Global korrupsiya ijtimoiy madaniy inqiroz oqibati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	51.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Global korrupsiya ijtimoiy madaniy inqiroz oqibati

Купить

Global korrupsiya ijtimoiy madaniy inqiroz oqibati
REJA:
1. Korrupsiya tushunchasining ma’nosi va uning tarixiy ildizlari.
2. Dunyo bo’yicha korrupsiya holatining tasnifi. Korrupsiyaning
shakllari va sabablari. Korupsiyaning turlari
3. Dunyo va O’zbekistonda korrupsiyani bartaraf etish mexanizmlari.
Korrupsiya – taraqqiyotga to’siq Korrupsiya (lotincha “sorruptio ” – poraga
sotilish, aynish, tanazzul) – mansabdor shaxsning boyish maqsadida, o’z mansabi
bilan bog’liq vakolatlarini suiiste’mol qilishdan iborat jinoyatdir.
O’zbekistonning Birinchi Prezidenti korrupsiya jinoyatchiligining o’sishi
nafaqat islohotlar yo’liga jiddiy to’siq, balki o’tish davrida belgilangan
maqsadlarga erishishga bevosita tahdid tug’diradi, deya ta’kidlagan va Shu sababli,
mustaqil davlatimiz mavqyeini mustahkamlash maqsadida, bu illatning oldini olish
bo’yicha bir qator tavsiyalar bergan edilar. Korrupsiya jinoyati jamiyatimiz
farovonligi va iqtisodiy taraqqiyotimiz kushandasidirki, unga qarshi kurashishni
aslo susaytirmasligimiz lozim.
Davlatimiz rahbari Sh.M. Mirziyoyev Oliy Majlis palatalarining qo’shma
majlisidagi “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini mard va
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzuidagi
ma’ruzasida “Jamiyatimizda korrupsiya, turli jinoyatlarni sodir etish va
boshqa huquqbuzarlik holatlariga qarshi kurashish, ularga yo’l qo’ymaslik,
jinoyatga jazo, albatta, muqarrar ekani to’g’risidagi qonun talablarini
amalda ta’minlash bo’yicha qat’iy choralar ko’rishimiz zarur” , deb bejiz
ta’kidlamadi.
“Korrupsiya” tushunchasi qonunlar ishlab chiqish jarayoniga, qonunni
qo’llash amaliyotiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Shu sababdan ham, bu muammo na
faqat milliy davlatlarni, balki xalqaro tashkilotlarni ham tashvishlantirmoqda.
Hozirgi vaqtda kriminalist olimlar o’rtasidagi bahslarda, jinoyat, fuqarolik,
ma’muriy, mehnat, xo’jalik huquqi sohasidagi mutaxassislarning ilmiy ishlarida,
ommaviy axborot vositalarida “korrupsiya” iborasi turli ma’nolarda
qo’llanilmoqda, bu esa korrupsiya ijtimoiy-huquqiy hodisa bo’lib, poraxo’rlikning
o’ta salbiy ko’rinishidir, deb xulosa qilish imkonini beradi. Bu so’zni fuqarolarimiz
o’zaro muloqotda qo’llaydilar va bu so’z kundalik nutqda ham qulog’imizga tez-
tez chalinadigan bo’lib qoldi. Ba’zi manbalarda esa bu atama “iqtisodiyot
sohasidagi jinoyatlar” va “mansabdorlik jinoyatlari” kabi so’zlar bilan bir qatorda
qo’llanadi. Respublikamizda chop etilgan huquqiy adabiyotlar va maqolalarda ham
korrupsiya deyilganida, yuqori mansabdagi shaxslar tomonidan sodir etilgan
poraxo’rlik nazarda tutiladi.
Mamlakatimizda olib borilayotgan tub islohotlar sharoitida davlat qurilishi va
huquqiy siyosatning mazmun va mohiyatini aniqlashtirish, uning maqsad va

vazifalarini islohotlarning bugungi taraqqiyoti asosida shakllantirib borish, inson
manfaatlarini ta’minlashning strategik jihatdan yangi vositalar bilan bir qatorda,
ham taktik xususiyatga ega bo’lgan yangi usullarni qo’llash, shaxs hamda jamiyat
manfaatlarini yanada samaraliroq himoya qilish, korrupsiyaning oldini olishning
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish ehtiyoji vujudga kelishi bilan
belgilanadi.
Albatta, mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy
mexanizmi mustaqillikning dastlabki yillaridanoq yaratila boshlangan. Chunonchi,
Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 11 maydagi “Xususiy mulk va tadbirkorlikni
korrupsiya, reket va uyushgan jinoyatchilikning boshqa turlaridan himoya
qilishning tashkiliy chora-tadbirlari to’g’risida” gi, O’zbekiston
Respublikasining 2008 yil 19 iyuldagi “Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga (Nyu-York, 2003 yil 31
oktyabr) O’zbekiston Respublikasining qo’shilishi to’g’risida” gi Qonuni bu
boradagidastlabki normativ-huquqiy hujjatlardandir.
Xozirgi kunda korrupsiyaga qarshi kurashishning yangi va samarali huquqiy
mexanizmi yaratildi. Jumladan, korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solish maqsadida2017 yil 3 yanvarda O’zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida” gi Qonuni qabul
qilindi. Qonunning 3-moddasida asosiy tushunchalar berilgan bo’lib, unda
korrupsiya, korrupsiyaga oid huquqbuzarlik va manfaatlar to’qnaShuviga doir
tushunchalarga ta’rif berilib, bular, o’z navbatida, fuqarolarga korrupsiya,
korrupsiyaga oid huquqbuzarlikning nima ekanligi va ularning salbiy illat ekanligi
haqida ma’lumot beradi.
Qonunning 5-moddasida esa korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlat
siyosatining asosiy yo’nalishlari ko’rsatib o’tilgan bo’lib, ular: aholining huquqiy
ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan
murosasiz munosabatni shakllantirish, davlat va jamiyat hayotining barcha
sohalarida korrupsiyaning oldini olishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish,
korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarni o’z vaqtida aniqlash, ularga chek qo’yish,
ularning oqibatlarini, unga imkon beruvchi sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf
etish, korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarni sodir etganlik uchun javobgarlikning
muqarrarligi prinsipini ta’minlashdan iboratdir.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida javobgarlik belgilangan quyidagi
ijtimoiy xavfli qilmishlar korrupsiyaviy jinoyatlar hisoblanadi:Masalan,
o’zlashtirish yoki rastrata yo’li bilan talon-toroj qilish, jinoiy yo’l bilan topilgan
mulkni olish yoki o’tkazish, byudjet intizomini buzish, hokimiyat yoki mansab
vakolatini suiiste’mol qilish, hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga
chiqish, hokimiyat harakatsizligi, pora olish, pora berish; pora olish-berishda
vositachilik qilish, xizmatchini pora evaziga og’dirish, tovlamachilik yo’li bilan
haq berishni talab qilish, qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g’ayriinsoniy yoki
qadr-qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qo’llash, tergov qilishga
yoki sud ishlarini hal etishga aralashish, yolg’on guvohlik berish, jinoiy

faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, hokimiyatni suiiste’mol qilish,
hokimiyat vakolatidan tashqariga chiqish yoki hokimiyat harakatsizligi va
hokazolar.
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida” gi Qonunning muhim
ahamiyatli jihati Shundaki, unda korrupsiyaga qarshi kurashish bo’yicha faoliyatni
bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari haqida ma’lumot berilib, O’zbekiston
Respublikasi Bosh prokuraturasi, Milliy xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi,
Adliya vazirligi, Bosh prokuratura huzuridagi Soliq, valyutaga oid jinoyatlarga va
jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish departamenti, korrupsiyaga
qarshi kurashish bo’yicha faoliyatni qonun hujjatlariga muvofiq boshqa davlat
organlari ham amalga oshirishlari nazarda tutilgan.
Darhaqiqat, korrupsiyaga qarshi kurashishda aholining huquqiy ongi va
huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabatni shakllantirish, davlat organlari va boshqa tashkilotlar xodimlarining
huquqiy savodxonligini oshirish, ta’lim muassasalarida korrupsiyaga qarshi
kurashish sohasidagi huquqiy ta’lim va tarbiya masalalari Qonunning 16, 17, 18-
moddalarida o’z ifodasini topgan. Chunki huquqiy ong va huquqiy madaniyati
yuksak bo’lgan va huquqiy ta’lim va tarbiya jihatdan yetuk bo’lgan insonlar salbiy
illat bo’lmish korrupsiyaga yo’l qo’ymaydilar.
Ushbu Qonunning yana o’ziga xosligi, Qonunning 5-bobida korrupsiyaga oid
huquqbuzarliklarni aniqlash, ularga chek qo’yish, javobgarlikning muqarrarligi
nazarda tutilgan.
Haqiqatan ham, ushbu Qonun davlat va jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir
etuvchi mazkur illatga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmi sifatida xizmat
qiladi.
Korrupsiya va unga qarshi kurash borasidagi milliy-xalqaro huquqiy
normalar
Hozirgi zamon milliy va xalqaro huquqida tobora ko’p qo’llanilayotgan
atamalardan biri bu korrupsiyadir. Korrupsiya albatta bugun paydo bo’lgan illat
emas, u qadimdan buyon mavjud bo’lib kelmokda. Qadimgi yunon faylasufi
Aristotel Shunday degan:“Har qanday davlat tizimida qonunlar va boshqa
farmoyishlar orqali ishni Shunday tashkil qilish kerak-ki, unda mansabdor
shaxslarni noqonuniy yo’l bilan boyishiga yo’l qo’ymaslik lozim”. Fransuz
mutafakkiri Sharl Monteskye esa bu borada “Asrlar tajribasidan ma’lumki, har
qanday hokimiyat vakolatiga ega bo’lgan shaxs, uni suiiste’mol qilishga moyil
bo’ladi va u ma’lum bir maqsadga erishmaguncha Shu yo’nalishda yuradi” degan
fikrlarni bildirgan.
G’arbiy Yevropa davlatlarining keyingi tarixida ham korrupsiyaning turli
ko’rinishlari va korrupsion munosabatlarning avj olishi nafaqat tarixiy manbalarda
balki, o’sha davrning ilg’or yozuvchi faylasuflarining asarlarida ham o’z ifodasini
topgan. Xususan, Shekspirning “Venesiyalik savdogar”, “Qonga qon, jonga jon” ,
Dantening “Do’zax”, “Tozalovchi” kabi asarlarida ham yoritilgan. Dante
korrupsionerlarni do’zaxni eng qorong’i va eng chuqur joyiga tashlash kerak degan
fikrni bildirgan

Korrupsiyaning kelib chiqishi tarixi va rivojlanishi masalalarini Nikkolo
Makiavelli o’rganib, uni yo’talga qiyoslab Shunday degan edi, “Korrupsiyani ham
yo’talga o’xshab oldin aniqlash qiyin, ammo davolash oson, lekin bu kasalni
o’tkazib yuborsangiz uni aniqlash oson, ammo davolash qiyin”. Mana Shu
so’zlardagi haqiqatni bugungi kunda dunyo bo’yicha keng tarqalgan korrupsiya
ko’rinishlariga nisbatan ham qo’llash mumkin bo’ladi.
Ma’lumki “Korrupsiya” tushunchasi lotin tilidagi “corruptio” so’zidan
olingan bulib, mazmuni “buzish, sotib olish” ma’nosini beradi va uning
grammatik bir ildizli ma’nosi yana “korroziya” suzi ya’ni “chirish” yoki
“zanglash” degan mazmunni ham beradi. Shundan kelib chikib bu so’zni
ijtimoiy ko’rinishi hokimiyatni buzish, chiritish orkali sotib olish” degan
ma’noni beradi.
Milliy qonunchiligimizda mazkur atamaning aniq huquqiy ta’rifi mavjud
emas, biroq xalqaro huquqning ayrim manbalarida xususan, Korrupsiya
muammolari bo’yicha Yevropa Kengashi Guruhlarining 1-sessiyasi (1995 yil 22-
24 fevral, Strasburg)da “Korrupsiya”ga Shunday ta’rif berilgan.“Korrupsiya - pora
olish (o’ziga og’dirish), davlat yoki xususiy sohada muayyan vakolatga ega
bo’lgan shaxs, mansabdor shaxsning yoki xususiy sohada faoliyat yuritadigan
shaxs yoki mustaqil agentning o’z mansab vazifasidan yoki Shunga o’xshash
munosabatlardan kelib chiqadigan majburiyatlarini buzadigan, Shuningdek, o’zi
yoxud o’zga shaxslar manfaati uchun har qanday shakldagi afzalliklarga ega
bo’lish maqsadida ifodalangan xatti-harakat”.
Mansabdor yoki mansabdor bo’lmagan shaxslar tomonidan yuqorida nazarda
tutilgan xatti-harakatlar sodir etilishi oqibatida fuqarolarning huquqlari yoki qonun
bilan qo’riqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga ko’p
miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkaziladi.Shuningdek, “Korrupsiya –
mansabdor shaxs tomonidan muayyan harakat yoki harakatsizlik sodir etish
(etmaslik) evaziga moddiy manfaatdor qilayotgan shaxsning manfaatini ko’zlab
mansab vazifasini buzgan yoki buzmagan holda, turli shaklda moddiy qimmatliklar
olishi yoxud mulkiy naf ko’rishi.” (BMT mansabdor shaxslarining odob-axloq
Kodeksi 17.12.1979 y).
“Korrupsiya – shaxsiy manfaati yo’lida davlat hokimiyati vazifalarini
suiiste’mol qilishi (BMTning Korrupsiyaga qarshi xalqaro kurash bo’yicha axborot
hujjati).
Korrupsiya – bu shaxsiy manfaat uchun davlat hokimiyati mansab vazifasini
suiiste’mol qilish (Butunjahon banki hisoboti, 1997 y).
Bundan tashqari O’zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov
tomonidan ham mazkur turdagi jinoyat uchun Shunday ta’rif berilgandi:
“Jinoyatning yopiq va eng qabih turi bor. Bu – korrupsiya va poraxo’rlik.
Jinoyatning bu turi boshqaruv apparatini izdan chiqaribgina qolmay, bozor
asoslarini ham barbod etishi mumkin”.
“Korrupsiya, eng avvalo, uyushgan jinoiy tuzilmalarga madadkor bo’lish yoki
to’g’ridan-to’g’ri yordam berish uchun davlat xizmatining imkoniyatlaridan
foydalanishdir”.

Korrupsiyaga qarshi kurash ishlarini tashkillashtirish maqsadida Vazirlar
Mahkamasining 1992 yil 3 martdagi “O’zbekiston Respublikasi Prokuraturasi
tuzilmasida tashqi iqtisodiy faoliyat sohasidagi poraxo’rlik, o’g’irliklar va boshqa
suiiste’molchiliklarga qarshi kurash boshqarmasini tashkil etish to’g’risida”gi;
1994 yil 11 maydagi “Xususiy mulkchilik va tadbirkorlikni korrupsiya, reket va
uyushgan jinoyatchilikning boshqa ko’rinishlaridan himoya qilishning tashkiliy
chora-tadbirlari to’g’risida”gi; 1997 yil 28 maydagi “Korrupsiya, reket va
terrorizmga qarshi kurashni takomillashtirish ishlarini yanada rivojlantirish
to’g’risida”gi qarorlari qabul qilindi va ularning ijrosini ta’minlash yuzasidan
chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
BMT Rivojlanish Dasturining (“UN Development Program”) nazariy tahliliga
ko’ra korrupsiyani vujudga kelishida quyidagi omillar katta rol o’ynaydi: vakolat
yoki xokimiyatga, shaxsiy manfaat va o’zboshimchalik, hisobdorsizlik va
oshkorasizlik.
Jahon miqyosida quyidagi korrupsiyaga qarshi kurashish bo’yicha xalqaro-
huquqiy hujjatlarni alohida ta’kidlab o’tish lozimdir:
a) BMTning “Korrupsiyaga qarshi kurashish konvensiyasi”;
b) Yevropa Ittifoqining “Korrupsiya uchun jinoiy javobgorlik to’g’risidagi
Konvensiyasi;
v) Yevropa Ittifoqining “Korrupsiya uchun fuqaroviy javobgarlik
to’g’risida”gi Konvensiyasi;
g) Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi doirasida “Korrupsiyaga qarshi
siyosatning qonunchilik asoslari to’g’risida”gi model qonuni;
d) “Osiyo Taraqqiyot Banki va Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki Osiyo
va Tinch okeani korrupsiyaga qarshi harakat dasturi”;
Umuman olganda, korrupsiyani vujudga keltiruvchi shart-sharoitlarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
- o’tish davridagi qiyinchilik;
- ijro etish tizimining yomonlaShuvi;
- huquqiy nigilizm;
- jamiyatda insonlarning huquqiy madaniyati
- iqtisodiy aspektlar.
Dunyodagi mamlakatlarda korrupsiyaning mamlakat boshqaruvi, iqtisodiyoti
va boshqa sohalariga ta’sirini xalqaro nodavlat-notijorat “Transparency
International” - “Transperensi interneshnl” tadqiqotlariga asosan baholab kelinadi.
Shuningdek, “Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2003 yil 31 oktyabr kungi
Korrupsiyaga qarshi kurashish konvensiyasi (2003 yil 31 oktyabrda qabul qilingan
bo’lib, mazkur hujjat muqaddima hamda 8 ta bob, 71 ta moddadan iborat)ga
O’zbekiston Respublikasining qo’shilishi to’g’risida”gi 2008 yil 07 iyul kungi
O’RQ-158-sonli Qonuni qabul qilindi.
Qonunchilik tahlili korrupsiya bilan bog’liq qilmishlarga qarshi kurashish
faoliyatining huquqiy asoslari ko’proq O’zbekiston Respublikasining amaldagi
Jinoyat kodeksida o’z ifodasini topgan. Buni quyidagilarda ko’rishimiz mumkin:
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining “Korrupsiya bilan bog’liq
jinoyatlar”ni nazarda tutuvchi quyidagi moddalar:

1. O’zlashtirish yoki rastrata yo’li bilan talon-toroj qilish (167-modda) ;
2. Soxta tadbirkorlik (179-modda) ;
3. Soxta bankrotlik (180-modda) %;
4. Bojxona to’g’risidagi qonun hujjatlarini buzish (182-modda);
5. Soliqlar yoki boshqa majburiy to’lovlarni to’lashdan bo’yin tovlash
(184-modda);
6. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish (205-modda);
7. Hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish (206-
modda) ;
8. Mansab soxtakorligi (209-modda) ;
9. Pora olish (210-modda) ;
10. Pora berish (211-modda) ;
11. Pora olish-berishda vositachilik qilish (212-modda) ;
12. Tovlamachilik yo’li bilan haq - berishni talab qilish (214-modda );
13. Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish (243-modda) ;
14. Kontrabanda (246-modda) mavjud bo’lsada, xalqaro huquqda va
amaldagi qonunchiligimizda “Korrupsiya” tushunchasining o’ziga ta’rif
berilmagan. Ushbu moddalar korrupsiyaning mohiyatini nafaqat to’laligicha ochib
bera olmaydi, balki korrupsion harakatlarga yetarli darajada baho berishga imkon
yaratmaydi.
Afsuski amaldagi jinoyat qonunchiligida ko’pgina bugun mavjud bo’lgan
korrupsion qilmishlar uchun javobgarlik belgilanmagan. Masalan, ma’lum bir
siyosiy maqsadni amalga oshirish uchun yashirin mablag’lar yig’ish, biror bir
yuqori lavozimga ishga o’tish uchun mablag’ yoki boshqa haq to’lashni amalga
oshirish, tashkilotlarning aksiyalarini taqsimlashda yoki auksionlar o’tkazishda
“tanish-bilishchilik” qilish, ma’lum haq evaziga soliq yoki bojxona to’lovlarida
imtiyozlar yaratib berish, manfaatdor mansabdor shaxslar tomonidan o’z ta’sir
doirasidagi turli xo’jalik yurituvchi subyektlarni himoyasi ostiga olish Shular
jumlasiga kiradi.
Xulosa o’rnida Shuni aytishimiz mumkinki, korrupsiya murrakab ijtimoiy
hodisa bo’lib, unga qarshi kurashish uchun alohida choralarni qo’llash samarali
hisoblanmaydi. Ushbu faoliyat kompleks-majmuaviy tarzda amalga oshirilishi
lozim. Bundan tashqari, korrupsiyaga qarshi kurashish faoliyatining maqsadi va
obyekti sifatida alohida olingan korrupsioner emas, balki ushbu xatti-harakatlarni
amalga oshirishga sharoit yaratib beruvchi holatlarini bartaraf qilish va profilaktik
oldini olish choralarida namoyon bo’ladi.
1. Korrupsiyaga qarshi kurash siyosati va amaliyoti haqida tushuncha.
Korrupsiya – mansab mavqyeidan shaxsiy maqsadlarda foydalanish bilan bog’liq
bo’lgan jinoyat. Korrupsiya faoliyati xufyona iqtisodiyotning asosiy turlaridan biri
hisoblanadi. Aksariyat hollarda korrupsiya deganda davlat amaldorlari tomonidan
shaxsiy maffatlarni ko’zlab, boylik orttirish maqsadida fuqarolardan pora olish,
qonunga xilof pul daromadlarini qo’lga kiritish tuShuniladi. Ammo, umuman
olganda, davlat amaldorlarigina emas, balki, masalan, firmalarning menejerlari
ham korrupsiyaga doir munosabatlarning ishtirokchilari bo’lishi; pora pul bilan
emas, balki boshqa shaklda berilishi mumkin; korrupsiyaga doir munosabatlarning

tashabbuschilari ba’zan davlat amaldorlari emas, balki tadbirkorlar hisoblanadi.
Etimologik jihatdan “korrupsiya” atamasi “buzish, pora evaziga og’dirish” degan
ma’noni anglatadigan lotincha “corruptio” so’zidan kelib chiqqan. Yuridik
ensiklopediya mualliflarining ta’kidlashicha, “korrupsiya– mansabdor shaxslar
tomonidan ularga berilgan huquqlar va hokimiyat imkoniyatlaridan shaxsiy boylik
orttirish uchun foydalanishda ifodalanuvchi siyosat yoki davlat boshqaruvi
sohasidagi jinoiy faoliyat”. “Yuridik atamalar qomusiy lug’ati”da korrupsiya
tushunchasiga“davlat funksiyalarini bajarish vakolatiga ega bo’lgan (yoki ularga
tenglashtirilgan) shaxslarning noqonuniy tarzda moddiy va boshqa boyliklar,
imtiyozlarni olishda o’z maqomi va u bilan bog’liq imkoniyatlardan foydalanishi,
Shuningdek, bu boylik va imtiyozlarni jismoniy yoki yuridik shaxslar qonunga
xilof ravishda egallashiga imkon berishi”, deb ta’rif berilgan. Yana boshqa
adabiyotlarda e’tirof etilishicha, korrupsiya atamasi “siyosat yoki davlat
boshqaruvi sohasidagi jinoiy faoliyat bo’lib, mansabdor shaxslar o’zlariga berilgan
huquqlar va hokimiyat imkoniyatlaridan shaxsiy boyish maqsadida
foydalanishidan iborat”, deb tavsiflangan. 1979 yil 17 dekabrda qabul qilingan
Huquqiy tartibotni saqlash bo’yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor kodeksida:
“Korrupsiya tushunchasi milliy huquqda belgilanishi lozim”, deb qayd etilgan,
lekin mazkur hodisaning namunaviy ta’rifi keltirilgan: “...mansabdor shaxs o’z
mansab vakolatlari sohasida har qanday shakldagi haq evaziga mazkur haqni
beruvchining manfaatlarida, lavozim yo’riqnomasi qoidalarini buzgan holda yoki
buzmasdan muayyan harakatlarni bajarishi yoki harakatsizligi”. BMTning xalqaro
miqyosda korrupsiyaga qarshi kurash bo’yicha Ma’lumotida Shunday deyilgan:
“Korrupsiya – bu shaxsiy maqsadlarda naf ko’rish uchun davlat hokimiyatini
suiiste’mol qilish”. Korrupsiya tushunchasiga berilgan Shunga o’xshash ta’rifga
Jahon bankining hozirgi dunyoda davlatning roliga bag’ishlangan hisobotida ham
duch kelish mumkin: korrupsiya – bu “shaxsiy naf ko’rish yo’lida davlat
hokimiyatini suiiste’mol qilish”.
BMTning korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi hujjatlari :
1) “Huquqiy tartibotni saqlash bo’yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor
Kodeksi” (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1979 yil 17 dekabrda
qabul qilingan);
2) Huquqiy tartibotni saqlash bo’yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor
Kodeksini samarali amalga oshirilishi uchun rahbariy prinsiplar (BMTning
Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi rezolyusiyasi bilan 1989 yil 24 mayda qabul
qilingan);
3) Davlat mansabdor shaxslarining Xalqaro xulq-atvor kodeksi (BMT Bosh
assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1996 yil 12 dekabrda qabul qilingan);
4) BMTning Xalqaro tijorat operasiyalarida korrupsiya va poraxo’rlikka
qarshi kurash to’g’risidagi Deklarasiyasi (BMT Bosh assambleyasining
Rezolyusiyasi bilan 1996 yil 16 dekabrda tasdiqlangan);
5) Terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash to’g’risidagi xalqaro
konvensiya (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1999 yil 9 dekabrda
qabul qilingan);

6) BMTning Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to’g’risidagi
Konvensiyasi (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 2000 yil 15
noyabrda qabul qilingan);
7) BMT Forumining ofshorlar bo’yicha Kommyunikesi (Kayman orollari,
2000 yil 30-31 mart);
8) BMT Bosh kotibining korrupsiyaga oid ma’ruzasi (Vena, 2001 yil 8-17
may);
9) Korrupsiyaga qarshi kurash bo’yicha chora-tadbirlar to’plami (2001 yil
iyun);
10) Korrupsiyaga qarshi kurash choralari. Pulni tozalashga qarshi kurash
choralari. Jinoyatchilik va odil sudlov: XXI asr chorloviga javoblar to’g’risidagi
Vena deklarasiyasini amalga oshirish harakat Rejasi (BMT Bosh assambleyasining
Rezolyusiyasi bilan 2002 yil 15 aprelda qabul qilingan)
11) BMTning Korrupsiyaga qarshi kurash to’g’risidagi Konvensiyasi (BMT
Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 2003 yil 31 oktyabrda qabul qilingan).
Yevropa Kengashi va Yevropa Ittifoqining korrupsiyaga qarshi kurash
borasidagi hujjatlari :
1)Yevropa Kengashining korrupsiya uchun jinoiy javobgarlik to’g’risidagi
Konvensiyasi (Strasburg, 1999 yil 27 yanvar);
2)Yevropa Kengashining korrupsiya uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlik
to’g’risidagi Konvensiyasi (Strasburg, 1999 yil 9 sentyabr);
3)Yevropa Kengashining jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni tozalash,
aniqlash, olib qo’yish va musodara qilish to’g’risidagi Konvensiyasi (Strasburg,
1990 yil 8 noyabr);
4)Korrupsiyaga qarshi kurashning yigirmata prinsipi (Yevropa Kengashi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan 1997 yil 6 noyabr);
5)Davlat xizmatchilari uchun Model xulq-atvor kodeksi (Yevropa Kengashi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan 2000 yil 11 may);
6)Siyosiy partiyalarni va saylov kampaniyasini moliyalashtirishda
korrupsiyaga qarshi yagona qoidalar (Yevropa Kengashi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan qabul qilingan 2003 yil 8 aprel);
7)Moliyaviy tizimdan pulni tozalash maqsadlarida foydalanishga yo’l
qo’ymaslik to’g’risidagi YeI Direktivasi (1991 yil 10 iyun);
8)Pulni tozalashga qarshi Parij deklarasiyasi (Yevropa Ittifoqining pulni
tozalashga qarshi parlamentar konferensiyasining Yakuniy deklarasiyasi 2002 yil 8
fevral).
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi doirasida korrupsiyaga qarshi kurash
borasida qabul qilingan hujjatlar:
1)Jinoyatchilikka qarshi kurashda Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligiga
ishtirokchi-davlatlarning hamkorligi to’g’risidagi KeliShuvi (Moskva, 1998 yil 25
noyabr);
2)“Korrupsiyaga qarshi siyosatning qonunchilik asoslari to’g’risida”gi
Namunaviy qonuni (MDH Parlamenlararo assambleyasining XXII plenar
yig’ilishida qabul qilingan 2003 yil 15 noyabr);

3)“Korrupsiyaga qarshi kurash to’g’risida”gi Namunaviy qonuni (MDH
Parlamenlararo assambleyasining XIII plenar yig’ilishida qabul qilingan 1999 yil 3
aprel);
4)“G’ayriqonuniy yo’ldan olingan daromadlarni legallashtirishga qarshilik
qilish to’g’risida”gi Namunaviy qonuni (MDH Parlamenlararo assambleyasining
XII plenar yig’ilishida qabul qilingan 1998 yil 8 dekabr);
5)“Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to’g’risida”gi tavsiyaviy
qonunchilik akti (MDH Parlamenlararo assambleyasining qarori bilan qabul
qilingan 1996 yil 2 noyabr).
6) Jinoiy daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga
qarshi kurashish bo’yicha Yevrosiyo guruhi to’g’risidagi Bitim (Moskva, 2011 yil
16 iyun).
FATF tashkilotining korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi hujjatlari :
1) FATFning qirqta tavsiyasi (2003 yil 20 iyun tahriri);
2) FATFning qirqta tavsiyasiga tuShuntirish (2003 yil);
3) FATFning pulni tozalashga qarshi kurash bo’yicha xalqaro hamkorlikka
to’siq bo’layotgan yigirma beshta asosiy mezoni (2003 yil);
4) Terrorizmni moliyalashtirish bilan bog’liq operasiyalarni aniqlash bo’yicha
moliyaviy tashkilotlar uchun FATF tavsiyalari (2002 yil)
5) Ommaviy qirg’in qurollarni tarqalishini moliyalashtirish, terrorizmni
moliyalashtirish, pullarni legallashtirishga oid xalqaro standartlar (2012).
Boshqa xalqaro tashkilotlarning korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi
hujjatlari :
1) Ish yuzasidan xalqaro operasiyalarni amalga oshirishda chet ellik davlat
mansabdor shaxsi tomonidan pora berishga qarshi kurash to’g’risidagi Konvensiya
(Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OESR) tomonidan qabul qilingan
1997 yil 21 noyabr);
2) Korrupsiyaga qarshi kurash to’g’risidagi Amerikaaro konvensiyasi
(Karakas, 1996 yil 29 mart);
3) Adliya va xavfsizlik organlari xodimlariga nisbatan korrupsiyaga qarshi
kurash va ularning vijdonli va pok bo’lishini ta’minlash choralari bo’yicha
umumiy tavsiyalar (Korrupsiyaga qarshi kurash masalalari bo’yicha Global forum,
Vashington, 1999 yil 24-26 fevral).
BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi. Korrupsiyaga qarshi kurash
borasidagi eng asosiy xalqaro hujjat bu – Shubhasiz, BMTning Korrupsiyaga
qarshi konvensiyasi hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi mazkur xalqaro hujjatni
ratifikasiya qilgan: O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisi Qonunchilik palatasi
tomonidan “BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga O’zbekiston
Respublikasining qo’shilishi to’g’risida”gi Qonuni 2008 yil 24 iyunda qabul
qilindi va 2008 yil 27 iyunda O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisi Senati
tomonidan ma’qullandi va 2008 yil 28 avgustdan e’tiboran kuchga kirdi. BMTning
Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi muqaddima hamda 8 ta bob, 71 ta moddadan
iborat bo’lib, 1-bobda (1-4) umumiy qoidalar, 2-bobda (5-14) korrupsiyaning
oldini olish choralari, 3-bobda (15-42) jinoyatchilik va huquqni muhofaza qilish

faoliyati, 4-bobda (43-50) xalqaro hamkorlik, 5-bobda (51-59) aktivlarni qaytarish
bo’yicha choralar, 6-bobda (60-62) texnik yordam va ma’lumot almashinuvi, 7-
bobda (63-64) amalga oshirish mexanizmlari, 8-bobda (65- 71) yakuniy qoidalar
aks etgan. O’zbekiston Respublikasi mazkur konvensiyaga bir nechta bildirishlar,
bayonotlar va shartlar bilan qo’shilgan. Jumladan, Qonunning 1-bandiga ko’ra,
O’zbekiston Respublikasi Konvensiya 6-moddasining 3-bandi bo’yicha
O’zbekiston Respublikasining Bosh prokuraturasi, Ichki ishlar vazirligi, Milliy
xavfsizlik xizmati va Adliya vazirligi korrupsiyaning oldini olish bo’yicha aniq
chora-tadbirlar ishlab-chiqish va ularni amalga oshirishda boshqa Ishtirokchi -
davlatlarga yordam ko’rsatishi mumkin bo’lgan organlar sifatida belgilanganligi
bildirilgan. Bu qoida Konvensiyaning 6-moddasi 3-bandidagi har bir ishtirokchi
Davlat BMTning Bosh kotibiga korrupsiyaning oldini olish bo’yicha aniq chora-
tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda boshqa ishtirokchi Davlatlarga
yordam berishi mumkin bo’lgan organ yoki organlarning nomi va manzilini xabar
qiladi, degan talablariga to’la javob beradi. Qonunning 2-bandiga ko’ra,
Konvensiya 42-moddasining 1 va 3-bandlari bo’yicha 15-19, 21, 22- moddalarda,
23-moddaning 1-bandida, 24, 25, 27-moddalarda nazarda tutilgan qilmishlar milliy
qonunchilikka muvofiq jinoiy jazolanadigan qilmish ekanligi va ularga nisbatan
O’zbekiston Respublikasining yurisdiksiyasi tatbiq etilishligi bayon etilgan.
Konvensiyaning 15-moddasi “Milliy ommaviy mansabdor shaxslarni pora evaziga
og’dirish”; 16-moddasi “Xorijiy ommaviy mansabdor shaxslarni va ommaviy
xalqaro tashkilotlarning mansabdor shaxslarini pora evaziga og’dirish”; 17-
moddasi “Ommaviy mansabdor shaxs tomonidan mol-mulk talon-toroj qilinishi,
noqonuniy o’zlashtirilishi yoki ko’zda tutilmagan maqsadlarda ishlatilishi”; 18-
moddasi “G’arazli maqsadlarda mavqyeidan foydalanish”; 19-moddasi “Xizmat
mavqyeining suiiste’mol qilinishi”; 21- modda “Xususiy sektorda pora evaziga
og’dirish”; 22-moddasi “Xususiy sektorda mulkning talon-toroj qilinishi”; 23-
moddasi 1-bandi “Jinoiy yo’l bilan topilgan daromadlarni legallashtirish”; 24-
moddasi “Yashirish”; 25-moddasi “Odil sudlovning amalga oshirilishiga to’sqinlik
qilish”; 27-moddasi “Ishtirok va suiqasd” deb nomlangan. Ushbu xatti-harakatlar
O’zbekiston jinoyat qonunchiligi bo’yicha ham jinoiy qilmish sifatida baholanadi
va amaldagi jinoyat qonunida bunday qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Qonun mazmuniga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Konvensiyaning
“Noqonuniy tarzda boylik orttirilishi”ni jinoyat deb baholagan 20-moddasi va
“Yuridik shaxslarning javobgarligi”ni nazarda tutuvchi 26-moddasiga
qo’shilmagan. Qonunning 3-bandiga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Konvensiya
44-moddasi 6-bandining “ a ” kichik bandiga muvofiq, ushbu Konvensiyadan
korrupsiya jinoyatlari sodir etgan shaxslarni tutib topshirish masalalarida ushbu
Konvensiyaning boshqa Ishtirokchi-davlatlari bilan o’zarolik asosida hamkorlik
qilish uchun huquqiy asos sifatida foydalanishligini bildirgan. Qonunning 4-
bandiga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Konvensiyaning 46-moddasi 13-bandi
bo’yicha “ O’zbekiston Respublikasining Bosh prokuraturasi o’zaro huquqiy
yordam ko’rsatish to’g’risidagi iltimoslarni olish va bajarish yoki bunday
iltimoslarni bajarish uchun O’zbekiston Respublikasining boshqa vakolatli
organlariga yuborishga javobgar bo’lgan markaziy organ ” ekanligini, 14-bandi

bo’yicha “ O’zaro huquqiy yordam to’g’risidagi iltimoslarni yuborishda o’zbek, rus
va ingliz tillari maqbul tillar sifatida belgilanishligi ” bildirilgan. Konvensiyaning
66-moddasi 2-bandi qoidalariga e’tibor beradigan bo’lsak, O’zbekistonning bu
pozisiyasi tegishli asosga ega ekanligiga amin bo’lamiz. Ya’ni, bu bandda ikki
yoki undan ortiq ishtirokchi davlatlarning Konvensiyani sharhlash yoki qo’llash
bilan bog’liq har qanday kelishmovchiligi munozaralar olib borish yo’li bilan, yoki
arbitraj yo’li bilan hal etilishi, kelishmovchiliklar bu yo’sinda o’z yechimini
topmagan taqdirda davlatlardan birining Xalqaro Sudga murojaat etishi orqali bir
qarorga kelishi mumkinligi belgilangan. Fikrimizcha, bir necha xalqaro hujjatlar
zamirida yuzaga kelgan va uning standartlariga javob bera oladigan
Konvensiyaning moddalari yuzasidan bunday kelishmovchiliklar yuzaga kelishi
ehtimoldan uzoq va har bir mamlakat Konvensiya talablarini unga qo’shilishi
oldidan ko’p martalab o’rganib chiqqan va mazmun hamda talablaridan to’la
xabardor bo’lgan bo’ladi. O’zbekiston o’zini ushbu qoida bilan bog’liq emas deb
hisoblashining ham huquqiy asosi mavjud. Sababi, Konvensiyaning aynan Shu
moddasi 3-bandida har qanday ishtirokchi davlat uning 2-bandini o’ziga taalluqli
yoki aksinchaligi haqida bildirishni bayon etish huquqiga ega ekanligi huquqiy
mustahkamlangan. Mansab mavqyeini suiiste’mol qilish shakllari juda rang-barang
bo’lgani bois, turli mezonlarga ko’ra korrupsiyaning har xil turlari farqlanadi.
Korrupsiyani bir nechta asosiy turlarga ajratish mumkin:
1) subyektlarning maqomiga ko’ra:
a) hokimiyat organlaridagi korrupsiya;
b) xususiy sektordagi korrupsiya;
v) siyosatdagi korrupsiya yoki siyosiy korrupsiya;
2) darajasiga ko’ra:
a) quyi darajadagi korrupsiya;
b) yuqori darajadagi korrupsiya;
v) vertikal korrupsiya;
3) ijtimoiy xavflilik darajasiga ko’ra:
a) korrupsiya – qilmish;
b) korrupsiya – jinoyat.
Korrupsiyaning ko’rsatilgan turlarini mufassalroq ko’rib chiqamiz. Hokimiyat
(ijroiya, vakillik va sud) organlaridagi korrupsiya hozirgi vaqtda jahonning deyarli
barcha mamlakatlari, Shu jumladan O’zbekistondagi muhim muammolardan biri
hisoblanadi. Bu turdagi korrupsiya jinoyatlarining o’ziga xos xususiyati Shundan
iboratki, ularni o’zlari qonunga rioya etishlari va uni muhofaza qilishlari lozim
bo’lgan kishilar sodir etadilar. Aksariyat mamlakatlarda bu jinoyatlar keng
tarqalganligi, davlat apparati xodimlari korrupsiya domiga ilinganligi mazkur
mamlakatlarning qonunchilarini poraxo’rlik, mansab mavqyeini suiiste’mol qilish
va boshqa xavfli mansabdorlik jinoyatlariga qarshi qat’iy choralar ko’rishga va,
aksincha, amaldorlarning uncha xavfli bo’lmagan va ko’proq darajada tarqalgan
jinoyatlariga jiddiy e’tibor bermaslikka (masalan, uncha qimmat turmaydigan
sovg’a olish jinoyat hisoblanmaydi) majbur qilayotir. Nodavlat tashkilotlaridagi
yoki xususiy sektordagi korrupsiya hozirgi vaqtda ancha keng tarqalgan. Tashkilot
(tijorat yoki jamoat tashkiloti) rahbari uning ustavda belgilangan vazifalariga qat’iy

rioya etishi lozim, lekin u, davlat amaldori kabi, o’ziga qarashli bo’lmagan
resurslarni o’z shaxsiy manfaatlarida yoki ikkinchi tomon foydasiga tasarruf etishi,
tashkilot manfaatlariga zid bo’lgan harakatlarni sodir etishi mumkin. Bunga
kundalik hayotdan misollar: tijorat banklarida maqsadi pul olish va g’oyib
bo’lishdan iborat bo’lgan loyihalarga pora evaziga kreditlar berilishi; turli mulk
shakliga mansub bo’lgan korxonalarda davlat va korxona zarariga moddiy
boyliklar (vino-aroq yoki neft-kimyo mahsulotlari va sh.k.)ni pora evaziga arzon
narxlarda olish va h.k.
Ayrim tadqiqotchilar siyosiy korrupsiyani korrupsiya jinoyatlarining alohida
turi sifatida ajratadilar. Korrupsiyaning uchta asosiy shaklini ajratishni taklif qiladi:
1.Siyosiy. Mansabdor shaxs yuzaga kelgan qarindosh-urug’chilik
munosabatlari tufayli qonunga zid harkat qiladi.
2.Jinoyat faoliyati bilan bog’liq bo’lib, mansabdor shaxslarni sotib olishga
asoslangan. Ular esa mukofot puli olish evaziga g’ayoriqonuniy xizmatlar
ko’rsatadi.
3.Taraflardan biri o’ziga eng qulay tartib vujudga keltirish uchun jinoyatga
mansabdor shaxslarning tegishli toifalarini izchillik bilan jalb etishni nazarda
tutadi. Korrupsiyaning bu shakli uyushgan jinoyatchilik bilan mustahkam
bog’langan bo’lib, mansabdor shaxslarga nisbatan sotib olish, provakasiya qilish
va tahdid solishni anglatadi.
Siyosiy korrupsiyaning ayniqsa ko’p uchraydigan shakllari pora olish va pora
berish hisoblanadi. Keyingi o’rinda saylov huquqini amalga oshirish chog’ida
siyosat subyektlarini pora evaziga og’dirish turadi.
Faoliyat ko’rsatish darajalariga ko’ra:
- quyi darajadagi;
- yuqori darajadagi;
- vertikal korrupsiya farqlanadi.
Quyi darajadagi korrupsiya hokimiyat va boshqaruv organlarining o’rta va
quyi darajalarida ayniqsa keng tarqalgan bo’lib, amaldorlar va fuqarolarning
muntazam o’zaro aloqasi bilan bog’liq (ro’yxatdan o’tkazish, jarimalar,
lisenziyalash, turli ruxsatnomalar olish va sh.k.).
Yuqori darajadagi korrupsiya hokimiyat organlarida ishlaydigan siyosatchilar,
oliy martabali amaldorlarni qamrab oladi va juda katta qimmatga ega bo’lgan
qarorlar qabul qilish bilan bog’liq (qonunlarni ilgari surish va qabul qilish, davlat
buyurtmalari, mulk shakllarini o’zgartirish va sh.k.). Aksariyat hollarda korrupsiya
bitimidan manfaatdor bo’lgan ikkala tomon ayni bir davlat hokimiyati organida
ishlaydi. Masalan, quyi turuvchi davlat organining amaldori o’zining yuqori
turuvchi boshlig’iga u pora beruvchining korrupsion harakatlariga homiylik qilishi
yoki qo’shimcha mablag’lar, resurslar, vakolatlar berishi uchun pora beradi.
Korrupsiyaning pora olish va xizmat mavqyeini suiiste’mol qilish kabi
odatdagi shakllaridan tashqari, korrupsiya amalda namoyon bo’lishining quyidagi
shakllarini farqlash mumkin:
- mansabdor shaxslar, davlat xizmati xodimlari, deputatlar tijorat faoliyatida
shaxsiy yoki korporativ naf ko’rish uchun bevosita ishtirok etishi;

- davlat pul mablag’larini o’zlashtirish niyatida tijorat tuzilmalariga o’tkazish
uchun o’z xizmat mavqyeidan foydalanish;
- o’z korporativ (siyosiy, diniy, milliy va sh.k.) guruhiga davlat resurslari
hisobidan imtiyozlar berish;
- shaxsiy yoki korporativ naf ko’rish maqsadida ommaviy axborot
vositalariga tazyiq o’tkazish uchun o’z xizmat mavqyeidan foydalanish;
- mansabdor shaxslar va davlat xizmati xodimlari shaxsiy boyish maqsadida
tijorat tuzilmalarida soxta shaxslardan va qarindoshlaridan foydalanishi;
- shaxsiy yoki korporativ naf ko’rish maqsadida axborotni manipulyasiya
qilish (buzib ko’rsatish, bermaslik, berish muddatlarini cho’zish va sh.k.) uchun
xizmat mavqyeidan foydalanish;
- tor gruppaviy manfaatlarda normativ hujjatlar qabul qilish haqidagi
qarorlarni ilgari surish;
- ayrim nomzodlarning saylov fondlariga davlat moliyaviy va moddiy
resurslarini taqdim etish.
AQShda korrupsiyaning “kikbeking” degan shakli ancha keng tarqalgan.
Uning sxemasi juda sodda: jinoiy til biriktirish ishtirokchilari muayyan narxlarda
bitim tuzishga og’zaki kelishadilar, rasmiy bitimni esa balandroq narxlarda
imzolaydilar. Tafovutning bir qismi bitimga ruxsat bergan mansabdor shaxslarga
topshiriladi, ya’ni yashirin pora beriladi. Pora olishning mazkur shakli so’nggi
yillarda O’zbekistonda ham qo’llanilmoqda.
Korrupsiya jinoyati nafaqat xufyona, balki korrupsiyaga doir munosabatlarga
kirishgan tomonlarning o’zaro keliShuviga binoan sodir etiladi. Aksariyat hollarda
u tegishli hokimiyat organlariga shikoyat berilishiga sabab bo’lmaydi, chunki
g’ayriqonuniy keliShuvdan ikkala tomon ham naf ko’radi. Hatto pora so’rash
hollari ustidan ham kamdan-kam holda shikoyat qilinadi, chunki odamlar
korrupsiyaga qarshi kurash jarayoniga ishonchsizlik bilan qaraydilar. Buning
uchun milliy va xorijiy tajriba bilan bog’liq bo’lgan muayyan obyektiv va
subyektiv asoslar mavjud. Korrupsiya harakatlari odatda davlat faoliyatining
mutaxassis bo’lmagan kishilar tuShunishi ancha qiyin bo’lgan o’ziga xos turlarida
sodir etiladi. Korrupsiya o’ta moslaShuvchan jinoyatdir. U vaziyatga qarab
tinimsiz o’zgaradi va takomillashib boradi. Shu bois bu hodisa haqida to’liq,
mukammal yoki hyech bo’lmasa reprezentativ ma’lumotlar mavjud emas.
2. Korrupsiyaga qarshi kurash tarixi. Korrupsiya tarixi insoniyat tarixi kabi
ko’hnadir. Qadimgi yunon faylasufi Aristotel Shunday degan edi: “Har qanday
davlat tuzumida eng muhimi – bu qonunlar va tartib-qoidalar vositasida ishni
Shunday tashkil etishki, mansabdor shaxslar qing’ir yo’l bilan boylik orttira
olmasin”. Pora olish va berish Qadimgi Rimda amal qilgan 12 jadval qonunlarida
tilga olingan. Ibtidoiy va ilk sinfiy jamiyatlarda kohinga, qabila oqsoqoliga yoki
harbiy boshliqqa muayyan imtiyozni qo’lga kiritish uchun haq to’lash tabiiy bir hol
sifatida qaralgan. Davlat apparatining murakkablaShuvi va professionallaShuviga
qarab vaziyat o’zgarib borgan. Oliy martabali amaldorlar quyi turuvchi
“xizmatchilar” faqat tayinlangan maosh bilan qanoatlanishlarini talab qilganlar.
Quyi daraja amaldorlar esa, aksincha, o’z xizmat vazifalarini bajarganlik uchun
arzgo’ylardan yashirincha qo’shimcha haq olishni (yoki talab qilishni) ma’qul

ko’rganlar. Korrupsiya haqidagi eng qadimgi qaydlardan biriga qadimgi Bobilning
mixxatda yozilgan bitiklarida duch kelingan. Miloddan avvalgi uchinchi ming
yillikning o’rtalariga taalluqli bo’lgan matnlarda aytilishicha, Shumer podshosi
Urukagin o’sha zamonlardayoq qonunga xilof haq olishga ruju qo’ygan sudyalar
va amaldorlarning qonunbuzarliklariga chek qo’yish muammosini yechish
yo’llarini izlagan. Shunga o’xshash masalalarga qadimgi Misr hukmdorlari ham
duch kelgan. Arxeologik tadqiqotlar jarayonida topilgan hujjatlar miloddan avvalgi
597-538 yillarda, yahudiylar Bobil podshosi tomonidan asirga olinganidan keyingi
davrda, Iyerusalimda korrupsiya ayniqsa avj olganidan dalolat beradi. Professional
davlat amaldorlari hali mavjud bo’lmagan antik jamiyatlar tarixining ilk
bosqichlarida (qadimgi yunon shahar-davlatlari, respublika Rimi) korrupsiya
deyarli bo’lmagan. Bu hodisa antik davr tanazzulga yuz tutgan bosqichdagina
vujudga kelgan. Bu davrda korrupsiya domiga ilingan davlat amaldorlari haqida:
“U boy viloyatga kambag’al bo’lib kelib, kambag’al viloyatdan boy bo’lib ketdi”,
deyishgan. Ayni Shu davrda rim huquqida “corrumpire” degan maxsus atama
paydo bo’lgan, u “buzish”, “pora evaziga og’dirish” iboralarining sinonimi
hisoblangan va mansab mavqyeini suiiste’mol qilishning har qanday ko’rinishlarini
ifodalashga xizmat qilgan. Markaziy hukumat hokimiyati zaif bo’lgan joylarda
(masalan, ilk o’rta asr davrida Yevropada) xizmat mavqyeidan aholidan o’z
cho’ntagiga haq undirish uchun foydalanish aksariyat hollarda umum e’tirof
etilgan me’yorga aylangan. Davlat markazlashgani sari u fuqarolarning
mustaqilligini qattiqroq cheklagan va Shu tariqa quyi va oliy bo’g’in amaldorlariga
qattiq nazoratdan qutulishni istagan fuqarolar foydasiga qonunni xufyona buzishga
turtki bergan. Korrupsiya domiga ilingan amaldorlarni boshqalarga dars bo’lsin
uchun olomon ko’z o’ngida jazolashlar odatda hyech qanday samara bermagan,
chunki amaldan chetlatilganlar (lavozimidan olinganlar yoki qatl etilganlar) o’rnini
yangi poraxo’rlar egallagan. Markaziy hokimiyat amaldorlar faoliyati ustidan yalpi
nazorat o’rnatish uchun odatda zarur kuch va vositalarga ega bo’lmagani bois, u
korrupsiyaning o’ta xavfli ko’rinishlarinigina jazolash bilan kifoyalangan.
Qonun korrupsiyaga qarshi kurash sohasida davlat siyosatining asosiy
yo’nalishlarini keltirib o’tadi:
 aholining huquqiy savodxonligi va huquqiy madaniyatini oshirish, jamiyatda
korrupsiyaga nisbatan toqatsizlikni shakllantirish;
 davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida korrupsiyadan ogohlantirish
bo’yicha choralarni amalga oshirish;
 korrupsion huquqbuzarliklarni o’z vaqtida aniqlash, ular oqibatlari, sabablari
va keltirib chiqargan sharoitlarni bartaraf etish hamda korrupsion huquqbuzarliklar
sodir etilgani uchun muqarrar jazolash tamoyilini tadbiq etish.
Hujjatda davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyadan ogohlantirish bo’yicha
choralarni keltirib o’tadi. Jumladan, davlat organlari faoliyatining ochiqligi va
hisobdorligini ta’minlash, parlament va jamoatchilik nazorati, mansabdor shaxslar
faoliyati sifatini baholash hamda ishga qabul qilish va mansab pillapoyalaridan
ko’tarilishda ochiqlik va xolislik tamoyili asosida tanlovli saralashlarni olib borish
tizimlarini joriy etish belgilangan. Davlat organlari xodimlarining huquqiy maqomi

aniqlanib, ularning ijtimoiy himoyasi, moddiy ta’minoti, har tomonlama
rag’batlantirish choralari ko’riladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va tadbirkorlik sohalarida korrupsiyadan
ogohlantirish bo’yicha choralar qatoridan esa ma’muriy va byurokratik to’siqlarni
bartaraf etish, ro’yxatga olish, ruxsat berish va lisenziyalash jarayonlarini
soddalashtirish va tezkorligini oshirish, davlat organlarining nazorat-tekshiruv
vakolatlarini optimallashtirish hamda ular va tadbirkorlik subyektlari o’rtasida
o’zaro munosabatlarning masofaviy shakllarini joriy etish belgilangan.
Ma’muriy jarayonlar sohasida korrupsiyadan ogohlantirish choralari
ro’yxatiga ularning batafsil reglamentini belgilash, ushbu jarayonlarni
soddalashtirish va byurokratik rasmiyatchiliklarga yo’l qo’ymaslik kiritilgan.
Qonunda davlat organi xodimi biror bir shaxs tomonidan uni korrupsion
huquqbuzarlikni sodir etishga da’vat qilish holati, Shuningdek, boshqa ishchilar
tomonidan Shu kabi holatlarning amalga oshirilishi bo’yicha unga oshkor bo’lgan
ma’lumotlarni o’z rahbari yoki huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat
etishi belgilangan. Mazkur majburiyatlarning bajarilmasligi qonunchilikka
muvofiq tegishli ravishda jazoga tortilishiga olib keladi.
Korrupsion jinoyat to’g’risida oshkor qilgan shaxs davlat himoyasi ostiga
olinadi. Biroq mazkur qoida yolg’on ma’lumotlarni taqdim etganlarga nisbatan
amal qilinmaydi.
Qonunning alohida moddasi har kim tashkilotlar va davlat organlari faoliyati,
mazkur shaxslar yoki shaxslar guruhiga taalluqli qabul qilinayotgan aktlar
to’g’risida ma’lumot olish huquqiga ega ekanligini ko’zda tutadi. Davlat organlari,
fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari va tashkilotlar OAVga korrupsiya
bilan bog’liq hodisalar, dalillari, voqyealar va jarayonlan to’g’risida jamoatchilik
uchun qiziqarli bo’lgan ma’lumotlarni taqdim etadi.
Korrupsiya dunyo miqyosida hal etilishi lozim bo‘lgan global muammolardan
biridir. Ushbu illat har qanday davlat va jamiyatning siyosiy-iqtisodiy
rivojlanishiga jiddiy putur yetkazadi, inson huquq va erkinliklarining poymol
bo‘lishiga olib keladi. Shu bois unga qarshi kurash xalqaro ahamiyat kasb etib,
jahon siyosatining muhim masalalari qatoridan joy olgan.
Ma’lumki, korrupsiya har qanday jamiyatning siyosiy va iqtisodiy
rivojlanishiga zarar yetkazadi, davlatning konstitusiyaviy asoslarini hamda
jamiyatning ma’naviy-axloqiy asoslarini yemiradi, demokratik institutlar va qonun
ustuvorligini zaiflashtirib, fuqarolarning huquq va erkinliklari jiddiy tarzda
buzilishiga olib keladi.
Muhataram Prezidentimiz ta’kidalaganlaridek, “Jamiyatimizda korrupsiya,
turli jinoyatlarni sodir etish va boshqa huquqbuzarlik holatlariga qarshi kurashish,
ularga yo’l qo’ymaslik, jinoyatga jazo albatta muqarrar ekani to’g’risidagi qonun
talablarini amalda ta’minlash bo’yicha qat’iy choralar ko’rishimiz zarur.”
Shu maqsadda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga
qarshi kurashish to’g’risida”gi Qonuni jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabatni shakllantirishda muhim rol o’ynayotganligi ta’kidlandi.
Qayd etilganidek, korrupsiya va poraxo’rlikka qarshi kurashish, uning oldini
olish maqsadida barcha davlat idoralari qatorida bojxona organlarida ham qator

ishlar amalga oshirilmoqda. Galdagi maqsad esa, bu kabi tadbirlarni aholi, xususan
yoshlar o’rtasida, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari, o’quv
muassasalarida, bir so’z bilan aytganda ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini
qamrab olgan holda o’tkazishdan iboratdir.
Aytish joizki, hozirgi kunda dunyo miqyosida hal etilishi lozim bo‘lgan eng
birlamchi masalalardan biri korrupsiya muammosidir. Shu bois unga qarshi kurash
xalqaro miqyosga ko‘tarilib, jahon siyosatining muhim masalalaridan biriga
aylandi. Binobarin, ushbu illat nafaqat islohotlar yo‘liga jiddiy to‘siq bo‘lishi, balki
o‘tish davrida belgilangan maqsadlarga erishishga ham bevosita tahdid tug‘dirishi
barchaga ma’lum.
Mamlakatimizda mazkur muammoga qarshi kurash masalasiga
mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq jiddiy e’tibor qaratib kelinayotir. O’tgan
davr mobaynida korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashish hamda uning oldini
olishga qaratilgan mustahkam huquqiy baza va tizimli amaliyot shakllandi. Eng
avvalo, respublikamizda Birlashgan Millatlar Tashkiloti homiyligida qabul
qilingan EKOSOSning Korruptsiyaga qarshi kurash rezolyutsiyasi, Davlat
mansabdor shaxslarining xalqaro axloq kodeksi, xalqaro tijorat tashkilotlarida
korrupsiya va poraxo‘rlikka qarshi kurash haqidagi deklaratsiya, Millatlararo
uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash konventsiyasi va boshqa xalqaro
hujjatlarning qabul qilingani mazkur illatga qarshi kurashda muhim omil vazifasini
o‘tamoqda.
Bu ta’limotning nazariy-metodologik ax,amiyati xakida bax,s yuritish
mumkin, lekin insoniyatning global m’a’naviy inkirozni boshidan
kechirayotganligi va uni ma’naviy madaniyatni rivojlantirishga mukobil yul
yukligi x,am anik; bulib kolmokda. Ya’ni insoniyat uchinchi ming yillikda
texnogen sivilizasiya tamoyillariga kura, uz mavjudligi, turmush sharoiti, ijtimoiy-
ma’naviy bor ligi asoslarini tubdan k;ayta kurishi zarur.
Buning uchun global texnogen sivilizasiya talablari asosida: 1)dunyoning tur
li mamlakatlarida ma’naviy-madaniyatni rivojlantirishga mutasaddi xalkaro
ijtimoiy-siyosiy institutlar faoliyatini integrasiyalashtirish; 2)davlatlarning
madaniyat soxdsi- dagi milliy dasturlarini, strategik vazifalarini muvofiklash-
tirish; 3)ijtimoiy, ikdisodiy va siyosiy jarayonlarni inson- parvarlashtirish; 4)
insoniyatning ma’naviy-madaniyati tarixiy tajribalarini umumlashtish va xalkaro
trasformasiyasini yulga kuyish kerak.
Yangi shakllangan “an’anaviy jamiyat”, “fukarolik jamiyati”, “texnogen
sivilizasiya”, “inkiroz sindromi” va boshka tushunchalar mazmunini, shaklini
“mentol idvptifikainyalashtirish”, ya’ni ijtimoiy tarakkiyotning muayyan
yunalishlarini: geoijtimoiy, iktisodiy, etno-demografik, siyosiy, madaniy jarayonlar
kontekstida konkretlashtirish, jamiyat xakidagi tasavvurlar kompleksligini
ta’minlash imkoniyatidir.
Shuning uchun texnogen, texnotron sivilizasiya rivojlanishining XX asr
bos щ chidan boshlab, jaxon falsafiy, badiiy adabiyotlarda, uning ta’sirida
shakllangan badiiy (ba’zan inkilobchilar, yoki ularning aksi bulgan obivatellar -
passivlar, lok;aydlar) obrazini yaratish ustuvor mavzuga aylandi. Bu ^akda maxsus
falsafiy munozaralar boshlandi. Bunga misol tarik;asida pragmatizm,

neopozitivizm falsafiy yunalishlari faoliyatini, milliy ozodlikni (pinxona yoki
ochik;) targib kiluvchi xarakatlarni yoki, ularning nazariy asoslariga doyr Martin
Xaydeggerning Yevropa nigilizmi tugrisidagi ma’ruzalarini keltirish mumkin.
Aslida bu xarakatlar, kaysidir ma’noda, texnologik sivi- lizasiyaga asoslangan
jamiyatning inson ma’naviyatiga ta’siri natijasi edi. Xozirgi kunda esa, texnologik
sivilizasiyaning “global axborot maydoni” vujudga kelishi, insonga “axborot
bosimi” kuchayishi bilan, kelajakda jamiyat ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy, ekologik,
ma’naviy-madaniy rivojlanish tendensiyasini belgilaydigan omillar kompleksini
aniklashni kiyinlashtirmokda.
Ayniksa, texnogen sivilizasiyaning biosfera ekologik muvozanatiga, inson
ma’naviyatiga ta’siri masalasida bir-biriga mukobnl (lekin, xar biri uzicha
xakikatlikka davogar): optmistik, pessimistik, skeptik, alarmistik, fatalistik va
boshka xususiy- falsafiy ta’limotlar, nazariyalar shakllanmokda. Ularning
futurologik konsensiyalari asosida insoniyat sivilizasiyasi rivojlanish (ijobiy-
progressiv, salbiy-regressiv) tendensisiga muayyan determinlashtiruvchi omillar
kontekstida baxolash xos.
Bu nazariyalar inson ijtimoiy moxsyatini, imkoniyatlarini bax,olashda, uning
isixologik-ruxiy xususiyatlarini mutlak;- lashtirishi natijasida, bir tomonlama
xulosalarga asoslanadilar. Lekin bu noan’anaviy falsafiy-nazariy ta’limotlar,
ma’lum ma’noda, demagogik-sxolastik darajada chegaralangan xarakterga ega
bulsa xam, Xaydeger fikricha, “yangi fundamental ontologiya” goyalaridan kelib
chikddi va insonni texnogen sivilizasiya oksbati bulgan ekologik xushyorpikka,
ma’naviy kamolotga da’vat kipipti bilan muxim axdmiyatga ega. Chunki ular,
xozirgi insoniyat tarixida yaratilgan sivilizasiya natijalarini sakdab kolish global
muammoligini kursatadi.

Global korrupsiya ijtimoiy madaniy inqiroz oqibati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish