Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 386.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv jarayonida gender tenglik masalalari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI SIYOSATSHUNOSLIK YO NALISHI ʻ “GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQQIYOT” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GLOBALLASHUV JARAYONIDA GENDER TENGLIK MASALALARI Bajardi: Ilmiy rahbar: Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. GENDER TENGLIKKA ERISHISHNING GLOBALLASHUV JARAYONIDAGI O‘RNI…………………………………………………... 6 1.1. Globallashuv sharoitida O zbekistonda gender masalasiningʻ dolzarblashuvi va uning yechimlari…………………………………………... 6 1.2. Globallashuv jarayonida gender tenglik muammolari…………………… 12 II BOB. GLOBA LLA SHUV J A RA Y ON IDA GENDER TENGLIGINI TA’MINLASHNING DOLZARB MASALALARI………………………. 17 2.1. Hozirgi globallashuv jarayonida dolzarb masalalardan biri bo‘lgan gender tenglik munosabatlari………………………………………………… 17 2.2. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining istiqboldagi maqsadlarida gender tenglikka erishish tamoyillari………………………………………… 23 XULOSA……………………………………………………………….…… 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI…………………….. ʻ 31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Gender tenglik masalasi ijtimoiy rivojlanishning asosiy kategoryalaridan hisoblanadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2024-yil 7-martda Xalqaro xotin-qizlar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimda ishtirok etib nutqida shunday dedi: “ Biz har yili bu kunni intiqlik, qalbimizda ajib iliqlik bilan kutamiz. Ushbu shukuhli ayyomda hammamiz bizni dunyoga keltirgan, oq sut berib, mehr va tarbiya berib voyaga yetkazgan buyuk ona siymosiga, mo‘tabar ayol zotiga ta’zim qilamiz. Zero, inson qadrini ulug‘lash avvalo azizu mukarrama ayollarimizni ulug‘lashdan boshlanadi” 1 . Mamlakatimizda bu maqsad yo‘lida ko‘p ishlar qilinmoqda. Jumladan, “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi 2 doirasida xotin- qizlarning faolligini oshirish, onalik va bolalikni himoya qilish, gender tenglikni qaror toptirish, ayollarning huquq va manfaatlarini ta’minlash bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Globallashuv jarayoni bugungi kunda dunyoning har bir sohasini ta’sir ostiga olgan kompleks va keng qamrovli jarayon sifatida ajralib turadi. Iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalarda globallashuvning kengayishi, jamiyatlarning o‘zgarishiga olib kelmoqda va shu bilan birga, gender tenglikka bo‘lgan talab va ehtiyojni ham oshirmoqda. Ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tenglikni ta’minlash masalasi, ayniqsa, globallashuv jarayonida katta ahamiyat kasb etadi. Jahon miqyosida gender tenglikni ta’minlash, rivojlanishning barqarorligini, ijtimoiy farovonlikni va mehnat bozorining samaradorligini oshirish uchun zarur. Ayollarni ta’lim, ishga joylashish, mehnat sharoitlari va salomatlik sohalarida erkin imkoniyatlar bilan ta’minlash, ularga o‘z potentsialini to‘liq amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Biroq, globallashuv jarayonida gender tenglikka erishish hali ham ko‘plab to‘siqlar va muammolarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonning salbiy ta’siri, ba’zi hududlarda ayollarga nisbatan diskriminatsiya, mehnat haqi farqlari va ijtimoiy tartiblarning o‘zgarishi kabi omillarni yuzaga keltirishi mumkin. 1 https://president.uz/ Shavkat Mirziyoyev 2024-yil 7-martda Xalqaro xotin-qizlar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosim. 2 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, 2021, - 91 b.ʻ ʻ 3 Shu sababli, "Globallashuv jarayonida gender tenglik masalalari" mavzusi dolzarb bo‘lib, ayniqsa, XXI asrda, jamiyatlar va iqtisodiyotlar o‘rtasida o‘zaro bog‘lanish kuchaygan sari, gender tenglikka erishishning yangi yo‘llarini o‘rganish zarur. Ushbu mavzu, globallashuvning jamiyatlar va iqtisodiyotlar rivojiga ta’siri va gender tenglikka bo‘lgan yondashuvlar haqida chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Gender tenglik masalalari jahon miqyosida ijtimoiy adolat, rivojlanish va inson huquqlari nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu masalalarni o‘rganish va hal qilish global darajadagi asosiy maqsadlardan biriga aylanishi kerak. Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Globallashuv jarayonida gender tenglik masalalari mavzusi O‘zbekiston ilmiy jamiyatida ham o‘rganilayotgan dolzarb mavzulardan biridir. Bu mavzu bo‘yicha O‘zbek olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar gender tenglikka erishishning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy jihatlarini yoritadi. Quyida gender tenglik masalalari bo yicha tadqiqotlar olib borgan ʻ olimlar: Nodira To‘raqulova 3 bu mavzuda gender tenglikni rivojlantirish uchun O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan siyosatlar va ular ta’sirining ijtimoiy- iqtisodiy natijalari bo‘yicha tahlil olib boradi. Shavkatbek Azimovning 4 tadqiqotlari globallashuv jarayonining O‘zbekistonda gender tenglikka ta’siri va ayollarning iqtisodiy va siyosiy hayotda o‘z o‘rnini mustahkamlash masalalariga bag‘ishlangan. Uning ishlari gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha davlat siyosatining rivojlanishiga oid tahlilni o‘z ichiga oladi. X.Xolmirzaev 5 ushbu mavzu bo‘yicha globallashuv jarayonida gender tenglikning rivojlanishini tahlil qilib, O‘zbekistondagi amaliyotlarda qanday o‘zgarishlar kuzatilayotgani haqida yozgan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti globallashuv jarayonida gender tenglik masalalari ni tadqiq etish hisoblanadi. 3 To’raqulova N. S. – "Gender tenglik va rivojlanish: O’zbekistondagi holatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2020. - 180 b. 4 Azimov Sh. "Globallashuv va gender tenglik: O'zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2018. - 250 b. 5 Xolmirzaev X. X. – "Globallashuv va gender tenglik: O’zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "O’zbekiston" nashriyoti, 2019. - 220 b. 4 Kurs ishining predmeti . Globallashuv jarayonida gender tenglikni ta’minlash masalalari, bu jarayonning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalarda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tenglikni rivojlantirishga ta’siri, shuningdek, globallashuvning gender tenglikka bo‘lgan ijobiy va salbiy ta’sirlarini o‘rganishdir. Kurs ishining maqsadi. Globallashuv jarayonining gender tenglikka ta’sirini tahlil qilish, shu jarayonda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tenglikni rivojlantirish va gender asosidagi diskriminatsiyani kamaytirish yo‘llarini o‘rganishdir. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Globallashuv sharoitida O zbekistonda gender masalasining dolzarblashuviʻ va uning yechimlarini o rganish; ʻ - Globallashuv jarayonida gender tenglik muammolarini tahlil qilish va o rganish; ʻ - Hozirgi globallashuv jarayonida dolzarb masalalardan biri bo‘lgan gender tenglik munosabatlari ni to laroq yoritish va o rganish; ʻ ʻ - Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining istiqboldagi maqsadlarida gender tenglikka erishish tamoyillari ni tahlil etish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 32 betni tashkil etadi. 5 I BOB. GENDER TENGLIKKA ERISHISHNING GLOBALLASHUV JARAYONIDAGI O‘RNI 1.1. Globallashuv sharoitida O zbekistonda gender masalasiningʻ dolzarblashuvi va uning yechimlari Mamlakatimizda so‘ngi besh yil davomida gender tenglik masalasiga ulkan ahamiyat bermoqda. Gender tenglik Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan alohida e’tibor qaratilayotgan va qo‘llab-quvvatlash zarurligi e’tirof etilayotgan muxim masalalardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev davlat rahbari sifatida faoliyatining ilk kunlaridanoq asosiy e’tiborni ayollar va oila muammolariga qaratib kelmoqda. Natijada o‘tgan davrda gender tenglikni ta’minlash va ayollarning ijtimoiy turmush sharoitlarini yaxshilashga doir bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi 6 . Afsuski, bugungi kunda O zbekiston ham “Gender tengsizligi indeksi ʻ reytingi”da 57-o rinda turadi. Jahonda xotin-qizlar uchun huquq va imkoniyatlarni ʻ kengaytirish borasida AQSH uchun ham ustuvor vazifalardan biri sanaladi. Davlat kotibi Mayk Pompeoning ta kidlashicha, “Gender notenglikka yechim topish bu ʼ tez bitadigan ish emas, balki ko p harakatlar va resurslar talab etadigan katta ʻ vazifadir. Gender notenglikka barham berish uchun uzoq vaqt va tizimli ishlar olib borish kerak”. O zbekiston statistika qo mitasi ma lumotlariga ko ra, 2017-yili iqtisod ʻ ʻ ʼ ʻ sohasida erkaklarning 61,5%, ayollarning esa 38,5% mehnat bilan band bo lgan. ʻ BMTning xabar berishicha, o rta ta lim olgan xotin-qizlarning faqat 35% ishlaydi, ʻ ʼ oliy mu lumotli xotin-qizlarning 68% ish bilan ta minlangan. 2018-yilda ʼ ʼ O zbekiston hukumati barqaror rivojlanishning 16 ta milliy maqsadlari va 127 ta ʻ milliy vazifalarini qabul qilgan edi. Shu bilan birga, gender tenglik bo yicha ʻ 5-maqsadga muvofiq, O zbekiston quyidagi majburiyatlarni o z zimmasiga olgan: ʻ ʻ - butun mamlakatda xotin-qizlarni kamsitishning barcha shakllariga barham berish; 6 Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari – Toshkent: O‘zbeksiton, 2021. – 164 b. 6 - davlat va xususiy sektorda barcha xotin-qizlarga nisbatan zo ravonlikningʻ har qanday shakllarini bartaraf etish; - jamiyat ha ѐ J tining barcha darajalarida rahbarlik lavozimlarida xotin- qizlarning to liq va samarali ishtirokini ta minlash; ʻ ʼ - davlat dasturlarini qabul qilishda gender tengligi tamoyillariga to liq ʻ amal qilish. So nggi bir yil muddat ichida O zbekiston gender tengligi va ayollarga ʻ ʻ nisbatan zo ravonlikning oldini olish to g risidagi ikkita qonunni qabul qilish, ʻ ʻ ʻ shuningdek, imkon qadar ko p sonli ayollarni rahbarlik lavozimlariga, tadbirkorlik ʻ faoliyatiga jalb qilish, ta lim olish imkoniyatlarini yaratish, shuningdek, oiladagi ʼ zo ravonlik holatlariga barham berishga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni ʻ amalga oshirish orqali ushbu majburiyatlarning amalga oshirishni o z oldiga ʻ maqsad qilib qo ygan. ʻ Global fuqarolik jamiyati sari intilishda mamlakatimiz yoshlar masalalari sohasida ham quyidagi maqsadlarni belgilab oldi: 2030-yilga qadar ishsiz va ma lumoti yo q bo lgan yoshlarning sonini kamaytirish; 2030-yilga qadar ʼ ʻ ʻ yoshlarning to liq va samarali bandligi erishish; yoshlarga texnik va kasbiy ʻ ko nikmalarga ega bo lish, ularni ish bilan ta minlash va tadbirkorlik bilan ʻ ʻ ʼ shug ullanishlariga keng yo l ochish. ʻ ʻ Firkimizcha, ushbu ko rilgan chora va tadbirlar asosida O zbekiston ʻ ʻ BMTning 2030-yilgacha global strategiyasini amalga oshirishni faol qo llab- ʻ quvvatlayotgan mamlakatga aylanadi. Bu borada Jahon bankining O zbekistondagi ʻ vakolatxonasi gender masalalari bo yicha to rtta asosiy yo nalishga e tibor ʻ ʻ ʻ ʼ qaratadi: inson resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish; bandlikni kengaytirish va yaxshilash uchun cheklovlarni olib tashlash; mulkka egalik qilish va aktivlarni boshqarishda ayollar uchun to siqlarni bartaraf etish; davlat jamiyat ʻ ishlarida ayollarning faolligini oshirish 7 . Shuni alohida ta kidlash kerakki, O zbekiston Respublikasi ʼ ʻ Konstitutsiyasida ayollarning kamsitilmasligi va ularning erkaklar bilan teng 7 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, 2021, - 177 b. ʻ ʻ 7 huquqliligi tamoyillari aniq belgilab berilgan. Bu inson huquqlarining alohida ajralmas qismi sifatida shakllangan. Jumladan, O zbekiston Respublikasiʻ Konstitutsiyasining 46-moddasida: “Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar” deya e tirof etilishi mamlakatimizda ayollar jamiyatning faol a zosi sifatida barcha ʼ ʼ sohalarda keng qamrovli ishtirok etishining huquqiy kafolati belgilanganidan dalolat beradi. BMTning xotin-qizlar ahvoli bo yicha komissiyasining maqsadli ʻ tavsiyasiga ko ra, milliy darajada qarorlar qabul qilish jarayonida ayollar ishtiroki ʻ 30 foizdan kam bo lmasligi belgilangan. Boshqaruvning o rta va yuqori ʻ ʻ pog onalarida rahbarlik lavozimlarida ayollar sonini ko paytirish maqsadida ʻ ʻ “Saylovlar to g risida”gi qonunga ko ra deputatlikka nomzodlarni ko rsatishda ʻ ʻ ʻ ʻ ayollar uchun 30 foiz kvota berilgan edi. Joriy yilda prezident tashabbusi bilan bu raqam yanada oshirildi. Ekspertlarning fikricha, kelgusida o tkaziladigan ʻ saylovlarda nomzodlarning 50 foizini xotin-qizlar tashqil etishi rajalashtirilmoqda. Shu munosabat bilan o zining salohiyati, bilimdonligi va malakasi bilan ʻ ajralib turuvchi, layoqatli xotin-qizlar rahbarlikka tayyorlanmoqda. Xususan, O zbekistonda (2020-yil 14-mart) 6 nafar ayol shahar va tuman hokimlari ʻ lovozimiga tayinlandilar. Bu davlat boshqaruvida gender tengligi muammosi evolyutsion tarzda hal qilinganligidan dalolat beradi. Gender maslasida dunyoqarash va stereotip muammolar. Oila, jamiyat, siyosat va iqtisodiyot tarmoqlarida gender tengligi O zbekiston uchun juda ʻ dolzarbdir. Ammo, har qanday muammoni hal qilish uchun avval uning sabablarini chuqur tushunish kerak. Barcha Markaziy Osiyo davlatlarida gender tengsizligining asosiy ildizlari dunyoqarash va inson xulq-atvoridagi mavjud stereotiplarda yotadi. Ular asosida erkak va ayol funksiyalari gender asosida taqsimlanadi. Erkak - oila boshlig i, uning moddiy farovonligini ta minlashi kerak. ʻ ʼ Ayol – “oila qo rg onining malikasi”. U oilaviy hayot va bola tarbiyasi uchun ʻ ʻ javobgardir 8 . Mamlakatimizda gender tengsizligining yana bir sababi (norasmiy) iyerarxiya va avtoritar boshqaruv usullarining mavjudligidir. Qarorlar qabul qilish 8 Tursunov D. Z. – "Ayollar va globallashuv: O’zbekistondagi imkoniyatlar". – T.: "Tafakkur" nashriyoti, 2018. - 51 b. 8 va boshqarishning iyerarxik va avtoritar modellari ko pincha davlat ishlari, biznesʻ va oilada ustunlik qiladi. Shunni uchun, ayollarni ishga qabul qilish va ular tomonidan boshqaruv funksiyalarini bajarishda qiyinchiliklar vujudga keladi. Shunday qilib, xalqaro standartlar asta-sekin mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotiga ta sir ko rsatmoqda. Mamlakatimizda gender siyosati kuchaymoqda va ʼ ʻ ayollarning davlat va jamiyat boshqaruvidagi roli va ishtiroki ortib bormoqda. Bunday ijobiy o zgarishlar O zbekistonda global fuqarolik jamiyatini to liq ʻ ʻ ʻ integratsiyalashuvini ta minlashga yordam beradi. Hozir mamlakatimizda gender ʼ tenglikni ta minlash, ayollarning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish ʼ bo yicha ishlar quyidagi bir necha yo nalishlarda olib borilmoqda: ayollar ʻ ʻ huquqlari to g risidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish; ayollarni himoya ʻ ʻ qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish; aholining gender tenglik va ayollar huquqlari to g risida xabardorligini oshirish; huquqni qo llash amaliyotida ʻ ʻ ʻ ularga rioya etilishini ta minlash uchun mas ul mansabdor shaxslarni tegishli ʼ ʼ huquqiy me yorlar asosida o qitish ʼ ʻ 9 . Binobarin, O zbekistonda “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq ʻ hamda imkoniyatlar kafolatlari to g risida”gi va “Xotin-qizlarni tazyiq va ʻ ʻ zo ravonlikdan himoya qilish to g risida”gi Qonunlarning bajarilishini ta minlash ʻ ʻ ʻ ʼ uchun “Yo l xaritalari”, Gender tengligi bo yicha milliy strategiyani qabul qilish ʻ ʻ rejalashtirilgan. Shuni alohida ta kidlash kerakki, O zbekistonda gender masalasini hal ʼ ʻ qilishda nufuzli xalqaro nohukumat tashkilotlar va qo shni davlatlar bilan ʻ hamkorlikda “Markaziy Osiyo platformasi”ni yaratish ishlari yangi bosqichga ko tarildi. Bundan ko zlangan asosiy maqsad O zbekistonning Markaziy Osiyo ʻ ʻ ʻ mintaqasi bo ylab gender masalasida ilgari surayotgan tashabbuslari va sa y- ʻ ʼ harakatlarini birgalikda amalga oshirishdir. Gender tengligi va jinsiy tenglik, aniqrog i: ʻ erkaklar va ayollar o rtasidagi ʻ tenglik — bu oilada va jamiyatda erkaklar va ayollar o rtasida teng huquqlarga ʻ erishishni nazarda tutadigan tushuncha va boshqa qonuniy munosabatlar. Ba zi ʼ 9 Azimov Sh. "Globallashuv va gender tenglik: O zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2018. ʻ - 66 b. 9 tadqiqotchilarning fikriga ko raʻ gender tengligi — bu patriarxal tizimdan keyingi ijtimoiy-jinsiy munosabatlarning keyingi bosqichi. Gender tengligi tamoyili insonning shaxs sifatida paydo bo lishiga to sqinlik qiladigan barcha ijtimoiy ʻ ʻ to siqlarni o rganish va yo q qilish, shuningdek, hayotning barcha sohalarida ʻ ʻ ʻ erkaklar va ayollar shaxsiyatini anglash uchun teng ijtimoiy imkoniyatlarni yaratishdan iborat hisoblanadi. O zbekiston gender tengligi ko rsatkichi ro yxatida ʻ ʻ ʻ 2019-yildan boshlab qatnashishni boshladi. 2019-yil holati bo yicha ʻ O zbekistonning gender tengligi ko rsatkichi ro yxatdagi 189 mamlakat ichida 62- ʻ ʻ ʻ o rinni egalladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik jamg armasi ʻ ʻ (UNFPA) ekspertlarining fikriga ko ra, O zbekistondagi har 100 000 dan 29 ayol ʻ ʻ gender tengsizlik tufayli vafot etishi ko‘rsatilgan. O zbekistonda 2019-yil 2-sentabrda 562-sonli O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to g risida“gi Qonuni qabul qilingan. ʻ ʻ O zbekistonda Gender tenglik bo yicha ʻ ʻ Komissiya 2019-yildan boshlab ish yuritib keladi. Oliy Majlis Senati Raisi Tanzila Narbaeva O zbekiston Respublikasi Gender tenglikni ta minlash masalalari ʻ ʼ bo yicha komissiyasining raisi hisoblanadi. ʻ Barchaga ma’lum, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 2015-yilning sentabrida Barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkazilgan sammitida qabul qilingan 70-son rezolyusiyasiga muvofiq, shuningdek, 2030 yilgacha bo‘lgan davrda BMT Global kun tartibining Barqaror rivojlanish maqsadlarini izchil amalga oshirish bo‘yicha tizimli ishlarni tashkil etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi “2030-yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risida” qaror qabul qildi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Barqaror rivojlanishning Beshinchi maqsadini amalga oshirish doirasida “Gender tenglikni ta’minlash hamda barcha xotin- qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish”ga oid to‘qqizta vazifani ishlab chiqdi. 10 Beshinchi maqsadning vazifalariga (Gender tenglik) muvofiq, 2030 yilga kelib barcha xotin-qizlarga nisbatan kamsitishlarning har qanday shakliga barham berish, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda qarorlar qabul qilishning barcha darajalarida ayollarning to‘liq va samarali ishtirokini va yetakchilik qilish uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash zarur. Bundan tashqari, ushbu maqsad davlatning turli darajalarida Davlat dasturlarini qabul qilish jarayonida gender tenglik tamoyillarini joriy qilishni o‘z ichiga oladi. So‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash, ayollarning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish bo‘yicha ishlar bir necha yo‘nalishlarda olib borilmoqda 10 : • ayollar huquqlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish; • ayollarni himoya qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish; • aholining gender tenglik va ayollar huquqlari to‘g‘risida xabardorligini oshirish; • huquqni qo‘llash amaliyotida ularga rioya etilishini ta’minlash uchun mas’ul mansabdor shaxslarni tegishli huquqiy me’yorlar asosida o‘qitish. Gender tengligini joriy qilish nuqtai nazaridan ta’limdagi ijobiy siljishlarni alohida ta’kidlash kerak. Ya’ni, 2017-yildan boshlab aksariyat oliy o‘quv yurtlarida turli mutaxassisliklar bo‘yicha sirtqi bo‘limlar faoliyati tiklandi. Ta’limning ushbu shakli yosh ayollarga bolalarni parvarish qilish va boshqa oilaviy majburiyatlarni bajarishga xalal qilmasdan oliy ma’lumot olish imkoniyatini beradi. 10 Bazarova D. “O zbekistonda xotin-qizlar ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish – davr talabi”. –Toshkent: TDYUU, ʻ 2019. - 82 b 11 1.2. Globallashuv jarayonida gender tenglik muammolari Bugungi zamonaviy gender konsepsiyalarida insoniyatning rivojlanish faoliyati “Taraqqiyotda ayollar” shioridan “Gender va taraqqiyot” shioriga o‘tmoqda. Bu o‘rinda aholining turli qatlamlari va guruhlarining ijtimoiy roli va imtiyozlaridan kelib chiqqan holda rivojlanish jarayonidagi ishtirokiga nisbatan gender yondashuvini qo‘llash kuzatilmoqda. “So‘nggi yillarda mamlakatimizda xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini, gender tenglikni ta’minlash, oila, onalik va bolalikni himoya qilish, ayollar o‘rtasida tadbirkorlikni rivojlantirish, ular uchun yangi ish o‘rinlari yaratish, mehnat va turmush sharoitlarini yaxshilash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi” 11 . Gender tengligini rivojlantirishni maqsad qilib olgan har bir jamiyat bir qator vazifalarni o‘z ichiga olgan gender rivojlanish strategiyasini ishlab chiqadi: - xotin-qizlarning ehtiyojlarni hisobga olgan holda ularni birinchi o‘ringa qo‘yish va ularni hisobga olish; - ayollarning jamiyatning barcha sohalardagi mavqeining erkaklar mavqeiga nisbatan holatini aniqlash; - ayollarning o‘z mavqei, talablari va ehtiyojlarini anglashiga erishish; - ayollar taraqqiyoti yo‘lidagi to‘siqlarni aniqlash; - ayollar faoliyati ko‘lamini kengaytirish, ularning an’anaviy erkak kasblarini egallash imkoniyatlarini aniqlash; - ayollarning kamsitilishi va xo‘rlanishining bevosita sabab va oqibatlarini bartaraf etish va hokazo. Ushbu talablar O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2 sentyabrdagi O‘RQ-562-son “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni talablariga ham mos keladi. Xususan, mazkur qonunda Davlat xotin-qizlar va erkaklarga shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni amalga oshirish chog‘ida teng huquqlilikni kafolatlashi, davlat xotin-qizlar va erkaklarga jamiyat hamda davlat ishlarini boshqarishda, saylov jarayonida teng ishtirok etishni, sog‘liqni saqlash, ta’lim, fan, madaniyat, mehnat 11 Shuxratova M. R. – "Gender tenglik va jamiyat: Globallashuv jarayonidagi yangi yo nalishlar". – T.: "Sharq"ʻ nashriyoti, 2017. - 189 b. 12 va ijtimoiy himoya sohalarida, shuningdek davlat va jamiyat hayotining boshqa sohalarida teng huquq hamda imkoniyatlar ta’minlanishini kafolatlashi ta’kidlangan. So‘nggi o‘n yillikda jahon hamjamiyati gender tengligiga erishishni dunyodagi boshqa dolzarb global vazifalar, xususan, barqaror rivojlanish maqsadini amalga oshirishda muhim yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. 2000-yil sentyabr oyida BMTga a’zo davlatlar sammitida qabul qilingan Ming yillik deklaratsiyasida gender tengligini ta’minlash nafaqat qashshoqlik va ochlikni kamaytirish va taraqqiyotning muhim sharti ekanligi aniq ta’kidlandi. Bu tamoyil O‘zbekiston tomonidan ham qo‘llab-quvvatlangan xalqaro hujjatlarda mustahkamlangan. Xususan, Mingyillik sammitida 147 davlat va hukumat rahbarlari tomonidan ma’qullangan yuqorida tilga olingan hujjat jahon hamjamiyatining hayotining kun tartibidagi muhim masalaga aylandi 12 . Ushbu hujjatda rivojlanishning aniq yo‘nalishlari bo‘yicha 8 ta maqsad belgilangan bo‘lib, ularning uchinchisi -ayollarga nisbatan kamsitishlarga qarshi kurashish va gender tengligini targ‘ib qilishdir. Bundan tashqari gender tengligi 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibini tashkil etuvchi 17 ta global maqsadlardan biridir. Barqaror rivojlanish maqsadlari ayollar va qizlarga nisbatan kamsitishlarga to‘liq va umumbashariy barham berishni ta’minlash orqali ushbu yutuqlarni chuqurlashtirish va kengaytirishga qaratilgan. Hozirgi vaqtda ayrim hududlarda haq to‘lanadigan bandlik imkoniyatlarida gender tengsizligining sezilarli darajada saqlanib qolmoqda, shuningdek, mehnat bozorida erkaklar va ayollar o‘rtasidagi sezilarli tafovut saqlanib qolmoqda. Jinsiy zo‘ravonlik va ekspluatatsiya, haq to‘lanmaydigan parvarish va uy ishlarining teng taqsimlanmaganligi, ayrim qarorlarni qabul qilishda kamsitish elementlarining hali ham saqlanib qolayotgani rivojlanish uchun katta to‘siq bo‘lib qolmoqda. Zamonaviy falsafiy va huquqiy tafakkurda inson va uning subyektiv huquqlariga antropologik yondashuvni rivojlantirishning yangi paradigmasi joriy etilmoqda, chunki inson hayoti, qadr-qimmati, erkinligi, adolati, tengligi zamonaviy ilmiy-falsafiy fanlarda muhim qadriyatlar sifatida keng muhokama 12 Xolmirzayev X. X. – Globallashuv va gender tenglik: O zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "O zbekiston" ʻ ʻ nashriyoti, 2019. – 181 b. 13 qilinmoqda. Gumanitar fanning muhim tushunchasi va muammosi bo‘lgan “kelajak shaxsi” –zamonaviy tarzda tarbiyalangan, yuksak psixofizik, axloqiy va intellektual fazilatlarga ega, rivojlangan ehtiyoj va qiziqishlarga ega, umuminsoniy qadriyatlarni, jumladan, gender tengligini tan oladigan shaxsdir. Bugungi zamonaviy tendensiyalar shuni ko‘rsatadiki, jinsidan qat’i nazar inson salohiyatidan va imkoniyatdaridan sifatli va samarali foydalanish mamlakatni taraqqiyot sari yetaklaydi, chunki ayollar ham, erkaklar ham imtiyozlar, diniy e’tiqodlar, terining rangi, yoshi va jinsidan qat’i nazar har bir inson amalga oshishi mumkin bo‘lgan rivojlangan jamiyat qurishning tengdosh a’zolaridir. Shu sababli, antropologik tendensiyalarning zamonaviy sharoitida shaxsning ustuvorligini joriy etish gender tengligi kabi qadriyatni tizimli tahlil qilishni talab qiladi. Bu boradagi tadqiqotlarda gender tengligini tushunishga antropologik yondashuvni oydinlashtirish; huquqiy sohada gender yondashuvi nutqidagi farqlarga bo‘lgan huquqni tahlil qilish; gender tengligining tarkibiy qismlarini tavsiflash; gender tengligini qonun qadriyati sifatida o‘rganing. huquqiy sohada gender yondashuvi nutqidagi farqlarga bo‘lgan huquqni tahlil qilish; gender tengligining tarkibiy qismlarini tavsiflash; gender tengligini qonun qadriyati sifatida o‘rganish, huquqiy sohada gender yondashuvi nutqidagi farqlarga bo‘lgan huquqni tahlil qilish; gender tengligining tarkibiy qismlarini tavsiflash; gender tengligini huquqiy qadriyat sifatida o‘rganish lozim. Tabiiy huquqda ham, pozitiv huquqning asosiy mazmuni va g‘oyasiga ko‘ra, eng oliy qadriyat - shaxsga qaratilgan. Huquqning tabiati haqidagi munozara inson tabiati bilan bog‘liqdir. “Inson” tushunchasi bilan bir qatorda “shaxs”, “individuallik” tushunchalari ekvivalent bo‘lib, birinchi navbatda, ma’lum bir shaxsni shaxs sifatida hammadan, shu jumladan tabiiydan ajratib turadigan o‘ziga xos xususiyatni tavsiflaydi. Inson taraqqiyoti jarayonida vujudga kelgan, irsiy va orttirilgan jismoniy, aqliy va ijtimoiy xususiyatlar mavjud bo‘lib, shu jumladan jins ham insonning ajralmas asosiy xususiyati, uning tabiati bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. Jins - bu insonning shunday o‘ziga xos xususiyati, uni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Inson o‘zining biologik tabiatini, o‘zgarmasligini birinchi 14 navbatda jinsda his qiladi. Gender inson va uning munosabatlarini boshqaradi, belgilaydi, ta’kidlaydi va ishontiradi. U o‘zaro munosabatlarni saqlaydi, himoya qiladi, energiya, ilhom manbai bo‘ladi. Jinsiy hayot tarzini, xulq-atvorini, niyat va intilishlarini va boshqalarni tavsiflovchi haqiqiy biologik (genetik-morfologik, anatomik, fiziologik) dan farqli o‘laroq, jinsning ijtimoiy-jinsiy xususiyatlarini aniqlash uchun “jins” tushunchasi qo‘llaniladi.Gender nafaqat erkaklar va ayollarni alohida shaxslar sifatida, balki ular o‘rtasidagi ijtimoiy-demografik guruhlar va umuman gender munosabatlarini tavsiflaydi. Bu gender rollari va stereotiplarni hisobga olgan holda gender sotsializatsiyasi va shaxsiy identifikatsiya orqali sodir bo‘ladi. Har safar zamonaviy sharoitda gender tushunchasi haqida gap ketganda, doimiy ravishdamavjud bo‘lgan “ayollar muammosi” stereotipini yengib o‘tishga to‘g‘ri keladi, shu bilan gender muammolari, birinchi navbatda, ijtimoiy muammolar, nafaqat ayollar, erkaklarning ham, butun jamiyatning muammolari ekanligini ta’kidlash kerak 13 . Davlatimizda gender siyosatining muhim strategik maqsadi millat oilasida xotin-qizlarning o‘rni, ularning moliyaviy ahvolini va ijtimoiy farovonligini yaxshilashga qaratilgan. Bunday strategiyani quyidagilarda ko‘rish mumkin: ko‘p bolali, yosh, kam ta’minlangan oilalar uchun ijtimoiy kafolatlarni ta’minlashni o‘z ichiga olayotganligi; sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasida yagona ijtimoiy standartlar ishlab chiqilayotganligi; oiladagi zo‘ravonlikni bartaraf etish, xotin- qizlar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslarini yaratish muammolari kabilarga e’tibor qaratilmoqda. Oilada gender tengligiga erishish, ya’ni ayol kishini kamsitilishi kabi illatlarni yo‘qotishga erishish turli ijtimoiy institutlar va sohalarga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga olib keladi. Ta’kidlash kerakki, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning kuchayishi kundalik hayot va mehnat faoliyati sohasidagi gender munosabatlariga yetarlicha e’tibor bermaslik bilan ham bog‘liq. Zotan, suveren jamiyatda gender tengligi muammolari ustuvor ahamiyatga ega bo‘lishi kerak. Bizning fikrimizcha, gender tengligi sohasidagi asosiy muammolarni yanada samarali hal etish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish 13 Кон И.С. Гѐнд ѐрныэ различия и социалная стратификация. – Москва, 2009. – С. 763. 15 maqsadga muvofiq: gender masalalarini hal etishga qaratilgan institutlarning samarali faoliyat yuritishi uchun shart-sharoit yaratish; gender siyosatini amalga oshirishni barcha darajalarda, jumladan, hududiy, milliy va sektoral muvofiqlashtirishning aniq tizimini shakllantirish; ayollarning iqtisodiy qaramligini va zaifligini yumshatish uchun oilaviy yuklarni teng taqsimlashga intilish; davlat mehnat bozorini tartibga solishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada ko‘paytirishga erishish, ya’ni kam haq to‘lanadigan joylarda ayollar ulushini kamaytirish yoki ish haqini ko‘paytirish; turmush darajasini oshirishga va tengsizliklarni bartaraf etishga, shu jumladan ta’lim, sog‘liqni saqlash va kasbiy o‘sishga yordam beradigan hayotiy ko‘nikmalarni o‘rganish imkonini beruvchi amaliy ta’lim tizimini kuchaytirish, qizlarni ta’lim olishiga past nazar bilan qarovchi oilalarda tushuntirish ishlarini olib borish zarur; hududiy gender kamsitish amaliyotini keskin cheklash, ushbu sohadagi muammolarni huquqiy tizim kontekstida hal qilish imkoniyatlarini kengaytirish, sohalarda gender tengligiga erishish kabilar shular jumlasidandir. Zero, gender tenglikka erishish nafaqat demokratik qadriyatlardan biri, balki ijtimoiy-iqtisodiy va ma naviyʼ taraqqiyotning muhim omili hisoblanadi. Jahon miqyosida orttirilgan tajriba shundan dalolat beradiki, aynan erkaklar va ayollar uchun teng imkoniyatlar mavjud davlatlarda aholi turmush farovonligi va ijtimoiy-siyosiy faolligi yuqori darajada bo‘lib, islohotlar muvaffaqiyati ta minlanadi. ʼ 16 II BOB. GLOBA LLA SHUV JA RA Y ON IDA GENDER TENGLIGINI TA’MINLASHNING DOLZARB MASALALARI 2.1. Hozirgi globallashuvjarayonida dolzarb masalalardan biri bo‘lgan gender tenglik munosabatlari Insоniyаt yаrаlibdiki, ѐrkаk vа аyоllаr о’rtаsidаgi munоsаbаt, jаmiyаtdа, оilаdа ulаrning rоli, g ѐnd ѐr t ѐnglik vа g ѐnd ѐr аdоlаt muаmmоlаrigа ѐ’tibоr qаrаtilib k ѐlinаdi. Bugungi kungа k ѐlib ijtimоiy hаyоtning аsоsiy jаbhаlаridа g ѐnd ѐr t ѐnglikni tа’minlаsh butun jаmiyаtning tаrаqqiyоtigа хizmаt qilishi о’z isbоtini tоpgаn. Mаzkur dissertatsiya yurtimizdа хоtin-qizlаrning huquq vа mаnfааtlаrini himоyа qilish bо’yiсhа аmаlgа оshirilаyоtgаn islоhоtlаr, tizimli сhоrа-tаdbirlаrning bir qismi bо’lib, undа g ѐnd ѐr t ѐngligini tа’minlаsh sоhаsidаgi muаmmоlаrni ilmiy jihаtdаn о’rgаnish vа ulаrgа y ѐсhim sifаtidа ilmiy аsоslаngаn tаkliflаrni ishlаb сhiqish, аhоli о’rtаsidа g ѐnd ѐr qаdriyаtlаrini tаrg‘ib qilish аsоsiy mаqsаd sifаtidа b ѐlgilаngаn 14 . Mаmlаkаtimizdа sо’nggi yillаrdа g ѐnd ѐr t ѐnglik tаmоyilini jаmiyаtgа singdirish bilаn bоg‘liq аmаlgа оshirilаyоtgаn islоhоtlаr diqqаtgа sаzоvоrdir. О’zb ѐkistоn R ѐspublikаsi Pr ѐzid ѐnti Shаvkаt Mirziyоy ѐv 2020-yil 23-s ѐntаbr kuni Birlаshgаn Millаtlаr Tаshkilоti Bоsh Аssаmbl ѐyаsining 75-yubil ѐy s ѐssiyаsidа о’zb ѐk tilidа sо’zlаgаn nutqidа О’zb ѐkistоnni siyоsiy, ijtimоiy vа iqtisоdiy mоd ѐrnizаtsiyа qilishning ustuvоr yо’nаlishlаrini kо’rsаtib, g ѐnd ѐr mаsаlаsigа аlоhidа tо’хtаlib о’tdi. Jumlаdаn, “Biz uсhun g ѐnd ѐr t ѐnglik siyоsаti ustuvоr mаsаlаgа аylаndi. Хоtin-qizlаrning dаvlаt bоshqаruvidаgi о’rni tоbоrа kuсhаymоqdа. Yаngi pаrlаm ѐntimizdа аyоl d ѐputаtlаr sоni ikki bаrоbаrgа kо’pаydi”, – d ѐb mаmlаkаtimizdа хоtin-qizlаr siyоsаti bо’yiсhа аmаlgа оshirilаyоtgаn ishlаrni tа’kidlаb о’tdi. Hаqiqаtаn hаm, bugungi kundа mаmlаkаtimizdа хоtin-qizlаrning о’z imkоniyаtlаrini tо’lаqоnli rо’yоbgа сhiqаrishlаri uсhun bаrсhа shаrt-shаrоitlаrni tа’minlаsh dаvlаt siyоsаti dаrаjаsigа kо’tаrilgаn. 14 Shuxratova M. R. – "Gender tenglik va jamiyat: Globallashuv jarayonidagi yangi yo nalishlar". – T.: "Sharq" ʻ nashriyoti, 2017. - 111 b. 17 Har qanday davlat va jamiyat taraqqiyoti bir qator omillar asosida yuz beradi. Bu jarayonda ayollar, ularning ijtimoiy-siyosiy munosabatlardagi ishtiroki, huquq va erkinliklari amalda ta’minlanganligi masalasi – davlatlar rivojining hamda demokratiyaning muhim indeksi sanaladi. Zotan, ayol va uning jamiyat hayotidagi o‘rni hamisha muhim mezon bo‘lib kelgan. Dunyo mamlakatlari qatorida va xalqaro hamjamiyatda munosib o‘ringa ega bo‘lgan O‘zbekistonning davlat va jamiyat sifatidagi taraqqiyoti silsilasida ayolning o‘rni, uning siyosiy va huquqiy madaniyati alohida ahamiyat kasb etadi.Bugungi globallashuv jarayonida yangi avlodning har qanday sharoitga nisbatan faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish masalasida xotin-qizlarning o‘rni va roli har qachongidanda muhim. Shu bois islohotlarning asosiy mazmuni ham xotin-qizlarning yangi g‘oya va tashabbuslar bilan chiqishlarini qo‘llab- quvvatlash, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan sa’y-harakatlar, o‘zgarishlar va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda ularning faol ishtirok etishlarini ta’minlashdan iborat. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 2-fevraldagi “Xotin- qizlarni qo‘llab-quvvatlatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish choratadbirlari” to‘g‘risida PF-5325-sonli Farmoni e’lon qilindi 15 . Mazkur Farmon asosida bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda, jumladan, ta’lim muassasalarida rahbar ayollarning o‘quv jarayonida samaradorligini oshirish sohasida olib borilayotgan ishlar tahsinga sazovordir. Zero, inson qadrini ulug‘lash, avvalo, ayolga hurmat va ehtirom, mo‘’tabar onalarimizni e’zozlash, munis opa-singillarimizni qadrlash orqali ro‘yobga chiqadi, desak ayni haqiqatni aytgan bo‘lamiz. O‘zbekiston istiqlol tufayli bozor munosabatlariga asoslangan demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishga intilmoqda. Huquqiy davlatning muhum belgilaridan biri aholining yuksak huquqiy madaniyati hisoblanadi. Mamlakatimizning endigi taraqqiyoti jamiyat a’zolarining huquqiy ongi, tafakkuri va madaniyatining yuksaltirishni dolzarb vazifa qilib 15 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 2-fevraldagi “Xotin qizlarni qo‘llab- quvvatlatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5325-son Farmoni. 18 qo‘yar ekan, shu o‘rinda ayollarning huquqiy madaniyatini shakillantirish muhum ahamiyat kasb etadi, zero ular aholining 51 foizni tashkil etadi. Tarixga nazat tashlaydigan bo‘lsak ayollar ming yillar davomida farzand ko‘rib, ularni parvarishlab-tarbiyalash, oila ho‘jaligini yuritish bilan cheklanganligi malum. Bugungi kunda esa hayot suratlarining tezlashishi, globallashuvjarayoninig intergratsiyalashuv va unifikatsiyalashuvi kuchayishi ayollarni manashunday qarashlardan ozod qiluvchi gender tenglig tushunchasi keng tarqalmoqda. Gender tenglik bu- anig‘rog‘i erkaklar va ayollar o‘rtasidagi tenglikdir. Bu oiladagi va jamiyatda erkak va ayollar o‘rtasidagi teng huquqlarga erishishni nazarda tutadigan tushuncha va boshqa qonuniy munosabatlardir. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, gender tenglik-bu patriarxal tizimidan keyingi ijtimoiy munosabatlarning keyingi bosqichi. Gender tenglik tamoyili insoning shaxs sifatida paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladigan barcha ijtimoiy to‘siqlarni o‘rganish va yo‘q qilish, shuningdek hayotning barcha sohalarida erkak va ayollar shaxsiyatini anglash uchun teng ijtimoiy imkoniyatlarni yaratishdan iboratdir. XXI asrda ayollarning mana shunday qarashlaridan ozod qiluvchi, oiladagi onalik, rafiqalik masuliyatidan voz kechmagan holatda jamiyatda erkaklar bilan teng mehnat qilishi, mehnatiga yarasha haq olishi, saylash va saylanish kabi huquqlariga ega bo‘lishi imkoniyatlarini yaratadi. Ayollarning bunday huquqlarga ega bo‘lishi BMT da ishlab chiqilgan xalqaro huquq – “inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”(1948)hamda “Xotin-qizlar huquqlari kamsitilishining barcha shakillariga barham berish to‘g‘risidagi” konvensiya (1979) kafolatladi. Bu hujjatlar hotin qizlarga nisbatan har qanday cheklashlarni tugatib, ularning oilaviy holatidan qatiy nazar, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida: siyosiy, iqtisodiy, madaniyati va fuqarolikda xotin-qizlarning teng huquqlarini ta’minlashga chaqiradi 16 . Hususan xotin – qizlarning axvolini yaxshilash, ularning erkinligi, huquqi, manfaatlari va sog‘lig‘ini muxofaza qilish mamlakat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari qatoridan joy olgan. “Zero, ummumilliy siyosatning ma’nosi – Xotin 16 “Xotin qizlar huquqlarini kamsitilishining barcha shakillariga barham berish to’g’risidagi konvensiya.” - T : BMT ning O’zbekistondagi vakolatxonasi .1998.- 1-2 betlar. 19 – qizlarning ijtimoiy jihatdan qo‘llab – quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati umumjamiyat ishiga aylantirish demakdir 17 ” Yurtimizda “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”, “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”, “Fuqarolarning reproduktiv salomatligini saqlash to‘g‘risida»gi qonunlar qabul qilindi. “Oila va xotin-qizlarni tizimli qo‘llab-quvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmon bilan 2022-2026-yillarda xotinqizlarning mamlakat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida faolligini oshirish bo‘yicha Milliy dastur hamda Milliy dasturni 2022-2023 yillarda amalga oshirishga qaratilgan kompleks chora- tadbirlar rejasi tasdiqlandi. So‘nggi yillarda bu yo‘nalishdagi institutsional asoslar tubdan takomillashtirilib, Oliy Majlis Senati huzurida Xotin-qizlar va gender tenglik masalalari qo‘mitasi tashkil etildi. Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash davlat maqsadli jamg‘armasi joriy qilindi va 2022-yil 7-martdagi Prezident farmoni bilan Oila va xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash davlat maqsadli jamg‘armasi sifatida qayta tashkil etildi. Senat Raisi Tanzila Norboyeva boshchiligida dastlab Respublika xotin-qizlar jamoatchilik kengashi ish boshlagan bo‘lsa, keyinchalik, ya’ni joriy yil 7-martdagi Prezident farmoni bilan Xotin qizlarning jamiyatdagi rolini oshirish, gender tenglik va oila masalalari bo‘yicha respublika komissiyasi tuzildi. Mana shu yilning mart oyida Oila va xotin-qizlar davlat qo‘mitasi tashkil etildi 18 . Ayollarni qo‘llab-quvvatlash masalalarida davlat rahbarining bevosita tashabbusi bilan 30 dan ortiq farmon va qarorlar hamda hukumat qarorlari qabul qilinganligini qayd etib o‘tish joiz. Birgina joriy yilning mart oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Oila va xotin-qizlar bilan ishlash, mahalla va nuroniylarni qo‘llabquvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi, «Oila va xotinqizlarni tizimli qo‘llab-quvvatlashga doir ishlarni 17 Inomova S.T. “Ezozli ayol iqboli” – T.: "O’zbekiston", 2005 - 8 b. 18 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagi “Oila va xotin qizlarni tizimli qo‘llab-quvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-87-son Farmoni. 20 yanada jadallashtirish choratadbirlari to‘g‘risida»gi farmonlari hamda «Oila va xotin-qizlar davlat qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi. Sir emaski, yangi Uyg‘onish davri, avvalo, ilm-fanning taraqqiyotiga, milliy ma’naviyatning mustahkamligiga bog‘liqdir. Mazkur o‘tkir haqiqatni chuqur his qilgan holda xotin-qizlarning ta’limi va ilm-fan bilan shug‘ullanishlari uchun davlatimiz tomonidan yangi imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Jamiyatda ayollarni ilm-fanga ruhlantirish maqsadida yangi mexanizm – «Olima ayollar jamiyati» tuzilgani hamda uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va yanada rag‘batlantirish uchun Davlat byudjetidan 50 milliard so‘m ajratilgani barcha xotin-qizlarning ko‘nglida jamiyatning eng faol qatlami – «olima ayol» bo‘lishga intilishlarini yanada kuchaytirishi ayni haqiqat. Gender tenglik g‘oyasiga ko‘ra dunyoda ayol muammosi – dunyo muammosi, inson huquqi - ayol huquqi deb etirof etilayotgan bir davirda gender tenglik munosabatlarning ayollar huquqiy madaniyatiga ta’sirini tadbiq etish extiyoji mavjud; ikkinchidan, aholini turli qatlamlarida, ularning o‘ziga xos qatlamlarida, ularning o‘ziga xos hussusiyatlarini inobatga olgan holda huquqiy ongni shakillantirish , huquqiy madaniyatni takomillashtirish ayniqsa ayollarni yuksak huquqiy madaniyatli qilib tarbiyalash davrimizning dolzarb masalalaridandir; uchinchidan, jamiyatimizda xotin- qizlarning aksariyati ko‘pgina obyektiv sabablarga ko‘ra o‘z huquqi va majburiyatlarini to‘la tushinib yetmaganligi bois, ularning huquqiy savodxon hisoblamaydi. Bizda bunga yechim sifatida esa ayollar huquqiy madaniyatini shakillantirishga to‘siq bo‘luvchi turli salbiy odatlar, shuningdek ayollar repraduktiv vazifalarni bajarganligi uchun, ularning huquqiy madaniyatini takomillashtirish oiladagi mavqeiga, ayollar huquqining tan olinishiga, oilaviy munosabatlar madaniyatining darajasiga, bilmi, kasb mahoratiga, iqtisodiy mustaqilligiga bog‘liqdir 19 . Xususan O‘zbekiston respublikasi mustaqillika erishgandan boshlab, siyosatining bosh yo‘nalishi inson, uning manfaatini himoya qilishga bag‘ishladi, shu maqsadda mamlakatimizda turli huquqiy inistitutlar tashkiletildi. O‘zbekiston 19 Azimov Sh. "Globallashuv va gender tenglik: O zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2018. ʻ - 97 b. 21 Respublikasida inson huquqlari buzulganligi to‘g‘risida malumot to‘plash va huquqiy kamsitilgan insonlarga yordam berish uchun O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari bo‘yicha Oliy Majlis vakili – Ombudsman lavozimi joriy etildi. Shunday qilib ayollar va erkaklar teng huquqligi doimo xurfikirlik insonlar diqqat markazida bo‘lib kelgan 20 . О’z nаvbаtidа, gѐnd ѐr t ѐngligini tа’minlаsh bо’yiсhа muаmmоlаr hаm y ѐtаrliсhа. Хоtin-qizlаrning muаmmоlаrini о’rgаnish, ishsiz хоtin-qizlаrni m ѐhnаt bоzоridа tаlаb yuqоri bо’lgаn kаsb-hunаrlаrgа о’qitish, ish bilаn tа’minlаsh ishlаri tizimli yо’lgа qо’yilmаgаni, yоrdаmgа muhtоj bо’lgаn vа оg‘ir ijtimоiy аhvоlgа tushib qоlgаn хоtin-qizlаrgа ijtimоiy-huquqiy, psiхоlоgik vа mоddiy yоrdаm kо’rsаtish, ulаrni ѐhtiyоjmаndlik hоlаtidаn сhiqаrishgа qаrаtilgаn ishlаr sаmаrаli tаshkil ѐtilmаgаni, хоtin-qizlаrning huquqiy mаdаniyаtini оshirish, ulаr tоmоnidаn sоdir ѐtilаyоtgаn huquqbuzаrliklаrgа sаbаb bо’lgаn оmillаr vа shаrt-shаrоitlаrni bаrtаrаf ѐtishgа hаmdа huquqiy оqibаtlаrini tаrg‘ib qilishgа qаrаtilgаn tаdbirlаr kо’lаmi y ѐtаrli ѐmаsligi, hududlаrdа, аyniqsа, qishlоqlаrdа vоyаgа y ѐtаyоtgаn qizlаrning iqtidоrlаrini о’z vаqtidа аniqlаsh, ulаrni rо’yоbgа сhiqаrishgа kо’mаklаshish tizimi jоriy ѐtilmаgаni kаbilаr shulаr jumlаsidаndir. “Gender tenglik”tushunchasi turli tarkibiy qisimlardan tashkil topgan bo‘lib, turli mualiflar tomonidan xar hil izohlanadi. Demak mavzu doirasidan tushinishimiz mumkinki gender tenglik – bu erkak va ayollarning teng huquqligi, jamiyatda teng ijtimoiy munosabatga kirishishdir. Gender tengligi tushunchasini jamiyatda, o‘quvchi yoshlar va kattalarga to‘g‘ri tushintirishda biz sinf darsliklariga gender tenglik tushunchasini kiritishimiz, ayollar va erkaklarga, shuningdek jamiyatda zo‘ravonlikdan qiynalgan ayyollarga gender tenglik tushunchasi va uning mazmun – mohiyatini to‘laqonli tushuntirish zarurdir. Turli loyihalar, dasturlar, rivojlanishning asosiy maqsadi ham bugungi kunda gender tenglik tushunchasini to‘g‘ri anglashdir. Shu orqali biz jamiyatimizdagi zo‘ravonlik, ayyollar huquqining buzilishi va boshqa muammolarga yechim topamiz. 20 Б ѐрн , Ш . Г ѐнд ѐрная психология – Санк - П ѐтѐрбург : Прайм - Еврознак , 2007. - 138 с 22 2.2. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining istiqboldagi maqsadlarida gender tenglikka erishish tamoyillari So‘nggi yillarda gender tenglik masalasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarilib, sohaga oid 25 ta qonunchilik hujjati qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasining Gender tenglikni ta’minlash masalalari bo‘yicha komissiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida Xotin-qizlar va gender tenglik masalalari qo‘mitasi tashkil etildi. O‘zbekiston tarixida ilk marotaba parlamentda xotin-qizlar soni BMT tomonidan belgilangan tavsiyalarga mos darajaga etib, parlamentdagi xotin-qizlar soni qariyb 32 foizga yetdi va dunyodagi 190 ta parlament orasida 37-o‘ringa ko‘tarildi. Boshqaruv lavozimidagi xotin-qizlar ulushi 27 foizga, partiyalarda 44 foizga, oliy ta’limda 40 foizga, tadbirkorlikda 35 foizga yetdi. Ma’lumki, Birlashgan millatlar tashkiloti Bosh assambleyasining 2015-yil sentyabrda Barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkazilgan sammitida qabul qilingan 70-son rezolyutsiyasiga muvofiq, shuningdek, 2030-yilgacha bo‘lgan davrda BMT Global kun tartibining Barqaror rivojlanish maqsadlarini izchil amalga oshirish bo‘yicha tizimli ishlarni tashkil etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi «2030-yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» qaror qabul qildi 21 . Shu bilan birga, O‘zbekiston Barqaror rivojlanishning Beshinchi maqsadini amalga oshirish doirasida «Gender tenglikni ta’minlash hamda barcha xotin- qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish»ga oid to‘qqizta vazifani ishlab chiqdi. Xususan, Jahon bankining «Ayollar, biznes va qonun indeksi»da 190 ta mamlakat orasida 139-o‘rinni, AQSHning Jorjtaun instituti tomonidan yuritiladigan «Ayollar, tinchlik va xavfsizlik indeksi»da 167 ta mamlakat ichida 89-o‘rinni egallamoqda. 21 To raqulova N. S. – "Gender tenglik va rivojlanish: O zbekistondagi holatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2020. ʻ ʻ – 89 b. 23 Islohotlarning barcha bosqichlarida O‘zbekistonda olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy siyosat keng qamrovli masalalarni o‘z ichiga oladi. Aholi daromadlarini tizimli ravishda oshirib borish, bandlik va mehnat munosabatlarini shakllantirish, aholining ayrim toifalarini, shu jumladan, tadbirkor va fermer xotin- qizlarni ijtimoiy himoya qilish va qo‘llab-quvvatlash borasida qo‘shimcha kafolatlar berildi. Xususan, xotin-qizlar bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlik faoliyatiga keng jalb qilish maqsadida imtiyozli kreditlar ajratish amaliyoti yo‘lga qo‘yildi. Tijorat banklari mikrokredit bazasi mijozlarining 30 foizidan ortig‘ini xotin- qizlar tashkil etmoqda. Tijorat banklari mablag‘lari hisobidan 172 mingdan ortiq xotin-qizlarga 4,9 trillion so‘m miqdorida kreditlar ajratildi. Buning natijasida tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘ygan xotin-qizlar soni bir yilda 45 ming nafarga ko‘paydi. 2019 yildan boshlab aholining ish bilan ta’minlanishi va yangi ish o‘rinlari yaratilishi davlat buyurtmasi asosida amalga oshirish tizimi yo‘lga qo‘yildi. O‘zini o‘zi band qilgan fuqarolarga vaqtincha mehnat guvohnomalarini berish va ularning ish stajini qayd etish tartibi joriy etildi. Natijada norasmiy sektorda band bo‘lgan xotin-qizlarning ulushi 27 foizga yetdi 22 . Respublikaning chekka hududlarini rivojlantirish, qishloqlarni obodonlashtirish, qishloqlarda yashovchi xotin-qizlarning iqtisodiy faolligini qo‘llab-quvvatlash orqali kambag‘allikni qisqartirishga ham alohida e’tibor qaratildi. Qishloq xo‘jaligining turli sohalarida 1,5 milliondan ortiq xotin-qizlar mehnat qiladi. Tadbirkorlik sub’ektlarining 20 foiziga, shu jumladan, fermer xo‘jaliklarining 7,3 foiziga ayollar rahbarlik qiladi. 2017 yildan boshlab sog‘liqni saqlash tizimida tub o‘zgarishlar amalga oshirilib, aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash, fuqarolarni sog‘lom farzandlar tug‘ilishiga ongli va mas’uliyatli munosabatda bo‘lishga o‘rgatish, 22 Shuxratova M. R. – "Gender tenglik va jamiyat: Globallashuv jarayonidagi yangi yo nalishlar". – T.: "Sharq" ʻ nashriyoti, 2017. - 188 b. 24 xotin-qizlar va erkaklarning reproduktiv huquqlarini amalga oshirishda teng imkoniyatlarni yaratish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirildi. So‘nggi o‘n yillikda butun dunyo hamjamiyatida demokratik me’yor va tamoyillarni qaror toptirish uchun kurashning dolzarblashuvi munosabati bilan gender tengligi muammosi tobora keskinlashib bormoqda. Gender tengligi asosiy ijtimoiy qadriyat sifatida umumiy tenglik konsepsiyasining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Gender strategiyasining asosiy maqsadi — irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar xotin-qizlar va erkaklarning haqiqiy tengligini ta’minlashdan iboratdir. Gender strategiyasining asosiy vazifalari va maqsadlari quyidagilar hisoblanadi: xotin-qizlarning yer va mulkka nisbatan egalik qilish imkoniyatlarini kengaytirish, jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida, shu jumladan, siyosat, iqtisodiyot, huquq, madaniyat, ta’lim, ilm-fan hamda sport munosabatlarida xotin-qizlarning erkaklar bilan teng ishtirok etishlarini qo‘llab- quvvatlash, qaror qabul qilishda ularning yetakchilik qilishlari uchun teng imkoniyatlarni yaratish 23 ; xotin-qizlarning siyosiy faolligini oshirish, ularning jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq salbiy qarashlarni o‘zgartirish, aholi bandligi sohasida xotin-qizlar va erkaklar uchun kafolatlangan teng huquq hamda imkoniyatlarni, shuningdek, munosib ish o‘rinlarini yaratish, ayollar tadbirkorligini rivojlantirish, xotin- qizlarning tijorat banklaridan kredit olishga bo‘lgan imkoniyatlarini kengaytirish; xotin-qizlar va erkaklarni butun umri davomida o‘qishga bo‘lgan imkoniyatlarini rag‘batlantirish, ularning oilani rejalashtirish borasidagi tibbiy madaniyatini oshirish va reproduktiv salomatligini mustahkamlash, ular o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini yuksaltirish, odam savdosi va majburiy mehnatga qarshi kurashish; 23 Bazarova D. “O zbekistonda xotin-qizlar ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish – davr talabi”. –Toshkent: TDYUU, ʻ 2019. - 71 b 25 tazyiq va zo‘ravonlikni oldini olish, ularni aniqlash va barham berish bo‘yicha samarali tashkiliy-huquqiy mexanizmlarni yaratish, oilani mustahkamlash, oilaviy munosabatlarda barcha oila a’zolarining mas’ulligini oshirish, erta nikoh, yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh, erta tug‘ruq hamda oilaviy ajralishlarning oldini olish; gender tenglik tamoyillarini ilgari surishda, xotin-qizlar va erkaklarning huquq hamda imkoniyatlarini teng amalga oshirishda byudjetni rejalashtirish; gender masalalarini byudjet jarayonlariga integratsiyalash, gender statistikasi yuritilishini takomillashtirish, gender tenglik, ayollar tadbirkorligi, xotin-qizlar va erkaklarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlarini baholovchi xalqaro reyting va indekslarda O‘zbekistonning o‘rnini yaxshilash bo‘yicha kompleks chora- tadbirlarni amalga oshirish 24 ; 2030-yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi gender tenglikni ta’minlash va barcha xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish milliy maqsadlariga erishishda parlament, fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalarining rolini oshirish, gender tenglik sohasidagi xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan majburiyatlarning bajarilishini ta’minlash, O‘zbekiston Respublikasining milliy manfaatlariga mos bo‘lgan xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish. Gender strategiyasi doirasida belgilangan vazifalarni bajarish bilan birga, tizimli aniq maqsadlar orqali quyidagi natijalarga erishish nazarda tutilmoqda: yuqori va quyi tizimdagi davlat organlarining rahbarlik lavozimlariga xotin- qizlarni tayinlash amaliyoti kengaytirish, siyosiy partiyalarni rag‘batlantirish orqali xotin-qizlarni saylov jarayonlariga keng jalb qilish, aholi bandligi sohasida xotin- qizlar va erkaklar uchun kafolatlangan teng huquq hamda imkoniyatlar, shuningdek, ular uchun munosib ish o‘rinlarini yaratish, ijtimoiy himoyaga muhtoj va kam ta’minlangan, ayniqsa qishloq joylardagi oilalarni ish bilan ta’minlash, ularni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash borasidagi ishlarning samaradorligi oshirish; 24 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, 2021, - 177 b.ʻ ʻ 26 o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar ko‘lami kengaytirish, xotin-qizlar va erkaklarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olish tizimini takomillashtirish, jamiyatda xotin-qizlarga nisbatan shakllangan salbiy qarashlar darajasi kamaytirish, xotin-qizlar va erkaklar uchun mehnat faoliyatini, jamiyat hayotida ishtirok etishni oilaviy majburiyatlar bilan birga olib borish uchun zarur sharoitlar yaratish; mehnat migrantlari bo‘lgan xotin-qizlar va erkaklarning huquq va erkinliklarini himoya qilish tizimi rivojlantirish, ularning huquqiy savodxonligi yuksaltirish, jamiyatda oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash, farzandlarni har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirishda xotin-qizlar va erkaklarning mas’uliyati hamda roli oshirish; oilaviy ajrimlarning oldini olish, bu kabi salbiy holatlarda xotin-qizlar, erkaklar hamda bolalarning huquqlarini ta’minlash mexanizmlari rivojlantirish; xotin-qizlar va erkaklarning oilani rejalashtirish borasidagi tibbiy madaniyati oshirish, zarur axborot va xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengaytirish, hududlarda, ayniqsa qishloq joylarida xotin-qizlar va erkaklarga ko‘rsatiladigan tibbiy-ijtimoiy xizmatlar sifati yaxshilash; ijtimoiy ahamiyatli va yuqumli kasalliklar bilan kasallangan bemorlarni qo‘llab-quvvatlash, ularga tibbiy-ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizimini takomillashtirish, xotin-qizlarning ehtiyoji yuqori bo‘lgan sohalarda mahalliy va xorijiy ta’lim muassasalarini tashkil etish; maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, tibbiyot hamda erkaklar ulushi kam bo‘lgan boshqa sohalarga erkaklar jalb qilish, ochiq va shaffof byudjet siyosatini amalga oshirish orqali xotin-qizlar va erkaklar o‘rtasidagi tengsizlikni kamaytirish; xotin-qizlar va erkaklarga manzilli davlat xizmatlarini ko‘rsatish, ularning sifati va samaradorligini oshirish choralari ko‘rish; “Genderga yo‘naltirilgan byudjetlashtirish” tizimini bosqichma-bosqich joriy etish, vazirlik va idoralarning gender nuqtai nazaridan rejalashtirish va byudjetlashtirish bo‘yicha salohiyatini oshirish shuningdek byudjet masalalariga 27 doir barcha normativ-huquqiy va boshqa tusdagi hujjatlar loyihalari majburiy tartibda gender ekspertizasidan o‘tkazish amaliyoti joriy etiladi. 2030-yilga kelib barcha xotin-qizlarga nisbatan kamsitishlarning har qanday shakliga barham berish, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda qarorlar qabul qilishning barcha darajalarida ayollarning to‘liq va samarali ishtirokini va yetakchilik qilish uchun teng imkoniyatlar ta’minlanishi, shuningdek, Davlat dasturlarini qabul qilish jarayonida gender tenglik tamoyillarini joriy qilishni o‘z ichiga olishi zarur. 28 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish joizki, insoniyat yaralibdiki, erkak va ayollar o‘rtasidagi munosabat, jamiyatda, oilada ularning roli, gender tenglik va gender adolat muammolariga e’tibor qaratilib kelinadi. Bugungi kunga kelib ijtimoiy hayotning asosiy jabhalarida gender tenglikni ta’minlash butun jamiyatning taraqqiyotiga xizmat qilishi o‘z isbotini topgan. Bugungi “Oila va xotin-qizlar” ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan o‘tkazilayotgan mazkur konferensiya yurtimizda xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar, amalga oshirilayotgan tizimli chora- tadbirlarning bir qismi bo‘lib, unda gender tengligini ta’minlash sohasidagi muammolarni ilmiy jihatdan o‘rganish va ularga yechim sifatida ilmiy asoslangan takliflarni ishlab chiqish, aholi o‘rtasida gender qadriyatlarini targ‘ib qilish, mazkur masalalar bo‘yicha tajriba almashish asosiy maqsad sifatida belgilangan. Mamlakatimizda so‘nggi yillarda gender tenglik tamoyilini jamiyatga singdirish bilan bog‘liq amalga oshirilayotgan islohotlar diqqatga sazovordir. So‘nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning tub zamirida inson qadri va manfaatlarini himoya qilish, har qanday holatda ham uning huquq va erkinliklarini ta’minlash masalasi yotibdi. Xususan, xotin-qizlarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, ularning jamiyat hayotining barcha jabhalarida o‘z imkoniyatlari hamda qobiliyatlarini erkin namoyon qilishlari uchun sharoit yaratish, xotin-qizlarning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash, bir so‘z bilan aytganda, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida gender tengligiga erishish davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. O‘z navbatida, gender tengligini ta’minlash bo‘yicha muammolar ham yetarlicha. Xotin-qizlarning muammolarini o‘rganish, ishsiz xotin-qizlarni mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan kasb-hunarlarga o‘qitish, ish bilan ta’minlash ishlari tizimli yo‘lga qo‘yilmagani, yordamga muhtoj bo‘lgan va og‘ir ijtimoiy ahvolga tushib qolgan xotin-qizlarga ijtimoiy-huquqiy, psixologik va moddiy yordam ko‘rsatish, ularni ehtiyojmandlik holatidan chiqarishga qaratilgan ishlar samarali tashkil etilmagani, xotin-qizlarning huquqiy madaniyatini oshirish, ular tomonidan 29 sodir etilayotgan huquqbuzarliklarga sabab bo‘lgan omillar va shart-sharoitlarni bartaraf etishga hamda huquqiy oqibatlarini targ‘ib qilishga qaratilgan tadbirlar ko‘lami yetarli emasligi, hududlarda, ayniqsa, qishloqlarda voyaga yetayotgan qizlarning iqtidorlarini o‘z vaqtida aniqlash, ularni ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashish tizimi joriy etilmagani kabilar shular jumlasidandir. Mazkur muammolarni hal etish bugungi kunda mamlakatimizda xotin-qizlarni qo‘llab- quvvatlash, gender tengligini ta’minlash, xotin-qizlarning mamlakat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida faolligini oshirish yo‘lidagi asosiy vazifalar hisoblanadi. Umuman olganda, O‘zbekistonda gender sohasidagi o‘zgarishlarning huquqiy va institutsional asoslari yaratildi. Mamlakatda gender siyosatini har jihatdan amalga oshirishda davlat organlari va xotin-qizlar tashkilotlari birgalikda harakat qilib kelmoqda. Respublikamizda xotin-qizlar huquqlarini himoya qilishda rasmiyatchilikdan aniq sa’y-harakatlarga o‘tilgaligi, ya’ni xotin-qizlarning jamiyat hayotida, ta’limda shaxsiy rivojlanish strategiyasi ishlab chiqilganligi, xotin-qizlar faoliyatlarini amalga oshirishida va jamiyat hayotini monitoring qilishning barcha bosqichlarida samarali ishtirok eta boshlaganligi fikrimizning yaqqol dalilidir. Gender tenglik jamiyat rivojida muhim bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarda dolzarb ahamiyatga ega ekanligi bugungi kunda yanada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Bugun oilada, jamiyatda, ayniqsa, xotin-qizlarning ijtimoiy hayotdagi faolligini oshirishga alohida e’tibor qaratilayotgani natijasida ijtimoiy munosabatlarda ham, qonunchilikda ham katta o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Xulosamiz shuki, gender tenglikni ta’minlamay,taraqqiyotga erishib bo‘lmaydi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari Mirziyo y ev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi ʻ . – T.: “ O zbekiston” ʻ nashriyoti , 2021 , - 464 b. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari –Toshkent: O‘zbeksiton, 2021. – 406 b. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va qarorlari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 2-fevraldagi “Xotin-qizlarni qo‘llab- quvvatlatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5325-son Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagi “Oila va xotin- qizlarni tizimli qo‘llab-quvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-87-son Farmoni. III. Ilmiy adabiyotlar Xolmirzaev X. X. – "Globallashuv va gender tenglik: O‘zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "O‘zbekiston" nashriyoti, 2019. – 220 b. To‘raqulova N. S. – "Gender tenglik va rivojlanish: O‘zbekistondagi holatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2020. – 180 b. Tursunov D. Z. – "Ayollar va globallashuv: O‘zbekistondagi imkoniyatlar". – T.: "Tafakkur" nashriyoti, 2018. – 200 b. Shuxratova M. R. – "Gender tenglik va jamiyat: Globallashuv jarayonidagi yangi yo‘nalishlar". – T.: "Sharq" nashriyoti, 2017. – 240 b. Azimov Sh. "Globallashuv va gender tenglik: O'zbekistondagi yangi imkoniyatlar". – T.: "Fan" nashriyoti, 2018. – 250 b. Bazarova D. “O‘zbekistonda xotin-qizlar ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish – davr talabi”. –Toshkent: TDYUU, 2019. - 192 b IV . Xorijiy adabiyotlar Кон И.С. Г ѐнд ѐрны ѐ различия и социальная стратификация. – Москва, 2009. – С. 763-776. 31 Бѐрн, Ш. Г ѐнд ѐрная психология – Санк-П ѐтѐрбург: Прайм-Еврознак, 2007. - 320 с V. Internet manbalari https://gender.stat.uz https:// www.ziyo.net.uz https:/ www.natlib.uz 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GENDER TENGLIKKA ERISHISHNING GLOBALLASHUV JARAYONIDAGI O‘RNI

1.1. Globallashuv sharoitida Oʻzbekistonda gender masalasining dolzarblashuvi va uning yechimlari

1.2. Globallashuv jarayonida gender tenglik muammolari

II BOB. GLOBALLASHUV JARAYONIDA GENDER TENGLIGINI TA’MINLASHNING DOLZARB MASALALARI

2.1. Hozirgi globallashuv jarayonida dolzarb masalalardan biri bo‘lgan gender tenglik munosabatlari

2.2. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining istiqboldagi maqsadlarida gender tenglikka erishish tamoyillari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить