Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 774.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv jarayonida etnopolitik omil

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI Ijtimoiy fanlar fakulteti Siyosatshunoslik kefedrasi Siyosatshunoslik yo’nalishi “ Globallashuv va barqaror taraqqiyot ” fanidan “Globallashuv jaroyonida etnopolitik omil” mavzusidagi KURS ISHI Toshk ent-2025 1 MUNDAREJA: KIRISH ……………………………………………………………………………3 I bob: Globallashuv va etnopolitik omilning umumiy tahlili 1 .1Etnosiyosiy jaroyon tushunchasi va uning mazmun mohiyati…. 1.2Zamonaviy Johon siyosatida millatchilik………………………. II bob: Globallashuv va etnopolitik omilning turli mamlakatlardagi o'ziga xosligi 2.1 Zamonaviy Xalqaro munosabatlarda etnik nizolar........................ 2.2 separatizim ,ekstermizm ,terrorizim............................................ Xulosa................................................................................................................ Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati................................................................... 2 Kirish Hozirgi kunda globallashuv jarayoni dunyo miqyosida jadal ravishda davom etmoqda. Bu jarayon bir tomondan mamlakatlar va xalqlar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni kuchaytirar ekan, boshqa tomondan, milliy, etnik va madaniy farqlarni yanada keskinlashtirishi mumkin. Globallashuvning ta'siri shunday murakkab va ko'p qirrali bo'lib, u siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy sohalarda sezilarli o'zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, etnopolitik omillar globallashuv jarayonida muhim rol o'ynaydi, chunki etnik guruhlar o'z mustaqilligi, huquqlari va madaniyatlarini himoya qilish maqsadida ko'plab nizolarni yuzaga keltirmoqda. Milliy va etnik tengsizliklar, diniy e'tiqodlar o'rtasidagi tafovutlar, separatizm, ekstremizm va terrorizm kabi salbiy hodisalar globallashuvning salbiy oqibatlari sifatida namoyon bo'lmoqda. Bu kabi masalalar nafaqat alohida davlatlar miqyosida, balki xalqaro siyosatda ham jiddiy xavf tug'dirmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy xalqaro munosabatlarda etnik guruhlar o'rtasidagi nizolar, ayniqsa, separatistik harakatlar va terroristik faoliyat ko'plab mamlakatlar uchun murakkab siyosiy va ijtimoiy masalalarga aylangan. Ushbu kurs ishida globallashuv va etnopolitik omillar o'rtasidagi bog'liqlikni tahlil qilish, bu jarayonning turli mamlakatlardagi xususiyatlarini o'rganish va etnik nizolar, separatizm, ekstremizm va terrorizm kabi hodisalarni ko'rib chiqish maqsad qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi globallashuvning etnopolitik omillar bilan qanday o'zaro aloqada bo'lishini, bu jarayonlarning mamlakatlar va xalqlar o'rtasidagi munosabatlarga qanday ta'sir qilishini aniqlashdir. Shu maqsadda, birinchi bobda globallashuv va etnopolitik omillarning umumiy tahlili, ikkinchi bobda esa turli mamlakatlardagi o'ziga xos xususiyatlar va bu omillarning xalqaro siyosatdagi ta'siri yoritiladi. Kurs ishi yakunida globallashuv va etnopolitik jarayonlarning kelajakda qanday rivojlanishi mumkinligi haqida xulosalar va tavsiyalar beriladi. 3 Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi globallashuv jarayonining etnopolitik omillar bilan o‘zaro aloqasini tahlil qilish, zamonaviy xalqaro siyosatdagi milliy va etnik nizolar, separatizm, ekstremizm va terrorizm kabi muammolarning yuzaga kelishiga qanday ta'sir ko‘rsatishini o‘rganishdir. Tadqiqotda globallashuvning etnik va siyosiy jarayonlarga ta'siri, shuningdek, bu jarayonlarning turli mamlakatlardagi o‘ziga xos xususiyatlari aniqlanadi. Kurs ishining vazifalari:  Globallashuv va etnopolitik jarayonlar haqida umumiy tahlil o'tkazish:  Separatizm, ekstremizm va terrorizmning etnopolitik jihatlarini o‘rganish:  urli mamlakatlardagi globallashuv va etnopolitik omillarni tahlil qilish: Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. 4 I bob: Globallashuv va etnopolitik omilning umumiy tahlili 1.1 Etnosiyosiy jaroyon tushunchasi va uning mazmun mohiyati Etnosiyosiy jarayon — bu millat, etnik guruhlar va ularning o‘zaro munosabatlarini tartibga solish, boshqarish va rivojlantirishga qaratilgan siyosiy jarayonlarni anglatadi. Etnosiyosiy jarayonlar, shuningdek, etnik guruhlarning bir- biriga nisbatan munosabatlari, etnik identifikatsiya, integratsiya va etnik nizolarni o‘z ichiga oladi. Etnosiyosiy jarayonlar, asosan, davlatlar va xalqlar o‘rtasida, shuningdek, ichki siyosiy tuzilmalarda yuzaga keladi. Har bir xalqning tarixi uning etnogenez va etnik tarixi bilan uzviy bog'liqdir. Etnogenez va etnik tarix xalq tarixining ma’lum bosqichlarida vujudga kelib, ma’lum bir etnosning elat, xalq bo'lib shakllanguniga qadar davom etadigan tarixiy va etnomadaniy jarayondir. Odatda, biror-bir xalqning etnogenezini, uning etnik qatlamlari tarkibini aniqlamay turib, u xalq haqida, u tarkib topgan hudud va uning davlatchiligi to'g'risida ilmiy ta savvur yaratish mumkin emas. Etnik jarayon deganda - etnik birliklar tarkibiga kirgan etnik guruhlar o’rtasidagi etnik, iqtisodiy xo’jalik va madaniy aloqalarning uzluksiz rivojlanib borishiga aytiladi.Tadqiqotchilar etnik jarayonlarni ikkiga ya’ni bo’linib ketishga va birlashishga moyil jarayonlarga bo’ladilar. Bo’linib ketishga moyil jarayonlar ko’proq ko’chmanchi chorvador qabilalar hayotida ko’zga tashlanadi. Masalan bir qabila ittifoqi yoki elatni ma’lum bir tarixiy sabablarga ko’ra, bo’linish jarayonlarini “xun”, “qang’ar”, “turk”, “ko’chmanchi dashti qipchoq o’zbeklari” misolida ko’rish mumkin, ya’ni o’z davrida elat bo’lib shakllangan bu ijtimoiy-siyosiy uyushmalar etnik jarayonlarning bo’linish tamoyiliga ko’ra, o’zlarining dastlabki etnos holatlarini yo’qotadilar. Etnik jarayonlarning birlashish tamoyiliga ko’ra esa, keyinchalik parchalangan bu elat 5 urug’larining ishtirokida yangi etnik birliklar vujudga keladi. Masalan, o’zbek, qirg’iz, qozoq, Turkman, qoraqalpoq, uyg’ur va boshqalar. 1 Akademik olim K. Shoniyozovning mulohazalariga ko'ra, etnogenez jarayonida etnosni belgilovchi - hududiy, til va etnomadaniy birlik, ijtimoiy-iqtisodiy va xo’jalik, etnik nom(etnonim) hamda o ‘zlikni anglash birligi, siyosiy uyushma birligi, din umumiyligi va boshqa qator etnik alomatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu etnik alomatlar va belgilarning barchasi sodir bo'lgandagina etnos - xalq shakllanadi, ya’ni etnogenez jarayoni yakunlanadi. Ammo amalda bu etnik alomatlar barchasi etnogenez jarayonida, ya’ni muayyan bir vaqtda hozir bo'lishi yoki bir davrda muhim ahamiyat kasb etishi mumkin bo'lmagan. Jumladan, ma’lum bir xalqning tashkil topishida til birligi bosh rol oynagan bo'lsa, ikkinchi bir elatningshakllanish jarayonida xo‘jalik, uchinchisida esamoddiy madaniyat yetakchi belgi bo‘lgan. 2 Bu borada akademik A. Asqarov etnik alomatlarni etnosga xos etnik belgilar va omillar, deb yuritadi va etnosni uyushtiruvchi mazkur zaruriy ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy omillar hamda etnik belgilarga hududiy birlik, ijtimoiy- iqtisodiy xo'jalik birligi, etnomadaniy birlik, til birligi, etnik nom birligi, o'zlikni anglash birligi va nihoyat siyosiy uyushma (politicheskaya kontsalidatsiya) larni kiritadi. Olim etnik alomatlar alohida olingan qisqa bir davrda yuz bermaydi, balkiuzoq davom etgan etnogenetik jarayon davomida birin- ketin tarkib topib boradi, deb ta’kidlaydi. Maxsus ilmiy adabiyotlarda ko‘rsatilishicha, etnogenez jarayonining ikki usuli mavjud: 1) Tub yerli (avtoxton) etnik komponentlarning o'zaro yaqinlashuvi, ularning qo‘shilib, 1 Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism .34-b. 2 Smith, A. D. (1986). The Ethnic Origins of Nations .68-b. 6 birgalikda taraqqiy etib borishi; 2) Shakllangan yoki shakllanayotgan etnik birlikka boshqa hududlardan ko‘chib kelgan komponentlarning mahalliy aholiga qo‘shilishi. Odatda, yangi etnosning shakllanishi jarayonida, ya’ni etnogenez bosqichida va undan keyin ham har xil tarixiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy sabablarga ko‘ra, uning tarkibiga yangi-yangi etnik qatlamlar qo‘shilib boradi. Yangi etnos vujudga kelgach, oldingi etnik komponentlar alohida etnik birlik sifatida asta-sekin yo‘qolib tarix maydonidan batamom chiqib ketadilar (masalan, saklar, massagetlar, toxarlar va boshqalar) yoki qisman(etnik tarkibi o‘zgargan holda) saqlanib qoladilar. Shu o'rinda ta’kidlash joizki, yangi etnik birlikning shakllanish jarayonining oxiriga yetishi bilan ham etnik jarayon to‘xtab qolmaydi. Shakllangan etnik birlikka turli davrlarda yangi-yangi komponentlarning qo‘shilishi yoki undan ajralib chiqib ketish hollari etnik birlik shakllangandan keyin ham davometadi. Darhaqiqat, dunyoda hech bir xalq yo‘qki, u o‘z etnogenez jarayonining ilk bosqichlaridan to millat darajasiga ko‘tarilgunigacha boshqa etnik qo'shilmalarisiz rivojlangan bo‘lsa. Jumladan, o'zbek xalqining etnogenezi bunga yaqqol misoldir. O’zbek xalqi etnogenezining ilk bosqichlaridan to xalq sifatida shakllanib bo‘lguniga qadar uning asosiy tarkibini tashkil etgan avtoxton sug'diy-xorazmiy va qadimgi turkiy qatlamlardan tashqari o‘ziga turli davrlarda har xil miqdorda mahalliy va tevarak atroflardan kelib qo'shilgan etnik guruhlarni singdirib borgan. Demak, sayyoramizdagi barcha xalqlar kelib chiqishi jihatidan ko‘p etnik qatlamlidir.Etnogenezga oid bugungi kunda turli-tuman qarashlar va konsepsiyalar mavjud. Jumladan, ayrim mutaxassislar (L. N. Gumilyev) etnosni biofizik voqelik, deb biladilar va shu bois etnogenez tizimini tabiiy jarayonlar bilan bog'liq, deb hisoblaydilar. 3 Mazkurkonsepsiyaga ko‘ra, etnos biosferaning 3 Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism .67-b. 7 tarkibiy qismi bo'lgani uchun undagi qonuniyatlarga bo'ysunadi, etnogenez esa biosferada sodir bo'ladigan jarayonlarningbir qismi hisoblanadi. Akademik A. Asqarovning fikricha, “har bir xalq tarixi uning etnogenezi va etnik tarixi bilan uzviy bog'liq. Etnogenez va etnik tarix esa tarix fanining bosh masalasidir”. Uning yozishicha, xalq tarixining etnogenez qismi uning elat, xalq bo'lib shakllanguniga qadar bo'lgan tarixidan iborat. Qachonki, etnik belgilar va alomatlarning barchasi sodir bo'lganidagina etnos - xalq shakllanishi o'z nihoyasiga yetadi 4 . Olimning fikricha, etnogenetik jarayonni o’rganishda uchta masalaga oydinlik kiritib olish zarur. 1) O’rganilayotgan etnos tub joylimi yoki kelgindi? 2) O’rganila- yotgan etnos asosi bir komponentlimi yoki ko’p komponenetli? 3) O’rganilayotgan xalq etnik uyushmasining o’zagi dastlab qayerda tarkib topgan? Tadqiqotchi o’z oldiga ana shu savollarni qo’yar ekan, doimo bir narsani yodda tutish kerakki, ya’ni hech qachon etnik uyushmaning “monogenezi” bo’lmaydi. Dunyoda biror xalq yo’qki, u ko’p komponentli bo’lmasa. Bu ilmiy-metodologik qarash olimning o’zbek va tojik xalqlarining kelib chiqishi ildizlari haqaidagi milliy avtoxtonizm nazariyasida o’z aksini topgan.Shakllangan etnosning bundan keyingi tarixi fanda etnik tarix nomi bilan yuritiladi. Akademik olimning bunday qarashlari etnogenez va etnik tarix muammosi doirasida etnologiya fanida bildirilgan chuqur mushohadali qarashlardan biri ekanliginie’tirof etgan holda, shuni ham ta’kidlash kerakki, bu borada boshqacha qarashlar ham ilgari surilgan.Jumladan, akademik K. Shoniyozovning fikricha, etnik tarix - o'rganilayotgan xalqning ibtidoiylikdan boshlab, bir qancha tarixiy bosqichlarni o'tib to bizgacha davom qilib kelgan katta davrni qamrab oladi. Boshqacha aytganda, etnik tarix tushunchasi etnosning qadimda va ilk o'rta asrlarda mavjud bo'lgan ildizlarini, ularning alohida etnik jamoa (etnik birlik) 4 "O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda etnosiyosiy jarayonlar" (2000) 67-b. 8 bo'lib shakllanish davrini hamda etnosning keying taraqqiyot tarixining (to millat bo'lib shakllanishiga qadar) o'tgan davrini o'z ichiga oladi. Biroq har ikki muallif ham etnos -xalqning shakllanishi millatning shakllanishiga to‘g‘ri kelmaydi, degan umumiy xulosaga keladilar. Har ikki muallifning fikricha ham millatning shakllanishi etnogenetik jarayon kabi uzoq davom etadigan tarixiy jarayon bo‘lib, millat etnik tarixning eng yuqori cho'qqisi, kamolot bosqichiki, bu bosqichga ko‘tarilgan xalq davlati millat nomi bilan yuritiladi, aniq hududiy chegarada muomalada bo'lgan umumxalq - millat tili davlat tili maqomi darajasiga ko‘tariladi, o'zlikni anglash darajasi esa fuqarolarning hayot mazmuniga, kundalik turmush tarziga aylanadi. Etnosiyosiy jarayon – bu etnik guruhlar va millatlarning siyosiy hayotdagi ishtiroki, ularning o‘zaro munosabatlari, manfaatlarining ifodalanishi va boshqaruv jarayonlariga ta’siri bilan bog‘liq jarayondir. Ushbu tushuncha etnos (etnik guruh) va siyosiy jarayonlarning o‘zaro aloqasini ifodalaydi. Etnosiyosiy jarayonning asosiy xususiyatlari: 1. Etnik identifikatsiya: Etnik guruhlar o‘z milliy va madaniy o‘ziga xosliklarini saqlab qolishga intiladi. 2. Siyosiy ishtirok: Etnik guruhlarning siyosiy tashkilotlar, partiyalar yoki harakatlarda faoliyat ko‘rsatishi. 3. Manfaatlar to‘qnashuvi: Turli etnik guruhlar o‘rtasida manfaatlar, huquqlar yoki resurslar uchun kurash yuzaga kelishi mumkin. 9 4. Davlat siyosati: Hukumat tomonidan etnik guruhlar bilan bog‘liq masalalarni boshqarish strategiyasi, masalan, integratsiya, assimilyatsiya yoki avtonomiya siyosati. 5. Ijtimoiy integratsiya: Turli etnik guruhlar o‘rtasidagi hamkorlik va birlashuv jarayoni. Misollar: Pozitiv jarayonlar: Turli etnik guruhlar tinch-totuv yashab, madaniy va siyosiy huquqlaridan teng foydalanadi (masalan, Shveysariyada ko‘p millatli hamkorlik). Negativ jarayonlar: Etnik mojaro, diskriminatsiya yoki separatizm kabi salbiy oqibatlar yuzaga kelishi (masalan, Yugoslaviyada etnik urushlar). Etnosiyosiy jarayonlar nafaqat bir mamlakat ichida, balki xalqaro maydonda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, global tinchlik va barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 1.2 Zamonaviy Johon siyosatida millatchilik Millatchilik   deb   millatni   jamiyat birligining eng yuqori shakli va   davlat   shakllanishida birlamchi deb qarovchi   siyosiy   yoki   g oyaviyʻ   yo nalishga aytiladi. Siyosiy harakat ʻ sifatida   davlat   bilan munosabatlarda ma lum bir milliy jamoaning ʼ manfaatlarini himoya qilishga intiladi. Millatchilik o z millatiga sadoqatni, ʻ uning siyosiy mustaqilligini va o z xalqi faravonligiga xizmat qilishni, ʻ millatning madaniy va manaviy yuksalishini, millatning yashash sharoitlarini, yashash hududini, iqtisodiy zaxiralarini va manaviy 10 qadriyatlarini amalda saqlab qolish maqsadida milliy o zlikni anglashʻ asosida birlashishni targ ib etadi. U ʻ   vatanparvarlikka   yaqin milliy tuyg uga ʻ suyanadi. Bu g oya qarama-qarshi ʻ   sinfiy   manfaatlarga qaramasdan, jamiyatning turli qatlamlarini birlashtirishga intiladi. Bugungi kundagi   radikal   harakatlar o ziga millatchi tus berishi ʻ tufayli „millatchilik“ yoki „natsionalizm“ tushunchalari   etnik ,   madaniy   va diniy toqatsizlik bilan ko p bog lanadi. ʻ ʻ   Bunaqa toqatsizlik millatchilikda mo tadil oqimlar tarafdorlari tomonidan qoralanadi. ʻ Ko pincha ʻ   OAV da „millatchilik“ so zi ostida etnik millatchilik va ʻ unnig bir millatni boshqa millatdan ustun qo yishga urg u beradigan ʻ ʻ shovinizm va ksenofobiya kabi keskin shakllari nazarda tutiladi. Millatlar aro nizoni yuzaga keltirish va etnik diskriminatsiya kabi etnik millatchilikning ko plab ko rinishlari xalqaro qonunbuzarliklarga kiradi. ʻ ʻ 5 “Millat” istilohini turli ma’no-mazmunda ishlataverib o‘rganib qolganmiz, ammo sof ilmiy nuqtai nazardan qaraganda, uning qo‘llanadigan o‘z ijtimoiy makoni va zamoni bor. Olimlar XVII asrdan oldingi tarix haqida gap ketganda mazkur atamani tilga olishdan tiyiladilar. Negaki, bugungi ma’nodagi millat tushunchasi XVII - XVIII asrlardan shakllana boshlagan. Millatchilik, aslida, ayirmachilik ideologiyasi bo‘lmagan. Bizda hozir bu atama salbiy ma’no kasb etadi, lekin ilmiy jihatdan u shunchaki bir siyosiy qarash, dunyoni idrok etish shakli edi. Ilk millatchiliklar o‘z davri uchun progressiv ahamiyatga ega bo‘lgan. Unga qadar esa odamlar boshqacha o‘zlik ta’limotlari asosida yashagan. Yevropada XIV asrda boshlangan ulkan o‘zgarishlar milliy qarashlarning shakllanishiga turtki berdi. Bu evrilishlar ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini qamragan edi. Jumladan, iqtisodiy jabhada: savdo yo‘llari o‘zgardi, Yangi dunyo kashf etildi, dengizchilik rivojlandi, keyinroq sanoatlashuv va kapitalizmga o‘tish boshlandi; madaniyat yo‘nalishida: Uyg‘onish davri yuz berdi, 5 "Millatchilik va xalqaro munosabatlar" – T. S. Japarov (2006) 127-b. 11 yangicha dunyoqarashga asoslangan san’at kurtak yozdi; diniy sohada: protestantizm vujudga keldi; ilmda: akademik metodologiya shakllanib, fan diniy qarashlar va mifologiyadan mustaqil dissiplinaga aylandi; siyosatda: liberalizm, shuningdek, turli so‘l qarashlar kuchaya bordi. Ana shunday tig‘iz jarayonlar asnosida millatchilik bo‘y ko‘rsatdi. Yangi dunyoqarashga ega ziyolilar hamda zamona zayli bilan boyib ketib, imkoniyatlari kengaygan, lekin eski toifa nuqtai nazaricha hali ham jamiyatning quyi qatlami sanalgan burjuaziya bu harakat boshida turdi. Ular tartib-qoidalar eskirganini anglab, o‘zgarishlarni talab qildi. Dastlab Niderlandiya va Angliyada inqilob ro‘y berdi. Keyin Fransuz inqilobi va AQSh ozodlik kurashi sodir bo‘ldi. Shu tariqa tarix sahnasiga millatlar chiqdi.   Millat – kishilik jamiyatining yangi bosqichi edi. Oldingi tartibotlardan farqli ravishda mazkur birlashma teng huquqli a’zolardan iborat bo‘lishi kerak edi. Millat vakillari toifaga qarab ajratilmas, har bir fuqaroning tabiiy huquqlari tan olinar edi. Millatning o‘z ramzlari, birlashtirib turuvchi umumiy tarixi, mushtarak qadriyatlari bo‘lishi kerak edi. Shu kabi talablarga javob beradigan birlashmagina millat deb tan olinardi. Barcha siyosiy ta’limotlarda bo‘lgani kabi, millatchilik ham sekin-asta rivojlanib, uning turli maktablari vujudga keldi. Ba’zilarida millat defakto fuqarolikka tenglashtirilgan bo‘lsa, ayrimlarida etnik mansublik, til va irq kabi jihatlarga kuchli e’tibor qaratildi. Qisqa muddatda jadal taraqqiyotga erishgan Yevropa dunyoni egallab, yirik imperiyalar qit’asiga aylangach esa gegemon millatlarda irqiy yoki aqliy jihatdan boshqalardan ustunlik kayfiyati ildiz otdi. Yevropaliklar tarixiy omillarga ko‘ra o‘zini va dunyo tartibini isloh etib, yangicha jamiyatlar qurgani uchun emas, balki irqiy jihatdan oliyroq, tabiatan aqlliroq bo‘lgani bois ulkan natijalarga erishdi, degan soxta g‘oya urchidi. Bu esa shovinizm va irqchilik tegirmoniga suv quydi. Millatchilikning bunday tadriji oxir-oqibat insoniyat tarixidagi mudhish fojia – Ikkinchi jahon urushiga zamin hozirladi. Alhol, bir vaqtlar kishilik jamiyatining rivojlanishiga turtki bergan millatchilik tushunchasi yomonotliq bo‘ldi, salbiy ma’no kasb eta boshladi. 6   Osiyo va Afrika o‘lkalariga milliy harakat nisbatan keyin kirib kelgan. Metropoliya ta’sirida mustamlaka o‘lkalarda yetishib chiqqan yangi avlod ziyolilar Yevropaning ilg‘or qarashlarini o‘zlashtirishga intilgan. Shu asnoda ular o‘z jamiyatini millat deb tasavvur eta boshlagan. Biroq qayd etish joizki, ko‘pincha bu g‘oya-qarashlar keng tarqalmay, oxirigacha ishlanmay, aro yo‘lda qolib ketgan. Yoki tushunchaning o‘zigina qabul qilinib, uni tashkil etuvchi jihatlar yetarli 6 "Millatchilik va xalqaro munosabatlar" – T. S. Japarov (2006)138-b. 12 darajada shakllanib ulgurmagan. Sirasini aytganda, qaramlikdagi xalqlar millat deb atalsa-da, eski etnik va qabilaviy tasavvurlar deyarli o‘zgarishsiz saqlangan. Buni Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, O‘zbekiston misolida ham ko‘rishimiz mumkin.   Mustaqillikka erishish davrida sobiq mustamlaka mamlakatlarda o‘z millatchiligini qayta qurish uchun imkoniyat tug‘ildi. Taassufki, ko‘pgina yosh mustaqil davlatlar bundan unumli foydalana olmadi. Birinchidan, ular turli tarzda ozodlikka erishgan edi: ba’zilari ulug‘ maqsad sari jiddi jahd qilib, qon va jon berib qullikdan qutulgan bo‘lsa (Hindiston va Pokiston), ayrim mamlakatlar mustaqillikka tayyor emas, bundan manfaatdor ham emas edi. Ikkinchidan, qay bir o‘lkada hurlik harakatida butun xalq qatnashib, mamlakat kelajagini barpo etishda ko‘pchilik faollik ko‘rsatgan bo‘lsa, boshqa diyorlarda keng omma siyosatdan necha tosh narida edi. Bunday mamlakatlarda hokimiyat ajnabiy hukmdorlardan mahalliy xo‘jayinlarga o‘tdi, xolos. Xalqning uyg‘onishi esa ularning manfaatiga to‘g‘ri kelmas edi. Uchinchidan, sobiq mustamlaka o‘lkalar muayyan tarixiy davrga cho‘zilgan jarayondan ortda qolgan edi. G‘arb davlatlari millatchilikning eng fojiali bosqichidan o‘tib, endi isloh etish yoxud undan butunlay voz kechish haqida o‘ylamoqda edi. Bunday sharoitda sobiq mustamlakalar Yevropa kabi hammasini boshdan boshlashi kerakmidi yoki umumiy oqimga qo‘shilib, birdaniga zamonaviy millatchilik ideologiyasiga hatlagani ma’qulmidi? Dunyo davlatlari bu borada turli yo‘llardan borib, turfa natijalarga erishdi. 7   Xullas, postkolonial mamlakatlarda millatchilikning yo‘li boshqacharoq kechdi. Mustamlakachilik siyosati ularni tarixan rivojlanib kelgan o‘zanidan chiqarib, Yevropadan “eksport” qilingan mutlaqo boshqa oqimga solib yubordi. Ya’ni millatchilik tarixan kutilgan hosila o‘laroq shakllanmadi, balki shakllantirildi. Buning ham ijobiy, ham salbiy jihatlari bor. Ijobiy tomoni, sobiq mustamlakalarga mutaraqqiy dunyoning ilg‘or tajribasi kirib keldi. Zotan, Yevropaning yordamisiz ko‘p narsalarga erishish qiyin kechar yoki uzoqroq muddat talab qilar edi. Salbiy jihat shundaki, jamiyatning ijtimoiy evolyutsiyasi tashqi ta’sir tufayli boshqa yo‘nalishga burilgani bois ko‘plab mamlakatlar haligacha o‘z yo‘li va o‘rnini topa olmagan. 8   Mintaqamizda o‘rta asrlarda ma’naviy sarhadlarni belgilashda din omili kuchli ta’sir ko‘rsatgani, mafkura ham musulmonlar va g‘ayridinlar ziddiyatiga 7 "Etnosiyosiy jarayonlar va milliy xavfsizlik" – A. Asqarov (2005) 56-b. 8 "Millat va millatchilik" – B. R. Ubaydullayev (2012) 184-b. 13 qurilgani ma’lum. Xonliklar zamonida esa bir muddat boshqa mazhabdagi qizilboshlarga qarshi kayfiyatdan xalqning boshini qovushtiruvchi g‘oya sifatida foydalanilgan. Markaziy Osiyoda etnik ayirmakashlikning ildizi qaysi davrga borib taqaladi? Aslida, etnik ayirmachilik mintaqada azaldan bo‘lgan. Eng qadimgi manbalarda turli qabilalar, xalqlar o‘rtasidagi kurashlar tilga olinadi. IX–XI asr solnomalarida ikki asosiy etnik guruh (turk va tojik) ziddiyati naql qilinadi. Mo‘g‘ullar davrida ham etnik bo‘linish kuzatiladi: turli adabiyotlarda mahalliy o‘troq aholiga past nazar bilan qarash hukm surgani, munosabatlardagi ishonchsizlik tasvirlanadi. Yaqin xonliklar davrida ham aholi bir necha etnik guruhga bo‘lingan, ular o‘rtasida ixtiloflar chiqib turgan. Bu haqda, masalan, major sayyohi Arminiy Vamberi yozgan. Ammo bu ziddiyatlar qay darajada etnik mazmun kasb etganini aniq aytish qiyin. Etnos – kishilik jamiyatining millatdan oldingi uyushmasidir. Tadqiqotchilar bu tushunchani turlicha talqin etadi. Qolaversa, tarixan turli mintaqalarda etnik o‘zliklar turlicha tarkib topgan. Ilmiy   tasnifni osonlashtirish uchun barchasini umumlashtirib “etnos” deb yuritilsa- da, bu borada musulmon Sharqi, Sharqiy Afrika va Yevropada muayyan farqlar kuzatiladi. Shu bois zamonaviy antropologlar umumlashtiruvchi atamalardan voz kechib, har bir mintaqaning o‘zlik tajribasini alohida voqelik o‘laroq o‘rganishni taklif qiladi. Markaziy Osiyo tarixi haqida so‘z yuritilsa, etnoslar konflikti emas, qabila, aymoq yoki ellar konflikti iborasini ishlatgan ma’qul deyishadi. Ammo bu hali fanda mustahkam ildiz otgan, umume’tirof etilgan xulosa emas. Markaziy Osiyo bo‘yicha ekspertlarning tadqiqotlarida ikki xil yondashuvni uchratamiz. Kolumbiya universiteti professori Edvard Ollvort kabi olimlar etnos tarixini nomning paydo bo‘lishiga bog‘laydi, ya’ni etnik mansublikni olis o‘tmishdan qidiradi. Masalan, o‘zbek etnosi kechmishi O‘zbekxonga bog‘liq holda sharhlanadi. Ya’ni etnos avlodlar silsilasi, genetik birlashma deb emas, bir nomni qabul qilgan insonlar jamoasi deya talqin etiladi.   Rossiyalik taniqli olim Sergey Abashin esa XIX asrgacha Markaziy Osiyoda etnoslar bo‘lganini tan olmaydi. Bu yondashuv rus sharqshunosi Nikolay Ilminskiy qarashlarini eslatadi. Missioner olim “O‘rta Osiyoda millatlar yo‘q, faqat alohida qabilalar bor”, deb yozgan va har biri uchun ayricha til va yozuv ishlab chiqish tashabbusini ilgari surgan edi. Bu – qabilalarni alohida etnosga tenglashtirish yo‘lidagi harakat edi. Ilminskiyning shogirdi Nikolay Ostroumovning qarashlari 14 ham mahalliy ziyolilarning keskin qarshiligiga uchragani bejiz emas. Chunki jadidlar mayda bo‘linishlarga barham berib, “turkistonlik” o‘zligini shakllantirishga uringan edi. Bugun Markaziy Osiyo mamlakatlarida kuzatilayotgan ayirmakashlik illati bir-biridan qay jihatlariga ko‘ra farqlanadi? Bizningcha, O‘zbekistonda millatchilikdan ko‘ra mahalliychilik omili kuchliroq (ya’ni resurslar uchun kurash asosan hududlar aholisi orasida kechadi). Mamlakatda bag‘rikenglik dominant millat manfaatlariga qarshi borish darajasiga yetadi, qabilidagi nuqtai nazar ham mavjud. Deylik, “Millatchilik qilma!” degan birgina do‘q-po‘pisa bilan odatda til, tarix kabi mavzulardagi dahanaki bahslarga nuqta qo‘yiladi. Qo‘shnilarimizda vaziyat qanday? Postsovet o‘lkalarda milliy o‘zlikni anglash jarayoni bo‘lginchilik g‘oyasiga asoslanib qolmadimi? Mintaqada integratsiyani yanada kuchaytirish, o‘rtadagi “oltin devor”larni yiqitish uchun nima qilmoq kerak?   O‘zbekistonda mahalliychilik kayfiyati kuchli deb hisoblaydiganlar ko‘p uchraydi. Bunday yondashuv asosan publitsistik maqolalarda ko‘rinadi. Mamlakatga umuman yo‘lamagan qo‘shni davlat ekspertlari ham shunday bahstalab fikrni jiddiy taftish-tekshiruvsiz takrorlayveradi. Lekin tadqiqotlar O‘zbekistonda, aksincha, milliy qarashlar ustunroqligi, o‘zbek jamiyati murakkab va ierarxik ekaniga qaramay, ancha mustahkamligini ko‘rsatadi. S.Abashinning xulosasiga ko‘ra, aynan mahalliychilik illati Tojikistonda dahshatli fuqarolik urushini keltirib chiqargan. Kamina ham, O‘zbekistondagi mahalliychilikka doir gap-so‘zlar ko‘pirtirib yuborilgan, deb hisoblayman.   O‘zbek millatchiligi, nazarimda, ancha baquvvat ildizga ega. Negaki, u turkistonchilik harakatining davomidir. Katta Turkistonni qura olmagan jadidlardan bir qismi bolsheviklar bilan murosaga borib, Kichik Turkistonni barpo etishga uringan. Shu boismi, o‘zbek millatchiligi mintaqadagi turdoshlariga nisbatan etnik belgilarga eng kam bog‘langandir. Deylik, qozoq bo‘lish uchun albatta muayyan uruqqa mansub bo‘lishingiz kerak. Bir vaqtlar qo‘shni mamlakat ziyolilari bu hol bizga toza qonni, vorisiylikni saqlashga yordam beradi, deb faxrlanardi. Ammo oxirgi yillarda qabilachilik kayfiyati zamonaviy jamiyat qurishga xalal berishi oydinlashib qoldi. Qolaversa, ilgari ustunlik sanalgan juzlarga bo‘linish vaqti-vaqti bilan ixtiloflarga olib kelmoqda. Qabilaviy birdamlik tanish-bilishchilik va mahalliychilik kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi, ya’ni biror soha, biror tashkilotni bitta aymoq vakillari to‘liq egallab oladi, oqibatda urug‘lar o‘rtasidagi munosabat taranglashadi. 15   Juzlararo ziddiyat qay darajada keskinligini bilish uchun G‘arbiy Qozog‘istondagi vaziyat bilan tanishish kifoya. Hududda tabiiy boyliklar ko‘pligiga qaramay, buning evaziga keladigan farovonlikdan tubjoy aholiga kam nasiba tegadi. Ijtimoiy-iqtisodiy hayot og‘irligidan jiddiy ixtiloflar ro‘y beradi. Yil avvalidagi namoyishlar ham G‘arbiy Qozog‘istondan boshlanganini eslang. Hatto mustaqil davlat yaratish kayfiyatidagi guruhlar ham bor. Bugun qabilachilikning bunday oqibatlarini ko‘rgan ayrim tarixchi va ziyolilar juzlarga bo‘linish shunchaki uydirma, yolg‘on ekanini isbotlashga intilyapti. Abay vatanida millatchilikdan voz kechib, “qozog‘istonlik” o‘zligini yaratishga harakat boshlangan.   Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmanistonda urug‘-aymoqchilik, O‘zbekiston va Tojikistonda mahalliychilik jiddiy ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu esa kuchli va birdam millat shakllanmog‘ini talab etadi. Gohida qo‘shni davlatlar bilan munosabatda ichki ixtiloflar esdan chiqib, lisoniy va etnik ayirmachilik g‘oyalari ilgari suriladi. Millatchilikning bunday noxush ko‘rinishlari mintaqa xalqlari birlashuviga yo‘l qo‘ymaydi. Orada hamisha ko‘rinmas g‘ov turadi, uni chetlab o‘tish maqsadida yakdillik tashabbuslari ilgari suriladi, ammo mayda milliy nizolar tufayli munosabatlar yana buzilib ketaveradi.   Vaziyatni o‘nglash bo‘yicha jo‘yali taklif bildirish qiyin. Muammo juda jiddiy bo‘lib, teran o‘ylab ish ko‘rishni taqozo etadi. Yuzaki bilimga tayanib bildirilgan taklif-tashabbuslar ko‘p narsani o‘zgartirmaydi. Hozirgi vaziyatda biz ayrim holat- hodisalar asosida xulosa chiqara olamiz, xolos. Jamiyatlarning ichki ovozini eshitish uchun esa chuqur tadqiqotlar o‘tkazish kerak. Lekin bir tavsiyani qo‘rqmay aytish mumkin – miyalarda o‘rnashib qolgan turg‘un tasavvurlardan voz kechish (dekonstruksiya), dabdabali shiorlarni unutish reallikka qaytishning eng maqbul yo‘lidir. Buni mintaqaning har bir millati bosib o‘tishi kerak bo‘lgan bosqich desak adashmaymiz. Shonli tarix va o‘ziga xoslik haqidagi stereotiplarga barham berish millatchilik kayfiyatini ancha susaytiradi; odamlar real o‘tmish va real hozirni ko‘ra boshlaydi, hech kim birovdan ortiq emasligi, hamma o‘ziga yarasha o‘ringa egaligi tan olinadi; buyuk tarix abgor bugunni buyuk qilib qo‘ymasligi idrok etiladi. Hatto alohida shaxs hayotida ham o‘tmishdan to‘g‘ri xulosa chiqarish, unga butkul suyanib qolmaslik muhim psixologik ta’sirga ega. Jamiyat misolida ham ayni qonuniyat amalda bo‘lmog‘i; odamlarimiz bir-birini 16 millatlar nomiga bog‘lanib qolgan stereotiplar prizmasi orqali emas, avvalo, inson sifatida qabul qilishi muhimdir.   Zamonaviy dunyoda diniy, etnik ayirmakashlik qoloq doktrinaga aylangani rost. Biroq insoniyat baribir o‘zimiznikilar va begonalar degan tasnifdan qutula olmaydigandek. Mutaraqqiy mamlakatlarda aholi qanday belgilar asosida uyushadi? Darvoqe, odamzod kelajakda bo‘lginchilikning yana qanday turlariga duch kelishi mumkin? Bugun ham millatchilik g‘oyalari o‘lmagan, turli davlatlarda ana shu mafkurani bayroq qilgan siyosiy harakatlar, partiyalar faoliyat olib boradi. Shunga qaramay, mutlaq ko‘pchilik ziyolilar insoniyat bu bosqichdan o‘tib bo‘ldi, endi bizga yangicha g‘oyalar, yangicha dunyo tartiboti kerak deb hisoblaydi. Xo‘sh, o‘sha yangi g‘oyalar qachon shakllanadi, qanday ko‘rinishda bo‘y ko‘rsatadi va millatchilikni qanday siqib chiqaradi, shundan so‘ng jahonning siyosiy xaritasi nechuk o‘zgaradi? Bu borada aniq gap aytish mushkul. Kurrai arzdagi bugungi jarayonlarni hamma har xil talqin qiladi. Kishilik jamiyati kengayib, murakkablashib ketgani bois ilmiy o‘rganish va tushunish xiyla qiyinlashgan. “Axboriy pufak” ichidagi bunday izlanishlarga murojaat etsangiz, turlicha manzaralarga guvoh bo‘lasiz.   Bir guruh tarixchi, antropolog va ekspertlar dunyoda so‘l kayfiyat avj olayotgani, yangi anarxizm mavj urayotganidan bahs etadi. Ularga ko‘ra, milliy davlatlar tez orada ana shu to‘lqin ostida qolib, parokandalikka yuz tutadi. Butun kuch, hokimiyat, intellektual va moddiy resurslar esa tobora yiriklashayotgan shaharlarda to‘planadi. Odamlar megapolis va gigapolislarda yashaydi, shahar o‘zligi har narsadan ustun keladi. Oqibatda davlat instituti bilan birga millatchilik mafkurasi ham ahamiyatini yo‘qotadi. Qizig‘i, ushbu faraz faqat so‘l qarashdagi tadqiqotchilargagina tegishli emas. Taniqli siyosatshunos va iqtisodchi olim, Jahon bankining sobiq ijrochi direktori Moyzes Naim ham “Hokimiyatning intihosi” kitobida yangi dunyo manzarasini taxminan shunday chizadi. Uning farazicha, butun hokimiyat, boylik va insoniyatning katta qismi qariyb 100 ta gigapolisda jamlanadi. Aholi soni keskin ko‘paydi, savodlilik darajasi aksar davlatlarda 100 foizni tashkil etadi, jamiyat siyosatni yaxshi tushuna boshladi, ijtimoiy robitalar tig‘izlashib boryapti. Boshqaruv institutlariga o‘z shartini qo‘yishga qodir fuqarolik harakatlari, diniy jamoalar, ijtimoiy tarmoq faollari timsolida mikrohokimiyat markazlari shakllanmoqda. Vakolatli demokratiya institutlariga esa ishonch so‘nib 17 borayotir... M.Naim taxminiga ko‘ra, bularning bari biz tushungan shakldagi hokimiyat va millatlarning asta-sekin yo‘qolishiga olib keladi. Modomiki, davlat hokimiyati bo‘lmas ekan, fuqarolarni uning atrofida jipslashtiruvchi millat g‘oyasiga ham hojat qolmaydi. Pirovardida shahar o‘zligi birinchi o‘ringa chiqadi.   Boshqa guruh olimlarning vazmin-bosiq va menimcha, ancha haqiqatga yaqin nuqtai nazariga ko‘ra, dunyoda keskin to‘lg‘anishlar, buhronlar kuzatilayotgani rost, ammo millat yoki davlatlar yo‘q bo‘lib ketishi haqida gapirishga hali erta. Davlat va millat instituti xalqaro siyosatdagi pozitsiyasini boy berayotganini tasdiqlovchi ishonarli asos-dalillar yo‘q. Aksincha, mazkur institutlar yangi shart-sharoitga moslashib, o‘zini isloh qilmoqda. Kelajakda hozirgi tushunchadagi davlat hokimiyati kuchini yo‘qotsa ham, bu hol yaqin orada sodir bo‘lmasligi aniq. Aksincha, inqiroz bosqichidan o‘tib olib, yanada mustahkamlanishi mumkin. Qolaversa, tuzilmaviy o‘zgarishlarni boshlab kelishi kutilayotgan, sal avval sanab o‘tilgan omillarga qarshi harakat ham bosh ko‘taryapti. Yevropada yangi an’anachilik va konservatizm qad rostlayotgani, butun dunyoda sekulyarizm hayot tarziga aylanib borayotgani shundan dalolat bermoqda. Xullas, insoniyatning yaqin kelajagi haqida ana shunday qarama-qarshi nuqtai nazarlar mavjud.   O‘tgan asrning 50-yillaridan boshlangan globallashuv va multikulturalizm siyosati, ba’zi tadqiqotchilar fikricha, axiyri millatchilikning ahamiyatini yo‘qotishi kerak edi. Kosmopolitizm g‘oyalari yoyilib, chegaralar oradan ko‘tarilishi bashorat qilingan edi. Ammo madaniyatlarni uyg‘unlashtirish kutilganidek oson kechmadi. Avvalo, bu jarayonni sobiq mustamlaka va metropoliyalarning yangicha munosabati deb tushunsak, ikki tomonda ham o‘ziga xos muammolar kuzatildi. Postkolonial jamiyatlar multikulturalizmni zamonaviy bosqichdagi umuminsoniy qadriyatlar deb emas, balki Yevropa madaniyatining navbatdagi bosqini deb qabul qildi va an’anaviy tutumlaridan voz kechishni istamadi. Oqibatda G‘arbda yangi gettolar shakllandi. Sobiq imperiyalarda esa migrantlarga nisbatan ksenofobiya kayfiyati kuzatilayotir. Afrikalik va osiyolik muhojirlarni, ayniqsa, musulmonlarni Yevropa jamiyatiga integratsiya, hatto assimilyatsiya qilish yoki, aksincha, ularning oqimini to‘xtatish chaqiriqlari yangrayapti. “Ildizlarga qaytish”, yangi millatchilik va yangi irqchilik oyoqqa qalqmoqda. Bunday tashabbuslar hali hukmron mavqega ko‘tarilmagan bo‘lsa-da, katta siyosatga ta’sir o‘tkazadigan darajaga yetdi, saylovda ko‘p ovoz to‘playotgan millatchi liderlar yetishib chiqayotir. Shunga ko‘ra ayrim ekspertlar multikulturalizm siyosati allaqachon 18 muvaffaqiyatsizlikka uchraganini ta’kidlayapti. Bu qarashga muxoliflar esa turfa madaniyatlar uyg‘unlashuvi g‘oyasi qiyinchiliklarni yengib o‘tib, yanada keng quloch yozadi, deb hisoblaydi. Jahon siyosiy manzarasi shiddat bilan o‘zgarayotgan bir pallada futurologik farazlar bildirishda o‘ta ehtiyotkor bo‘lgan ma’qul. Amerikalik olim Timur Kuranning tadqiqotlarida kelajak bashoratlari kutilmagan kichik voqealar tufayli yo‘qqa chiqishi mumkinligi yaxshi asoslab berilgan. Hozircha faqat modellar qurib, amaliyotga joriy etishga urinish mumkin. Bir narsa aniq – insoniyat qanday mushkulotlarga duch kelmasin, pirovardida hamisha olg‘a yurishning uddasidan chiqqan. Kelajakda qanday jamiyat qurilishidan qat’i nazar, hozirgisidan bag‘rikengroq, ilg‘orroq bo‘lishi, milliy, diniy ayirmachilik susayishi, yangi o‘zlik ta’limotlari vujudga kelishiga shubham yo‘q. 9 II bob: Globallashuv va etnopolitik omilning turli mamlakatlardagi o'ziga xosligi 2.1 Zamonaviy Xalqaro munosabatlarda etnik nizolar Zamonaviy professional adabiyotlarda biz mojarolarning ko’plab bo’linishlari, tipologiyalari va tasniflarini uchratishimiz mumkin. Mojarolarning kelib chiqishida va tomonlarning xatti-harakatlarida bir qancha omillar rol o’ynaydi. Bu, xususan, tomonlarning o’zaro munosabatlar tarixi, ularning tabiati, ziddiyatli vaziyatni idrok etish va tushuntirishdir.Kelishmovchiliknini tekshirishda ularning asl ma’nosiga chuqur kirib borish va ularning asosiy mohiyatini tushunish kerak. Shuningdek biz ziddiyatlarni ba’zi mezonlarga ko’ra bir nechta guruhlarga ajratishimiz mumkin. Ushbu bo’linishlar umumiy xususiyatlar va mezonlarga bog’liq bo’ladi, biz ularni ziddiyatning asosiy mazmunini ifodalash uchun muhim va hal qiluvchi deb hisoblaymiz. L.Xofreyterning fikricha, bunday xususiyat va mezonlar quyidagilar:  nizoda ishtirok etuvchi tomonlar (shaxs, shaxslararo, shaxs va guruh o’rtasida, guruhlar o’rtasida, davlatlar yoki davlatlar guruhlari o’rtasida); 9 https://oyina.uz/uz/article/1209. 19  ziddiyat darajasi (gorizontal yoki vertikal yo’naltirilgan to’qnashuvlar);  ziddiyatga sabab bo’lgan ehtiyojlarning tabiati (moddiy, nomoddiy, ma’naviy);  mojaroning davomiyligi (qisqa muddatli, tez, uzoq muddatli va boshqalar);  mojaroning oqibatlari (konstruktiv, buzg’unchi). Manfaatlarga ko’ra tasniflash yana bir mumkin bo’lgan bo’linishdir: manfaatdor tomonlarning manfaatlari farqlanadi va ular bir nechta omillarga (ehtiyojlar, istaklar, tashvishlar va boshqalar) bog’liq. Ushbu omillar to’qnashganda nizolar yuzaga keladi. Xalqaro munosabatlardagi hozirgi konflikt nazariyasi ikki turdagi konflikt: simmetrik va assimetrik konfliktlarni tan oladi. Simmetrik to’qnashuv – bu nisbatan o’xshash tomonlar o’rtasidagi, masalan, davlatlar, siyosiy partiyalar va boshqalar o’rtasidagi manfaatlar to’qnashuvi. Asimmetrik ziddiyat – bu turli guruhlar o’rtasidagi, masalan, ozchilik va ko’pchilik, xodimlar va ish beruvchilar o’rtasidagi ziddiyat, hukumat va isyonchilar va hokazo. Bunday mojaro paytida hukmron partiya o’z manfaatlari, qadriyatlari va ehtiyojlarini himoya qilish uchun qulayroq sharoitga ega, chunki u buni amalga oshirish uchun unda vositalar va resurslar mavjud. Hokimiyatning mutanosibligi va ishtirokchilarning mavqeini o’zgartirish assimetrik mojaroning yechimidir. 10 Mojaroning borishi tomonlar tomonidan emas, balki konfliktning ob’ekti bilan belgilanadi. Umumlashtirilgan ta’riflarga ko’ra, nizolarning ob’ektlari odatda resurslar, kuch, maqom, o’ziga xoslik va qadriyatlardir va nizolarning sabablari quyidagilardir:  qondirilmagan ehtiyojlar (mavjud, xavfsizlik, ijtimoiy ehtiyojlar),  shaxs (etnik, irqiy, diniy…), 10 https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v-sovremennom-mire/. 20  axloqiy jihatlar (din, mafkura, axloqiy qadriyatlar),  adolat (adolatsizlikni idrok etish, qonun oldida tengsizlik),  huquqlar (inson huquqlarining poymol bo’lishi)  imtiyozlarni taqsimlash (hokimiyat, pul, ish, yer, ijtimoiy mavqe),  resurslarni taqsimlash va ulardan foydalanish (moliya, suv, energiya, oziq- ovqat va boshqalar) Madaniyatlararo mojarolar Madaniy antropologlarning fikricha, madaniyat atamasi birinchi navbatda odamlarning xulq-atvorini bildiradi. Binobarin, bu jamiyat madaniyatini anglatadi, Průchaning so’zlariga ko’ra, «uning odatlari, ramzlari, til va aloqa standartlari marosimlari, umumiy qadriyatlar tizimi, o’tgan tajriba va tabular», amerikalik antropolog R.F. Merfining ta’rifiga ko’ra – «ma’lum bir jamiyat a’zolarini boshqaradigan va sotsializatsiya orqali kelajak avlodlarga o’tadigan ma’nolar, qadriyatlar va ijtimoiy normalarning umumiy tizimi» madaniyatdir. Madaniyatlararo to’qnashuvlarni aniqlashning muhim tushunchasi, shuningdek, «odatlar, axloq, qonunlar va tabular ko’rinishida tashqariga chiqadigan standart vaziyatlarda protseduralarning majburiy sxemasi kabi madaniy naqshlar Soukup tomonidan o’rganilgan. Xalqaro mojarolarning sababari Madaniy farqlarni hurmat qilmaslik va yuqorida qayd etilgan munosabat, stereotiplar, noto’g’ri qarashlar va shaxslar va guruhlar tajribasidagi farqlar xalqaro miqyosda ko’pincha tajovuz, zo’ravonlik yoki qurolli to’qnashuvlarga olib keladigan mojarolarga olib kelishi mumkin. Millat sub’ektlari ma’lum bir millat va madaniyatga mansublik haqida umumiy tushunchaga ega va buning uchun ularning ongi ko’pincha hayotni anglashga tayyor. Madaniyat har bir mojaro bilan uzviy bog’liq bo’lsa-da, garchi u sabab bo’lmasa ham, biz tahlil qilish, tasniflash, aybdorlik hissini aniqlash va odatda nizoni qabul qilish usullarini belgilaydi. Mojaroda diniy ishlar va din ham muhim rol o’ynaydi. Jamiyatda diniy erkinlikni inkor etish holatlari mavjud bo’lsa, turli diniy fundamentalistik guruhlarning kengayishi turli ijtimoiy va hatto urush mojarolarining asosiy sababiga aylanadi. 21 Madaniyatlararo muloqotdagi to’siqlar madaniyatlararo ziddiyatlarning sabablari sifatida quyidagilar olingan:  Madaniy farqlar  Etnosentrizm  Stereotiplar va noto’g’ri qarashlar  Dushmanlik  Til va og’zaki bo’lmagan muloqot 11 Mojarolarning oldini olish «Mojarolarning oldini olish» atamasi nazariy va amaliy foydalanishda turli yo’llar bilan qabul qilinadi va talqin qilinadi va bu hodisaning aniq ta’rifi uchun aniq formula mavjud emas. Profilaktika profilaktik diplomatiya, tashqi siyosat, aralashuv, rivojlanishga yordam berish, xalqaro standartlarni yaratish va joriy etish va hokazolarni o’z ichiga olishi kerak. Mojarolarning oldini olishda muvaffaqiyatga erishish uchun bir nechta asosiy talablarga rioya qilish kerak; birinchi navbatda murakkab tamoyillar, ijtimoiy birliklar (tashkilotlar, ijtimoiy guruhlar) faoliyati va ularni boshqarish to’g’risida bilimga ega bo’lish va ulardan ziddiyatlili vaziyatni tahlil qilish jarayonida foydalanish qobiliyati bo’lishi kerak. Madaniyatlararo ziddiyatlarni keltirib chiqaradigan ko’plab omillar mavjudligini ko’rdik. Madaniyatlararo munosabatlar davlatlar yoki guruhlar o’rtasida , shaxsiy yoki tashkilotlar orasida bo’ladimi, odamlar o’zlarining madaniy asoslarini tan olishlari va ularning xatti-harakatlariga turtki bo’lgan qadriyatlarni baholashga vaqt ajratishlari juda muhimdir. Samarali va manfaatli madaniyatlararo munosabatlarni ta’minlash uchun o’z yo’li «to’g’ri» yo’l emasligini tushunish lozim. Faqat boshqacha. Biz muloqot qilayotgan madaniyatlarni tushunishga vaqt ajratgan holda, biz madaniyatlararo mojarolar qayerda sodir bo’lishi mumkinligini aniqlay olishimiz va buni ijobiy hal qilish uchun harakat qilishimiz mumkin. Zamonaviy xalqaro munosabatlarda etnik nizolar ko'plab davlatlar va hududlarda muhim va murakkab masalalar sifatida paydo bo'lmoqda. Etnik nizolar, odatda, turli etnik guruhlar o'rtasidagi adovat va nizolarni anglatadi. Ushbu nizolar milliy, diniy, madaniy yoki tilga asoslangan bo'lishi mumkin va ular ko'pincha hududiy, iqtisodiy yoki siyosiy manfaatchiliklar bilan bog'liq. Etnik nizolar ba'zan 11 "Этнические конфликты в международных отношениях" — А. А. Хохлов (2002) 129-b. 22 ichki nizolar sifatida rivojlanadi, ammo ular ko'pincha xalqaro munosabatlarga ham ta'sir qiladi. Etnik nizolarning sabablari  Tarixiy adovat va tafovutlar : Ko'pincha, etnik guruhlar o'rtasida tarixiy adovatlar mavjud bo'lib, bu o'tgan davrlarda amalga oshirilgan nohaqliklar yoki zulmlar natijasida yuzaga keladi. Bu tarixi zid guruhlar o'rtasidagi ishonchsizlikni va nafratni kuchaytiradi.  Resurslar va hududlar : Ba'zi etnik guruhlar o'z hududlarining yoki tabiiy resurslarning nazoratini olish uchun kurashadi. Bunday nizolar ko'pincha milliy chegaralar, suverenitet yoki iqtisodiy manfaatlar bilan bog'liq bo'ladi.  Siyosiy erkinlik va tenglik : Etnik guruhlar ko'pincha o'zlarining siyosiy huquqlarini va madaniy erkinliklarini talab qilishadi. Ayrim hollarda, davlatlar bunday talablarni inkor etishi mumkin, bu esa etnik guruhlar o'rtasida ziddiyatlarga olib keladi.  Migratsiya va demografik o'zgarishlar : Xalqaro migratsiya va turli etnik guruhlarning bir hududga kelishi, aholining ijtimoiy va siyosiy tuzilmasini o'zgartirib, yangi nizolarni keltirib chiqarishi mumkin.  Zamonaviy etnik nizolarning misollari  Yugoslaviya urushi : 1990-yillarda Yugoslaviya federatsiyasining parchalanishi davomida etnik nizolar jiddiy inqirozlarga olib keldi. Serblar, xorvatlar, bosniyaliklar o'rtasidagi etnik va diniy ziddiyatlar uzoq davom etgan qonli urushlarga sabab bo'ldi.  Rohinga muslimalarining myanma qochqinlari : Myanmarning Rohingya musulmonlariga qarshi olib borilgan zo'ravonliklar, etnik ziddiyatlar va diniy adolatsizliklar xalqaro miqyosda qattiq tanqid qilindi. Rohingya aholisi O'rta Osiyo va Janubiy Osiyo davlatlariga qochib bordi. 23  Suriya urushi va etnik qarama-qarshiliklar : Suriya urushi davomida, xalqaro aralashuvlar va ichki etnik guruhlar o'rtasida kurash, siyosiy tuzilmaning yirik o'zgarishlariga olib keldi. Kurdlarga nisbatan bo'lgan siyosat, asosan Arab va Turkman etnik guruhlari o'rtasidagi ziddiyatlarni kuchaytirdi.  Kukushim va Kosovo : Serbiya va Kosovoning etnik aloqalari, so'nggi yillarda alohida muammolarni yuzaga keltirdi. Kosovodagi albanlar va serblar o'rtasidagi ziddiyatlar, 1999-yilda NATO aralashuvi orqali hal etilgan bo'lsa-da, etnik ziddiyatlar hali ham davom etmoqda. 12 Etnik nizolarning xalqaro ta'siri Etnik nizolar nafaqat ichki siyosat, balki xalqaro munosabatlarga ham ta'sir ko'rsatadi. Bunday nizolar xalqaro tashkilotlar, jumladan, BMT va boshqa xalqaro tuzilmalar tomonidan yirik diplomatik va humanitar masala sifatida ko'rib chiqiladi. Yirik davlatlar va mintaqaviy ittifoqlar bunday nizolarga aralashish orqali o'z manfaatlarini ilgari surishadi. Shuningdek, etnik nizolar xalqaro migratsiyani kuchaytiradi, chunki zo'ravonliklar va inqirozlar qurbonlari boshqa mamlakatlarga qochishga majbur bo'ladi, bu esa qochqinlar va migratsiya masalalarini global miqyosda muhokama qilishni talab qiladi. Etnik nizolarni bartaraf etish yo'llari  Diplomatik tashabbuslar va muzokaralar : Etnik guruhlar o'rtasida kelishuvga erishish uchun diplomatik yo'l bilan muzokaralar olib borish muhim. Bunday muzokaralar odatda xalqaro tashkilotlar va uchinchi tomonning aralashuvi bilan amalga oshiriladi.  Madaniy va ta'limiy dasturlar : Etnik ziddiyatlarni hal qilishda madaniy va ta'limiy dasturlarni rivojlantirish orqali insonlar o'rtasidagi ishonchni oshirish mumkin. 12 "Политика и этнические конфликты" — Н. А. Маслова (2003) 29-b. 24  Xalqaro yordam va tinchlik o'rnatish missiyalari : Xalqaro yordam tashkilotlari va tinchlik o'rnatish missiyalari etnik guruhlar o'rtasidagi inqirozlarni bartaraf etishga yordam beradi. Zamonaviy xalqaro munosabatlarda etnik nizolar ko'plab qiyinchiliklar va murakkabliklarni keltirib chiqarmoqda, ammo to'g'ri yondashuvlar bilan bu nizolarni hal qilish mumkin. Etnik ziddiyatlarni bartaraf etish uchun faqatgina diplomatik yondashuvlar emas, balki ijtimoiy integratsiya va inson huquqlarini himoya qilish ham zarur. 2.2 separatizim ,ekstermizm ,terrorizim Separatizm — bu biron bir etnik, diniy yoki siyosiy guruhning o'zini mustaqil davlat sifatida e'lon qilish yoki mavjud davlatdan ajralib chiqish talabidir. Separatizm ko'pincha etnik guruhlar, mintaqaviy yoki diniy farqlar tufayli yuzaga keladi. Separatist harakatlar, ko'pincha biror hududdagi aholi o'zini alohida etnik yoki milliy guruh sifatida tan olib, o'z taqdirini mustaqil ravishda belgilashni istaydi. Separatizmning asosiy sabablari:  Etnik, madaniy va diniy tafovutlar : Ba'zi guruhlar o'zlarining etnik, diniy yoki madaniy farqlariga asoslanib, o'zlarining mustaqil davlatini qurish istagini bildiradilar.  Siyosiy va iqtisodiy nohaqliklar : O'ziga xos guruhlar, davlat tomonidan o'z manfaatlari, iqtisodiy resurslar yoki siyosiy kuchni yetarli darajada himoya qilinmaganini his qilgan hollarda separatist harakatlarga qo'shiladilar. Misol: Kosovo va Chechenistondagi separatizm . Kosova, Serbiyadan mustaqillikka erishishga harakat qilgan albanlarning separatistik harakatlari natijasida 2008-yilda mustaqillikni e'lon qildi. Chechenistonda esa, Rossiya 25 imperiyasining ta'siridan chiqishga intilgan chechenlar o'z mustaqilligini talab qilib, uzluksiz to'qnashuvlarga sabab bo'ldi. 13 Etnik separatizmning oldini olish to'g'risida Separatizmning mohiyati yaxlit milliy birliklar doirasida etnik guruhlarning ajralib chiqish tendentsiyalarining namoyon bo'lishidir. Ijtimoiy-siyosiy mohiyati nuqtai nazaridan «separatizm - bu etnik jihatdan belgilangan hududning suvereniteti va mustaqilligini talab qilishdir. Bu talab yashayotgan mamlakatning davlat hokimiyatiga qarshi qaratilgan”. Rossiya qonunchiligida separatizmning ta'rifi yo'q, bu uni huquqiy asosda bostirishni qiyinlashtiradi. Shu bilan birga, 15.06.2001 yildagi “Terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurash to g risida”gi Shanxay konventsiyasi “separatizm” so zining ma nosini aniqlashdaʻ ʻ ʻ ʼ qo llanma bo lib xizmat qilishi mumkin. Unda "separatizm" deganda davlatning ʻ ʻ hududiy yaxlitligini buzishga, shu jumladan uning hududining bir qismini undan ajratib olishga yoki zo'ravonlik yo'li bilan amalga oshirilgan davlatni parchalashga qaratilgan xatti-harakatlar, shuningdek, bunday harakatni rejalashtirish va tayyorlash, yordam ko'rsatish tushuniladi. uning komissiyasida, uni rag'batlantirish " . Rossiyaning geosiyosiy pozitsiyasining tubdan o'zgarishi va xalqaro maydondagi murakkab jarayonlar tufayli mamlakatimiz o'zining hududiy yaxlitligini saqlab qolish muammosiga juda dolzarbdir. Separatizm rus davlatchiligining izdan chiqishiga olib keladi. Separatchilik muammosi bilan bog'liq holda din alohida o'rin tutadi. Separatistik harakatlarning paydo bo'lishiga yordam beradigan yana bir omil migratsiyaning kuchayishi muammosi deb hisoblash mumkin. 13 https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v-sovremennom-mire/. 26 Separatizmning xavfi shundaki, davlatning fazoviy chegaralarini qisqartirish, qoida tariqasida, uning o'zini o'zi saqlab qolish va rivojlantirish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan resurslarning (nafaqat tabiiy, balki insoniy) qisqarishiga olib keladi. Shu sababli, har bir davlatda hududiy yaxlitlikni saqlash uning eng muhim manfaatlaridan biri hisoblanib, odatda hayotiy deb ataladi. Ayirmachilikning Rossiya xavfsizligiga ta'siri turli sohalarda turlicha namoyon bo'lishi mumkin. Siyosiy sohada separatizm quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: mamlakatdagi vaziyatning umumiy beqarorlashuvi; davlat suverenitetining zaiflashishi va alohida hududlarning federal hokimiyatlar nazoratidan chiqarilishi; separatizm shiorlari ostida harakat qiluvchi va muhim siyosiy ta'sirga ega bo'lgan tashkilotlarning paydo bo'lishi; federal hukumatning mamlakat aholisi o'rtasidagi obro'siga putur etkazish; jiddiy siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo'lgan qochqinlar muammosining paydo bo'lishi. Harbiy sohada separatizm bir qator halokatli jarayonlarning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin: mamlakat harbiy infratuzilmasining buzilishi; ekstremistik guruhlar tomonidan harbiy ob'ektlar egallab turgan hududda nazorat o'rnatilishi; separatistik harakatlar harakat qilayotgan hududlarda terrorchilik bazalarini yaratish, shuningdek, Rossiya hududiga qurol-yarog ', portlovchi moddalar va giyohvand moddalarning kirib borishi uchun yangi kanallarning paydo bo'lishi; 27 mamlakatning ayrim hududlarini federal kuchlar bilan harbiy qarama-qarshilik o'choqlariga aylantirish. Separatizm nafaqat mintaqaviy, balki federal darajada iqtisodiy hayotni buzish orqali mamlakatning iqtisodiy salohiyatiga putur etkazishi mumkin. Ma’naviy sohada ayirmachilik millatchilik g‘oyalari tarqalishiga olib keladi, bu esa mamlakat aholisi ongi va siyosiy xulq-atvorining radikallashuviga xizmat qiladi. Rossiya Prezidenti V.V. Putin Rossiyaning 2025 yilgacha bo'lgan davrga mo'ljallangan milliy davlat siyosati strategiyasini tasdiqlash to'g'risidagi farmonni imzoladi. Milliy siyosatning asosiy masalalari to'rtta pozitsiyadan iborat: Rossiya xalqlarining madaniyati va tillarini saqlash va rivojlantirish, ularning ma'naviy hamjamiyatini mustahkamlash; mahalliy xalqlar va milliy ozchiliklarning huquqlarini ta'minlash; Shimoliy Kavkazda mustahkam milliy va millatlararo tinchlik va totuvlikni ta'minlash uchun qo'shimcha ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sharoitlar yaratish; xorijda istiqomat qilayotgan vatandoshlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning mamlakatimiz bilan aloqalarini rivojlantirishga ko‘maklashish. 14 Davlat boshqaruvini takomillashtirish va milliy siyosat sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, migrantlarning ijtimoiy-madaniy moslashuvi va integratsiyasi uchun shart-sharoit yaratish ustuvor yo‘nalishlar hisoblanadi. Shuningdek, fuqarolik-vatanparvarlik tarbiyasi tizimini rivojlantirish, davlat hokimiyati organlari va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni yaxshilash va hokazolar zarur.Etnik separatizm, etnosiyosiy ekstremizm va xalqaro terrorizmning mamlakat milliy xavfsizligiga tahdid solayotganini hisobga olib, maxsus chora-tadbirlardan tashqari quyidagilar zarur: etnik separatizm va etnosiyosiy ekstremizmning oldini olish, bu: 14 https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v-sovremennom-mire/. 28 jamiyatda mamlakatni rivojlantirish, hayot sifatini oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlash g‘oyalariga nisbatan salbiy hodisa sifatida ekstremizm g‘oyalarini rad etishning shakllanishi; millatlararo nizolar va ular bilan bog‘liq ekstremizm va terrorizmning ko‘rinishlaridan barvaqt ogohlantirish bo‘yicha huquqiy bazani va ekspert yordamini mustahkamlash; millatlararo va konfessiyalararo muloqotni rivojlantirish, oilaviy qadriyatlarni tiklash, ekstremizm va murosasizlikka qarshi kurashish bo‘yicha tadbirlarga etnomadaniy va jamoat birlashmalari, diniy tashkilotlar, ularning rahbarlarini jalb etish; fuqarolik jamiyati institutlari va vakillari hamda internet provayderlari ishtirokida ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik g‘oyalar targ‘ibotiga qarshi kurashishni tashkil etish; davlatning milliy xavfsizligiga, fuqarolarning huquq va erkinliklariga putur yetkazishga, etnik-milliy va irqiy adovat va adovatni qo'zg'atishga qaratilgan faoliyatni taqiqlash; federal davlat organlari rahbarlarining, Rossiya Federatsiyasining ta'sis sub'ektlarining davlat organlarining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining, hokimiyat va huquqni muhofaza qilish organlarining boshqa vakillarining millatlararo keskinlik va nizolarni keltirib chiqaradigan xatti-harakatlari va harakatsizligi uchun javobgarligini qonun bilan mustahkamlash; saylov jarayoni va partiya dasturlarida etnik omilni siyosiylashtirishga qarshi kurashish bo‘yicha tartibga solish va axborotlashtirish chora-tadbirlarini amalga oshirish. Hozirgi vaqtda zamonaviy rus jamiyati ijtimoiy hayotni modernizatsiya qilish natijasida yuzaga kelgan qadriyatlar tizimining o'zgarishini boshdan kechirmoqda. 29 Iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalardagi globallashuv jarayonlari, mamlakatlar aholisini turli tabiat va darajadagi migratsiya oqimlariga jalb qilish, muayyan jamiyatlar va butun jamiyat o'rtasidagi tarkibiy aloqalarning murakkablashishiga olib keladi. Bu omillar millatlararo nizolar bilan kechadigan millatlararo munosabatlardagi keskinlikni ma'lum darajada rag'batlantiradi va shu asosda ekstremizm va terrorizm yo'li bilan o'zlari xohlagan natijaga erishishga urinayotgan turli muxolif guruhlar paydo bo'la boshlaydi. Ekstremizm va terrorizmga muvaffaqiyatli qarshi turish va jamiyatda ularning oldini olish uchun ushbu hodisalarning jinoiy mohiyatini bilish va tushunish zarur. Ekstremizm – shaxslar, guruhlar va tashkilotlarning ijtimoiy faoliyatda ekstremal, radikal qarashlar, pozitsiyalar va choralarga sodiqligidir. Ekstremizm jamoat ongi, ijtimoiy psixologiya, axloq, mafkura sohasiga ham, ijtimoiy guruhlar (ijtimoiy ekstremizm), etnik guruhlar (etnik yoki milliy ekstremizm), jamoat birlashmalari, siyosiy partiyalar, davlatlar (siyosiy ekstremizm), konfessiyalar o‘rtasidagi munosabatlarga ham taalluqlidir. (diniy ekstremizm). Ekstremizm xilma-xil, uni keltirib chiqaruvchi motivlar ham xilma-xildir. Asosiy motivlar: moddiy, mafkuraviy, o'zgarishga intilish va real vaziyatdan norozilik, odamlar ustidan hokimiyat, faol faoliyatning yangi turiga qiziqish, o'rtoqlik, o'zini o'zi tasdiqlash, yoshlar romantikasi, qahramonlik, o'yinchoqlik, o'lim xavfini jalb qilish. 30 Huquqbuzarlarning motivatsiyasi qonunga bo'ysunuvchi fuqarolarning motivatsiyasidan sezilarli darajada farq qiladi. Ekstremistik tashkilotlarda jinoiy xatti-harakatlar motivatsiyasi shaxsiy va guruhga bo'linadi. Guruhda bo'lish muayyan xulq-atvor motivlarining paydo bo'lishiga, yangi maqsadlar qo'yishga va eskilaridan uzoqlashishga yordam beradi. Guruhda ekstremistik faoliyatning motivlari va maqsadlarini shakllantirishda, qoida tariqasida, fikr, bilim, tajriba almashish, shuningdek, jinoyat sodir etishga qaror qilishni tezlashtiradigan o'zaro ishonch va takliflar mavjud. Ekstremistik faoliyat (ekstremizm) bu: konstitutsiyaviy tuzum asoslarini zo'ravonlik bilan o'zgartirish va Rossiya Federatsiyasining yaxlitligini buzish; terrorizm va boshqa terroristik faoliyatni ommaviy ravishda oqlash; ijtimoiy, irqiy, milliy yoki diniy adovatni qo'zg'atish; shaxsning ijtimoiy, irqiy, milliy, diniy yoki lingvistik mansubligi yoki dinga munosabatiga ko'ra uning eksklyuzivligi, ustunligi yoki pastligini targ'ib qilish; shaxs va fuqaroning ijtimoiy, irqiy, milliy, diniy yoki lingvistik mansubligiga yoki dinga munosabatiga qarab huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini buzish; fuqarolarning saylov huquqlarini va referendumda ishtirok etish huquqini amalga oshirishiga to'sqinlik qilish yoki ovoz berish maxfiyligini buzish, zo'ravonlik yoki undan foydalanish tahdidi bilan birgalikda; davlat organlarining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining, saylov komissiyalarining, jamoat va diniy birlashmalarning yoki boshqa tashkilotlarning qonuniy faoliyatiga zo‘ravonlik yoki uni qo‘llash tahdidi bilan qo‘shib to‘sqinlik qilish; 31 rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 63-moddasi birinchi qismining "e" bandida ko'rsatilgan sabablarga ko'ra jinoyat sodir etish; fashistlar atributlari yoki ramzlari, yoki fashistlar atributlari yoki ramzlari chalkashlik darajasiga qadar o'xshash atributlar yoki belgilarni targ'ib qilish va omma oldida namoyish qilish; ko'rsatilgan harakatlarni amalga oshirish yoki ochiq-oydin ekstremistik materiallarni ommaviy tarqatish, shuningdek ularni ommaviy tarqatish maqsadida tayyorlash yoki saqlashga ommaviy chaqiriqlar; Rossiya Federatsiyasida davlat lavozimini yoki Rossiya Federatsiyasining ta'sis sub'ektida davlat lavozimini egallagan shaxsni o'z xizmat vazifalarini bajarish paytida ushbu moddada ko'rsatilgan va jinoyat tarkibiga kiruvchi harakatlarni sodir etganlikda qasddan yolg'on ayblash. ; ko'rsatilgan aktlarni tashkil etish va tayyorlash, shuningdek ularni amalga oshirishga undash; ko'rsatilgan aktlarni moliyalashtirish yoki ularni tashkil etish, tayyorlash va amalga oshirishda boshqa yordam ko'rsatish, shu jumladan o'quv, matbaa va moddiy-texnika vositalari, telefon va boshqa aloqa turlari bilan ta'minlash yoki axborot xizmatlarini ko'rsatish orqali. Terrorizm o zaro bog langan bir qancha elementlarni o z ichiga oladi: terrorizmʻ ʻ ʻ mafkurasi (nazariyalar, tushunchalar, mafkuraviy va siyosiy platformalar); terrorchilik tuzilmalari (xalqaro va milliy terroristik tashkilotlar, ekstremistik - o'ng va so'l, millatchi, diniy va boshqa jamoat tashkilotlari, uyushgan jinoyatchilik tuzilmalari va boshqalar), shuningdek terrorchilik amaliyotining o'zi (terrorchilik faoliyati). Ekstremizm va uning xilma-xilligi terrorizm ham butun jahon hamjamiyatiga, xususan, davlatimiz uchun ham haqiqiy xavf tug‘dirmoqda. 15 15 https://www.mirniy.ru/info/anti_terror/4822-o-profilaktike-etnicheskogo-separatizma.html. 32 Terroristik va boshqa ekstremistik faoliyatning oldini olish davlat va uning vakolatli organlari tomonidan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, axborot-ma’rifiy, tashkiliy, tezkor-qidiruv, huquqiy, maxsus va boshqa chora-tadbirlarning kompleks tizimini tayyorlash va amalga oshirishni o‘z ichiga oladi: terroristik faoliyatni aniqlash va ularga barham berish, ularning oqibatlarini minimallashtirish, ularga yordam beradigan sabablar va shartlarni aniqlash va bartaraf etish. Ekstremizm va terrorizmning oldini olish nafaqat davlatning, balki fuqarolik jamiyati vakillarining ham vazifasidir. Bu ish siyosiy partiyalar, jamoat va diniy birlashmalar, fuqarolarning aniq pozitsiyasiga bog‘liq. Mamlakatimizda ekstremistik ko'rinishlarning oldini olish iqtisodiy va siyosiy salohiyatimizni mustahkamlashda Rossiya fuqarolarining sa'y-harakatlarini birlashtirish vositasi sifatida ko'rib chiqilishi kerak. Xulosa Globallashuv jarayoni jahon miqyosida ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu jarayonning ta’siri 33 etnik va siyosiy guruhlar o‘rtasidagi aloqalarga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Etnopolitik omil, o‘z navbatida, globallashuvning ijtimoiy va siyosiy tuzilmalarga qanday ta’sir qilishini, shuningdek, davlatlarning ichki va tashqi siyosatida qanday o‘zgarishlarni yuzaga keltirishini belgilaydi. Globallashuv jarayonlari etnik guruhlarning o‘zaro aloqalarini yanada murakkablashtiradi. Mintaqaviy va global miqyosda kommunikatsiya va texnologiyaning rivojlanishi etnik identifikatsiya va milliy kimlikni mustahkamlashga yordam berishi mumkin. Shu bilan birga, globallashuv iqtisodiy va siyosiy ta’sirlarni kuchaytirib, ba’zan etnik ziddiyatlar, separatizm va ekstremizmni keltirib chiqaradi. Etnik guruhlarning global sahnadagi roli o‘zgaradi va ular o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun yangi strategiyalarni ishlab chiqadi. Globallashuv milliy va etnik identifikatsiyaning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Jahon bo‘ylab ko‘plab mamlakatlarda milliy identifikatsiya va madaniy qadriyatlar muhim siyosiy omilga aylanishi, shu bilan birga etnik guruhlarning siyosatdagi o‘rni kuchayishi kuzatilmoqda. Ba’zan bu jarayonlar davlatlar ichida yoki davlatlar o‘rtasida etnik ziddiyatlar va nizolarni keltirib chiqarishi mumkin. Globallashuv jarayonining tezlashishi, etnik guruhlarning resurslarga bo‘lgan intilishi va siyosiy manfaatlar o‘rtasidagi ziddiyatlar rivojlanishi ehtimolini oshiradi. Etnopolitik jarayonlarda separatizm va etnik nizolar alohida o‘rin tutadi. Globallashuv davrida ba’zi etnik guruhlar o‘zlarini ajralib turuvchi mustaqil subyekt sifatida ko‘rsatishga harakat qilishi mumkin. Bu separatizm tendensiyalarini kuchaytiradi va davlatlar o‘rtasidagi hududiy nizolarni keltirib chiqaradi. Separatizm ko‘plab mintaqalarda mustaqillikni qo‘lga kiritish uchun kurashda muhim omilga aylanadi. Globallashuvning salbiy oqibatlaridan biri ekstremizm va terrorizmning kengayishidir. Etnik guruhlar o‘rtasidagi ziddiyatlar va g‘aroyib ideologiyalar, ekstremistik harakatlar va terroristik guruhlarning shakllanishiga olib keladi. Bu o‘zgarishlar global xavfsizlikka jiddiy tahdid solmoqda, chunki terrorizm va ekstremizmning tarqalishi, jahondagi beqarorlikni kuchaytiradi. 34 Xulosa qilib aytganda , globallashuv jarayonida etnopolitik omillar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalar va o‘zgarishlar zamonaviy siyosatni shakllantiradi. Etnik guruhlar o‘rtasidagi ziddiyatlar, milliy identifikatsiyaning kuchayishi, separatizm va ekstremizm kabi muammolarni hisobga olish va bularni xalqaroda qanday hal qilish kerakligini o‘rganish bugungi siyosatda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, globallashuvning ijtimoiy va siyosiy ta’siri, etnopolitik jarayonlarning zamonaviy dunyodagi o‘rnini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi . Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 35 1. Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism . 2. Smith, A. D. (1986). The Ethnic Origins of Nations . 3. Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism . 4. "O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda etnosiyosiy jarayonlar" (2000). 5. "Millatchilik va xalqaro munosabatlar" – T. S. Japarov (2006). 6. "Etnosiyosiy jarayonlar va milliy xavfsizlik" – A. Asqarov (2005). 7. "Millat va millatchilik" – B. R. Ubaydullayev (2012). 8. https://oyina.uz/uz/article/1209. 9. https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v- sovremennom-mire/. 10. "Политика и этнические конфликты" — Н. А. Маслова (2003). 11. https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v- sovremennom-mire/. 12. https://mgimo.ru/about/news/social/problema-separatizma-v- sovremennom-mire/. 36

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Globallashuv va etnopolitik omilning umumiy tahlili

1.1. Etnosiyosiy jarayon tushunchasi va uning mazmun-mohiyati

1.2. Zamonaviy jahon siyosatida millatchilik

II bob. Globallashuv va etnopolitik omilning turli mamlakatlardagi o'ziga xosligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить