Gipofiz bezi tuzilishi, endokrinologik xususiyatlari

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Gipofiz bezi tuzilishi, endokrinologik xususiyatlari

Купить

Gipofiz 0,4-0,6 g keladigan oval shaklli kichkina bez bo‘lib, u oraliq miyada
joylashgan va bosh skeletidagi turk egari chuqurchasida yotadi.
2- rasm . Gipofiz , gipotalamus
Gipofiz oldingi, oraliq va orqa bo‘laklardan tuzilgan murakkab ichki
sekresiya bezidir. Uning oldingi bo‘lagi ( a d e n o g i p o f i z) asosiy (bosh)
yoki xromofob hujayralardan (hamma hujayralarning 55-60%) va xromofil (40-
45%) hujayralardan iborat. Xromofil hujayralarning aksariyati atsidofil, oz qismi
esa bazofil. Gormonlar xromofil hujayralarda sintezlanadi. B a z o f i l hujayralar
adrenokorti k otrop (AKTG), tireotrop, gonadotrop gormonlar ishlab chiqaradi.
A s i d o f i l hujayralar o‘ sish gormoni - somatotropin va prolaktin ishlab
chiqaradi. Adenogipofiz gormonlari oqsil va glikoproteinlar bo‘lib, ikki guruhga
b o‘ linadi.
1. E f f e k t o r g o r m o n l a r : o‘ sish gormoni, prolaktin va
melanotsitlarni ra g‘ batlantiruvchi gormon (MSG). MSG ko‘pchilik hayvonlarda
gipofizning yaxshi rivojlangan oraliq bo‘lagidan ajraladi. Odam gipofizida bu
bo‘lak deyarli yuqolib ketgan. Shuning uchun MSG oldingi bo‘lak gormonlari
bilan qo‘shib o‘rganiladi.
2. G l a n d o t r o p g o r m o n l a r : follikullarni rag‘batlantiruvchi,
lyuteinlovchi, tireotrop, adrenokortikeotrop gormonlar .
Adenogipofizning effektor gormonlaridan bo‘lgan o‘ s i sh g o r m o n i -
somatotropin o‘ zining turga oid spesifikligi bilan boshqa gormonlardan farq
qiladi. Q oramol va ch o‘ ch q a gipofizidan ajratib olingan gormonni o‘ sishdan
q olgan odam bolasini davolashda qo‘ llab bo‘lmaydi. Odamning o‘ sish gormoni
organizmda tez parchalanadi . O‘sish gormonining asosiy ta’siri suyaklarning

bo‘yiga o‘sishini ta’minlashdir. Bu gormon hujayralarda oqsil sintezini
tezlashtiradi, ammo buning uchun yetarli miqdorda insulin, oqsil va
karbonsuvlar kerak. Oqsil yetishmovchiligi natijasida jigarda s o m a t o m e d i
n nomli peptidning sintezlanishi kamayib ketadi. Bu peptid sulfat kislota
angidridining tog‘ay to‘qimasiga o‘tishini, DNK, RNK va oqsil sintezlanishini
tezlashtirish yo‘li bilan yosh organizmning o‘sishini ta’minlaydi.O‘sish gormoni
hujayralar membranasida aminokislotalar tashilishini tezlashtiradi va lipolizni
kuchaytiradi.U qonda glyukoza miqdorini oshiradi, glyukozaning boshqa
moddalardan sintezlanishini tezlashtiradi (kontrinsulyar ta’sir).
Somatotropin me’da osti bezi hujayralariga bevosita ta’sir etish va
giperglikemiya orqali insulin sekresiyasini oshiradi. Shu bilan bir vaqtda
insulinni parchalovchi ferment - jigar insulinazasini faoll a shtiradi. Insulin
fiziologik samarasini keskin pasaytiruvchi bu ta’sir oqibatida qandli diabet
kasalligi rivojlanishi mumkin, bunday diabet kelib chiqishi bo‘yicha gipofizar
diabet deyiladi.
Bola organizmida o‘ sish gormoni ko‘p ishlab chiqarilsa b o‘ y d o r l i k (g i g
a n t i z m ) kuzatiladi. Bunda erkaklarning b o‘ yi 200 sm, a yo llarniki 190 sm dan
oshadi. Gipofizar gigantizmda odamning boshi, tanasi va oyoq- qo‘ llari nisbati
buzilmagan h olda kattalashadi. Skelet mushaklari va ichki a’zolar ham ko‘pincha
yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Organizmning o‘ sish davri 30 yo shgacha boradi.
Voyaga yetgan kishida o‘ sish gormoni ko‘p miqdorda ishlansa a k r o m ye g a l
i ya hodisasi r o‘ y beradi. Bunda suyaklar va yumsho q to‘qimalar kalinlashadi,
odamning burni , lablari, ja g‘ i, oyoq- qo‘ llari kattalashadi.
Gipofizar novchalarda va akromegamiya bilan og‘rigan odamlarda boshqa
ichki sekresiya bezlari faoliyati ham shikastlanadi: jinsiy bezlar faoliyati
pasayadi, insulin kam miqdorda ishlab chiqarilganidan diabet alomatlari paydo
bo‘ladi.
Organizmning o‘ sishi ko‘pgina omillarga bog‘liq jara yo n. Unga irsiyat, i q lim,
ovqatlanish omillari va bir qancha gormonlar ta’sir etadi. O‘ sish gormonidan
tashqari, o‘ sishga q al q onsimon bezning, buyrak usti beziining gormonlari va jinsiy

$gormonlar jiddiy ta’sir k o‘ rsatadi . Yosh bolalarda o‘sish gormoni va gipofizning boshqa glandotrop gormonlari keragidan kam ishlansa g i p o f i z a r n a n i z m ( m i t t i l i k yoki p a k a n a l i k ) kuzatiladi. Bunday odamning bo‘yi past bo‘lsa ham, gavda qismlari nisbati saqlanib qoladi, ammo qo‘l va oyoq panjalari kichik, barmoqlar ingichka, suyakka aylanish jarayonlari sekinlashgan, jinsiy a’zolar rivojlanmagan, ikkilamchi jinsiy belgilar yetarli takomillashmagan, sochlar bolalarnikiday yumshok va ipakday bo‘ladi. Bunday odamlar yuqumli va boshqa kasalliklarga beriluvchan va chidamsiz bo‘ladilar va farzand kurolmaydilar. Ba’zi pakanalar qonida somatotropin miqdori odatdagidan ko‘p bo‘ladi, ularning yaxshi o‘smasligiga sabab somatomedinlar yetishmovchiligidir. Jigarda sintezlanadigan somatomedin tog‘ay va suyaklar o‘sishi bilan birga barcha hujayralarning mitotik bo‘linishini tezlashtiradi. Gipofizar pakanalikni faqat odamning o‘ sish gormoni bilan davolash mumkin. Davolash qanchalik erta boshlansa, natijasi shunchalik yaxshi bo‘ladi. B o‘ y erkaklarda 130 sm dan, a yo llarda 120 sm dan past bo‘lsa , mittilik tu g‘ risida gap yuritish mumkin. O‘ sish gormonining q ondagi mi q dori fiziologik sharoitda ham 10-20 baravar o‘zgarishi mumkin, unga sirk da (kecha-kunduzgi) ritm ham ta’sir etadi. Kechasi, odam q atti q uxlaganda gormon konsentratsiyasi eng yuqori darajaga k o‘ tariladi. O‘ sish gormoni sekresiyasini gipotalamusning rilizing gormoni s o m a t o l i b ye r i n tezlashtiradi . S o m a t o s t a t i n esa susaytiradi. O‘ sish gormoni sekresiyasiga q onning kim yo viy tarkibi, ayniqsa aminokislotalar, yog‘ kislotasi va glyukozaning q ondagi mi q dori ta’sir qiladi. Q onda glyukoza miqdori kamaysa, o‘ sish gormoni sekresiyasi kuchayadi. Gormonning q onga o‘ tishi stress holatlarda ham tezlashadi. P r o l a k t i n ham oqsil gormon, u 198 aminokislota q oldi q laridan iborat. Gormonning q ondagi mi q dori h omiladorlik vaqtida 100-150 marotaba oshib, 300mkg\l ga yetadi. Prolaktin odamda sut bezlari o‘ sishini va sut ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Uning ta’sirida sut oqsillari va boshqa tarkibiy$ $qismlarining sintezlanishi tezlashadi. Balog‘atga yetmagan, yosh urg‘ochi hayvonlarga prolaktin yuborilsa, ularda onalik instinkti paydo bo‘ladi. Prolaktin sekresiyasini gipotalamik markazlar bilan kuchaytiradi. Refleks bola sut emgan vaqtda sut bezi s o‘ r g‘ ichlaridagi retseptorlar qo‘zg‘alishi natijasida r o‘yo bga chiqadi. Sut so g‘ ish ham q onda gormon miqdorini oshiradi. Prolaktin suv-tuz va yog‘ almashinuviga ham ta’sir qiladi, bola tu g‘ ilgandan keyin onaning semirishiga sabab bo‘ladi. Terining yangilanishi va undagi yo g bezlari faoliyatini tezlashtiradi, ichki a’zolar o‘ sishi va eritropoezni qo‘zg‘atadi. Gormonning q onga o‘ tishi reflektor yo‘l bilan jadallashsa, gipotalamusning ingibitorlovchi omili bu jara yo nni sekinlashtiradi. Prolaktin sekresiyasi q ondagi estrogenlar, glyukokortiqoidlar va tireoid gormonlar miqdoriga bog‘liq. Gipofizning g l a n d o t r o p g o r m o n l a r i d a n bo‘lgan tireotropin - t i r e o t r o p go r m o n (TTG) glikoproteid gormonlarga kiradi. Bu gormon qalqonsimon bezning o‘sishini tezlashtiradi, ba’zi tireoid gormonlarning hosil bo‘lishini va qonga o‘tishini boshqaradi. TTG plazmada 1-2mkg\l miqdorida bo‘lib, gamma- globulin bilan bog‘langan. Organizga TTG yuborilishi q al q onsimon bezning kattalashuviga olib keladi. TTG seresiyasini gipotalamus tireotropin - rilizing gormon ( t i r o l i b ye r i n) ishlab chiqarish orqali boshqarib turadi. Tireotropin sekresiyasining darajasi q al q onsimon bez gormonlarining q ondagi miqdoriga bog‘liq va manfiy qayta bog‘lanish mexanizmi bilan boshqariladi. Q al q onsimon bez gormonlarining q onda kamayishi TTG sekresiyasini jadallashtiradi. Tireotropin adenogipofiz tomonidan uzluksiz sekresiyalansa ham, uning q ondagi mi q dori kecha-kunduz davomida aniq o‘zgarib turadi va kech q urun uxlashdan oldin uning mi q dori q onda eng ko‘p bo‘ladi. A d r ye n o k o r t i k o t r o p g o r m o n (AKTG) buyrak usti bezi p o‘ stlo q qismining tutamli va turli zonasini rivojlantirib, uning gormonlari sintezini kuchaytiradi. AKTG 39 aminokislotadan tuzilgan polipeptid. Gormonning t o‘ rga xosligi y o‘ q . . Gormonning mi q dori q onda oshsa, terining$

pigmentlanishi kuchayadi. AKTG yog‘ ning yog‘ zaxiralaridan q onga o‘ tishini
tezlashtiradi, jigarda kortizolning parchalanishiga ta’sir qiladi.
AKTG sekresiyasi organizmda taranglanish (st r ess) holatini keltirib
chiqaruvchi h amma fav q ulodda ta’sirotlar natijasida kuchayadi. Bunday
ta’sirotlar reflektor yo‘l bilan va buyrak usti bezi mag‘iz moddasidan adrenalin
ajratilishini kuchaytirish orqali gipotalamusga ta’sir etib, unda kortikotropin
rilizing gormon
(k o r t i k o l i b ye r i n) hosil bo‘lishini kuchaytiradi. Bu omil qon tomirlar
orqali gipofizga o‘tib, unda AKTG ishlanishini tezlashtiradi. AKTG buyrak usti
bezida glikokortiqoidlar va qisman mineralokortiqoidlar sekresiyasini
kuchaytirish orqali organizmning noqulay sharoit ta’siriga qarshilik ko‘rsatishini
oshiradi.
Organizmda AKTG sekresiyasi ritmik sodir bo‘ladi va bu ritm kortikoliberin
ajratilishi ritmiga bog‘liq. Kortikoliberin, AKTG va glyukokortiqoidlar maksimal
sekresiyasi ertalab soat 6-8 da, minimal sekresiyasi kechqurun 10 dan 2 gacha
kuzatiladi.Organizmga kuchli ta’sirlagichlar ta’sir etganda,
masalan,sovuq,og‘riq,og‘ir jismoniy ish, ruxiy zo‘riqish ta’sirida AKTG
sekresiyasi jadallashadi.
G o n o d o t r o p g o r m o n l a r ayollarda follikulalarining rivojlanishi va
yetilishini, ovulyatsiya (Graaf pufakchasi yorilib, undan tuxum hujayra
chiqishi)ni, sariq tana rivojlanishini va faoliyatini ta’minlaydi. Erkaklarda
urug‘don naychalarni rivojlanishi va spermatotsitlar yetilishi, spermatozoidlar
paydo bo‘lishi uchun gonadotrop gormonlar zarur. Bu gormonlar jinsiy bezlarda
ayollar jinsiy gormonlari estradiol, estron va progesteron va erkaklar jinsiy
gormoni testosteron ishlab chiqarilishini boshqarib turadi.
Voyaga yetmagan hayvonlarning gipofizi olib tashlansa, jinsiy bezlar
rivojlanishdan to‘xtaydi. Yosh hayvonlarga ganodotrop gormonlar yuborilsa,
voyaga yetishi tezlashadi. Jinsiy bezlari olib tashlangan hayvonlarda gonadotrop
gormonlar samara bermaydi.

Voyaga yetgan hayvonlarning gipofizi olib tashlansa, jinsiy bezlar atrofiga
uchraydi. Follikullarni rag‘batlantiruvchi va lyuteinlovchi gormonlarning jinsiy
farqi yo‘q.
Gonadotropinlar sekresiyasini gipotalamus hujayralari ajratadigan
gonadoliberin faollashtiradi. Gonadoliberin ajratilishi va uning follikullarni
rag‘batlantiruvchi va lyuteinlovchi gormonlar sekresiyasiga ta’siri manfiy qayta
bog‘lanish orqali amalga oshiriladi va jinsiy gormonlar-estrogenlar, progesteron,
testosteronning qondagi miqdoriga bog‘liq
3. Gipotalamo - gipofizar tizim
Gipotalamusda ADG va oksitotsin ishlab chiqaruvchi yirik neyrosekretor
hujayralardan tashqari, mayda asab hujayralaridan iborat gipofizotrop soha ham
mavjud.
Bu sohadagi kichik neyrosekretor hujayralar adenogipofizdan gormonlarning
sintezlanishi va qonga o‘tishini tezlashtiradigan rilizing gormonlar (l i b ye r i n l
a r) ni va bu jarayonlarni tormozlaydigan ingibitor omillar (s t a t i n l a r ) ni
ishlab chiqaradi. Adenogipofiz faoliyatini boshqaradigan 6 ta - rilizing
gormon: somatoliberin, tiroliberin, prolaktoliberin, melanoliberin,
kortikoliberin, lyuliberin (gonadoliberin ) va 3 ta - statin: somatostatin,
prolaktostatin, melanostatin mavjud. Bu gormonlarning nomi qonga qishini
boshqarib turadigan gipofizar gormonga bog‘liq. Masalan: gipofizdan tireotrop
gormonning qonga o‘tishini tezlashtiridagan gormon tireotrop - rilizing - gormon
yoki tiroliberin deyiladi.
Gipofizotrop gormonlar sekresiyasi chetdagi endokrin bezlar
gormonlarining qondagi miqdoriga bog‘liq. Masalan, qonda kortizol miqdori ortsa,
gipotalamusdan qonga kortikoliberin oz miqdorda o‘ta boshlaydi. Natijada
gipofizdan AKTG ning qonga o‘tishi kamayadi, bu o‘z navbatida buyrak usti
bezida kortizon sekresiyasini sekinlashtiradi va kortizonning qondagi miqdori
me’yoriga tushadi. Shunday qilib, aksariyat gormonlar sekresiyasi periferik bezlar,
gipofiz va gipotalamus ishtirokida yuzaga chiqadigan “qayta-aloqa” tamoyilida

boshqariladi. Tabiiy sharoitda MNT bu boshqarilishni organizmning o‘zgarib
turuvchi ichki va tashki extiyojlariga moslashtiradi. Masalan, stress holatida miya
po‘stlog‘i va limbik tizimdan kelgan impulslar ta’sirida medial gipotalamusdan
kortikoliberin gipofizga ko‘proq o‘tib, adenogipofizdan AKTG sekresiyasini
kuchaytiradi. AKTG buyrak usti bezini rag‘batlantiradi va qonga ko‘proq
glyukokortikoidlar chiqariladi. Gipofiz oldingi bo‘lagi funksiyasining
boshqarilishida gipofizning qon bilan ta’minlanishi muhim o‘rin tutadi.
Gipotalamik sohadagi kapillyarlardan oqib ketadigan qon gipofizdagi darvoza
tomirlariga kelib, undagi hujayralarni yuvib o‘tadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.Almatov K.T. “Odam va hayvonlar fiziologiyasi” T.O‘zM.U.2004 y.
2. Babskiy Ye.B. «Odam fiziologiyasi», Toshkent, O‘qituvchi, 1972 y.
3.Klemesheva L,S,Ergashev M.S. “Yoshga oid fiziologiya”. T.O‘qituvchi,
1991
4.Voxidov R.T.Sodiqov K.S.“Bolalar va o‘smirlar fiziologiyasi”. T.
O‘qituvchi, 1997 yil.
5.Drejeniskaya I.A.“Endokrin sistemasining fiziologik asoslari” - M.: 1983 yil.
6.Farder D. A. “Fiziologiya podrostka”. M., 1988 g.
7.Rajamurodov.Z.T.Bozorov B.M “Odam va hayvonlar fiziologiyasidan
laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar”.SamDU nashri, 2004 y.
8.Rajamurodov Z.T., Rajabov A.E., Bozorov B.M. Odam va hayvonlar
fiziologiyasi. Toshkent, “FAN”, 2009 yil.
9.Nemilov A. B. “Endokrinologiya”. M.: Cel-xozgiz, 1968 yil.
10.Nuritdinov E.N. Odam fiziologiyasi, Toshkent, “Aloqachi”, 2005.
11.Kirshenblat. Ya. D. “Praktikum po endokrinologii”. M.: «V ы sshaya
shkola», 1969 yil.
12. Kabak Ya. M. “Endokrinologiya”,Nauka,1968 yil.
13. Safin M. G. “Garmonlar biokimyosi” – Samarqand.: SamDu nashri, 2005
14.Bozorov B.M. “Endokrinologiya” Uslubiy qo‛llanma, SamDU nashri,2010.
15.Bozorov B.M. “Endokrinologiya fanidan o‛tkaziladigan amaliy va
laboratoriya
mashg‛ulotlari” Uslubiy qo‛llanma, SamDU nashri, 2010 yil.
16. Ismayilova M.A. Endokrinologiya. O`quv qo`llanma. SamDU nashri, 2021
yil.

Gipofiz bezi tuzilishi, endokrinologik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Gipofiz bezi tuzilishi, endokrinologik xususiyatlari

Похожие документы