Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv jarayonining vujudga kelishi va unda xalqaro tashkilotlarning o‘rni

Купить
“GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQIYOT” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GLOBALLASHUV JARAYONING VUJUDGA KELISHI VA UNDA XALQARO TASHKILOTLARNING O’RNI TOSHKENT-2025 1 KIRISH………………………………………………………………………….…….…3 I-BOB. JAHON IQTISODIYOTINING GLOBALLASHUVI:NAZARIY ASOSLARI VA HARAKATLANTIRUVCHI KUCHLARI . 1.1 .GLOBALLASHUV JAHON IQTISODIYOTI BAYNALMINALLASHUVINING ENG YUQORI BOSQICHI SIFATIDA…………………………………………………………………………... 5 1.2.GLOBAL JARAYONLARNING MILLIY IQTISODIYOTGA TA’SIRI……………………... 8 II-BOB. GLOBALLASHUV VUJUDG KELISHI VA UNDA XALQARO TASHKILOTLARNING O’RNI. 2.1.XALQARO TASHKILOTLAR………………………………………………………………….…..….16 2.2. GLOBALLASHUV SHAROITIDA XALQARO IQTISODIY MUNOSABATLAR XUSUSIYATLARI…………………………………………………………………………..………………….17 XULOSA: ……………………………………………………………………………………………..…………23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ……………………………………………………………….....24 2 KIRISH Hozirgi vaqtda jahon iqtisodiyoti o‘z taraqqiyotining globallashuv bosqichi yangi to‘lqini bilan tavsiflanadi. 0‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘z tarixi, madaniyati va an’analarini hurmat qiluvchi hamda boshqa mamlakatlar oldidagi majburiyatlariga rioya qiluvchi teng huquqli sherik sifatida, jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashishning o‘z yo‘lini tanlab oldi va undan og‘ishmay bormoqda. Mustaqilligimizning 20 yildan ortiq davri mobaynida 0‘zbekiston jahon xo‘jaligida o‘zining munosib о 'mini topishga muvaffaq bo‘!di. Oxirgi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotini rivojlantirish borasida qo‘lga kiritilgan natijaiar Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va boshqa nafuzli xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan yuksak baholanmoqda. Globallashuv sharoitida milliy iqtisodiy rivojlanishga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, “Globallashuv va mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlari’' fani har mamlakat iqtisodiyoti va tashqi iqtisodiy faoliyat sohasida yetuk mutaxassislarni tayyorlashda, 0‘zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlami chuqurlashtirish, iqtisodiyotni erkinlashtirish va modemizatsiyalash jarayonida mamlakatning jahon xo‘jaligiga samarali integratsiyalashuvini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Mazkur kurs ishimda xalqaro mehnat taqsimoti va kooperatsiyasiga asoslangan holda jahon iqtisodi globallashuvi va xalqaro iqtisodiy integratsiyaning muhim nazariy va amaliy jihatlari: ularning mohiyati, asosiy yo‘nalishlari, global va hududiy iqtisodiy integratsiyalashuv shakllari, rivojlanish tendensiyalari va xususiyatlari ko‘rib chiqdim. Xalqaro iqtisodiy integratsiya xo’jalik hayoti baynalminallashuvi, liberallashuvi va transmilliylashuvi jarayonlarining chuqurlashuvi natijasidir. Bu mehnat taqsimoti va davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro mustahkam aloqalaming rivojlanishi, ularning o‘zaro moslashuvi va birlashuvi jarayonidir. Milliy iqtisodiyotlar rivojlanishi jahon xo‘jaligi tizimida raqobat kurashining kuchayishi va qarama-qarshilikning chuqurlashuviga asoslanadi. Bu to‘qnashuvlar yechimi mintaqaviy integratsiyaning rivojlanishi shakllarida o‘z aksini oladi. Globallashuv - bu iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishdagi jamiyat taraqqiyotining murakkab bosqichi hisoblanadi. Globallashuv o‘zining boshlang‘ich bosqichidanoq barqaror rivojlanishga yangi tahdidlarni vujudga keltirdi. Ular bir qarashda G‘arbiy davlatlardan boshqa barcha mamlakatlarga taalluqli bo’lib ko‘rinadi. Aslida bu chaqiriq yer yuzidagi aksariyat insoniyatga tegishli. Bu esa jahonda sodir 3 bo‘layotgan barcha voqea-hodisalar hamda jahon tizimini barqarorlashtirish bo‘yicha olib borilayotgan harakatlarda hamma davlatlarning mas’uliyatini oshirishga da’vat etadi. 4 GLOBALLASHUV JAHON IQTISODIYOTI BAYNALMINALLASHUVINING ENG YUQORI BOSQICHI SIFATIDA Globallashuv tushunchasi ko‘pgina iqtisodiy adabiyotlarda uchraydi. Lekin hech birida ushbu terminga aniq va to‘liq ta’rif berilmagan. Maxsus adabiyotlarda mualliflar ushbu tushunchani turlicha talqin qiladilar. Masalan, AQShdagi Kaliforniya universiteti sotsiologi, professor M.Kastels globallashuvni «yangi kapitalistik iqtisodiyot» deb ta’riflab, uning quyidagi asosiy ko‘rinishlariga e’tibor qaratgan: informatsiya (ma’lumot), bilim va informatsion texnologiya ishlab chiqarish darajasi hamda raqobat o'sishining asosiy manbai sifatida. Ayrim tadqiqotchilar globallashuvni oddiy jarayon ko‘rinishida, tor ma’noda tasavvur qilishmoqda: dunyo bo‘yicha iste’molchilar xohishlari yaqinlashganligi va taklif etilayotgan mahsulot turlarini umumiylashganligi sababli jahon mahsulotlari milliy mahsulotlami bozordan siqib chiqarmoqda". Mazkur kurs doirasida men, jahon iqtisodiyotining globallashuvi deb, turli mintaqa, mamlakat tarmoq va sohalarda kechayotgan jarayonlaming bir-biriga bog‘liqlik darajasining kuchayishi tufayli bosqichma-bosqich jahon xo‘jaligining yagona tovar, xizmatlar, kapital, ish kuchi, ma’lumot va bilimlar bozoriga aylanib borayotganligini tushunamiz. Globallashuv jarayoni jahon iqtisodiyotidagi turli jabhalami qamrab olmoqda, ya’ni: - tovarlar, xizmatlar, texnologiyalar, intelektual (aqliy) mulk ob’ektlarining milliy, xalqaro va jahon savdosi; - ishlab chiqarish omillarining xalqaro harakati (tabiiy resurslar ishchi kuchi, kapital va texnologiyalar); - xalqaro moliya-kredit va valyuta operatsiyalar kengayishi (beg‘araz moliyalashtirish va yordam, xalqaro iqtisodiy munosabatlar sub’ektlariga kredit va zayomlar, qimmatbaho qog‘ozlar savdosi, maxsus moliya mexanizmi va vositalari); - ishlab-chiqarish, ilmiy-texnikaviy, texnologiya va informatsion hamkorlikning chuqurlashuvi; - o‘zaro tovar almashuvidan ishlab chiqarish baynalminallashuviga o‘tilishi ya’ni bir nechta mamlakatlarning ishlab chiqaruvchilari ma’lum bir tayyor mahsulot yaratishda turli shakl va bosqichda ishtirok etishlari va pirovard natijada ishlab chiqarish baynalminallashuvming institutsional shakli sifatida transmilliy korporatsiyalaming vujudga kelishi; 5 - kapital baynalminallashuvi ya’ni mamlakatlar o'rtasida xalqaro kapital harakatining jadallashuvi (bevosita xorijiy investitsiya laming tashqi savdo va ishlab chiqarishga nisbatan tez sur’atlar bilan oshib borayotganligi), fond bozori rivojlanish darajasining o‘sishi; - xalqaro ixtisoslashuv va kooperatsiya doirasida texnologik bilimlar, ilmiy- texnika va ishlab chiqarish vositalari almashuvining kuchayishi; - xalqaro hamkorlikni samarali amalga oshirishni ta’minlovchi global moddiy, informatsiyaviy, tashkiliy-iqtisodiy infratuzilmani yaratish; -xalqaro savdo tizimidagi an’anaviy odatlami sifat va ko‘lam jihatdan o‘zgartirish va xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvi asosida tovar almashuvining baynalminallashish darajasini kuchaytirish, xalqaro hamkorlikning eng asosiy yo‘nalishi sifatida moddiy ishlab chiqarishga nisbatan tez sur’atlar bilan o‘sib borayotgan xizmatlar sohasini rivojlantirish; - ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarining atrof muhitga ta’sirining kuchayishi va mazkur yo‘nalishda xalqaro hamkorlikning kengayishi; va nihoyat, ishchi kuchi xalqaro migratsiyasi kolamining haddan ziyod kengayishi. Rivojlanayotgan mamlakatlardan oqib kelayotgan ishchilar rivojlangan mamlakatlarda past yoki umuman malaka talab etmaydigan ishlarga jalb etilmoqdalar. Shu bilan birga yuqori malaka talab etmaydigan, kam ish haqi to‘lanadigan ish o‘rinlarini to’ldirish uchun xorijiy ish kuchidan foydalanayotgan mamlakatlar immigratsiya miqdorini kerakli darajada ushlab turishga harakat qilmoqdalar. Hozirgi kunda telekommunikatsiya texnologiyalari sohasining rivojlanishi immigratsiya jarayonlariga yangi imkoniyatlarni ochib bermoqda. Masalan biron bir Yevropa, Shimoliy Amerika yoki Yaponiya kompaniyasi osonlik bilan dunyoning istalgan mamlakatidagi kompyuter mutaxassisiga ma’lum bir dastur yaratish yuzasidan o‘z joyidan turib topshiriq bera olishi mumkin. Globallashuv va integratsiyalashuv - bu murakkab jarayon bo‘lib, quyidagi darajalarda kuzatilmoqda: - mintaqalar, mamlakatlar (makrodarajada); - tovar, kapital, mehnat va valyuta bozorlari (mezodarajada); - ma’lum kompaniya va korporatsivalar (mikrodarajada). 6 Mamlakatlar va mintaqaviy integratsion birlashmalar savdoni erkinlashtirish, investitsion va migratsion cheklovlarni olib tashlash hamda erkin savdo yoki umumiy bozor hududini barpo etish hisobiga o‘z chegaralaridan tashqarida iqtisodiy faollikka intilishlari globallashuvning makroiqtisodiy darajasida ko‘zga tashlanmoqda. Kompaniyalar o‘z faoliyatini kengaytirgan holda. ichki bozordan tashqariga yo‘nalganligi orqali globallashuv mikroiqtisodiy darajada namoyon bo‘lmoqda. Aksariyat yirik transmilliy korporatsiyalar hozirgi davrda global sharoitda faoliyat yuritmoqdalar. Ular har qanday chegara va milliylikdan qat’iy nazar, har doim iste’molchilaming talabini qondirishga intiladilar. Shu tufayli ular iste’molchilar talabi yuqori bo‘lgan barcha bozorlami egallab olmoqdalar. Globallashuv sharoitida kompaniyalar xalqaro darajadagi iste’moichilar, texnologiyalar, xarajatlar, strategik raqobatlar haqida bosh qotiradilar. Ular o‘zlarining maqsad va rejalari doirasida ishlab chiqarish va sotuv bo‘linmalarini turli mamlakatlarga joylashtirib, global sharoitda vaziyatni o‘zlari uchun yengillashtirmoqchi bo‘ladilar. Transmilliy kompaniyalar va firmalami tashkil etish va rivojlantirish esa turli hildagi to‘siqlami yengib o'tishga imkoniyat yaratadi (ya’ni, 11 transfer narxlar, qayta ishlab chiqarishga qulay sharoit, milliy bozor muhitini yaxshi o‘rganish, qo‘shimcha daromad va boshqalar hisobiga). Hozirgi davming dolzarb masalasi erkin va samarali tadbirkorlik faoliyatini olib borish, global tovar va xizmatlar, kapital, ishchi kuchi bozori ishtirokchisiga aylanish, mamlakatlarni yagona jahon iqtisodiy xo'jaligi majmuiga birlashtirish uchun umumbashariy iqtisodiy, huquqiy, informatsionva madaniy muhitni yaratishdan iborat. Bu vaziyatda, globallashuv jarayonining asosiy sub’ektlari sifatida transmilliy korporatsiyalar ichki xo‘jalik faoliyatiga nisbatan o‘zlarining tashqi iqtisodiy faoliyatlariga alohida e’tibor qaratib va globallashuvning moddiy asosi va harakatlantiruvchi kuchiga aylanib bormoqdalar. Bugungi kunda turli mamlakatlarda xo‘jalik muhitining xilma xilligi globallashuv jarayonlarining yanada avj olishiga to‘sqinlik qilayotgan omillardan biridir. Kapital aylanmasining intensivlashuvi va savdo tizimining umumiylashuvi yagona iqtisodiy xo‘jalik muhitini vujudga keltiradi. Xalqaro iqtisodiy tizimini tashkil etuvchi 200 dan ortiq mamlakatlar milliy xo‘jaliklarining har biri o ‘ziga xos xususiyatiga egaligi tufayii jahon yalpi ichki mahsuloti rivojlanish ko‘rsatkichlari barqaror emas. Texnologiyalar bilan ta’minlanganligi nuqtai nazaridan, mamlakatlar orasidagi farq oshib borayotganligi sababli jahon iqtisodiy muhiti 7 xilma-xilligicha qolmoqda. Rivojlangan mamlakatlarda texnologiyalarining 4-5- avlodi qo‘llanilsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda 2-3- avlodi, qoloq yoki o‘tish davridagi mamlakatlarda esa sanoatlashuv davrining boshidagi texnologiyalardan foydanilmoqda. Asosan rivojlangan mamlakatlar yuqori texnologiyalarga egaligi sababli ilm talab tovar va xizmatlami past va o‘rta darajada rivojlangan mamlakatlarga eksport qilib, katta foyda olmoqdalar. Globallashuvning zamonaviy jahon iqtisodiyotidagi asosiy ziddiyatli jihati belgisi integratsiya va avtonomizatsiya jarayonlarning uyg‘unlashuvidir. «Neysbitt paradoksi» muallifi fikriga ko‘ra, ushbu jarayon bir tomondan siyosiy mustaqillik va o‘zini o ‘zi boshqarish, ikkinchi tomondan iqtisodiy uyushma va birlashmalar tashkil etilishiga olib kelmoqda . 1.2 Global jarayonlarning milliy iqtisodiyot rivojlanishiga ta’siri Jahon xo‘jaligi zamonaviy globallashuvining asosiy xususiyatlaridan biri kapital, tovar va xizmatlar, ishchi kuchining erkin harakatida inson intelektual qobiliyatidan unumli foydalanish imkoniyatlarining ortishida namoyon bo‘ladi. Ushbu omil ta’sirida rivojlanayotgan mamlakatlarning globallashuv afzalliklaridan foydalanish, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot sur’atlarini oshirish imkoniyatlari paydo bo‘lib, shu bilan birga iqtisodiy siyosat yuritganda, uning e’tiborga olinmasligi salbiy oqibatlarga olib keluvchi natijalami keltirib chiqarishi mumkin. Xalqaro kapital migratsivasi. So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalar taraqqiyoti natijasida bevosita investitsiyalar, portfel investitsiyalar va bank ssudalaridan iborat kapitaliar xalqaro harakatining kuchayishi globallashuvning diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri bo'lib hisoblanadi. Moliyaviy resurslar xalqaro oqimining o'sish sur’atlari xaiqaro savdo hajmining o‘sish sur’atlarini sezilarli darajada ortda qoldirmoqda. Ayniqsa, bevosita xorijiy investitsiya lar oqimining jadallashib boravotgani diqqatga sazovordir. Xalqaro kapital harakati uning barcha ishtirokchilariga daromad keltiradi. Xorijiy investorlar xalqaro miqyosdagi bozorlarga kirish orqali tavakkalchilikning diversifikatsiyasiga erishib, jahon miqyosida daromad olish imkoniyatini qo‘lga kiritadilar. Odatda investitsiya qabul qiluvchi davlatlarda foiz stavkalari darajalari yuqori bo’lib, bu investorlaming o ‘z kapitallarini yuqoriroq foyda miqdorini ta’minlovchi hududlarga yo'naltirishiga turtki bo‘ladi. Malumki, o‘tish davri iqtisodiyoti mamlakatlarida milliy xo‘jalik tizimini takomillashtirish, shuningdek ishlab chiqarish va eksportning diversifikatsiyalashuviga erishish maqsadida mavjud tarmoqlarni rivojlantirish va yangilarini yaratishga ehtivoj baland. Bir vaqtning o‘zida, mazkur guruhga kiruvchi 8 aksariyat mamlakatlar ushbu maqsadlarga erishishda ichki moiiyaviy resurslaming cheklanganligi bilan bogiiq o ‘xshash muammolarga duch kelmoqdalar. Bunday sharoitda jahon kapital bozoriga chuqur integratsiyalashuv ushbu mamlakatlar uchun iqtisodiyotni isloh qilish va o‘sish sur’atlarini jadallashtirish, moliyaviy tizimni barqarorlashtirish hamda milliy valyuta va bank tizimini mustahkamlash kabi masalalami hal qilishda investitsiyalami keng jalb qilish orqali jahon moliya bozoriari afzaliiklaridan samarali foydalanish imkoniyatini beradi. Investitsiya jalb qilish natijasida iqtisodiy o‘sish sur’atlarini oshirish kapitalning qaysi shaklda kirib kelishiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir. Masalaga shu nuqtai nazardan yondoshilganda, odatda bevosita xorijiy investitsiya laming yuqori darajadagi afzalliklarga ega ekanligi etirof etiladi. Bevosita xorijiy investitsiyalar ko‘rinishidagi xalqaro kapital harakatida ishtirok etish ustuvorligini belgilovchi omillardan biri - bu transmilliy kompaniyalaming intellektual mulki bo’lmish ilg‘or texnologiyalaming jahon bozorida to’g’ridan to'g'ri sotilmasligi, o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlari bunday imkoniyatga faqatgina bevosita xorijiy investitsiyalami jalb etish orqaligina ega bo‘lishlari mumkin. Bu jihatdan bevosita xorijiy investitsiyalarning o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlari uchun afzal xususiyatlari: hamkor transmilliy kompaniyalaming mavqei, ularning xomashyo yetkazib beruvchilar bilan aloqasi, tayyor mahsulot sotuv kanallari, jahon bozori doirasida marketning tadqiqotlari, boshqaruv malakasi va ishlab chiqarish sirlari, shuningdek, kadrlar tayyorlash dasturlaridan iborat bo’lib , bu va boshqa omillardan oqilona foydalanish milliy iqtisodiyot samaradorligi va raqobatbardoshligi darajasining oshishiga olib kelmoqda. Mamlakatda xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalaming tashkil etilishi erkin raqobat muhirini yaratish orqali tovar va xizmatlar sifatini oshirish. ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish va avvallari bozoming mahalliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan monopollashtirilgan tarmoqlarida tovar va xizmatlar sifat standartlarining oshishiga olib kelishi mumkin. Tovar va xizmatlar erkin savdosi globallashuvning muhim jihatidir. Ma’lumki, milliy iqtisodiyotning nisbiy afzalliklarga ega tarmoqlarda ixtisoslashuvi va xalqaro savdoda ishtirok etishi aholi daromadlari va farovonligi oshishining qo'shimcha manbai bo‘lib hisoblanadi. Fan-texnika yutuqlaridan foydalanish natijalari xalqaro savdo orqali boshqa mamlakatlarga bilvosita va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarqaladi. To‘g‘ridan-to‘g'ri tarqalish fan-texnika yutuqlarini o‘zida mujassam etgan texnologiyalaming jahon bozorida sotilganida va boshqa mamlakatlar ulami xarid qilganida sodir bo'ladi. Bilvosita tarqalish yangi texnika va texnologiya ishlab chiqilgan mamlakat eksport tarmoqlari samaradorligi 9 oshganida va tovarlar sifatining yaxshilanganida ro‘y beradi. Erkin savdo milliy ishlab chiqaruvchilar tovar va xizmatlari sifatining yaxshilanishi orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarining oshishi, import orqali ishlab chiqaruvchilar soni kam bo‘lgan yoki xorijiy tovar sifati darajasiga yetmagan iqtisodiyot tarmoqlarida raqobat muhitini vujudga keltirib, tovar tannarxining pasayishini ta’minlaydi. Mahalliy ishlab chiqaruvchilaming kuchli raqobat mavjud jahon bozorlariga chiqishi ham tovar va xizmatlar sifatining oshishi va tannarx pasayishining muhim omili bo‘lib hisoblanadi. Globallashuv jarayonlari tasirida raqobat kuchayib, mehnat resursiarining ma’lumoti va malakasi, ishlab chiqarishni tashkil etish va uni boshqarish tizimi, ilmiy-texnik ustuvorlik hamda sifatli infratuzilmaga talab oshadi. Faqatgina ishlab chiqarish omillari sifatini oshirish, ishlab chiqarishni tashkil etish, faol axborot almashinuvini ta’minlash, infratuzilmani rivojlantirish hamda iqtisodiy strategiyalami o‘z vaqtida tuzatib borish orqali mavjud ustuvorliklami asrab qolish, ulami rivojlantirish va pirovard natijada mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga erishish mumkin. Globallashuv narx-navo va iste’mol tovarlari sifati unifikatsiyasini tezlashtiradi, global raqobat esa ularning doimiy takomillashuvini talab qiladi. Iqtisodiy yopiqlik, proteksionizm, qolaversa jahon bozorlari global raqobatining mamlakat iqtisodiyotiga ta’sir etmasiigi resurslarning optimal taqsimlanishi va foydalanilishiga to‘sqinlik qilib, iqtisodiy o‘sish sur’atlarini pasaytiradi. Globallashuv jarayonlari inson salohiyatini oshirishda ham qulay sharoitlar yaratib bermoqda. U izlanish va tadqiqotlar, ta’lim va tajriba sohasida xalqaro malaka oshirish, qo‘shma loyihalar va xorijda tajriba almashinishning jadallashuvi natijasida o‘zini milliy iqtisodiyotning muhim innovatsion omili sifatida namoyish etmoqda. Internet va axborot kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi xo‘jalik sub’ektlarining faoliyat doirasini kengaytirmoqda. Xo‘jalik yurituvchilar uning yordamida nisbatan kam xarajatlar evaziga zarur axborotlarga ega bo‘lmoqdalar. Shuningdek, ular boshqaruv jarayonida yangi sifat darajalariga erishish, xo‘jalik yuritish salohiyatining oshishi, talab va taklif o‘zgarishIariga xos qarorlami o‘z vaqtida qabul qilish imkoniyatga ega bo'lmoqdalar. Globallashuv jarayonlari jahon xo‘jaligida ishtirok etuvchi har bir mamlakat iqtisodiyotiga ma’lum miqdorda ta’sir etadi va undan qayta ta’sirlanadi. Bozoming turli ishtirokchilari o‘z manfaatlari yo‘lida harakat qilib, zanjirsimon jarayonni vujudga keltiradilar. Ularning faoliyat yuritish uslubi doimiy tarzda o'zgarib turishi sababli, jahon xo‘jaligi subektlarining 10 bir-biriga bog‘liqlik darajasi oshib bormoqda. G.Fisheming ta’kidlashicha, jahon xo‘jaligida global o‘zgarishlar tarqalishining o‘ziga xos mexanizmi mavjud. Bunga “Buyuk turg‘unlik davri” misol bo‘!ib, inqiroz bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga ko'pincha zanjirsimon shaklda tarqalgan bozorning torayishi, kapitalning boy berilishi-talabning qisqarishi, ishlab chiqarishni qisqartirish - davlat tomonidan import qiluvchilarga nisbatan bojhona to‘siqlarining o‘matilishi- xalqaro savdo hajminmg kamayishi savdo-sotiq bo‘yicha hamkor mamlakatlarda ishlab chiqarishning pasayishi va xokazo. Bundan tashqari, bozor ishtirokchilari ko‘pchilik mamlakatlarda tarqalgan biznes yuritish tamoyillarini qayta shakilantirmoqdalar. Ular faoliyat maydonida go'voki o‘zlarining tashkiliy va texnik to‘rlarini yoyib tashlamoqdalar. Bu kabi korporativ to‘rlar bilan birgalikda diasporaviy, diniy va to‘rlar ham shakllanagan bo‘lib, ular tovar va pul oqimi bilan hamohang ravishda transmilliylashuv va bog'liqlik darajasining yanada kuchayishiga olib kelmoqdalar. Mahalliy hukumatlaming xalqaro miqyosida amalga oshiradigan vazifalari o'zgarmoqda. Nodavlat birlashmalarining xalqaro munosabatlarga shiddat bilan kirib kelishi davlatlar xukumatlarining xalqaro miqyosdagi yakka hokimligiga to‘sqinlik qilib, siyosiy hokimiyatni iqtisodiyotdan tortib to diniy va madaniy masalalargacha jamiyat fikri bilan murosa qilishga majbur qilmoqda. Globallashuv sharoitida bu kabi jarayonlaming sodir bo‘lishi shubhasiz, o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlariga tegishli iqtisodiy siyosat oiib borishni taqozo etmoqda.Bu vaziyatda milliy iqtisodiy siyosatning vazifasi nafaqat jahon xo‘jaligi jarayonlarida ishtirok etishdan olinadigan nafni maksimallashtirish, balki ushbu holatda kelib chiqishi mumkin bo’lgan xavfni ham minimallashtirishdan iboratdir. Albatta, aksariyat rivojlangan mamlakatlar ham globallashuv jarayonida munosib siyosat yuritish ustida bosh qotirib, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshlik darajasini oshirishning turli chora-tadbirlarini ishlab chiqmoqdalar. Globallashuv sharoitida amalga oshiriladigan chora-tadbirlarining bozor tamoyillariga qat’iy amal qilishi muhim ahamiyatga egadir. Globallashuv sharoitida xususiylashtirish va unga xos muikchilikning milliy iqtisodiyot raqobatdoshligini oshirishdagi o‘mi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. 0‘z daromadini maksimallashtirish 1 dan manfaatdor mulkdorlar sinfining shakllanishi 1 1 Иванов H. Глобализация ва проблемы оптимальной стратегии развития (Мировая экономика и международные отношения) М.2000 й. №2 - 15 бет. 2 Naisbitt Global Paradox N.Y.1994 p. 11 11 iqtisodiyotda raqobat muhitini yaratish, tovarlar sifatini oshirish, mahsulot tannarxini pasaytirish hamda xorijiy investitsiya lami jalb etishda eng muhim omil bo‘lib hisoblanadi. Barqaror iqtisodiy muhitda xususiy mulkchilik iste’molchilar talabiga munosib javob beradi, raqobatbardoshlik ustuvorliklariga faol ta’sir o'tkazadi, iqtisodiyotni tarkibiy jihatdan qayta qurishga sababchi bo‘ladL iqtisodiy o‘sish sur’atlariga hamohang faoliyat olib boradi hamda ilmiy-texnik taraqqiyotni jadallashtiradi. Xususiy korxona rahbari har qanday sharoitda faoliyat bilan bog‘liq mas’uliyatni to‘la qonli ravishda o‘z zimmasiga oladi. Korxonaning yuqori daromadli faoliyat yuritishidan birinchi o‘rinda manfaatdor hisoblangan rahbar ichki imkoniyatlami to’g'ri baholash, strategiyani aniq belgilash, kutilishi mumkin boigan xavfni puxta anglab yetish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunda taraqqiyot yo‘nalishi korxona salohiyatini to‘liq anglab yetish imkoniyatiga ega boim agan yuqori tashkilotlar tomonidan emas, balki bevosita mutasaddi rahbar tomonidan belgilanadi. Resurslaming mutanosib ravishda taqsimlanishi, ishlab chiqarish vositalaridan eng samarali va tejamkor holda foydalanilishi xususiy mulkchilikka xos xususiyatlardandir. Kichik va o‘rta biznesni rivoilantirish. Xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga to‘siq bo‘lib hisoblangan muammo, bu-moliyaviy tizimga ishonchsizlik oqibatida fond bozorining to‘la qonli ravishda shakllanmay qolishi, korxonalar rentabellik darajasining pastligi va qimmatli qog‘oz egalarida haqiqiy mulkchilik hissining yo‘qligidir. Makrodarajadagi moliyaviy barqarorlik (byudjet tanqisligining qisqarishi, foiz stavkalari real qiymatining ijobiy o'zgarishi, inflyatsiya darajasining pasayishi), ishlab chiqarish likvidlik darajasining oshishi, sohalarda tarkibiy jihatdan qayta tashkillashtirish natijasida korxonalar moliyaviy axvolining yaxshilanishi hamda investitsiya lar samaradorlik darajasining o ‘sishi ko'p jihatdan investision faollikning oshishi va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning eng muhim omili bo‘lib hisoblanadi. Iqtisodiy islohotlami chuqurlashtirish va mamlakat xo‘jaligining jahon hamjamiyatiga integratsiyalashuvi darajasini oshirish jarayonida ichki imkoniyatlaming cheklanganligi hamda tashqi qarzning idora etib bo‘Iadigan darajadagi me’yorini ta’minlash sanoat siyosatini olib borishda mavjud resurslardan oqilona va samarali tarzda foydalanishni taqozo etmoqda. Tashqi savdoni erkinlashtirish sharoitida moliyaviy qiyinchilikka uchragan barcha sohalar uchun subsidiyalar ajratish davlat byudjeti uchun mushkul 12 hisoblanadi. Shu sababli qaysi tarmoqlar raqobatda yutib chiqa oladi, qaysi tarmoqlarga davlat tomonidan subsidiyalar ajratilishi kerak va qaysi tarmoq ishchilarini ijtimoiy qo‘llab-quwatIash bilan kifoyalanib qolish kerakligi chuqur tahlil qilinmog‘i lozim. Bundan tashqari global raqobat va xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvi sharoitiga milliy iqtisodiyotning moslashuvi natijasida yuz beradigan tarkibiy o‘zgarishlar mavjud tizimni qayta shakllantirishga turtki bo‘lishi hamda davlatning hal qiluvchi loyihalarga homiylik qilishini taqozo etishi mumkin. Umuman olganda, xususiy tadbirlorlikka davlat aralashuvini imkon qadar qisqartirish zarur. Globallashuv sharoitida davlat faol mulkdorlik hissidan voz kechib, samarali iqtisodiy siyosat olib borishi va islohotlaming huquqiy asosini ta ’minlab berishi kerak. Monetar sivosat. Globallashuvning zamonaviy bosqichida monetar siyosat mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojida muhim o‘rin egallaydi. Oqilona monetar siyosat makroiqtisodiy barqarorlikni, bank tizimiga ishonch oshishini, moliya bozorlarining kengayishi va mustahkamlanishini, qulay investitsiyaviy muhit vujudga kelishini va mamlakatga xorijiy investitsiya laming keng qamrovli kirib kelishini ta’minlaydi. Shubhasiz, bu chora-tadbirlar majmuasi iqtisodiy qayta qurish jarayonlarini tezlashtirib, milliy xo‘jalik tizimining raqobatbardoshlik darajasini oshiradi va pirovard natijada mamlakatning globallashuv jarayonlarida faol ishtirok etishi evaziga yutuqqa erishishini ta’minlaydi. Ta’kidlash joizki, globallashuv sharoitida barqaror pul bozorining shakllanishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u markaziy bankning maqbul hamda har tomonlama ishonchli va samarali pul-kredit siyosatini olib borishni ta’minlaydi. Banklar tomonidan belgilangan foiz stavkalari va olib boriiayotgan valyuta siyosati ko‘p tomonlama iqtisodiy rivojlanishni belgilab beradi. Masalan, 2 foiz stavkasining haddan tashqari ko‘tarilib ketishi bank daromadlarining kamayishi va uning natijasida kredit operatsiyalari miqdorining qisqarishiga olib keladi. Valyuta kursini boshqarish natijasida monetar siyosatda qattiq shartlaming vujudga kelishi ichki aktivlar narxlarining bir xil holatini ta’minlasa, shu vaqtning o’zida kelajakda valyuta kursining pasayishi milliy iqtisodiyot uchun xavfli hisoblangan tashqi qarzning oshishiga sabab bo‘ladi. 2 1 Иванов H. Глобализация ва проблемы оптимальной стратегии развития (Мировая экономика и международные отношения) М.2000 й. №2 - 15 бет. 2 Naisbitt Global Paradox N.Y.1994 p. 11 13 Molivaviv sektomi isloh qilish. Rivojlangan va ma’lum muvozanatga ega moliyaviy tizim globallashuv sharoitida iqtisodiyotning tarkibiy jihatdan qayta qurilishi va milliy xo‘jalik raqobatbardoshlik darajasining oshishida iqtisodiy o‘sish imkoniyatlarini kengaytiradi, jam g‘arishning samarali tarzda investitsiya ga aylantirilishini ta’minlaydi. 3 Mamlakat moliyaviy tizimining erkiniashtirilishi natijasida belgilangan maqsadlarga erishish bir qator shartlarga bog‘liq bo‘lib, ular sirasiga makroiqtisodiy va institusional islohot o‘tkazish hamda umumiy barqarorlikni ta’minlash kiradi. Shu bilan birga iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida ham islohot o‘tkazmay turib, moliyaviy tizimni erkinlashtirib bo‘lmaydi. Aks holda maqsadga muvofiq bo‘lmagan kapital harakati, foiz stavkalarining oshib ketishi hamda moliyaviy korporatsiyalaming qisqa vaqt ichida tushkun ahvolga tushib qolishiga olib keluvchi jarayonlar avj olishi mumkin. Globallashuv sharoitida mamlakat iqtisodiyotining jadal rivojlanishi ko‘p jihatdan moliyaviy siyosatga bog'liq. Erkin moliyaviy siyosat bozor mexanizmlarini har qancha ishga solsa, global raqobat uning vazifasi nechog‘liq murakkab ekanligini ko‘rsatadi. Bunday vaziyatda tashqi va ichki o‘zgarishlarga mos valyuta siyosatini yuritish ma’qul sanaladi. Marshal- Lemer teoremasiga ko‘ra eksportimport va tashqi qarzga xizmat ko'rsatishda valyuta kursining munosib ravishda optimal tanlanishi mamlakat milliy manfaatlariga mos keladi. Globallashuv sharoitida jahon xo‘jaligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishga qodir mamlakat va mintaqalardagi moiiyaviy vaziyatni doimiy tarzda o'rganib turish mamlakat moiiyaviy tizimiga mas’ul rahbarlaming eng muhim vazifalaridan biridir. Moliyaviy tizimni erkinlashtirish jarayonlari tanlov qobiliyatiga ega bo‘lmagan banklar va korxonalarda tarkibiy o‘zgartirishlami amalga oshirish, milliy iqtisodiyotda huquqiy va raqobatbardosh muhit yaratish hamda mazkur masalalar yechimini ta’minlovchi boshqaruv va nazorat tizimini joriy etish bilan birgalikda olib borilishi iqtisodiy islohotlaming ko‘zlangan maqsadlarga erishishini kafolatlaydi. Mamlakatda bir necha valyuta ayirboshlash kurslarining mavjudligi monetar siyosat olib borishda o‘ziga xos qiyinchiliklar tug‘diradi, eksport va import operatsiyalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va pirovard natijada kapitalning chetga chiqib ketishiga olib keladi. Har xil valyuta kurslari, shuningdek, iqtisodiy agentlarga «yolg'on» ma’lumot berib, ishlab chiqarish resurslarining samarasiz ravishda taqsimlanishiga olib keladi. Masalan, bu holat mamlakat uchun 3 https://lib.jdpu.uz/storage/uploads/files/Globallashuv%20va%20iqtisodiy%20integratsiya%20jarayonlari. %20Alimov%20A.M.pdf 14 norentabel deb topilgan import o‘mini bosuvchi ishlab chiqarishning oshishiga turtki bo'lishi mumkin. Valyuta kursini 4 unifikatsiyalashtirish tashqi savdo siyosatida muhim ahamiyatga ega, chunki milliy valyutaning devalvatsiyasi eksport hajmini sun’iy ravishda oshiradi, shuningdek, import imkoniyatlarini cheklaydi. Aksincha, milliy valyuta ayirboshlash kursining oshib ketishi eksport mahsulotlarining raqobatbardoshlik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir etadi va eksport hajmining qisqarishiga olib keladi. 0‘z navbatida bu o'zgarishlar mamlakat tashqi savdo aylanmasining salbiy balansiga olib keladi. Globallashuv sharoitida yuqori soliq to‘lovlari nafaqat milliy ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarining raqobatbardoshlik darajasini pasaytiradi, daromadlarning yashirilishi va noqonuniy iqtisodiyotning shakllanishiga olib keladi, ishlab chiqarish va eksport tarkibi diversifikatsiyalashuvi jarayonini susaytiradi, balki kapital va maiakali ishchi kuchining keng miqyosda chetga chiqib ketishiga ham olib keiadi. Ushbu muammolaming ijobiy hal qilinishi fiskal siyosat olib borishning qay darajada maqbul ekanligiga ham bog‘liqdir. Ma’lumki, soliq tizimi to‘Iov va imtiyozlar yordamida siyosat olib borish yo'li bilan iqtisodiy taraqqiyot omiliga aylanishi mumkin. Erkin raqobat muhiti va huquqiy asoslangan xo‘jalik tizimini yaratish uchun soliq yuki va undagi imtiyozlar turli tarmoq va sohalarga nisbatan mutanosib ravishda taqsimlanishi lozim. Buning uchun sohalar orasida solishtirma tahlil olib borilib, ularning qay birida soliq to‘lovi oshirilishi evaziga boshqa sohalarga imtiyoz berilishi samarali ekanligi aniqlanadi. Shu tarzda globallashuv jarayonlarining mamlakat iqtisodiyotiga o'tkazayotgan ta’siri kuchayib borayotgan bir paytda soliq tizimi fiskal siyosat vazifasigina emas, balki rag‘batlantirg‘uvchi omil sifatida toiovlarning pasaytiririlishi va soliqqa tortish tizimining soddalashtirilishi orqaii mahalliy ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshlik darajasining oshib borishiga xizmat qilishi kerak boladi. Globallashuv sharoitida iqtisodiyotni erkinlashtirish, ishlab chiqarish va eksportning diversifikatsiyasiga erishish orqali mamlakatning jahon xom ashyo bozori nobarqaror konyunkturasiga bog‘liqlik darajasini pasaytirish va aholi daromadlari oshishini ta’minlashning muhim omillaridan biri sifatida faol investitsiva siyosati hamda investorlar uchun qulay muhitni yaratish masalasi dolzarb hisoblanadi. 4 https://multiurok.ru/blog/globallashuv-jarayonlarida-milliy-goyaga-ehtiyojning-ortishi-2.html 15 Jamg‘arish va investitsiya 5 ning maqbul me’yori milliy iqtisodiyotning uzoq kelajakdagi raqobatbardoshligini belgilovchi muhim omil bo‘lib borayotganligi sababli ulaming o‘mi va ahamiyatini aniqlash o ‘ta muhimdir. Qolaversa, investitsiya siyosati iqtisodiy siyosatning boshqa turlari qatorida eng murakkablaridan biri bo’lib, uni amalga oshirish butunlay mamlakat ixtiyoridagi mavjud resurslar va ulaming sifatiga bog‘liq. 0/4 ish iqtisodiyoti mamlakatlarida investitsiyalarga bo‘lgan talab yuqori bo‘lib, unga iqtisodiy taraqqiyotning mezoni sifatida qaraladi. Investitsiya siyosati asosan mamlakat qiyosiy afzalliklarga ega yoki ustuvorlikka erishishi mumkin bo‘igan tarmoq va sohalarga resurslaming yetib borishini ta’minlashi, milliy iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlami amalga oshirishga yo‘naltirilishi zarur. Globallashuv jarayonining vujudga kelishi va unda xalqaro tashkilotlarning o'rni Xalqaro tashkilotlar globallashuv jarayonining ajralmas qismi bo'lib, ular dunyo bo'ylab siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni tartibga solish va boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Ularning o'rni quyidagilardan iborat: Iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish : Xalqaro tashkilotlar global iqtisodiy integratsiyani qo'llab-quvvatlaydi. Masalan, BMT ning Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi (ECOSOC), Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (IMF) va Dunyo Banki global iqtisodiy siyosatni shakllantirishda, rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam berishda va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Ular global savdo, moliya va investitsiyalarni rag'batlantirishga qaratilgan siyosatlar ishlab chiqadi. Xalqaro xavfsizlikni ta'minlash : Xalqaro xavfsizlikni saqlashda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va uning tarmoq tashkilotlari, masalan, Xalqaro Tinçlikni Saqlash Kuchlari 6 muhim o'rin tutadi. BMT , Xavfsizlik Kengashi va boshqa tashkilotlar global xavfsizlikni ta'minlash, mojarolarni oldini olish va tinchlikni saqlash uchun diplomatiyani rivojlantiradi. BMT va NATO kabi tashkilotlar global xavfsizlik siyosatini shakllantirishda faol ishtirok etadi. Huquq va inson huquqlari : BMT Inson Huquqlari Kengashi, Xalqaro Jinoyat Sudi (ICC), Xalqaro Mehnat Tashkiloti ( ILO ) kabi tashkilotlar global huquqiy normalarni yaratishda, inson huquqlarini himoya qilishda va har qanday 5 https://uz.unistica.com/globallashuv-nima-globallashuvning-ijobiy-tomonlari-va-kamchiliklari-va-uning-oqibatlari/ 6 https://cyberleninka.ru/article/n/globallashuv-jarayonida-mafkuraviy-tahdidlarni-bartaraf-etish-omillari 16 diskriminatsiya, zulum va adolatsizlikka qarshi kurashishda faol ishtirok etadi. Ular, shuningdek, xalqaro huquq va inson huquqlari bilan bog'liq muammolarni hal qilishda muhim vazifalarni bajaradi. Atrof-muhitni muhofaza qilish : BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) va Parij kelishuviga imzo chekkan davlatlar kabi xalqaro tashkilotlar global ekologik muammolarni hal qilishda, iqlim o'zgarishiga qarshi kurashishda va barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Ushbu tashkilotlar xalqaro kelishuvlar va strategiyalarni ishlab chiqish orqali ekologik xavfsizlikni ta'minlashga xizmat qiladi. Madaniyat va ta'limni rivojlantirish : Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ta'lim, Fan va Madaniyat tashkiloti (UNESCO) madaniy merosni saqlash, ta'limni rivojlantirish, ilm-fan va madaniyat sohalaridagi hamkorlikni kuchaytirishda faol ishtirok etadi. UNESCO global madaniy aloqalarni o'rnatishda, til va madaniyatlarni saqlashda muhim ahamiyatga ega. Shoshilinch yordam va rivojlanish : Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy Jamiyatlari kabi tashkilotlar tabiiy ofatlar, urushlar yoki boshqa favqulodda holatlarda tezkor yordam ko'rsatishda muhim rol o'ynaydi. Ular, shuningdek, yordam va tiklanish jarayonlarini boshqarishda dunyo bo'ylab o'z tarmoq va resurslarini yo'naltiradi. Xalqaro tashkilotlarning globallashuvdagi o'rni: Globallashuv jarayonida xalqaro tashkilotlar ko'plab davlatlar o'rtasidagi aloqalarni tartibga solish, muammolarni hal qilish va umumiy manfaatlar asosida hamkorlikni rivojlantirishda markaziy o'rin tutadi. Ular davlatlar o'rtasidagi siyosiy va iqtisodiy aloqalarni tartibga solish, transmilliy muammolarni hal qilish va jahon miqyosida barqarorlikni saqlashda muhim vositadir. Bu tashkilotlar yordamida davlatlar o'zaro hamkorlikni kuchaytirib, globallashuvning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik xavf-xatarlaridan samarali tarzda himoyalanadilar. 17 2.1 Globallashuv sharoitida xalqaro iqtisodiy munosabatlar xususiyatlari Globallashuv jarayonlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ushbu sharoitdagi xalqaro iqtisodiy munosabatlar rivojlanish tendensiyalarining quyidagi jihatlarini ko‘rib chiqish mumkin. Ishlab chiqarish, ilmiy-texnikaviy va texnologik nuqtai nazaridan globallashuv natijasida yangi yuqori texnologik ishlab chiqarish usuliga o'tilishi va yangi texnologiyalaming tez va keng tarqalishi orqali ishlab chiqarish ko‘lamining keskin kengayishi, yuz beradi ya’rii tovar, xizmat va kapital harakati oldidagi to’siqlar imkon qadar bartaraf etiladi. Transport va aloqa tizimi sifatining keskin yaxshilanishi, tovar va xizmatlaming tez tarqalishini ta’minlaydi. Hozirgi kunda ma’lumot almashinuvi deyarli bir zumda amalga oshirilmoqda. Iqtisodiy imkoniyat va shartnomalar haqidagi ma’lumotlar jahon uzra tezlik bilan uzatilmoqda. Eksport va import tovarlarini bir joydan ikkinchi joyga yetkazib berish uchun esa bir necha kun yoki xaftalar talab etiladi xalos. Agar yer kurrasining bir bozorida o‘zgarish sodir bo‘lsa, birikki daqiqada u dunyoning boshqa joylarida ma’lum bo‘ladi. Bu asosan fond birjalari, valyuta va tovar bozorlari, shuningdek ilmiy yangiliklar va ulami hayotga tatbiq etilishi voqeliklariga xos bo'lishi mumkin. Shulardan kelib chiqib, hozirgi davrda bir biridan uzoqda bo‘lgan hamkorlar uchun masofa jiddiy muammo emasligini ta’kidlashjoiz. Yangi texnologiyalaming joriy etilishi tufayli transport va telekommunikatsiya chiqimlari qisqardi, qayta ishlash, saqlash va ma’lumotlardan foydalanish xarajatlari sezilarli darajada pasaydi. Bu esa milliy bozorlaming global integratsiyalashuviga yengillik yaratadi. Misol uchun, London va Nyu-York o‘rtasidagi uch daqiqalik telefon suhbati 7 300 dollardan (1930 yil) 1 dollarga (1998 yil) tushganligi yoki bir birlik m a’lumotni kompyuterda qayta ishlash qiymati 20 yil davomida (1975 yildan 1995 yilgacha) har yili 30 %ga kamayib borganligi o‘tgan asr oxirlarida e’tirof etilgan edi. Globallashuv jarayonlarining institutsional jihatlariga kelsak, ishlab chiqarish, xo'jalik faoliyatini yuritishning xalqaro miqyosdagi tashkiliy shakli bo‘lgan transmilliy korporatsiyalar (TMK) o‘z faoliyatlarini asosan bir davlatning chegarasidan tashqariga chiqqan holda olib boradilar va xalqaro iqtisodiy - moliyaviy aloqalari orqali yagona bozor muhitini yaratadilar. Bundan tashqari davlatlararo va nodavlat tashkilotlaming xalqaro darajaga chiqishi natijasida BMT, XVF, Jahon savdo tashkiloti, Butunjahon banki kabi xalqaro tuzilmalarning global ahamiyati bir qadar oshdi hamda ko‘p millatli 7 https://www.researchgate.net/publication/336853367_Globallashuv_jarayonlarining_mohiyati_unda_O'zbekiston ning_ishtirokiga_doir_turli_qarashlar 18 kompaniya va integration birlashmalar global iqtisodiyotning asosiy ishtirokchilariga aylandilar. Globallashuv natijasida jahon xo‘jaligining iqtisodiy liberallashuv darajasi ham oshib bormoqda. Natijada tovar va xizmatlar savdosi, kapital bozori va boshqa iqtisodiy munosabatlar erkinlashtirilib, proteksionizm siyosati ko‘lami ancha qisqartirildi. Endilikda jahon savdo tizimi yanada takomillashtirilib, erkin muhit yaratish borasida faol harakatlar olib borilmoqda. Globallashuv jarayonlarining tashkiliy jihatlaridan yana biri moliyaviy-iqtisodiy resurslaming tez suratlarda o‘sishi, kapital harakatining baynalminallashuvi, valyutalararo shartnomalar amalga oshirish muddatining qisqarishidir. Bundan tashqari xalqaro iqtisodiy tashkilotlar tomonidan ishtirokchi davlatlarga yagona makroiqtisodiy siyosat mezonlarining tatbiq etilishi, soliq, hududiy, agrar, antimonopol va bandlik siyosatiga bo‘lgan talablaming yagonalashuvi sodir bo‘lmoqda. Unifikatsiya va standartlashtirish jarayonlarining kuchayishi natijasida barcha mamlakatlar uchun texnologiya, ekologiya, moliya tashkilotlarining faoliyatiga, buxgalteriya, va statistik hisobotlarga yagona talablar qo‘yilmoqda. Maorif va madaniyat sohalariga ham bu kabi talablar joriy etilrnoqda. Transport-aloqa uslubi va ishlab chiqarish, iqtisodiy, ilmiytexnikaviy, moliyaviy ma’lumotlar almashuvining tezlashuvi, ma’lumotlami qabul qilish, uzatish va qayta ishlash tizimida yangi texnologiyalaming vujudga kelishi hamda rivojlanishi natijasida moliya, malakali xizmat va tovarlar bozorlarini o‘zida birlashtirgan global tarmoq yuzaga kelishiga imkon yaratildi. Internet va elektron pochtaning yaratilishi axborot-telekommunikatsiyalari xizmatiga yetarli qulayliklar yaratdi. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, turli mamlakatlarda joylashgan ishlab chiqarish ob’ektlarini markazlashgan holda boshqarish va turli muammolarni yechish imkonini beruvchi va qisqa muddatda ma’ lumot almashinuvini ta’minlovchi tizimning tashkil topishi, menejment va marketing, moiiyaviy va investitsiyaviy vositalami boshqarish sohalaridagi inqilob bo‘lib, yangi savdo-sotiq (elektron savdo) majmuasini yuzaga keltirdi. Elektron va plastik kartochkalar, uyali aloqalar tizimlarining kompyuterlashtirilishi moliyaviy ma’lumotlami olish, shartnomalar tuzish, va mamlakatlaming joylashuvidan qat’iy nazar hisob-kitoblami bir zumda amalga oshirish imkoniyatini bermoqda. Jahon iqtisodiyoti gioballashuvining siyosiy jihatlariga aholi, tovar, xizmatlar va kapitalni davlat chegaralaridan o‘tish jarayonining erkinlashtirilishi hamda «sovuq» urushning barham topganligi, Sharq va G ‘arb orasidagi kelishmovchiliklaming bir 19 qadar hal etilganligini kiritish mumkin. Ijtimoiy va madaniy sohalarda globallashuv natijasida milliy urfodatlar va an’analar ahamiyatining susayishi, xalqaro migratsiyaning kuchayishi sodir bo‘ldi. Erkin savdo tizimi va bozor iqtisodiyotini ta’riflashda global yagona fikming vujudga kelishi bu borada g’arb va sharq yo‘nalishidagi tafovutlaming barham topishi bilan birga ularning o‘rniga umumbashariy bozor xo'jalik tizimi haqida yagona qarashlar o‘matalishiga olib keldi. Ta’lim, san’at, madaniyat va ommaviy axborot vositalari globallashgan birlamchi qatlamining shakllanishi,asosiy muloqot vositaiga aylanib borayotgan ingliz tili orqali ijtimoiy, madaniy, siyosiy va o‘zaro aloqalarning yo‘lga qo‘yilishi xalqaro munosabatlar tizimi uchun yengillik yaratmoqda. Masofali ta’lim tizimining rivojlanishi bilan ta’lim sohasida chegaralar yengib o'tildi. Malakali mehnat resurslari tayyorlovini erkinlashtirish «inson kapitali»ning qayta ishlovida davlat nazoratining kamayishiga olib keldi. Globallashuv jarayonining ko‘rib o‘tilgan jihatlari uning ijobiy tomonlarini belgilab beradi, ya’ni ushbu jarayon inson imkoniyatlarini kengaytiradi, hayotiy faoliyatning barcha tomonlarini qamrab oladi va yashash uchun qulay sharoitlar yaratadi. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi insoniyatga taalluqli umumiy muammoiami samarali hal etishga asos yaratadi. Hozirda jahon xo'jaligining globallashuv jarayoni turlicha baholanmoqda. Bu xususda faqatgina olimlar, mutaxassislar yoki ekspertlargina emas, balki oddiy fuqarolar ham o‘z fikrlariga egadirlar. Globallashuv jarayoni asosan rivojlangan mamlakatlar tomonidan ma’qullaniiib, rivojlanayotgan mamlakatlarda unga xavotirlik nazari bilan qaraladi. Bunga sabab globallashuv foydalarining mamlakatiararo teng taqsimlanmasligida bo‘lib, ushbu jarayonda kim yutadiyu, kim yutkazadi? - degan savol barchani qiziqtiradi. Hozirda globallashuv jarayoni avvalambor, sanoati rivojlangan mamlakatlarga foyda keltirsa, uning ma’lum qismi rivojlanayotgan mamlakatlaming ilg'or guruhiga ham tegishlidir. Ushbu jarayon birinchi navbatda mazkur davlatlar iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Mazkur vaziyatdan kelib chiqib, har bir milliy iqtisodiyotga globallashuv jarayonining ta’sir etishi uning jahon xo‘jaligida egallagan o‘rni va mavqeiga bog‘liq holda foydaning asosiy qismi rivojlangan davlatlar hissasiga to‘g ‘ri kelishi e’tirof etilmoqda. Globallashuv foydasining notekis taqsimlanishi mintaqaviy, milliy va global miqyosda ma’lum ziddiyatlar keltirib chiqarmoqda. Bu masalada asosiy muammo davlatlaming daromadlarini oshirish yoki tenglashtirish emas, balki ulami to'g‘ri tomonga 20 yo‘naltirishdir. Mazkur jarayonda tez rivojlanayotgan mamlakatlar yetakchilar qatoriga qo‘shilib, qoioq mamlakatlar ahvoli yanada nochorlashib boraveradi. Oqibatda globallashuv jahonning yangi modelini yaratib, unda resurslaming 80 foizini «oltin milliard» doirasidagi mamlakatlar boshqarmoqda. Jahondagi aholining beshdan biri istiqomat qiladigan (AQSh va G‘arbiy Yevropa mamlakatlarining 70 foizi) rivojlangan mamlakatlar hissasiga jahon yalpi milliy mahsulotining deyarli 85 foizi, jahon savdosining 84.2 foizi to‘g‘ri keladi. Mutaxassislar va ekspertlar globallashuvdan G‘arb dunyosida istiqomat qiluvchi aholining 14.5 foizi, shu bilan birga Xitoy, Hindiston, Janubiy-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mintaqalari aholisi qisman foyda ko‘rishlarini ta’kidlamoqdalar. Shu bilan birga, MDH davlatlari, Afrika, Markaziy va Janubiy Osiyo mamlakatlari katta iqtisodiy zarar ko‘radigan hududga aylanib qolishlari mumkinligini taxmin qilmoqdalar. Globallashuvning salbiy oqibatlari ko‘proq o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlarida kuzatilmoqda. Ularning aksariyati baynalmillashuv jarayonida jahon bozoriga asosan xomashyo va mehnattalab mahsulotlar yetkazib beruvchilar bo‘lib, shu bilan birga sanoati rivojlangan mamlakatlaming yanada taraqqiy etishlariga hissa qo‘shgan holda, past va nobarqaror jahon narxlari kon’yukturasiga bog‘liq ravishda daromad oladilar. Yuqorida bir necha bor ta’kidlanganidek, globallashuv jarayonlarida ishtirok etishdan asosan rivojlangan mamlakatlar foyda ko‘rib, ular yanada ko‘proq daromad ko‘rish, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish maqsadida, ular yuqori qo‘shimcha qiymat keltiradigan tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisoslangan holda ko‘p mehnattalab va atrof muhitga ziyon yetkazuvchi mahsulotlami rivojlanayotgan mamlakatlarga joylashtirishga urinmoqdalar. Lekin rivojlangan davlatlarda ham ishsizlik va moliya bozorlarida muammolar kelib chiqishi ehtimoldan holi emas va 2008-yildan boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi buning yaqqol isboti boMganligini e’tirof etish mumkin. Globallashuv afzalliklarining nomutanosib taqsimlanishi faqatgina davlatlar orasida emas, balki ma’lum bir sohalar bo‘yicha kuzatilayotganligini ham e'tirof etish joizdir. Eksport bilan bog‘liq bo'lgan va tashqi savdodan foyda ko‘rayotgan sohalar boshqalarga nisbatan katta hajmdagi kapital tushumi va yuqori malakali ish kuchi jalb qilinishi bilan ajralib turadilar. Foyda ko‘rmaydigan sohalar ochiq bozor sharoitida tobora avj olib borayotgan erkinlashuv oqibatida raqobatga bardosh bera olmay globallashuv jarayonida milliy yoki jahon iqtisodiyotidagi ilgari 21 egallagan mavqelarini boy bermoqdalar. Oqibatda bunday sohalardan malakali ishchi kuchi va kapital ko'chishi kuzatilib, xo’jalik yuritish sharoitlari yomonlashmoqda. Mazkur holatning oldini olish va ulami global sharoitga moslashtirish uchun xalqaro darajada kerakii chora-tadbirlar belgilanish kerak boMadi. Agarda bunday ishlar amalga oshirilmasa, aksariyat hollarda ishchilar xizmat joylarini yo'qotib, ishsizlik ko‘payadi yoki boshqa sohani egallash maqsadida ko'pchilik xizmatchi-ishchilar qayta malaka oshirishlariga to‘g'ri keladi. Bu esa qisqa muddatda katta ijtimoiy xarajatlar evaziga amalga oshirilishi mumkin. Globallashuv oqibatida vujudga kelayotgan yana bir muammo milliy iqtisodiyotlar boshqaruvi nazoratining boshqa mamlakatlar, transmilliy korporatsiyalar va xalqaro tashkilotlar vakolatiga o‘tib borayotganligidadir. Globallashuvning bu jihati ayrim mamlakatlaming milliy mustaqilligiga tahdid solmoqda. Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlar siyosiy-iqtisodiy hayotini korporativ kapital boshqarayotganligi sir emas. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, jahonda integratsiyalashuv jarayonlarining kuchayishi, moliya bozorlarining globallashuvi milliy chegaralaming yo‘q qilinishiga va ayniqsa moliyaviy sohada davlat mustaqilligining susayishiga olib kelishi mumkin. Ishchi kuchining jadal sur’atlar bilan harakatlanishi jahondagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning keskinlashuviga sabab bo'lmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 1995 yili jahonda o‘z mamlakatidan tashqarida 125 mln. aholi faoliyat yuritgan, bo‘lsa bugungi kunga kelib, bu raqam 3-4 martaga oshgan. Arzon ishchi kuchining rivojlangan mamlakatlarga oqib borishi natijasida, u yeming mehnat bozorida raqobat bir qadar kuchayib doimiy istiqomat qiladigan ishchilar uchun bandlik muammosi paydo bo‘la boshladi. Bu esa xalqlar o‘rtasidagi etnik nizolarga sabab bormoqda. Globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotlaming bir-biriga bog‘liqlik darajasi tobora oshib borayotganligi sababli bir davlatdagi barqarorsizlik boshqa davlatlarga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi. Masalan, 1997 yildagi Tailandda sodir bo‘lgan moiiyaviy inqiroz barcha Janubiy-Sharqiy Osiyoni, 2008 yilda boshlangan jahon moiiyaviy inqirozi deyarli barcha mamlakatlami qamrab oldi. Yuqorida qayd etilgan globallashuvning salbiy oqibatlari mamlakatlar o‘rtasida kutilmagan noroziliklami keltirib chiqarishi tabiiy bo‘lib, ushbu muammoni global siyosiy hamkorlik samaradorligini oshirish va yangi betaraf xalqaro tashkilotlami yaratish orqali hal etish mumkin. Bu borada har bir davlat ushbu sharoitga ko‘nikma hosil qilib, jahon iqtisodiyotida o‘z mavqeini egallashi uchun samarali harakatlar qilishi zarur. 22 XULOSA : Xulosa qilib aytganda, xalqaro tashkilotlar globallashuv jarayonida muhim o'rin tutadi, chunki ular dunyo bo'ylab davlatlar o'rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi, global muammolarni hal qilishda integratsiyani ta'minlaydi va barqaror rivojlanishni rag'batlantiradi. Ular iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, atrof-muhit va ijtimoiy sohalarda qo'llab-quvvatlash, xavfsizlikni ta'minlash, inson huquqlarini himoya qilish, hamda favqulodda vaziyatlarda yordam ko'rsatishda muhim vositalar hisoblanadi. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar o'zaro aloqalarni tartibga solish orqali globallashuvning salbiy oqibatlarini bartaraf etishga va dunyo miqyosida barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. xalqaro tashkilotlar globallashuv jarayonining markaziy unsurlaridan biri sifatida davlatlar va xalqaro hamjamiyat o'rtasida o'zaro aloqalarni tartibga solishda, global muammolarni hal qilishda va barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Ular iqtisodiy integratsiya, siyosiy hamkorlik, ijtimoiy adolat, inson huquqlari va atrof-muhitni muhofaza qilish kabi sohalarda global siyosatni shakllantirish va amalga oshirishda ishtirok etadi. BMT, Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (IMF), Dunyo Banki, UNESCO, va Xalqaro Jinoyat Sudi (ICC) kabi tashkilotlar o'ziga xos vazifalar orqali jahon miqyosida hamkorlikni kuchaytiradi. Xalqaro tashkilotlarning asosiy vazifasi – o'zaro ishonch, muvozanat va tinchlikni saqlash, shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy tenglikni yaratishdir. Ular, shuningdek, global xavf-xatarlar, masalan, tabiiy ofatlar, iqlim o'zgarishi yoki inson huquqlari buzilishiga qarshi tezkor javob berish imkoniyatiga ega bo'lib, dunyo bo'ylab barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqadi. Globallashuvning kutilmagan salbiy ta'sirlarini, masalan, ijtimoiy tengsizlik, madaniy asimilatsiya yoki ekologik buzilishlarni oldini olish uchun xalqaro tashkilotlar samarali va hamjihat ish olib borishi zarur. Shu sababli, xalqaro tashkilotlarning roli globallashuv jarayonida juda katta ahamiyatga ega, chunki ular davlatlar va xalqaro hamjamiyatning umumiy manfaatlarini himoya qilish, global muammolarni hal qilish va dunyo bo'ylab barqarorlikni saqlashda hamkorlikni kuchaytiradi. 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. 1 «Постиндустриал дун£ ва глобаллашув жараёни». Жахом Иктисодибти ва халкаро муносабатлар М. 2000 - №3 - 93 бет 2. 1 Георг Фишер, «Глобализация мирохозяйственных связей: сущность, направления, перспективы», М. 2000 год 3. 1 «Национальный семинар по наращиванию потенциала в Центральной Азии для регулирования процесса глобализации» ЭСКАТО, Центр экономических исследований Республики Узбекистан, 2003 год. 4. Фишер Г. Глобализация мирохозяйственных связей: сущность, направления, перспективы. Автореферат докторской диссертации. - М., 2000.- 12 с. 2Игорь Пугач «Экономическое Обозрение» декабрь, 1998 год 5. 1 Иванов H. Глобализация ва проблемы оптимальной стратегии развития (Мировая экономика и международные отношения) М.2000 й. №2 - 15 бет. 2 Naisbitt Global Paradox N.Y.1994 p. 11 6. Постиндустриал дунё ва глобаллашув жараёни. Жахон Иктисодиётй ва халкаро муносабатлар М.2000 №3 - 91 бет. 2 Р.Кох К^енежмент и финансы от А до Я - СПб «Питер» 1999 г. - С 65 7. https://uz.unistica.com/globallashuv-nima-globallashuvning- ijobiy-tomonlari-va-kamchiliklari-va-uning-oqibatlari/ 8. https://review.uz/uz/post/iqtisodiy-globallashuv-bugungi-kun- talabi 9. https://www.researchgate.net/publication/ 336853367_Globallashuv_jarayonlarining_mohiyati_unda_O'zbe kistonning_ishtirokiga_doir_turli_qarashlar 10. https://muhaz.org/globallashuv-jarayonlari-va-manaviy- tahdidlar.html 11. https://muhaz.org/globallashuv-jarayonlari-va-manaviy- tahdidlar.html 24

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi: nazariy asoslari va harakatlantiruvchi kuchlari

1.1. Globallashuv jahon iqtisodiyoti baynalminallashuvining eng yuqori bosqichi sifatida

1.2. Global jarayonlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri

II bob. Globallashuvning vujudga kelishi va unda xalqaro tashkilotlarning o‘rni

2.1. Xalqaro tashkilotlar

2.2. Globallashuv sharoitida xalqaro iqtisodiy munosabatlar xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить