Globallashuv jarayonida etnopolitik omil
![Sovuq urush tugaganidan keyin kuchaygan globallashuv dunyo mamlakatlari
iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotining barcha sohalariga ta'sir o'tkazish uchun
ajoyib imkoniyatlarga ega bo'ldi. Agar dastlab dunyo globallashuvning faqat
iqtisodiy jihatini bilgan bo'lsa, bugungi kunda bu ijtimoiy, siyosiy va madaniy
hayotning barcha sohalariga taalluqlidir. 124]. Shunga ko'ra, globallashuv etnik
guruhlar muammolarini, xalqlar va etnik guruhlar o'rtasidagi munosabatlarning
tabiati bilan bog'liq ko'plab muammolarni e'tiborsiz qoldira olmaydi. Shu nuqtai
nazardan qaraganda, globallashuv sharoitida ziddiyatli hududlarda separatizmning
davom etishi bir qator munozarali muammolarni keltirib chiqaradi. Agar
globallashuv zamonaviy dunyo rivojlanishidagi umumiy ijobiy tendentsiya bo'lsa,
etnik separatizm to'xtashi kerak edi. Ayni paytda dunyoda millatlararo nizolar va
to‘qnashuvlar kuchaymoqda.
Umuman olganda, millatlararo integratsiyaning real natijalari doimo u yoki
bu davlat yoki jamiyat tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar mazmuniga bog‘liq.
Sovet Ittifoqi mavjud bo'lgan 70 yillik davrda kommunistik g'oyalar turli
etnik guruhlarning integratsiyalashuv jarayonlarini tezlashtirdi, shuningdek,
"umumiy Sovet madaniyati" deb nomlangan moddiy va ma'naviy qadriyatlarni
shakllantirdi. Bunday munosabatlar o'rnatilgan millatlararo integratsiyaning
haqiqiy namunasi edi. Ammo shuni hisobga olish kerakki, bu integratsiya
jarayonlari SSSRda mavjud bo‘lgan etnik guruhlar va subetnik guruhlarning
xohish-istaklari va g‘oyalari asosida emas, balki faqat kommunistik mafkuraning
asosiy talablaridan kelib chiqib, yagona davlatni shakllantirishga intilayotgan
holda qurilgan. Etnik xususiyatlardan mahrum bo'lgan "sovet xalqi" [4, 57-bet].
Natijada ko'plab etnik manfaatlar va muammolar e'tibordan chetda qoldi va
unutildi.
Globallashuvning kengayishi davrida etnik separatizm shakllari turli
kontekstlarda harakat qila boshlaydi. Globallashuv nafaqat iqtisodiy va siyosiy
ta'sir orqali barqarorlashuv jarayonini tezlashtirishi, balki uni buzishi va
parchalashi ham mumkin. Bu, birinchi navbatda, o'ziga xos etnik munosabatlarning
haqiqiy holatiga bog'liq.](https://docx.uz/documents/5582dd08-b2da-4617-bf94-6d4cbd37b89a/page_11.png?v=1)
![Qadriyatlar mohiyatining o‘zgarishi, milliy omilning kuchayishi,
globallashuv voqeligini zo‘rlik bilan amalga oshirish imkoniyatlarining kengayishi
separatizmning vujudga kelishi uchun yangi shart-sharoit yaratdi. Globallashuv
jarayonining kuchayishi bilan zamonaviy etnoseparatchilik jarayonlari
kamaymagani, aksincha kuchaygani ahamiyatlidir. Aynan shunday burilish
nuqtalarida etnik guruhlar ko'pincha o'z-o'zidan, kam ma'lumotga ega bo'lgan
qarorlar qabul qiladi, bu ularning turli ta'sirlarga moyilligini oshiradi. Shuning
uchun ham globallashuv davrida davlatchilik taraqqiyoti milliy xavfsizlik
strategiyasiga mos kelishi kerak. 3
Ayirmachilik o‘zining negizida salbiy stereotiplar bilan birga keladi, bu esa
ijtimoiy taraqqiyotning sekinlashishiga, nizolarning kuchayishiga olib keladi. Ba'zi
kuchlar uchun esa bu o'z manfaati uchun foydalanadigan ijobiy omil. Ko‘rinib
turibdiki, kichik davlatlarni o‘ziga bo‘ysundirish maqsadida ichki separatizmning
boshlanishi globallashuvning qaytarib bo‘lmaydigan natijasidir.
Globallashuv tobora ko'proq ijtimoiy soha va sohalarni egallab
borayotganligi sababli uning jamiyat va shaxslarga ta'sir qilish imkoniyatlari
deyarli cheksiz bo'lib bormoqda. Bunday paytlarda etnik-ijtimoiy omilning
potentsial ta'siri individual istaklarni jahon taraqqiyotining qat'iy talablariga
bo'ysundirish bosqichiga o'tadi va bu bosqichda etnik separatizmning yashin
tezligida paydo bo'lishi va rivojlanishi fenomenini kuzatish mumkin. Globallashuv
ham etnik-ijtimoiy ongni shakllantirishning muhim omilidir. Bu davrga mansub
komponentlar tashqi omillar ta’sirida shakllanganligi sababli, etnik nizolarni hal
etish qiyinlashadi va bu etnik-ijtimoiy muammolar yechimini izlash jarayonini
tashqi muhitga yo‘naltiradi. etnik mojarolar globallashuvi
Zamonaviy milliy davlatning vazifasi jamiyatni pragmatik va ijobiy
boshqarish orqali barqarorlikni ta'minlashdan iborat [5, b. 93]. Fuqarolik
jamiyatining roli jamiyatdagi manfaatlar to'qnashuvini muvozanatlashdan iborat.
Etakchi etnik guruhning o‘rni shundan iboratki, u hamjihatlikning eng oliy
3
Jon Filipp Rushton. Irq, evolyutsiya va xulq-atvor. Hayotiy tsikl nuqtai nazaridan qarash: Profit Style
nashriyoti, 2021 yil.](https://docx.uz/documents/5582dd08-b2da-4617-bf94-6d4cbd37b89a/page_12.png?v=1)
![ko‘rinishi sifatida barcha etnik guruhlar o‘rtasidagi hamjihatlik rishtalarini asrab-
avaylashi va oshirishi, madaniyatlar rivojini qo‘llab-quvvatlashi, timsol sifatida
yagona millat shakllanishiga hissa qo‘shishi zarur. siyosiy va fuqarolik birligi va
jamiyatning barcha a'zolarining hech qanday cheklovlarsiz tengligi.
Etnik ozchiliklarning muammosi shundaki, ularning o'z-o'zini anglash
tushunchasi ko'pchilikning o'zini o'zi anglash tushunchasidan farq qiladi [3, 29-
bet]. Mojarolar va harbiy harakatlarga olib keladigan ko'plab etnik taranglik
manbalari aynan shu sababli yuzaga keladi (sobiq Yugoslaviyani eslang).
Evropada ko'p millatli davlatlar mavjud, ammo ajablanarlisi shundaki, u erda etnik
nizolar kam uchraydi. Shimoliy Irlandiya va Basklar o'lkasi issiq nuqtalar bo'lsa-
da, u yerdagi mojarolarning aksariyati siyosiy yo'llar bilan hal qilinadi. Bu shuni
ko'rsatadiki, agar tegishli mexanizmlar shakllantirilsa, nizolarni siyosiy yo'l bilan
hal qilish mumkin [2].
Agar mojaroni hal qilishning iloji bo'lmasa, unda tashqi kuchlarning ta'sir
nuqtalarini topish kerak.
Ba’zi sabablarga ko‘ra etnosiyosiy mojarolar adolatli va tez yechim
topmaydi. Bu bir qator ob'ektiv va sub'ektiv sabablarga bog'liq. Etnosiyosiy
nizolarning yana bir sababi ularning ko'p bosqichliligidir. Ya'ni, etnik-siyosiy
ziddiyatning bir darajada hal etilishi zanjirli shaklda boshqa darajalarda yangi
ziddiyatlarning paydo bo'lishiga olib keladi.
Integratsiya jarayoni globallashuv emasmi? Zamonaviy dunyoda bu
jarayon asosan bir tomonlama sodir bo'ladi. Bunday holda, ba'zan globallashuvga
ta'sir qilish deb ataladi.
Globallashuv jarayoni Sovuq Urush tugaganidan keyin tarqala
boshlaganiga qaramay, zamonaviy dunyoda ba'zi mamlakatlarda bu tushuncha
"sovuq urush sirlari" sifatida qabul qilinadi.
Sovet Ittifoqida o‘zimizni baynalmilal millat sifatida namoyon etar
ekanmiz, ba’zan milliy manfaatlarimizni unutib qo‘ydik. Xalqni sovet deyish
g‘oyasi paydo bo‘lgan davr ham bo‘ldi. Bugun butun dunyo globallashmoqda.
Ochiq tizimlar, ularning xohish-istaklaridan qat'i nazar, o'zlarini bu jarayonga](https://docx.uz/documents/5582dd08-b2da-4617-bf94-6d4cbd37b89a/page_13.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
I bob. Globallashuv jarayonida etnopolitik omillarning ilmiy asoslari
1.1. Etnopolitik omil tushunchasi va uning globallashuvdagi roli
1.2. Globallashuv jarayonida etnik va milliy muammolar
II bob. Etnopolitik omillarning zamonaviy jihatlari va tendensiyalari
2.1. Globallashuv sharoitida davlatlarning etnopolitik strategiyalari
2.2. Etnopolitik muammolarni hal qilishda xalqaro tajriba
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar