ma’lum darajada dastur, lekin asosan o‘qituvchining ijodi hisoblanadi. Davlat
dasturi, odatda, faqat namunaviy mashqlar ro‘yxati bilan chegaralanadi. Bunda
24

ulami o‘tkazish shartlari hisobga olinmaydi. Olrta ta’lim maktablari, o‘rta maxsus
va oliy o‘quv yurtlarida (umumiy jismoniy tayyorgarlik guruhlari) o‘quvchilar,
mavsumga qarab, hamma ommaviy sport turlari bilan shug‘ullanadi. Maktablar,
o‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtlaridagi darslar uchun quyidagilar tavsiya qilinadi:
1. O‘quv rejasiga binoan shug‘ullanish lozim bo‘lgan aynan shu sport turiga
xos maxsus jismoniy tayyorgarlikni ta’minlovchi mashqlami tanlash.
2. Maxsus sport turiga bo‘lgan maxsus tayyorgarlikni birmuncha ilgarilab
boshlash.
3. Faqat individual nazorat sinovlaridan keyingina mashqlar me’yorini
aniqlash. 5-sinf o‘quvchilari uchun gimnastika darsidagi taxminiy mashqlar:
1-mashq - tayanch oldida oyoqlami orqaga siltashlar, so‘ng oyoqni orqaga
cho‘zgan holatni ushlab turish;
2-mashq - xuddi shunday, faqat yon tomonlarga;
3-mashq - xuddi shunday, oldinga;
4-mashq - bitta oyoq bilan depsinib, oyoqlami devorga tiragan holda
qo‘llarda tik turish;
5-mashq - yotib, gimnastika o‘rindig‘ining pastki yog‘ochidan ushlagan
holda kuraklarda tik turish;
6-mashq - orqa bilan yotgan holatdan ko‘prik holatiga turish;
7-mashq - polga qo‘1 kaftlarini tekkazgan holda oldinga egilish;
8-mashq - yotib tayangan holda qo‘llami bukish;
9-mashq - joyidan turib uzunlikka sakrash (bitta sakrash maksimal uzunlikka
ega bo‘lish kerak);
10-mashq - tortilish yoki arqonga tirmashib chiqish. (Eslatma: 2-bosqich
uchun tavsiya qilingan hamma mashqlami bitta darsda ehtimol bajarib bo‘lmaydi
va zamr ham emas).
1.5. Yakunlovchi qism uchun mashqlami tanlash
Yakunlovchi qism uchun mashqlami tanlash Muayyan mashqlami tanlash
manbayi faqat o‘qituvchining ijodi hisoblanadi, chunki dasturlarda darsning bu
25

qismini o‘tish bo‘yicha hech qanday tavsiyalar keltirilmaydi. Darsning
yakunlovchi qismining umumiy vazifasi tiklanish (reabilitatsiya) jarayonlarini
tezlashtirish hisoblanadi. Bunda ham jismoniy, ham ruhiy toliqish nazarda tutiladi.
Toliqish darajasi bitta dars mazmuni va xususiy vazifalariga bog‘liq. Dars
mazmuni va Lining xususiy vazifalari ma’lum bo‘lganligi sababli, darsning bu
qismi uchun u yoki bu vositalaming nisbatlarini yaqinlashgan holda bashorat qilish
mumkin. Agar darsdagi mavjud vaziyat kutilayotgan vazifaga mos kelmasa,
darsning yakunlovchi qismi mazmuni o‘zgartirilishi lozim. Darsning yakunlovchi
qismida quyidagilar qo‘llaniladi. 1. Harakat apparatini tiklash vositalari. Masalan:
1-mashq - poyma-poy sekin yurish; 2-mashq - tartiblashtirilgan hisob bo‘yicha
nafas olish va nafas chiqarish bilan yurish; 3-mashq - mushaklami bo‘shashtirish
uchun; D.H – qo‘l kaftlarini oldinga qaratib, qo‘llami yuqoriga ko‘tarish;
1-panjalami bo‘shashtirish;
2-qo‘llami bo‘shashtirish;
3-bo‘yin va gavda mushaklarini bo‘shashtirish;
4-cho‘qqayib tayanish holatigacha oyoqlami bo‘shashtirish;
5 -8- d.h.ga qaytish. 2. Ruhiy faoliyatni tiklash vositalari. Masalan:
1-mashq - zarba bilan va shovqinsiz yurish;
2-mashq - «soqov holat»-o‘qituvchining buyrug‘i bo‘yicha to‘xtab qolish va
hech qanday harakatlami bajarmay, ushbu holatni o‘qituvchining buyrug‘igacha
ushlab turish;
3-mashq - «Raqamlami chaqirish» o‘yini;
4-mashq - «Buyumni top» o‘yini;
5-mashq - Ashula aytib yurish;
6-mashq - «Polka» raqsi;
I qism - 8ta polka qadami o‘ngga va xuddi shuncha chapga;
II qism - juft bo‘lib bajarish;
26

1-fraza - oyoqlami kerib sakrash, o‘ng oyoqda sakrash, chap oyoqni orqaga
ichkariga bukish; xuddi shunday, boshqa oyoq bilan; oyoqlami oldinga almashtirib
ikki marta sakrash - 3 marta tapillatish;
2-fraza- 1-frazani takrorlash;
3-4-frazalar - qo‘llami ushlab, u tomonga va bu tomonga silliq sakrashlar.
I I- BOB. GIMNASTIKA MASHQLARINI O‘RGATISH MAQSADI, VAZIFALARI VA
BOSQICHLARI .
2 .1. Gimnastika mashqlarining muvaffaqiyatli o‘zlashtirish shartlari .
Gimnastika mashqlarini o‘rganishdan maqsad har qanday pedagogik jarayon
singari, harakat ko‘nikmalarini, malakalarini shakllantirish va maxsus bilim
olishlari uchun shug‘ullanuvchilaming o‘qituvchilar rahbarligidagi rejali faoliyatini
uyushtirishdir. G imnastika mashqlarini o‘rgatish jarayonida quyidagi asosiy
vazifalar hal etiladi: -shug‘ullanuvchilaming umumiy harakat va sport
tayyorgarligi uchun ahamiyatli bo‘lgan harakat ko‘nikmalarini shakllantirish; -
kuch, tezkorlik, qayishqoqlik, epchillik, chidamlilik singari jismoniy hislatlami
tarbiyalash; Kasbiy - pedagogik ko‘nikmalami (maxsus o‘quv yurtlari talabalarida)
shakllantirish. Gimnastika mashqlarini o‘rgatish jarayonida hal etiladigan alohida
vazifalar har bir konkret holda harakat tuzilishini,uni bajarish sharoitining
xususiyatlarini va o‘quvchilaming tayyorgarlik darajasini baholash asosida
belgilanadi. Gimnastika mashg‘ulotlarida o‘zlashtiriladigan mashqlar xilmaxil
bo‘lib, ular gavda alohida qismlarining oddiy harakatlari, sodda, turish holatlaridan
(asosiy turish, osilish, tayanishdan) to jismoniy va harakat qobiliyatlarini maksimal
ishga solish bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab harakat faoliyatlarigacha (masalan,
halqalarda qo‘llarni ikki yonga uzatib tayanish- chalishtirish, tumikdagi yoki erkin
mashqlardagi uchlama salto) harakatlarini o‘z ichiga oladi. Shuning uchun ba’zi bir
mashqlami o‘rganish oson ko‘chadi. Bu mashqlami o‘zlashtirib olish uchun
ulaming bajarilishini ko‘rish yoki nomlarini eslab qolishning o‘zigina kifoya
27

qiladi. Boshqa mashqlami o‘rganish esa uzoq muddat mashq qilish bilan bog‘liq
bo‘ladi. Konkret gimnastika mashqini o‘rgatishni shartli suratda o‘zaro nihoyatda
bog‘liq bo‘lgan uch bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqich - harakat haqida
umumiy dastlabki tasavvur hosil qilish (boshlang‘ich ta’limot)dan iborat bo‘lib,
bunday tasavvur har qanday harakat faoliyatini ongli o‘zlashtirish zaminida yotadi.
Yangi harakat (uning shakli, ko‘lami, ta’sir yo‘nalishi, alohida holatlari va
hokazolar) to‘g‘risidagi dastlabki ma’lumotlar va o‘quvchi xotirasida jamlangan
harakat tajribasi natijasida bo‘lajak harakat faoliyatining dastlabki dasturi
tuzilishini ta’minlovchi umumiy bog‘lanishlar qaror topadi. Ikkinchi bosqich -
bevosita harakat texnikasi asoslarini egallash (mashqni juda puxta o‘rganish). Bu
bosqichda o‘qituvchi bilan o‘quvchining birgalikda faol ishlashi natijasi o‘laroq
mashq haqidagi tasavvur aniqlanadi, xatolarga barham beriladi, mashqlami qattiq
nazorat ostida mustaqil bajarish ta’minlanadi. Uchinchi bosqich - harakat
texnikasini mustahkamlash va takomillashtirish. Bu harakatni boshqarish darajasini
muqarrar avtomatlashtirilgan ko‘nikma darajasiga yetkazib, shu tufayli
shug‘ullanuvchi mashqlami turli sharoitda (musobaqalar va boshqa chiqishlarda)
uzoq vaqt davomida bajarib yura oladi. Mashqni o‘rgatish jarayoni tugagandan key
in butun faoliyat o‘zlashtirib olingan mashq variantlarini bajarishga; ilgarigi
mashqdagiga o‘xshash detallari bor, texnikasi murakkabroq mashqlami bajarishga;
ijro sharoitini o‘zgartirishga, masalan, boshqa mashqlar bilan birlashtirib
bajarishga qaratilishi mumkin. 2.1. Gimnastika mashqlarining muvaffaqiyatli
o‘zlashtirish shartlari Gimnastika mashqlari o‘rgatishni muvaffaqiyatli tashkil
etishning birinchi sharti - o‘quvchining tayyorlik darajasini aniq baholashdir.
Bunda o‘quvchining potensial imkoniyatlari quyidagi ko‘rsatkichlarga binoan
baholanadi: - harakat tayyorgarligi (o‘zlashtirgan harakatlarining hajmi va
xarakteri, harakatlami o‘rganishdagi tipik qiyinchiliklar, o‘quvchida yangi
harakatlardagiga o‘xshash harakat tajribasining mavjudlig); - jismoniy
tayyorgarligi (yangi harakatni o‘rganib olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘lgan hislatlaming kamolot darajasi); -psixik hislatlarining (o‘quvchilaming
28

dadilligi, qat’iyligi, uzoq vaqt davom etadigan asabiy zo‘r berishlarga reaksiyasi va
boshqa shaxsiy hislatlarining) qay daraja rivoj topganligi. 0‘quvchining
qobiliyatini baholash xarakteri ayni chog‘da qanday mashq o‘rganilayotganligiga
bog‘liq. Gimnastika mashqlari esa nihoyatda xilma-xil, shuning uchun yangi
harakat o‘rganilayotgandagi har bir konkret holda o‘quvchining imkoniyatlarini
aniqlash o‘zgarib turishi mumkin. Ikkinchi shart - o‘rgatish dasturini, harakat
tuzilishini tahlil qilish va o‘quvchining individual xususiyatlarini bilish asosida
tuzish. 0‘qitish dasturi algoritmik topshiriq, chiziqli yoki tarmoqli dastur tarzida
yoziladi. Gimnastika mashqlarining texnikasi murakkablasha borgan sari o‘rgatish
dasturlarining samaradorligi ham orta boradi. Uchinchi shart - mashqni
o‘zlashtirish jarayonini mohirlik bilan boshqarish. Buni o‘qituvchi o‘quvchi
faoliyatini tahlil qilish hamda aniqlik kiritadigan buyruqlar va nazorat
topshiriqlami tanlash asosida amalga oshiradi. TVrtinchi shart - tegishli sharoit va
o‘quv vositalarining mavjud bo‘lishi. Bungamashg‘ulotjoyi (sinfxonasi, zal,
maydoncha), asosiy va yordamchi snaryadlar, uslubiy o‘quv vositalari (jadvallar,
rasmlar, kinogrammalar, odam gavdasining modellari, ta’lim texniksini va
uslubiyati yuzasidan tuzilgan uslubiy rejalar va hokazo), texnikaviy ta’minlash
vositalari kino va fotoapparatlar, o‘lchov qurilmalari va goniometr, dinamometr va
hokazo tipdagi asboblar, magnitafonlar, videomagnitafonlar, diktofonlar va
hokazolar kiradi.
2 .2. O‘rgatishning didaktik prinsiplari .
Gimnastika o‘quv jarayonini tashkil etishda o‘rgatishning didaktik
prinsiplari asosiy faoliyat qoilanmasi hisoblanadi. Onglilik va aktivlik prinsipi.
Gimnastika mashqlari sportchilaming jismoniy, harakat va irodaviy hislatlariga
katta talablar qo‘yadi. Yangi mashqlami o‘zlashtirish jarayonidagi onglilik va
aktivlik prinsipi o‘quvchilardan eng awalo harakatni Itishmib o‘rganishni,
qo‘yilgan vazifani hal etishga qiziqib va ijodiy immosabatda bo‘lishni talab etadi.
29

O‘yin jarayonida harakat ko‘nikmalami ongli o‘rganib olishlari uchun
Nhug‘ullanuvchilarga quyidagilarni o‘rgatish zarur. Faoliyatning natijalarini
baholash; turli (og‘zaki, grafik, yozma, hayolda takrorlash) usullardan foydttlnnib
harakat texnikasini tasvirlash; yangi harakatni o‘zlashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan
turli i|iyinchiliklami yengish; kundalik daftar tutish va mashqlami o‘zlashtirish
rejalarini lu/.ish; o‘qituvchiga mashg‘ulotni tashkil etishda va o‘rtoqlariga
liarakatni o‘rganishda yordam berish.
Ko‘rgazmaIilik prinsipi. O‘rgatish ko‘rgazmali bo‘lishiga erishish uchun
o‘qituvchi quyidagi bir qancha vosita va usullardan loydalanadi: harakatning
mukammal ijrosini namoyish qilish, kinomateriallar va fotomateriallami, rasmlar,
jadvallar va «etalon» modellami ko‘rsatish; ayrim harakat topshiriqlari
texnikasining detallarini og‘zaki tasvirlab berish va boshqa harakatlar bilan
taqqoslash;
- qo‘shimcha signallar ishlatish (fazodagi oriyentirlar, harakatlarga ovoz
bilan jo‘r bo‘lib turish ohista ko‘tarib yuborish va qo‘l tekkizib qo‘yish); -
trenajyor qurilmalarda, odam gavdasi modellarida va hokazolarda o‘rganilayotgan
mashq yoki uning elementlari texnikasini ko‘rsatib berish;
- alohida holatlarini maxsus to‘xtatib ko‘rsatish, taqlid qilish, yordamlashib
bajartirish va boshqa osonlashtirilgan harakatlar natijasida harakatni alohida e’tibor
bilan his etishni hosil qilish.
Osonlik prinsipi shug‘ullanuvchilarga ular kuchiga mos kcladigan vazifalar
berilishini talab qiladi. Aks holda o‘quvchilar mashg‘ulotlarga qiziqmay
qo‘yadilar. Biroq, osonlik prinsipi sportchilami qiyinchiliklami yengishga o‘rgatish
zaruratini mutlaqo inkor etmaydi.
O‘qituvchi o‘quvchilaming nimaga qodirligini, ulaming aniq mashqlami
o‘zlashtirish imkoniyatlarini uzluksiz chuqur o‘rganib borishi kerak. U, masalan,
tumikda katta aylanishni bajarish uchun o‘quvchida bir qancha boshqa mashqlami
bajara olish, qo‘lida yetarlicha kuch bo‘lishi, dadillik va qat’iyatlilik singari ko‘p
hislatlar hosil qilingan bo‘lishi zarurligini bilishi kerak. Shunday hislatlaming
30

mavjudligi ana shu mashq o‘quvchi uchun osonligini ko‘rsatadigan o‘lchov
bo‘ladi. Osonlik prinsipi didaktikaning ma’lumdan noma’lumga, osondan qiyinga,
soddadan murakkabga, degan qoidalari bilan chambarchas bog‘liq.
Tizimlilik prinsipi quyidagilami:
- harakat faoliyatini o‘rganishda muayyan izchillik bo‘lishini;
- turli harakat vazifalarini hal qilish qobiliyatini rivojlantirish uchun harakat
texnikasini muntazam takomillashtirib borish va yangi mashqlar o‘rganishni;
- o‘quvchilaming ishga ishtiyoqi va aktivligini sundirmaslik maqsadida
o‘rgatish jarayonida ish bilan dam olishni almashlab turishni nazarda tutadi.
2.3. O‘rgatish uslublari
O‘rgatish uslublari deganda qo‘yilgan vazifalami hal qilish uchun kerakli
muayyan yo‘llami tanlashni tushuniladi. Xilma - xil o‘rgatish uslublarini quyidagi
gumhlarga bo‘lish mumkin:
Birinchi guruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar kiradi: - og‘zaki uslub
universal uslublardan biri bo‘lib, o‘quvchilar bilan munosabatda boiish jarayonida
o‘rgatishni idora qilish imkonini beradi. Bunda gimnastika atamasidan foydalanish
alohida ahamiyatga ega bo‘ladi, chunki shu terminalogiya yordamida
o‘qituvchining o‘quvchilarga nutq orqali ta’sir etishi aniq va qisqa bo‘lishiga
erishish mumkin;
-harakat texnikasi to‘g‘risidagi ma’lumotni bildirish uslubi namoyish
qiluvchi tomonidan mashqlami ijro etish yo‘li bilan ko‘rgazmali qurollar
ko‘rsatish, tovushli va nurli oriyentirlarni bajarish.
Mftfkur o‘lgatish uslublari, asosan, mashq texnikasi asoslari lo‘g‘risidagi
tasavvuni hosil qilish va aniqlashga qaratilgan bo‘lib, hutuil o‘rgalish davri
mobaynida qo‘llanishi mumkin. tkkinchi ffuruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar
kiradi.
Ikkinchi guruh mashq uslubi, uo‘rganilayotgan harakatni bir butuntarzda
bujitrishni nazarda tutadi. Bunda ijro etish sharoitini yengillashtirish yordutn
31

ko‘rsatish va ehtiyotlashning qo‘shimcha vositalarini qo‘llash, snaryad balandligini
kamaytirish, harakatni trenajyorda bajarish, dastlabki yoki pirovard holatni
soddalashtirish (masalan, past turnikda gavdani yozib ko‘tarishni murbbiy
yordamida bajarish) hisobiga bo‘lishi mumkin; yordamchi mashqlar uslubi (yaxlit
mashq uslubining variantlaridan biri), u tuzilishi jihatidan asosiy mashqqa
o‘xshash, lekin yaxlit bajarishni nazarda tutadi (masalan, turnikda gavdani yoyib
ko‘tarilish uchun bir oyoqda ko‘tarilib tayanish yordamchi miisliq bo‘lib xizmat
qiladi); bo‘lingan mashq uslubi bu butun harakat texnikasini ayrim qism va
elementlarga ajratib olish va ulaming har birini o‘zlashtirib olgandan keyin uni
qayta yaxlit bajarishdan iboratdir.
Mashqni qismlarga bunday sun’iy bo‘lish asosiy harakat faoliyatini
o‘rganish sharoitini osonlashtirish maqsadida qilinadi; xususiy harakat vazifalarini
hal qilish uslubi bo‘lingan mashq uslubining varianti bo ‘ lib, harakat texnikasining
muayyan elementlari bo‘lgan o‘quv vazifalari seriyasini tanlash bilan
xarakterlanadi (masalan, endi boshlovchi sportchilar oyoqni kerib tayanib
sakrashni o‘rganib olish uchun yerga tushishni, yugurib kelishni, depsinish va
undan ko‘prikka tushishni birin-ketin o‘rganadilar).
Mazkur o‘rgatish uslublari o‘quvchilarga mashq haqida axborot olish va
o‘rganilayotgan harakat texnikasi asoslarini bilib olish imkonini beradi. Bundan
tashqari, ular harakat tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvur aniqlashuvi va
konkretlashuviga, shuningdek ro‘y berishi mumkin bo‘lgan xatolami tuzatishga
yordam beradi.
Uchinchiguruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar kiradi: - standart mashq
uslubi bu metod trenirovka mashg‘uloti sharoitida harakat ко ‘nikmasini
mustahkamlash maqsadida harakatni mustaqil bajarish bilan xarakterlanadi; ' -
o‘zgaruvchan mashq uslubi, u quyidagi qiyinlashtirilgan sharoitlar bilan bog‘liq
bo‘ladi: adashtiruvchi signallar (shovqin, begona tovushlar va hokazolar),
atrofidagi sharoitning o‘zgarishi (snaryadlarning odatdagidan boshqacha qo‘yilish,
yoritishni o‘zgartirish va hokazolar), ma’lum topshiriqni bajarish haqida
32

kutilmagan ko‘rsatma berilishi, mashqni kombinatsiyalari joyi o‘zgarib qolishi,
mashqni charchagan yoki ortiqcha hayajonlanib turib bajarish; 1-o‘rgatishning
о ‘yin va musobaqa uslubi o‘quvchilaming o‘zara raqobat qilishini yoki harakatdan
muayyan natijaga erishish uchun I mas’uliyat sezishni nazarda tutadi. Mazkur
o‘rgatish uslublari harakat ko‘nikmalari barqarorligiga erishish imkoniyatini
beradi.
To‘rtinchi guruh o ‘rgatish uslublari yangi harakatni о ‘rgatishning to‘g‘ri
taktikasini va о ‘quv j aray onini tashkil qilishning samarali shaklini tanlab olish
imkoniyatini beradigan dastur i uslublaridan iboratdir. Mashqning o‘rgatish
jarayoni algoritmlash dasturining turlaridan biridir. Algoritmik tipdagi topshiriqlar
o‘quv materialini qismalarga (dozalar, portsiyalar yoki o‘quv vazifalariga) bo‘lishi
va ana shu | qism- vazifalami shug‘ullanuvchilarga qat’iyan aniq tartibda birin-
ketin o‘rgatishni nazarda tutadi. O‘quv vazifalarining birinchi seriyasi o‘rganib
bo‘lingandan keyingina ikkinchi seriyaga o‘tish huquqi beriladi.
Topshiriqlami tuzishga quyidagi talablar qo‘yiladi: - topshiriqlar yoki o‘quv
materialining qismlari har bir faoliyat xarakterini aniq ko‘rsatishi, ulami tanlashda
tasodifga yo‘l qo‘ymasligi va u kimlarga mo‘ljallangan bo‘lsa, shularga tushunarli
bo‘lishi kerak; algoritmik tipdagi topshiriqlar bitta harakat faoliyati uchun ham,
tuzilishi jihatidan o‘xshash harakatlar seriyasi uchun ham tuzilishi mumkin.
O‘quv vazifalarining hammasi bir-biriga bog‘liq hamda murakkablashib
borishi jihatidan izchil bo‘lishi kerak. Topshriqqa binoan o‘quv materiali
qismlarini o‘rganish tartibi ular orasidagi aloqadorlikka qarab belgilanadi.
Algoritmik tipdagi topshiriqning har bir vazifalar seriyasi muayyan maqsadni hal t|
ilishga qaratilgan bo‘ladi.
Chunonchi, o‘rganiladigan harakat faoliyatini muvaffaqiyat bilan bajarish
uchun zarur jismoniy hislatlami rivojlantiradigan mashqlar, o‘quv vazifalarining
birinchi seriyasida bo‘lishi kerak. O‘rganiladigan harakat faoliyati
boshlanishi va tugallariishidagi dastlabki va pirovard holatlami o‘zlashtirishga
mo‘ljallangan mashqlami esa o‘quv vazifalarining
33

ikkinchi seriyasi o‘z ichiga olishi kerak.
O‘quv vazifalarining birinchi va ikkinchi seriyasi bir vaqtda yoki boshqa -
boshqa vaqtda o‘zlashtirilishi mumkin. O‘quv vazifalarining
uchinchi seriyasi asosiy harakatlar bajarilishini nazarda tutadi. Masalan,
qo‘shpoyada qoilarga tayanib turib oldinga siltanib ko‘tarilishni o‘zlashtirish
uchun o‘quvchi siltanib turishni va oldinga qarab zarur bo‘lgan balandlikka
siltanishni bajara bilishi kerak.
To‘rtinchi seriyaga bajarishni ayrim parametrlarga fazo, vaqt,
muskullaming zo‘r berish darajasiga qarab baholash bilan bog‘liq bo‘lgan o‘quv
vazifalari kiradi.
Differensatsiyalash miqdori va aniqlik darajasi o‘rganiladigan mashqning
murakkabligiga bog‘liq. O‘quv vazifalarining
beshinchi seriyasi yordamchi mashqlami o‘z ichiga oladi. O‘quv
vazifalarining mana shu seriyalari bajariladi keyin harakatni osonlashtirilgan
sharoitda (trenajyorda, o‘qituvchi yordamida texnika vositalaridan foydalanib va
hokazo) yaxlit o‘rganiladi.
Наг bir o‘quv vazifasini o‘rganayotganda topshiriqlar qanchalik to‘g‘ri
bajarilayotganini nazorat qilish orqali o‘quv jarayonini faol boshqarish imkoniyati
yaratiladi. Yaxlit o‘rgatish uslubini qo‘llanishning iloji bo‘lmaganda yoki samarasi
kam bo‘lganda algoritmik tipdagi topshiriqdan foydalanish kerak. Bu tipdagi
topshiriqdan, odatda, texnik jihatdan murakkab mashqlami o‘rganishda
foydalaniladi.
2.3. O‘rgatish uslublari
O‘rgatish uslublari deganda qo‘yilgan vazifalami hal qilish uchun kerakli
muayyan yo‘llami tanlashni tushuniladi. Xilma - xil o‘rgatish uslublarini quyidagi
gumhlarga bo‘lish mumkin:
Birinchi guruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar kiradi: - og‘zaki uslub
universal uslublardan biri bo‘lib, o‘quvchilar bilan munosabatda boiish jarayonida
34

o‘rgatishni idora qilish imkonini beradi. Bunda gimnastika atamasidan foydalanish
alohida ahamiyatga ega bo‘ladi, chunki shu terminalogiya yordamida
o‘qituvchining o‘quvchilarga nutq orqali ta’sir etishi aniq va qisqa bo‘lishiga
erishish mumkin;
-harakat texnikasi to‘g‘risidagi ma’lumotni bildirish uslubi namoyish
qiluvchi tomonidan mashqlami ijro etish yo‘li bilan ko‘rgazmali qurollar
ko‘rsatish, tovushli va nurli oriyentirlarni bajarish.
Mftfkur o‘lgatish uslublari, asosan, mashq texnikasi asoslari lo‘g‘risidagi
tasavvuni hosil qilish va aniqlashga qaratilgan bo‘lib, hutuil o‘rgalish davri
mobaynida qo‘llanishi mumkin. tkkinchi ffuruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar
kiradi.
Ikkinchi guruh mashq uslubi, uo‘rganilayotgan harakatni bir butuntarzda
bujitrishni nazarda tutadi. Bunda ijro etish sharoitini yengillashtirish yordutn
ko‘rsatish va ehtiyotlashning qo‘shimcha vositalarini qo‘llash, snaryad balandligini
kamaytirish, harakatni trenajyorda bajarish, dastlabki yoki pirovard holatni
soddalashtirish (masalan, past turnikda gavdani yozib ko‘tarishni murbbiy
yordamida bajarish) hisobiga bo‘lishi mumkin; yordamchi mashqlar uslubi (yaxlit
mashq uslubining variantlaridan biri), u tuzilishi jihatidan asosiy mashqqa
o‘xshash, lekin yaxlit bajarishni nazarda tutadi (masalan, turnikda gavdani yoyib
ko‘tarilish uchun bir oyoqda ko‘tarilib tayanish yordamchi miisliq bo‘lib xizmat
qiladi); bo‘lingan mashq uslubi bu butun harakat texnikasini ayrim qism va
elementlarga ajratib olish va ulaming har birini o‘zlashtirib olgandan keyin uni
qayta yaxlit bajarishdan iboratdir.
Mashqni qismlarga bunday sun’iy bo‘lish asosiy harakat faoliyatini
o‘rganish sharoitini osonlashtirish maqsadida qilinadi; xususiy harakat vazifalarini
hal qilish uslubi bo‘lingan mashq uslubining varianti bo ‘ lib, harakat texnikasining
muayyan elementlari bo‘lgan o‘quv vazifalari seriyasini tanlash bilan
xarakterlanadi (masalan, endi boshlovchi sportchilar oyoqni kerib tayanib
35

sakrashni o‘rganib olish uchun yerga tushishni, yugurib kelishni, depsinish va
undan ko‘prikka tushishni birin-ketin o‘rganadilar).
Mazkur o‘rgatish uslublari o‘quvchilarga mashq haqida axborot olish va
o‘rganilayotgan harakat texnikasi asoslarini bilib olish imkonini beradi. Bundan
tashqari, ular harakat tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvur aniqlashuvi va
konkretlashuviga, shuningdek ro‘y berishi mumkin bo‘lgan xatolami tuzatishga
yordam beradi.
Uchinchiguruh o‘rgatish uslublariga quyidagilar kiradi: - standart mashq
uslubi bu metod trenirovka mashg‘uloti sharoitida harakat ко ‘nikmasini
mustahkamlash maqsadida harakatni mustaqil bajarish bilan xarakterlanadi; ' -
o‘zgaruvchan mashq uslubi, u quyidagi qiyinlashtirilgan sharoitlar bilan bog‘liq
bo‘ladi: adashtiruvchi signallar (shovqin, begona tovushlar va hokazolar),
atrofidagi sharoitning o‘zgarishi (snaryadlarning odatdagidan boshqacha qo‘yilish,
yoritishni o‘zgartirish va hokazolar), ma’lum topshiriqni bajarish haqida
kutilmagan ko‘rsatma berilishi, mashqni kombinatsiyalari joyi o‘zgarib qolishi,
mashqni charchagan yoki ortiqcha hayajonlanib turib bajarish; 1-o‘rgatishning
о ‘yin va musobaqa uslubi o‘quvchilaming o‘zara raqobat qilishini yoki harakatdan
muayyan natijaga erishish uchun I mas’uliyat sezishni nazarda tutadi. Mazkur
o‘rgatish uslublari harakat ko‘nikmalari barqarorligiga erishish imkoniyatini
beradi.
To‘rtinchi guruh o ‘rgatish uslublari yangi harakatni о ‘rgatishning to‘g‘ri
taktikasini va о ‘quv j aray onini tashkil qilishning samarali shaklini tanlab olish
imkoniyatini beradigan dastur i uslublaridan iboratdir. Mashqning o‘rgatish
jarayoni algoritmlash dasturining turlaridan biridir. Algoritmik tipdagi topshiriqlar
o‘quv materialini qismalarga (dozalar, portsiyalar yoki o‘quv vazifalariga) bo‘lishi
va ana shu | qism- vazifalami shug‘ullanuvchilarga qat’iyan aniq tartibda birin-
ketin o‘rgatishni nazarda tutadi. O‘quv vazifalarining birinchi seriyasi o‘rganib
bo‘lingandan keyingina ikkinchi seriyaga o‘tish huquqi beriladi.
36

Topshiriqlami tuzishga quyidagi talablar qo‘yiladi: - topshiriqlar yoki o‘quv
materialining qismlari har bir faoliyat xarakterini aniq ko‘rsatishi, ulami tanlashda
tasodifga yo‘l qo‘ymasligi va u kimlarga mo‘ljallangan bo‘lsa, shularga tushunarli
bo‘lishi kerak; algoritmik tipdagi topshiriqlar bitta harakat faoliyati uchun ham,
tuzilishi jihatidan o‘xshash harakatlar seriyasi uchun ham tuzilishi mumkin.
O‘quv vazifalarining hammasi bir-biriga bog‘liq hamda murakkablashib
borishi jihatidan izchil bo‘lishi kerak. Topshriqqa binoan o‘quv materiali
qismlarini o‘rganish tartibi ular orasidagi aloqadorlikka qarab belgilanadi.
Algoritmik tipdagi topshiriqning har bir vazifalar seriyasi muayyan maqsadni hal t|
ilishga qaratilgan bo‘ladi.
Chunonchi, o‘rganiladigan harakat faoliyatini muvaffaqiyat bilan bajarish
uchun zarur jismoniy hislatlami rivojlantiradigan mashqlar, o‘quv vazifalarining
birinchi seriyasida bo‘lishi kerak. O‘rganiladigan harakat faoliyati
boshlanishi va tugallariishidagi dastlabki va pirovard holatlami o‘zlashtirishga
mo‘ljallangan mashqlami esa o‘quv vazifalarining
ikkinchi seriyasi o‘z ichiga olishi kerak.
O‘quv vazifalarining birinchi va ikkinchi seriyasi bir vaqtda yoki boshqa -
boshqa vaqtda o‘zlashtirilishi mumkin. O‘quv vazifalarining
uchinchi seriyasi asosiy harakatlar bajarilishini nazarda tutadi. Masalan,
qo‘shpoyada qoilarga tayanib turib oldinga siltanib ko‘tarilishni o‘zlashtirish
uchun o‘quvchi siltanib turishni va oldinga qarab zarur bo‘lgan balandlikka
siltanishni bajara bilishi kerak.
To‘rtinchi seriyaga bajarishni ayrim parametrlarga fazo, vaqt,
muskullaming zo‘r berish darajasiga qarab baholash bilan bog‘liq bo‘lgan o‘quv
vazifalari kiradi.
Differensatsiyalash miqdori va aniqlik darajasi o‘rganiladigan mashqning
murakkabligiga bog‘liq. O‘quv vazifalarining
beshinchi seriyasi yordamchi mashqlami o‘z ichiga oladi. O‘quv
vazifalarining mana shu seriyalari bajariladi keyin harakatni osonlashtirilgan
37

sharoitda (trenajyorda, o‘qituvchi yordamida texnika vositalaridan foydalanib va
hokazo) yaxlit o‘rganiladi.
Наг bir o‘quv vazifasini o‘rganayotganda topshiriqlar qanchalik to‘g‘ri
bajarilayotganini nazorat qilish orqali o‘quv jarayonini faol boshqarish imkoniyati
yaratiladi. Yaxlit o‘rgatish uslubini qo‘llanishning iloji bo‘lmaganda yoki samarasi
kam bo‘lganda algoritmik tipdagi topshiriqdan foydalanish kerak. Bu tipdagi
topshiriqdan, odatda, texnik jihatdan murakkab mashqlami o‘rganishda
foydalaniladi.
2.4. Mashq o‘rgatishning usullari.
Gimnastika mashqlarini o‘rgatishning uslubiy usullari nihoyatda xilma-xil.
Quyidagilar eng samarali va 0‘rgatish tajribasida ko‘p foydalaniladigan usullar
qatoriga kiradi. Harakat texnikasi haqidagi tasavvumi hosil qiladigan va
aniqlaydigan usullar:
a) o‘qituvchining o‘quvchilar bilan nutq orqali munosabatda bo‘lishini
so‘zlab berish, suhbatlashish, tushuntirish, muhokama qilish va boshqa shakllari
har bir so‘z aniq va obrazli, iboralar esa qisqa va tushunarli bo‘lgan vaqtidagina
ancha samarali va ta’sirli chiqadi; shunday holda o‘qituvchi bevosita yangi mashq
o‘rganish oldidan tayyorgarlik ishini muvaffaqiyat bilan o‘tkazishi hamda 0‘rgatish
jarayonini boshqara olishi mumkin;
b) ko‘rgazmali qurollar (konturogrammalar, jadvallar, kinokoltsovkalar,
odam gavdasining yassi simdan yasalgan va boshqa modellari, multiplikatsion
rasmlar va hokazolar) ko‘rsatish, namoyish qiluvchi kishi mashqni bajarib
ko‘rsatish, turli mo‘ljallardan foydalanish lozim;
d) mashq texnikasi elementlarini grafik tasvir ko‘rinishida modellashtirish
ketma - ket harakatlami sportchi gavdasi modelida qayta tasvirlab ko‘rsatish,
harakat texnikasini og‘zaki yoki yozma tasvirlab berish, texnika vositalari
yordamida harakatning ayrim parametrlarini qayta tasvirlab ko‘rsatish - bu
o‘quvchi faoliyatini faollashtiradi va o‘rgatishning asosiy vazifasi bo‘lgan harakat
38

ko‘nikmasi shakllanishini hal qilishga yordam beradi. Ko‘maklashish va
ehtiyotlash usullari.
O‘qituvchining o‘quvchiga ko‘maklashishining xilma- xil usullari bor.
Masalan, mashqni nima qanday bajarish kerakligini aytib turish, harakat
vazifasining ko‘rsatib berish yoki bajarish usuli haqida oldindan yo‘l- yo‘riq
ko‘rsatish va boshqalar.
Ko‘maklashish va ehtiyotlash usullarining maxsus bir guruhi o‘qituvchi
bilan o‘quvchining birgalikdagi faoliyati vaziyati bilan amalga oshiriladi. Masalan,
o‘quvchi harakat vazifalarini amalda bajarishida kirishar ekan unga xatoni tuzatish,
texnika detallarini aniqlash yoki xavl'sizlikni ta’minlash uchun jismoniy ko‘mak
zarur bo‘ladi. Sim maqsadda o‘qituvchi alohida bir turish holatini qayd etishda,
hnnikallar ketma - ketligini bafurja takrorlashda, mashqni yaxlit laqlitl qilib
chiqishda o‘quvchiga yordam beradi. Bunda o‘qituvchi o‘quvchining harakatini
sekinlatib, sun’iy qarshilik hosil qiladi, ehliyollashni ta’minlab turadi.
O‘tgatish vaqtida bu usullami qo‘llanish samaradorligi ko‘p jihatilan
o‘qituvchining qobiliyatiga bog‘liq bo‘lib, u ayni shu paytda /artir boigan eng
yaxshi usulni, o‘quvchining qaysi tomonidan tut ishni va birgalikdagi faoliyati
usulini tanlay bilishi kerak. Shuning uclum o‘qituvchi o‘zining amaliy faoliyati
davomida hamma usultarni maxsus o‘rganib, takomillashtirib borishi kerak.
Qo‘shimcha mo‘ljallar qo‘llanishi awalo yangi gimnastika mashqlaming
o‘zlashtirishni osonlashtiradi. Bunday mo‘ljallar harakat parametrlari haqidagi
tasawumi aniqlashtirib, harakat laoliyatini to‘g‘ri bajarishga, bajarilgan harakat
natijalarini aniq baholashga yordam beradi.
Ko‘rinadigan mo‘ljallar sifatida, odatda, quyidagilardan foydalaniladi:
snaryadlaming ayrim qismlari, o‘quvchi gavdasining ayrim qismlari, tabiiy
oriyentirlar (mashq bajarilayotgan joy yaqinidagi buyumlar), qo‘shimcha buyumlar
(to‘plar, tayoqchalar, arg‘amchi va hokazolar), shuningdek, maxsus chizilgan
(masshtabli va oddiy) bclgilar.
39

Ayrim tovush signallari (qarsak, xushtak va hokazolar) harakat ци jo‘r bo‘lib
turishi yoki sur’at va ritmni belgilab turishi mumkin. Hunday signallar o‘qituvchi
yoki o‘rgatishning texnik vositalari orqali bcrib turiladi. Tovushli mo‘ljallar davom
etish vaqi va kuchining o‘zgarib turishi blan ko‘rinadigan mo‘ljallardan farq qila-
di. Bu ulardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi, e’tibomi harakatlaming
signallar almashinishiga muvofiq bajarishga j alb qilish imkonini beradi.
Taktil signallami mashq bajarayotganda o‘quvchining ko‘rib turib mo‘ljallar
olishi qiyin bo‘lgan hollarda qo‘llansa bo‘ladi. 0‘quvchi o‘zi nimagadir (snaryadga,
mo‘ljalga) suyanib mashq bajarayotganini his etishi, unga harakatni faoliyat
natijasi bilan taqqoslab ko‘rishi va harakatga tuzatish kiritishiga hamda mashq
o‘rganishni davom ettirishning oqilona usullarini tanlashiga yordam beradi.
0‘qituvchining sun’iy taktil signallar hosil qilishi (o‘quvchi gavdasining ayrim
qismlariga qo‘l tekkizib qo‘yishi) ham o‘quvchiga harakatning to‘g‘ri holatlarini
«aytib» turadi. Bu usulning samaradorligi o‘qituvchini kasbiy mahoratining
taraqqiyot darajasiga bog‘liq. Yangi gimnastika mashqlarini o‘rganish jarayonida
har xil qo‘shimcha mo‘ljallarni birga qo‘shib qo‘llanish - o‘rgatish uslubiyatining
talablaridan biridir.
O‘rgatishning texnik vositalaridan foydalanish mashq bajarilishi natijasining
sifatiga baho berishdan tashqari aniq miqdoriy ma’lumot olish, bo‘lajak harakatlar
dasturiga tuzatish kiritish, shuningdek harakatni bajarish mobaynida xatolarni
tuzatib borish imkonini beradi. Quyidagilar texnik vositalarga kiradi: eng oddiy
o‘lchov asboblari (sekundomer, santimetrli tasma, uglomer va hokazorlar), qayd
qilish va yozuv apparatlari (videomagnitofon, diktofon, kinokameralar,
fotokamera, dinamograf va hokazorlar; dastur va nazorat-axborot apparatlari).
Harakat ritmi (ayrim harakatlar)ning muayyan vaqt ichidagi ketma-ketligi
yorug‘lik va tovush dasturlarini idrok etish hamda takrorlashlami gimnastika
mashqlarini o‘rgatishda texnik vositalardan foydalanishga misol bo‘la oladi:
bundan esa mashq o‘rgatish boshlanishida mashq haqida tasavvur hosil qilish
uchun ham, mashqni bajarish jarayonida harakat natijalari haqida shoshilinch
40

axborot olish uchun ham foydalaniladi, bu hoi o‘rgatish jarayonini boshqarishni
osonlashtiradi. Gimnastika mashqlarini o‘rgatishda harakatning ketmakctHgi va
ta’rifi. (iimnastika mashqini o‘rgatish jarayoni o‘qituvchi bilan o‘quvchining izchil
faoliyatidan iborat bo‘lib, bu faoliyat o‘rgutishning har bir bosqichidagi vazifalar
ta’rifi va o‘rganish sharoiti bilan belgilanadi.
1. O‘rgatishning boshida o‘qituvchining yangi mashqni o‘zlnshtirishga
qanchalik tayyor ekanini aniqlab olishi kerak. Buning uchun o‘qituvchi:
mashqlami o‘rganish jarayonida o‘quvchida bo‘lgan barcha harakat tajribasini va
individual xususiyatlarini hisobga oladi; o‘quvchining xatti - harakatlarini
kuzatib, u bilan suhbatlashib, lining ayni vaqtdagi holati va kayfiyatini baholab
boradi; o‘quvchi funksional tizimlarining imkoniyati to‘g‘risida Insiivvur olish
uchun tibbiy kuzatishlar ma’lumotlarini o‘rganadi; o‘quvchining tayyorligini
ko‘rsatadigan jihatlardan (harakatchanlik, jismoniy yoki boshqa jihatlardan) birini
baholash uchun nazorat topshiriqlami tanlaydi yoki yangi mashqlarga o‘xshash
oliiingi tanish mashqlami takrorlash uchun topshiriq beradi.
2. O‘qituvchi o‘quvchi haqidagi ma’lumotlar va yangi mashq
lexnikasiga oid bilimlarga asoslanib reja tuzadi, o‘rgatish uslubi va usullarini
tanlaydi.
3. O‘qituvchi o‘quvchini yangi harakat bilan tanishtiradi. o‘qituvchi
bilan o‘quvchining harakat ko‘nikmasini shakllantirish mnqsadidagi bevosita
aloqasi ana shundan boshlanadi. Buning uchun o‘qituvchi: kelgusida
o‘rgatiladigan mashqlaming umumiy vazifasini ilbdalaydi; o‘quvchiga
qo‘yiladigan talablarini aniqlaydi; o‘quvchi biladigan harakatlar ichidan yangi
harakatga o‘xshashlarini belgilab chiqadi; o‘quvchining zaif va kuchli
tomonlarini ko‘rsatib beradi; mashqni o‘zlashtirish rejasini belgilaydi.
4. O‘qituvchi bilan o‘quvchining bundan keyingi ishlari o‘rgnnilayotgan
mashq texnikasi asoslari haqida o‘rgatishning ko‘rsatib berish, tushuntirish,
modellarda harakat konstruksiyasini ko‘rsatish va boshqa shu kabi tegishli usullar
yordamida tasavvur hosil qilishga qaratilgan bo‘ladi. 0‘qituvchi bilan
41

o‘quvchining shu tariqa tayyorgarlik ko‘rishi harakat topshiriqlarining bundan
keyin amalda bajarilishi uchun zamin hozirlaydi.
5. Shundan keyin o‘qituvchi o‘quvchiga mashqni, jumladan, quyidagicha
bajarishni taklif qiladi: - harakatni yoki alohida holatni taqlid qilib ko‘rsatish; -
mashqni harakatning ayrim fazalarini ajratib ko‘rsatish uchun ko‘maklashib turib
past sur’at bilan bajarish; - harakatni maksimal oson sharoitda, masalan,
trenajyorda takrorlash. Bunday faoliyat ayrim muskul sezgilar bilan (harakat
axboroti yordamida) mashq qilish texnikasi haqidagi ma’lumotlami to‘ldirishga
yordam beradi.
6. O‘quvchining mashq bajarish jarayonida o‘qituvchi: - harakatlar
bajarilishini kuzatib turishi, turli uslub va usullardan foydalanib, yordamlashib
turishi, topshiriqning baj arilishi natijalarini tahlil qilib borishi va zarurat
bo‘lganda o‘quvchi harakatlarini ijro etish davomida tuzata borishi yoki keyingi
topshiriqqa oid yoi - yo‘riqlar berib borishi kerak. Bu davrdagi asosiy vazifa
harakat ijro etilayotganda yuz beradigan xatolami vaqtida tuzatishdan iborat.
Xatolaming yuz berishiga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin: harakat texnikasi
haqida tasawuming aniq emasligi; o‘quvchilaming harakat sezgilari bilan o‘z
harakatlariga bergan subyektiv baholarining mos kelmasligi; harakat
topshirig‘ining murakkabligi bilan o‘quvchi imkoniyatining mos kelmasligi;
o‘zlashtirib bo‘lingan mashqlaming yangi mashqqa salbiy ta’sir ko‘rsatishi;
harakat faoliyati paytida yetarlicha dadillik va qat’iylik ko‘rsatmaslik va
hokazolar. Asosiy xatolami, keyin esa ikkinchi darajalilarini ham to‘xtatish uchun
aniq vaziyatga qarab o‘rgatishdagi xilma - xil usullaming hammasidan
foydalaniladi. Mushqning chuqur o‘rganishga qaratilgan faoliyat asosiy lexnik
hiiraktlarni avtomatlashtirilgan darajaga yetkazish imkonini hcradiki, bn hoi
mashqni mustaqil ravishda va texnik jihatdan to‘g‘ri bnjarishda namoyon bo‘ladi.
7. Mashqni texnikasini mustahkamlash va takomillashtirish uchun
o‘quvchi o‘qituvchi rahbarligida harakatni mustaqil bajarishni duvom cltiradi.
42

3-BOB. HAR-XIL YOSH VA JISMONIY TAYYORGARLIK
KO‘RSATKICHIGA EGALAR BILAN GIMNASTIKA
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISH VA O‘TKAZISH
3.1. Gimnastika mashg‘ulotlari ucun y osh xususiyatlari ning ahamiyati
Uzoq umir ko‘rish uchun bir qator omillar: xalqning turm ush sharoitining
to‘xtovsiz o‘sib borishi, tibbiy xizmatning yaxshilanishi va shuningdek,
sog‘lomlashtirish-gigiyenik masalalanii hal qilish uchun jismoniy tarbiya va sport,
ayniqsa, gimnastika vositalaridan foydalanish muhim hisoblanadi. Gimnastikaning
qo‘llanilish samaradorligi va maqsadga m uvofiqligi uning usuliy xususiyatlaridan
kelib chiqadi. Organizmga hartom onlama, tanlab ta’sir ko‘rsatadigan
mashqlarning turlitumanligi, shug‘ullanuvchilarning yoshi va tayyorgarligidan
qat’i nazar, mashqlarni tanlash va yuklam ani aniqpoq boshqarish imkonini beradi.
Gimnastika mashg‘ulotlarining mazm uni va usulini tanlash uchun,
shug‘ullanuvchilaming yosh xususiyatlarini yaxshi bilish zarur. Organizmning
barcha organ va tizimlari keksayadi va ijtimoiy muhit, moddiy-maishiy, shaxsiy
xususiyatlarga hamda boshqa om illarga bog‘liqdir. Organizmning keksayishi
tabiiy jarayondir, u odam asabining, fiziologik funksiyalarining qayta tiklanishi va
shuningdek, odam organizmi morfologiyasi va asab harakatlantiruvchi m
arkazlarining o‘zgarishi bilan bog‘liqdir. Harakat funksiyalarinnig psixologik
funksiyalarga nisbatan ko‘proq zaiflanishi tibbiy izlanishlarda isbotlangan. Biroq,
uzoq vaqt ruhiyjarohat bilan bog‘liq bo‘lgan aqliy jarayonlar o‘rta, ayniqsa, keksa
hamda katta yoshda yurak-qon tom iri tizimlari kasalliklariga olib keiuvchi asosiy
sabablardan biri bo‘lishi mumkin.
Fiziologik va patologik keksalik bir-biridan farq qiladi. Fiziologik
keksalikda organizmning funksiyalari asta-sekin (to‘lqinsim on) pasayib boradi,
ammo ularning sifati ko‘p o‘zgarmaydi. Patologik keksalik — turli kasalliklarga
43

ko‘ra to‘qimalaming shakli, tuzilishigina o ‘zgarmasdan, balki kimyoviy tuzilishi
ham o‘zgaradi. Modda almashuvining buzilishi natijasida to‘qim alar yemiriladi,
bu esa bir butun organizmning tashqi muhitga bo‘lgan qarshilik ko‘rsatish
faoliyatining pasayishiga olib keladi. Oliy asab tarm oqlarining faoliyati ham
o‘zgaradi. Bosh miya qobig‘ining qo‘zg‘aluvchanligi pasayadi, asab tizim ida sodir
bo‘ladigan jarayonlarning harakatchaniigi va kuchi kamayadi, shartii reflekslarning
hosil bo‘lishi va mustahkamlanishi yomonlashadi. 60—70 yoshda yurakning hajmi
kattalashadi. Qon tom iri devorlarining o‘zgarishi natijasida qon oqish tezligi
sekinlashadi, bu esa, o‘z navbatida, to‘qimalaming oziqlanishini yomonlashtiradi
(E.M . Gelshteynning fikricha, 50—60 yoshdagi 70—80 foiz kishilarda va 80
yoshga borib esa hammada ateroskleroz paydo bo‘ladi). Shu bilan birga, doim iy
jismoniy mashq va sport (yugurish) bilan shug‘ulianuvchi katta yoshdagi
kishiiarda esa ateroskleroz jarayonlari sekinlashadi. Yosh ulg‘ayishi bilan
mushaklarning egiluvchanligi susayadi, hajmi kamayadi, 60—70 yoshda
mushaklarning og‘irligi tana og‘irligining 20—25 foizini tashkil qiladi. Mushak to
‘qimasining tarkibi o‘zgarishi sababli uning qisqarish qobiliyati yomonlashadi,
kuch, tezlik, chidamlilik, chaqqonlik va egiluvchanlik jismoniy sifatlarining
ko‘rsatkichlari pasayadi.
Distrofiya xarakteridagi hodisalar sababli tayanch-harakat apparatining
mobilligi o‘zgaradi, mushaklarning egiluvchanligi, bo‘g‘inlarning harakatchanligi
kamayadi, suyaklarning mo‘rtligi oshadi. Bu qomatning bukchayishiga olib keladi,
bu esa o‘z navbatida, nafas olish, qon aylanish organlarining faoliyatiga salbiy
ta’sir qiladi. Nafas olish mushaklarining kichrayishi va zaiflanishi sababli
o‘pkaning tiriklik sig‘imi kamayadi. Natijada katta yoshdagi kishiiarda nafas olish
ancha tezlashadi, chuqur bo‘lmaydi, aritmik bo‘ladi. Gimnastika mashg‘ulotlarini
tashkil qilishda va o‘tishda ushbu o‘zgarishlarni hisobga olish lozim.
3.2. Turli yoshdagi va turli jismoniy tayyorgarlikka ega lar bilan gimnastika
mashg’ulotlari tashkil etish
44

O‘rta, katta va keksa yoshdagi kishilar sog‘iig‘i va jismoniy tayyorgarligiga
qarab, gimnastika mashg‘ulotlari (va boshqa sport turlari) bilan shug‘ullanish
uchun ularni uch tibbiy guruhga bo‘lish kerak:
I-guruh — sog‘lom , jismoniy tayyorlangan, yoshi fiziologik o‘zgarishlari jihatdan
norm al o‘tayotgan kishilar;
II-guruh — sog‘lig‘ida ba’zi bir funksional xarakterdagi kamchiligi bo‘lgan, m
ashq yuklamasiga moslasha oladigan, shuningdek, qarilik jarayoniga xos
kasalliklaming boshlang‘ich davridagi kishilar;
III-guruh — sog‘lig‘ida odatdagi mehnat faoliyatiga zid kelmaydigan kamchiligi
bo‘lgan,jismoniy mashq yuklamasiga moslashuv darajasi kamaygan kishilar kiradi.
Sog‘lig‘ida kamchilik ko‘proq bo‘lgan keksa yoshdagi kishilar davolanish
gimnastikasi bilan shug‘ullanishlari lozim.
Gimnastika mashg‘ulotlarini o ‘tish uchun barcha shug‘ullanuvchilar yoshi
hisobga olingan holda gumhlarga ajratiladi.
Mashg‘ulotlar shaxsiy va guruh bilan, erkaklar va ayollar uchun alohida
o‘tkazilishi mumkin. Ayrim hollarda aralash guruhlar tashkil qilinishi mumkin,
bunda jismoniy tayyorgarligi va sog‘ligkining ahvoli bir xil bolgan
shug‘ullanuvchilarni kiritish lozim.
O‘rta, katta va keksa yoshdagi kishilar bilan ish olib borish yuqori malakani
talab qíladi, o‘z kasbini sevishni, sport va sport fiziologiyasi fanining yangi
yutuqlari asosida doim o pedagogik mahoratini oshirib borishni talab qiladi.
Sog‘lomlashtirish guruhlari mashg‘ulotlarida har tomonlama darslar (gimnastika
va suzish, sport o‘yinlari, yengil atletika va h.k.lar), jismoniy mashqlarning tanlab
olingan turi bo‘yicha mashg‘ulot!ar, masalan, yugurish mashg‘ulotlari o‘tiladi.
Umumiy usíubiy ko‘rsatmalar:
1. Guruh mashg‘ulotlari haftasiga 2—3 marta o‘tilishi kerak. Mashg‘ulotlar
toza havoda hamda bino ichida navbatma-navbat o ‘tilishi maqsadga muvofiqdir.
2. Jismoniy mashqlar yuklamasining m e’yori, ayniqsa, sog‘- lig‘ida nuqsoni
bo‘lgan shaxslar uchun shifokor, pedagoglar nazorati asosida beigilanadi. Keksa va
45

katta yoshdagilaiga yukiamani astasekin ko‘paytirish va pasaytirish lozim, ko‘proq
nafas gimnastikasi va bo‘shashish mashqlarini qo‘llash ma’qul bo‘ladi.
3. 60 yoshdan keyin keng ko‘lamdagi mashqlarni kamaytirish, uzoq vaqt
davom etadigan, tezkor va kuch talab qiladigan mashqlarni qo^lamaslik zarur.
Ko‘pincha kuch ishlatiladigan statik holatlarni, bosh bilan pastga qarab osilish va
zo‘riqish bilan bog‘liq mashqlarni bajarish tavsiya qilinmaydi.
4. Keksalar mashg‘ulotida harakatlarni o ‘rgatishda ko‘rsatish usuli katta
ahamiyatga ega, ko‘rsatish usulida bajarish maromi va sur’ati sekinlashtiriladi.
5. Mashg‘ulotlar shug‘uüanuvchilarning qiziqishini va o ‘z harakatlaridan
qoniqish tuyg‘usini orttirishi kerak. Biroq ortiqcha ruhiy ko‘tarinkilik ba’zan o‘ta
zo‘riqishga olib kelishi mumkin. Yangi materialni o ‘zlashtirish bilan birga, oldin
yaxshi o ‘zlashtirilgan material (25 % gacha) qo‘llanilishi zarur.
6. Kamchiliklarini uqtirish mashg‘ulot o‘tkazuvchi tom onidan muloyimlik
va bosiqlik bilan aytilishi kerak. Um um an, m ashg‘ulot davomida
shug‘ullanuvchilarbir-birlarini hurmat qilishiga erishish ayni muddao.
Xususiy usuliy vazifalar. Saflanish mashqlari va joydan joyga ko‘chishlar
turli-tum an bo‘lishi kerak. O‘qituvchi ulamnng qomatga ta’sirini hisobga olishi
zarur. Buyruqlarni tez-tez qo‘llamaslik kerak, undan ko‘ra past ovozda va bosiqlik
bilan berilgan topshiriqlar foydali bo‘ladi. Ba’zan yugurib va sakrab bajariladigan
mashqlarning davomiyligini qisqartirish maqsadida ularni mohirlik bilan
yurishning turli xillari bilan almashtirish lozim. Haddan tashqari katta ko‘lamda,
noqulay holatlarda (oyoqlarni keng yozib turish va h.k.) bajariladigan
umumrivojlantiruvchi m ashqlarni k o ‘p bajarm aslik lozim. O rqa bilan yotib m
ashq bajarishga asta-sekin (o‘tirish, yarimyotgan hoiatdan) o‘tish kerak. Gim
nastika tayoqchasi bilan mashq bajarganda bo‘g‘inlar harakatchanligini oshirish
uchun yelka b o ‘g‘inida aylantirish mashqlarini bajarish tavsiya qilinadi.
Gimnastika devorida aralash va oddiy osilish holatlarida mashq bajarish maqsadga
muvofiqdir. Dinam ik xarakterdagi og‘irliklar (to‘plar, gantellar og‘irligi 0,5—2
kg) bilan mashq bajarish samaralidir. Uzoqlikka (sherigiga) to ‘p uloqtirishni kam
46

qo‘llash lozim. Ayrim hollarda oldinga engashish, aylanish m ashqlarini
og‘irliklarsiz va nafas olish maromini tiklashga qaratib bajarish tavsiya qilinadi.
Amaliy sport tur (yugurish, sakrash)lari mashqlarini bajarish vaqti va tezligi
chegaralanadi. Tirmashib chiqishlarning oddiy turlari, masalan, aralash osilishda
tirm ashib chiqishlar tavsiya qilinadi. Ayollar mashg‘ulotida bunday mashqlar
qo‘Ilanilmaydi. Yuk tashishda (toMdirma to ‘plarni, sherikni) buyumlarning
og‘irligini cheklash, sheriklami ulaming bo‘yi va og‘irligiga mos ravishda tanlash
lozim. Muvozanat mashqlari, masalan, xodada, jihozlam ing balandligini 0,5
m.gacha pasaytirib bajariladi. Eng oddiy sakrashlar (uzunlikka, balandlikka,
balandlikdan sakrashlar) tavsiya qilinadi, katta balandlikdan irg‘ib tushishlami
cheklab, asosiy e ’tiborni to‘g‘ri va yerga ohista tushishga, to‘shaklarni
joylashishiga va o ‘z vaqtida amaliy yordam hamda muhofaza qilishga qaratish
lozim.
Ayollar bilan mashg‘ulot o‘tganda ulaming qiziqishini oshirish va ruhini
ko‘tarish uchun mashqlarni musiqa jo ‘rligida bajarish foydali. Murakkab
harakatlami, balandlikka, uzoqqa sakrashlami, keskin siltanishlarni, tez
aylanishlarni, engashishlarni va h.k.lami bajarmaslik kerak.
Turli xil darslardan tashqari keksa yoshdagi kishilar uchun gigiyenik
gimnastika (ertalab, kunduzi, kechqurun), ishiaydiganlar uchun esa ishlab
chiqarish gimnastikasi tavsiya qilinadi. M ashg‘ulotlar o‘rta yoshdagi kishilar
uchun 60—90 daqiqa; katta yoshdagilar uchun 45—60 daqiqa; keksa yoshdagilar
uchun 30—45 daqiqa davom etadi. Navbatdagi mashg‘ulotni
shug‘ullanuvchilaidan o‘zini qanday his qilayotganlarini so‘rashdan va yurak-tom
ir urishini hisoblashdan boshlash lozim (bu har bir inashg‘ulot oxirida tekshiriladi).
47

XULOSALAR
Gimnastika darslarida hayotiy zarur harakat malakalarni
rivojlantirish maktabda gimnastika darsini o‘tkazish hamda o‘quvchilari
bilan gimnastika mashg‘ulotlarini tashkil etish uslubiyatlari yuzasidan
mulohazalar yuritildi Ushbu b akalavrlik mavzusi bo‘yicha olib borilgan
i zlanishlar
Bakalavrlik mavzusi bo‘yicha olib borilgan izlanishlar O‘zbekiston-
Finlandiya pedagogika instituti Jismoniy madaniyat ta’limi yo‘nalishi talabalari
uchun mutaxasislik doirasida o’qituvchilik faoliyatining dastlabki qadamilari
uchun zam i n yaratib berish bilan birga Jismoniy tarbiya fanining katta bo‘limi
sifatidatashkil etiladigan gimnastika darslarida hayotiy zarur harakat
malakalarni rivojlantirish malakalarini o’rganish imkonini beradi.
Ayniqsa bo’lajak mutaxasis sifatida maktab o’quvchilari bilan ishlash
malakalari shakillandi.
Fakultetda tashkil etilgan m ashg‘ulotlar jarayonida jismoniy tarbiya va sport
mutaxasisi sifatida faoliyatni tashkil etishni maktab o‘qituvchilari bilan tajriba
almashishni va o’quvchilar bilan ishlashni o’rgandik. Ayniqsa maktablarda tashkil
etiladigan jismoniy tarbiya darslarida gimnastika mashg’ulotlarini sifat
samaradorligiga ta’sir etadigan obektev va subektev jarayonlarni tahlilini qilish
imkoni yaratildi. Bitiruv malakaviy ish bo’yicha quyidagi xulosaalarga keldik.
- sog‘lom xayot kechirish uchun jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari bilan
muntazam shug‘ullanish, kun tartibiga rioya qilish, kunlik harakat meyo‘riga
bo‘y sunish va uni bajarish;
- DTSlarida maktab uchun keltirrilgan gimnastika bo’limi mahorat bilan
tashkil etish va shug’ullanuvchilarni sonini orttirish;
48

- maktab jismoniy tarbiya darslarida nazariy va amaliy bilimlarni jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlari orqali harakat malakalarini shakllantirish va
takomillashtirish;
- gimnastika darslari bilan shug’ullanish uzoq umir kurish uchun
asosiy vosita ekanligini o‘quvchilarga va kattalarga anglatish;
- mashg’ulotlarda hayotiy zarur harakat malakalarni
rivojlantirish va harakat malakalri takomillashtirish;
- jismoniy imkoniyatlarni to‘liq qo‘llash, kasalliklarning oldini olish,
sog‘likni saqlash va uni mustahkamlash, o‘z-o‘zini ximoyalashga o’rgatish;
- ta’lim musasasalarida, aholi yashash joylarida jismoniy mashq bilan
shug’ullanish ha turli jismoniy harakat malakalarini organezmga ta’sir etish
xususiyatlari haqida bilim hamda tajribalarga ega qilish hamda jismoniy
mashg‘ulotlarga jalb qilish, turli sport musobaqalarga jalb etish.
49

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. M.N.Umarov.«Gimn а stik а ».O`quv qo`llanma, T., “VNESHIN
VESTPROM”, 2015y.,
2. Eshtaev А .K. “Sp о rt gimn а stik а si m а shg`ul о tining nazariy а s о sl а ri.” T.:
O`zDJTI n а shir.: 2000 yil
3. “Jismoniy tarbiya va sport to`g`risida” gi O`zbekiston Respublikasi qonuni./
“Xalq so`zi” gazetasining 2015 yil 5-sentyabrdagi 174 (6357)-soni.
4. O‘zbekistonda bolalar sportini rivojlantirish jamg`armasini tashkil etish
to‘g`risidagi Farmoni.2002 y 24 oktyabr
5. Karimov M.K. O`zbekistonda gimnastikaning rivojlanish tarixi. Uslubiy
qo`llanma.O`zDJTI nashriyot bo`limi 2002 yil.
6. Umarov M. Gimnastika. O`quv-uslubiy qo`llanma. 2015 yil
7. K а rim о v M.K Хо r ео gr а fiya m а shkl а ri v а b а diy gimn а stik а . Oquv
qo`ll а nm а . T.: 2003 yil
8. S а l а m о v R.S. Sp о rt m а shg`ul о tl а rini n а z а riy а s о sl а ri. –T о shk е nt: O`zDJTI,
2005.
9. Esht ае v А .K. Gimn а stik а d а rsi. Uslubiy qo`ll а nm а . Toshkent 2004 yil
10. Isht ае v D.R. K а sbiy p е d а g о gik bilim v а ko`nikm а l а rni gimn а stik а d а rsid а
sh а kll а ntirish. O`quv uslubiy qo`ll а nm а . T. 2010 yil
11. Eshtayev A.K., Umarov M.N., Ishtayev D.R., To‘ychiyev Z.O‘., Eshtayev
S.A., Paxrudinova N.Yu Gimnastika nazariyasi va uslubiyati «Barkamol fayz
media» nashryoti Toshkent 2017 yil.
50

12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 31 oktyabr 2002 y.
“O‘zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamg`armasi faoliyatini tashkil
etish to‘g`risida”gi 374 sonli qarori.
13. Tulenova X.B., Malinina N.N., Inozemtseva L.A. Umumrivojlantiruvchi
mashqlarni (URM) o‘rgatish metodikasi. Tashkent, 2005 yil.
14. Umarov B.H. Gimnastika darslarida innovatsiyon texnalogiyalar Toshkent
2013 yil.
15. T.S.Usmonxo‘jayev, X.A.Miliyev. Bolalarni asosiy harakat faoliyatiga
oid mashqlari va ularni o‘rgatish uslubiyati. T. 2004 yil.
16. A.Abdullayev, Sh.Xonkeldiyev. Jismoniy madaniyat nazariyasi va
uslubiyati. Toshkent. 2005 yil.
17. R.S.Salomov. . Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. T. 2014 y.(1-
jild).
18. R.S.Salomov. . Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. T. 2015 y.(2-
jild).
19. O.V.Goncharova. Yosh sportchilarni jismoniy qobiliyatlarini
rivojlantirish. Toshkent.2005 yil.
20. R.S.Salomov, F.A.Kerimov. Jismoniy tarbiyada pedagogik texnalogiyalar.
(O‘quv qo‘llanma) T. 2009 y.
21. F.Keremov. Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati. T.2001 yil.
22. Abdullaeva.Sh.A va boshqalar. Pedagogika T., “Fan” 2004 yil.
23. Ibragimov.X.I.,Abdullayeva Sh.A.Pedagogika. Oquv qo‘llanma. – T .,
“Fan”,2004 yil.
24. Ibragimov.X.I va boshqalar. Pedagogik-psixologiya. 2008 yil.
25. Yo‘ldoshev J.B., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari
qo‘llanma., -T: O‘qituvchi 2004 yil.
26. Kerimov.F.A. Sport sohasida ilmiy tadqiqotlar.T., “Zar qalam”.2004 yil.
27. Mavlonova R.R., To‘raeva O va boshq. Pedagogika T., “O‘qituvchi”
2001 yil.
51

28. Mavlonova R., To‘rayeva R.,Xoliqberdiyeva K.,Pedagogika. – T .,
“O‘qituvchi”,2002 yil.
29. Oliy pedagogika o‘quv yurtlarining o‘quv jarayoniga pedagogik
texnologiyalarni tatbiq etishning ilmiy asoslari // Respublika ilmiy – metodik
konf. materiallari-T., TDPI 2000 yil.
30. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. Qarshi Nasaf 2000 yil.
31. Умаров М.Н., Федорова С.В. Хореографическая подготовка
студентов специализирующихся по спортивной гимнастике
(Методические рекомендации). - Т.: Издательско-полиграфический отдел
УзГИФК, Т.: 2009 г.
32. Умаров М.Н., Федорова С.В. Характеристика и содержание учебных
занятий по художественной гимнастике (Методические рекомендации).
Издательско-полиграфический отдел УзГИФК. - Т., 2009 г.
33. Хасанова Г.М. Программные требования и контрольные нормативы по
акробатике для юных гимнасток на начальном этапе подготовки. Метод,
рекомендации. Т.: Издательско-полиграфический отдел УзГИФК, 2008 г.
34. Х асанова Г.М. П остроение соревновательного мезоцикла у ю ных
гимнасток на этапе спортивного соверш енствования. Дисс. ... канд. пед.
наук. - Ташкент: Уз ГИФК, 2011 г.
35. Шипилина И.А. Хореография в спорте /Серия «Образовательные
технологии в массовом и олимпийском спорте» - Ростов н/Д: «Феникс», 2004
г.
36. Эштаев А.К. Умумривожлантирувчи машкларни утказиш усулияти
(услубий тавсиянома)_. Т.: 2004 г
Axborot manbaalari
52

1. http:// www.edu.uz – O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi sayti.
2. http: www.uzedu.uz – O‘zb е kiston R е spublikasi Xalq ta’limi vazirligi sayti.
3. http://www.gov.uz – O‘zb е kiston R е spublikasi xukumati portali.
4. www.pedagog.uz
5. www.apkpro.ru/content/view
6. www.prometeus.nsc.ru/contents/books/slasten
7. www.relarn.ru/conf/conf2007
8. http://vilenin.narod.ru/Mm/Books/
9. http://www.allmath.ru/
10. http://www.ziyonet.uz/
11. http://window.edu.ru/window /www.astronet.ru
53

Gimnastika darslarida hayotiy zarur harakat malakalarni rivojlantirishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish