Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 221.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’siri

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI SIYOSATSHUNOSLIK YO NALISHI ʻ “GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQQIYOT” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GLOBALLASHUV JARAYONINING XALQARO MUNOSABATLARGA TA’SIRI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………3 I BOB. GLOBALLASHUV TUSHUNCHASI VA U HAQIDAGI G‘OYALAR.…………………………………………………........................ 7 1.1.“Globallashuv” atamasi tushunchasi, uni belgilovchi omillar…………… 7 1.2.Globallashuv haqidagi g‘oyalar …………………………………………. 16 II BOB. GLOBALLASHUV VA UNING XALQARO MUNOSABATLARGA TA’SIRI…………………………………………... 20 2.1. Xalqaro munosabatlarning globallashuvi.……………………………… 20 2.2. Hozirgi zamonda xalqaro iqtisodiy aloqalar va jahon iqtisodiyotini globallashtirish dasturi……………………………………………………….. 25 XULOSA……………………………………………………………….…….36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI……………………...38 ʻ 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Globallashuv natijasida davlatlar o‘rtasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalar kuchayib, bir-biriga bog‘liqlik oshmoqda. Bu jarayon xalqaro munosabatlarning yangi shakllarini vujudga keltiradi, hamkorlikni rivojlantirishga undaydi. Global integratsiya davlatlarning ichki va tashqi siyosatiga ta’sir ko‘rsatib, yangi geosiyosiy qutblarning shakllanishiga sabab bo‘lmoqda. Bu jarayon xalqaro munosabatlarda ko‘p tomonlama hamkorlik va raqobatni shakllantiradi. Texnologiyalar rivoji tufayli davlatlar orasidagi masofa va to‘siqlar nisbatan kamaymoqda. Axborot texnologiyalarining ommalashuvi xalqaro hamkorlikni yanada kengaytirib, munosabatlarni yanada samarali qiladi 1 . Global muammolar, masalan, ekologik inqiroz, xalqaro terrorizm va iqtisodiy inqirozlar, davlatlararo hamkorlikni kuchaytirishni talab qilmoqda. Bu masalalar xalqaro munosabatlarda globallashuvning ta’sirini sezilarli darajada oshiradi. Globallashuv madaniyatlar o‘rtasida muloqotni kuchaytirib, bir tomondan, bir xil madaniy me’yorlarning yoyilishiga olib kelgan bo‘lsa, boshqa tomondan, mahalliy an’analar va identifikatsiyani saqlash masalasini dolzarb qiladi. Ushbu mavzu bugungi dunyoning barcha jabhalarida dolzarb bo‘lib, globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga qanchalik ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini o‘rganish orqali ko‘p tomonlama fikr yuritish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’siri haqida bir qator muhim fikrlarni bildirgan. U, xususan, quyidagi masalalarga e’tibor qaratgan: Yoshlar huquqlari va globallashuv. Globallashuv va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal rivojlanayotgan sharoitda yoshlar siyosatini shakllantirish va amalga oshirish uchun universal xalqaro huquqiy hujjat zarurligini ta’kidlab, BMTning Yoshlar huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro konvensiyasini ishlab chiqishni taklif etgan 2 . 1 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, 2021, - 464 b. ʻ ʻ 2 Prezident Shavkat Mirziyoyev 2017-yil 19-sentabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so‘zlagan nutqida 3 Mintaqaviy hamkorlik va globallashuv. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish va mintaqani tinch va gullab-yashnayotgan hududga aylantirish O‘zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishi ekanini qayd etgan 3 . Xalqaro xavfsizlik va globallashuv. Xalqaro terrorizm va ekstremizmning ildizlari jaholat va murosasizlikda ekanini ta’kidlab, yoshlarning ongu tafakkurini ma’rifat asosida shakllantirish va tarbiyalash eng muhim vazifa ekanini qayd etgan 4 . Shavkat Mirziyoyevning ushbu fikrlari globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’sirini chuqur anglash va unga mos ravishda siyosiy yo‘nalishlarni belgilash zarurligini ko‘rsatadi. Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ "Globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’siri" mavzusining o‘rganilganlik darajasi yuqori bo‘lib, ilmiy va amaliy jihatdan keng ko‘lamli tadqiqotlar orqali yoritilgan. Globallashuvning iqtisodiy oqibatlari bo‘yicha Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va turli akademik tadqiqotlar muhim manbalar hisoblanadi. Ular global savdo, investitsiyalar va iqtisodiy hamkorlikning xalqaro munosabatlarga ta’sirini batafsil tahlil qiladi. BMT, Jahon savdo tashkiloti (JST), Yevropa Ittifoqi kabi tashkilotlarning globallashuv jarayonidagi o‘rni va ta’siri o‘rganilgan. Xalqaro munosabatlarda tashkilotlarning roli davlatlararo integratsiya jarayonlarini chuqurlashtirish bilan bog‘liq. O‘zbekistonda ham globallashuvning xalqaro munosabatlarga ta’siri alohida o‘rganilgan. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari va mintaqaviy hamkorlikka qaratilgan sa’y-harakatlar ushbu mavzuni milliy darajada dolzarb qiladi. Ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy maqolalar, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va universitetlarning ilmiy izlanishlari mavjud bo‘lib, mavzuning keng 3 Prezident Shavkat Mirziyoyev 2023-yil 19-sentabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 78-sessiyasida so‘zlagan nutqida 4 Prezident Shavkat Mirziyoyevning BMT Bosh Assambleyasidagi nutqida 4 o‘rganilganligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mavzuning dinamikasi davom etayotganligi sababli uni yanada chuqurroq o‘rganish zarurati mavjud. I. A. Karimov o‘zining "O‘zbekiston: Milliy mustaqillik, iqtisodiyot, siyosat, mafkura" asarida globallashuvning milliy davlatlarga bo‘lgan ta’sirini chuqur tahlil qilgan. Davlat manfaatlari va globallashuv jarayonidagi raqobat muhitini o‘rganishga oid tadqiqotlar olib borilgan. O‘zbekistonning yetakchi universitetlari, jumladan, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti (JIDU) olimlari globallashuvning xalqaro siyosatga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha ilmiy ishlanmalar yaratgan. G. Saidova, A. Mamatov kabi olimlar xalqaro munosabatlarning dinamikasida globallashuvning ijobiy va salbiy jihatlarini tahlil qilgan.Global jarayonlarning mintaqaviy xavfsizlik va hamkorlikka ta’siri bo‘yicha ilmiy maqolalar e’lon qilingan. Shodmo nov A., Tursunov Sh 5 . "Globallash uv sharoitida xalqaro munosabatlar". Ushbu asarda xalqaro siyosatda globallashuvning ijobiy va salbiy tomonlari tahlil qilingan. Asar davlatlar o‘rtasidagi siyosiy hamkorlik va raqobatni yoritishga bag‘ishlangan. B. Xoliqov 6 "Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari". Kitobda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik, globallashuv sharoitida yangi siyosiy va iqtisodiy munosabatlar shakllanishi o‘rganilgan. O‘zbek olimlari globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’sirini har tomonlama o‘rganib, nazariy va amaliy jihatlarini yorituvchi qator ilmiy asarlar yaratgan. Ushbu asarlar O‘zbekistonning xalqaro maydondagi rolini anglash va rivojlantirishda muhim manba hisoblanadi. Globallashuvning iqtisodiyot, siyosat, madaniyat va xavfsizlikka ta’siri doirasida olib borilgan tadqiqotlar milliy va xalqaro darajada ahamiyatlidir. Kurs ishi mavzusining obyekti. "Globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’siri" mavzusining obyekti – globallashuv jarayonining o‘zi va uning xalqaro munosabatlar tizimidagi barcha aspektlari. Bu jarayon: xalqaro 5 Shodmonov A., Tursunov Sh. "Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar". T.: “O‘zbekiston”. – 2014 y. 279 b. 6 B. Xoliqov "Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari" T.: “O‘zbekiston”. – 2010 y. 344 b. 5 iqtisodiy aloqalar, xalqaro siyosat, madaniyat va ijtimoiy aloqalar va xavfsizlik va ekologiya. Kurs ishining predmeti . "Globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlarga ta’siri" mavzusining predmeti — globallashuv jarayonining xalqaro munosabatlar tizimiga, shuningdek, davlatlar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarga qanday ta’sir qilishi va bu ta’sirlarning o‘zgarishi. Kurs ishining maqsadi. globallashuv jarayonining xalqaro siyosat, iqtisodiyot, madaniyat va xavfsizlik kabi sohalardagi ta’sirini tahlil qilish va bu jarayonlarning davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga qanday o‘zgarishlar kiritishini o‘rganishdir. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Globallashuvning iqtisodiy, siyosiy, madaniy va xavfsizlik sohalaridagi ta’sirlarini tahlil qilish, uning xalqaro munosabatlarga qanday o‘zgarishlar kiritishini tushuntirish. - Globallashuv jarayonining davlatlar o‘rtasidagi diplomatik va siyosiy aloqalar, xalqaro tashkilotlar va koalitsiyalarning faoliyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilish. - Globallashuvning global iqtisodiyot, savdo tizimi, moliya oqimlari va transmilliy korporatsiyalar ta’sirini aniqlash. - Globallashuvning global xavfsizlik tizimiga, ekologik muammolarga va transmilliy jinoyatchilikka bo‘lgan ta’sirini o‘rganish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi. 6 I BOB. GLOBALLASHUV TUSHUNCHASI VA U HAQIDAGI G‘OYALAR 1.1. “Globallashuv” atamasi tushunchasi, uni belgilovchi omillar. Jahon iqtisodiyotining rivojlanishi va faoliyatiga globallashuv jarayoni sezilarli ta’sir ko‘rsata boshladi. Bundan tashqari, globallashuv inson faoliyatining barcha sohalarida: iqtisodiy, ijtimoiy, gumanitar sohalarda o‘zini namoyon qila boshladi. Ijtimoiy hayotning u yoki bu sohasida sodir bo‘layotgan jarayonlar global xarakterga ega bo‘lib, boshqa sohalardagi jarayonlar va hodisalarga ta’sir qiladi. Shu bois ilmiy adabiyotlarda huquqiy makonning globallashuvi, siyosiy munosabatlarnin g globallashuvi, iqtisodiyotning globallashuvi, axborot- kommunikatsiya globallashuvi, etnik globallashuv va hokazolar haqida savol tug‘ilishi tabiiy 7 . Globallashuv jarayonini tahlil qilishning ko‘plab yondashuvlari mavjud va shunga mos ravishda uni aniqlashga ko‘plab urinishlar mavjud. Ko‘pchilik tadqiqotchilar jahon tizimining globallashuvini quyidagi namoyon bo‘lish shakllariga ega bo‘lgan jarayon sifatida ta’riflashda hamfikrdirlar: 1. Globallashuv – yer sivilizatsiyasi shakllanishining ko‘p asrlar davomida rivojlanib borayotgan tarixiy jarayoni sifatida, umumiy birlashtiru vchi madaniyatning namoyon bo‘lishi va dunyodagi iqtisodiy tendensiyalar harakatini oldindan belgilab beradi. 2. Globallashuv - har tomonlama xavfsizlikning mohiyatini tashkil etuvchi va eng to‘g‘ridan-to‘g‘ri nafaqat alohida davlatlar, balki butun insoniyat manfaatlariga daxldor bo‘lgan vaziyatni baholash va kuchayib borayotgan muammolarni hal qilish yo‘llarini izlashda davlatlar va xalqaro tashkilotlarning yanada yaqinroq va kengroq o‘zaro hamkorligi sifatida biosferaning hayotiyligiga ta’sir qiladi. 3. Globallashuv – baynalmilallashuvning eng yuqori bosqichi sifatida, bunda kengroq ma’noda tovarlar, xizmatlar, kapital, texnologiyalarning transchegaraviy oqimlari, axborot va odamlarning davlatlararo harakati kabi jarayonlar va hodisalar majmui tushuniladi. Savdo, investitsiya va boshqa operatsiyalarda jahon bozoriga 7 Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari –Toshkent: O‘zbeksiton, 2021. – 406 b. 7 yo‘naltirilganl ikning ustunligi, bozorlarning hududiy va institutsional integratsiyasi. Ishlab chiqarish siklining milliy chegaralardan tashqariga tarqalishini anglatuvchi ishlab chiqarishning baynalmilalla shuvidan farqli o‘laroq, globallashuv milliy iqtisodiyotning jahon xo‘jaligiga ochiqlik va integratsiyalashuv darajasining oshishini bildiradi. Globall o‘zining kelib chiqishi, namoyon bo‘lish sohalari, mexanizmlari va oqibatlari bo‘yicha heterojen bo‘lgan jarayonlarni qamrab oladi, bu bizga uni sifat jihatidan mustaqil, murakkab hodisalar va munosabatlar tizimi, tizimliligi bo‘yicha yaxlit, lekin ichki jihatdan juda ziddiyatli deb hisoblash imkonini beradi. Masalan, Belorussiyaning xalqaro savdodagi faol ishtiroki savdo hamkorlari tomonidan so‘nggi texnologiyalarning "to‘kilishi" dan foyda ko‘radi, bu esa dunyoning rivojlangan mamlakatlari tomonidan ma’lum bo‘lgan texnologik bo‘shliqni bartaraf etish uchun potentsial imkoniyatdir. Shu bilan birga, jahon bozoriga jadal integratsiyalashuv shiddatli global raqobat sharoitida yetarlicha raqobatlashish tajribasiga ega bo‘lmagan milliy ishlab chiqaruvchilar uchun xavfli bo‘lishi mumkin, chunki yetarlicha “moslashuvchan” ishlab chiqaruvchilar raqobatga bardosh bera olmasligi mumkin. Globallashuv hodisasini tushuntiruvchi sabablarni tizimli tahlil qilish globallashuv rivojlanishini belgilovchi quyidagi omillarni aniqlash imkonini beradi: 1. Iqtisodiy - kapitalning ulkan kontsentratsiyasi va markazlashuvi, xalqaro korporatsiyalar qudratining oshishi, korxonalarning xalqaro ixtisoslashuvining kuchayishi, ishlab chiqarish va hamkorlik, xalqaro marketing, elektron tijorat, xalqaro logistika 8 . 2. Siyosiy - davlat chegaralari asta-sekin shaffof bo‘lib, odamlar, tovarlar, xizmatlar va kapitalning erkin harakatlanishi uchun tobora ko‘proq imkoniyatlar yaratmoqda. 8 B. Xoliqov. Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari. Toshkent: "O‘zbekiston" – 2018 y. – 210 b. 8 3. Xalqaro - globallashu v dinamikasin i globallashu v jarayonini rag‘batlantiruvchi yirik xalqaro voqealar sanalari bilan bog‘laydi. Gap 1985- yilda Lyuksemburgda bo‘lib o‘tgan Yevropa hamjamiyatlari konferensiyasi haqida ketmoqda, u Yevropa aktini qabul qildi (1987 yilda kuchga kirdi), unda tovarlar, odamlar, xizmatlar va kapitalning xalqaro harakatida to‘rtta erkinlik e’lon qilindi; 1986-yilda Puntadel-Estedagi GATT konferensiyasi, u 8 yil davom etgan muzokaralarning Urugvay raundini (asosan savdoga bojlarni pasaytirish va boshqa cheklovlar bo‘yicha) ochdi; CMEA va Varshava shartnomasining tugatilishi. 4. Texnik - zamonaviy transport vositalari, axborot tizimlari va texnologiyalari, aloqa va telekommunikats iyalar, moslashuvcha n avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishni rivojlantirish, ular axborot, texnologiyalar, tovarlar va moliyaviy resurslarni tez tarqatish uchun misli ko‘rilmagan imkoniyatlar yaratadi. Natijada, xarajatlar shunchalik kamayadiki, korxonalar turli mamlakatlarda o‘z bo‘linmalarini joylashtirish nafaqat mumkin, balki foydali bo‘ldi. 5. Ijtimoiy - an’analar, ijtimoiy aloqalar va urf-odatlar rolining zaiflashishi odamlarning geografik, ma’naviy va hissiy jihatdan harakatchanligini oshirishga yordam beradi. 6. Ko pgina mamlakatlarda tovar va kapital bozorlarini liberallashtirish,ʻ tartibga solishni bekor qilish, bojxona, savdo va soliq qonunchiligini yumshatish va unifikatsiya qilish milliy iqtisodiyotlar va ularning xo jalik yurituvchi ʻ subyektlarining iqtisodiy o zaro bog liqligini ham kuchaytirdi. ʻ ʻ Birlashgan Millatlar Tashkiloti ekspertlarining ta’kidlashicha, globallashuvning rivojlanishi muqarrar ravishda ayrim mamlakatlarning ular amalga oshirayotgan iqtisodiy siyosatini shakllantirishdagi harakat erkinligini sezilarli darajada kamaytiradi. Globallashuv - bu dunyo yagona global tizimga aylanadigan jarayon. Globallashuv masalasi 1990-yillarda juda dolzarb bo lib qoldi, garchi bu ʻ jarayonning turli jihatlari 1960-1970-yillardan boshlab olimlar tomonidan jiddiy muhokama qilinib kelinmoqda. 9 Jahon iqtisodiyotining globallashuvi - bu jahon makonini axborot, tovarlar va xizmatlar, kapital erkin harakatlanadigan, g‘oyalar erkin tarqaladigan va ularning tashuvchilari erkin harakatlanadigan yagona hududga aylanishi, zamonaviy institutlarning rivojlanishini rag‘batlantiris h va ularning mexanizmlar ini tuzatishdir. Globallashuv yagona (universal) xalqaro iqtisodiy, huquqiy, madaniy va axborot makonini shakllantirishni nazarda tutadi . Boshqacha qilib aytganda, globallashuv hodisasi sof iqtisodiy chegaralardan tashqariga chiqib, ijtimoiy faoliyatning barcha asosiy sohalari - siyosat, mafkura, madaniyatga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. U, shubhasiz, XXI asrning jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rol o‘ynab, xalqaro iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning yangi tizimini shakllantirishga kuchli turtki beradi. Birinchidan, globallashuvga jahon taraqqiyotining obyektiv omillari, xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashishi, transport va kommunikatsiyalar sohasidagi ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy masofa deb ataladigan qisqarish sabab bo‘ladi. Sayyoramizning istalgan nuqtasidan real vaqt rejimida kerakli ma’lumotlarni olish va tezkor qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi zamonaviy telekommunikatsiya tizimlari xalqaro kapital ko’nikmalarni tashkil etish, ishlab chiqarish va marketing sohasida hamkorlikni misli ko‘rilmagan darajada osonlashtiradi . Dunyoning axborot integratsiyasi sharoitida texnologiyalarni uzatish va xorijiy biznes tajribasini jalb qilish ancha tezlashadi. Hozirgacha o‘z mohiyatiga ko‘ra mahalliy bo‘lib qolgan jarayonlar, masalan, dunyoning eng yaxshi ta’lim markazlaridan uzoqda bo‘lgan oliy ma’lumot olishning globallashuvi uchun zarur shart-sharoitlar yuzaga kelmoqda 9 . Globallashuvning ikkinchi manbai - savdoni erkinlashtirish va iqtisodiy erkinlashtirishning boshqa shakllari bo‘lib, ular cheklangan protektsionistik siyosatga ega va jahon savdosini erkinlashtirdi. Buning natijasida ta’riflar sezilarli darajada pasaytirildi, tovar va xizmatlar savdosidagi boshqa ko‘plab to‘siqlar 9 Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. 10 bartaraf etildi. Boshqa erkinlashtirish choralari kapital va boshqa ishlab chiqarish omillari harakatining kuchayishiga olib keldi. Xalqarolashuv jarayonining uchinchi manbai va globallashuvning asosiy manbalaridan biri transmilliylashuv hodisasi bo‘lib, uning doirasida ishlab chiqarish, iste’mol, eksport, import va mamlakat daromadlarining ma’lum ulushi xalqaro markazlarning qarorlariga bog‘liq. berilgan davlat. Bu erda etakchi kuchlar transmilliy kompaniyalar (TMK) bo‘lib, ularning o‘zlari ham xalqarolashuvning natijasi va asosiy qahramonlaridir. Globallashuv barcha mamlakatlar iqtisodiyotiga ta’sir qiladi. Bu tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishga, ishchi kuchi, investitsiyalar, texnologiyalardan foydalanish va ularning bir mamlakatdan ikkinchisiga tarqalishiga ta’sir qiladi. Bularning barchasi pirovardida ishlab chiqarish samaradorligi, mehnat unumdorligi va raqobatbardoshligiga ta’sir qiladi. Aynan globallashuv xalqaro raqobatni kuchaytirdi. So‘nggi o‘n yilliklarda iqtisodiyotning globallashuv jarayoni tezlashdi, bunda turli bozorlar, xususan, kapital, texnologiya va tovarlar va ma’lum darajada mehnat bozori tobora o‘zaro bog‘lanib, ko‘p qatlamli TMK tarmog‘i ga integratsiyalashgan. An’anaviy savdo sohasida ma’lum miqdordagi TMKlar faoliyat ko‘rsatsa-da, umuman olganda xalqaro firmalar ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda yangi sanoat tarmoqlarini, xususan, avtomobil, neft-kimyo, mashinasozlik, elektronika va boshqalarni yaratish va an’anaviy sanoatni shu jumladan,to’qimachilik va oziq-ovqat sanoatini modernizatsiya qilish orqali sanoatni qayta qurish tarafdori bo’lishdi. Zamonaviy transmilliy korporatsiyalar (global korporatsiyalar deb ham ataladi) oldingi ishlab chiqarish tipidagi TMKlardan farqli o‘laroq, asosan axborot va moliyaviy bozorlarda faoliyat yuritadi. Bu bozorlarning sayyoraviy birlashuvi amalga oshirilmoqda, yagona global moliyaviy va axborot makoni shakllanmoqda. Shunga ko‘ra, TMK va bir-biri bilan chambarchas bog‘langan millatlararo iqtisodiy tuzilmalar va tashkilotlarning (Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Xalqaro 11 tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi va boshqalar) roli ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda eng yangi texnologiyalarning 80 foizi TMKlar tomonidan yaratilgan bo‘lib, ularning daromadlari ayrim hollarda alohida, yetarlicha yirik mamlakatlarning yalpi milliy daromadidan oshadi. Dunyoning 100 ta eng yirik iqtisodiyoti ro‘yxatida 51-o‘rinni TMKlar egallaganligini aytish kifoya. Bundan tashqari, ularning katta qismi faoliyat doirasi tarmoq kompyuterlari, eng yangi kompyuter dasturlari, tashkiliy texnologiyalar, jamoatchilik fikri va ommaviy ongni shakllantirish texnologiyalarini o‘z ichiga olgan gipertexnologiyalarni (yoki metatexnologiyalarni) rivojlantirish bilan bog‘liq. Aynan shunday texnologiyalarni ishlab chiquvchilar va egalari bugungi kunda moliya bozorlarini nazorat qiladi va jahon iqtisodiyoti shaklini belgilaydi 10 . Sanoati rivojlangan mamlakatlar daromadlarining taxminan 1/5 qismi va rivojlanayotgan mamlakatlarning 1/3 qismi bevosita eksportga bog‘liq. Jahon miqyosida hisob-kitoblarga ko‘ra, ishlab chiqarishda band bo‘lganlarning 40-45% va xizmat ko‘rsatish sohasida taxminan 10-12% to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita tashqi savdo bilan bog‘liq bo‘lib, bu global daromadni qayta taqsimlashning asosiy vositasi bo‘lib qolmoqda. Globallashuvning milliy iqtisodiyotlarga ta’sirining bir qancha jihatlarini alohida ta’kidlash joiz. Avvalo, to g ridan-to g ri xorijiy investitsiyalar hajmining o sish sur atlariʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ jahon savdosining o sish sur atlaridan ancha yuqori ekanligini qayd etamiz. Ushbu ʻ ʼ investitsiyalar milliy iqtisodiyotga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan texnologiyalar transferi, sanoatni qayta qurish va global korxonalarni shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ikkinchi jihat texnologik innovatsiyalarga ta’sir qilish bilan bog‘liq. Yangi texnologiyalar, yuqorida aytib o‘tilganidek, globallashuvning harakatlantiruvchi kuchlaridan biri bo‘lib, u o‘z navbatida raqobatni kuchaytiradi, ularning yanada rivojlanishi va mamlakatlar o‘rtasida tarqalishini rag‘batlantiradi. 10 T. Abdullaeva. Globallashuv va xalqaro siyosat. Toshkent: "Yangi O‘zbekiston" - 2020 y. - 250 b. 12 Nihoyat, globallashuv natijasida xalqaro savdo munosabatlarining asosiy omiliga aylanib borayotgan xizmatlar, jumladan, moliyaviy, huquqiy, boshqaruv, axborot va barcha turdagi “ko‘rinmas” xizmatlar savdosining o‘sishi kuzatilmoqda. Agar 1970-yilda to g ridan-to g ri xorijiy investitsiyalarning 1/3 qismidan kamrog iʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xizmatlar eksporti bilan bog liq bo lsa, hozirda bu ulush 50% ga oshdi, intellektual ʻ ʻ kapital jahon bozorida eng muhim mahsulotga aylandi. Internatsiona llashuv jarayonining chuqurlashishi natijasi milliy iqtisodiyotlarning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’siridir. Buni davlatlarning yagona xalqaro iqtisodiy tizimga yaqin tuzilmaga integratsiyalashuvi sifatida qabul qilish va talqin qilish mumkin. Jahon mahsulotining asosiy qismi ishlab chiqaruvchi mamlakatlarda iste’mol qilinsa-da, milliy taraqqiyot global tuzilmalar bilan tobora ko‘proq bog‘lanib, o‘tmishdagiga qaraganda ko‘p qirrali va xilma-xil bo‘lib bormoqda. Globallashuv jarayoni iqtisodiy qudrat va imkoniyatlar jihatidan juda qutblangan dunyo tizimida kechmoqda. Bu holat xavflar, muammolar va nizolarning potentsial manbai hisoblanadi. Bir nechta yetakchi davlatlar ishlab chiqarish va iste’molning muhim qismini hatto siyosiy yoki iqtisodiy bosimga ham duch kelmasdan nazorat qiladi. Ularning ichki ustuvorliklari va qiymat yo‘riqnomalari xalqarolashtirishning barcha asosiy sohalarida o‘z izini qoldiradi. Barcha TMKlarning katta qismi (85-90%) rivojlangan mamlakatlarda joylashgan, ammo keyingi yillarda bunday korporatsiyalar rivojlanayotgan mamlakatlarda ham yaratila boshlandi. 1990-yillarning oxiriga kelib, 4,2 mingga yaqin Lotin Amerikasi va Sharqiy Osiyo TMKlari va Yevropa mamlakatlarida o tish davridagi bir necha ʻ yuz TMKlar mavjud edi . Rivojlanayotgan mamlakatlardagi ellikta yirik TMKlar orasida sakkiztasi Janubiy Koreyaga, xuddi shunday raqam Xitoyga, yettitasi Meksikaga, oltitasi Braziliyaga, to‘rttasi Tayvan, Gonkong va Singapurga, uchtasi Malayziyaga va bittadan Tailand, Filippinga tegishli va ushbu mamlakatlarning yosh transmilliy korporatsiyalari, masalan, Janubiy Koreyaning Daewoo va Samsung, Xitoyning China Chemicals, Tayvanning Ta-tung, Mexican 13 Chemex, Braziliyalik Petroleobrazillero va boshqalar jahon bozorida o‘z o‘rnini egallash uchun qizg‘in kurashmoqda. Milliy davlatlar milliy iqtisodiyotga ta’sir o‘tkazish uchun kurashda TMKlar bilan kuchli hamkorlar, ba’zan esa raqiblar sifatida ko‘proq hisoblashishga majbur bo‘lmoqdalar. TMK va milliy hukumatlar o‘rtasida bunday hamkorlik shartlari to‘g‘risidagi kelishuvlar qoidaga aylandi. Global firmalarda bo‘lgani kabi ko‘pmillatli yoki global darajaga chiqqan nodavlat tashkilotlar uchun ham kengroq istiqbollar ochildi . Hatto BMT, XVF, Jahon banki va JST kabi xalqaro tashkilotlar yangi global rol o‘ynay boshladilar. Shunday qilib, ko‘pmillatli korxonalar va boshqa xususiy va davlat tashkilotlari jahon iqtisodiyotining asosiy o‘yinchilariga aylandi. Globallashuvning to‘rtinchi manbai sifatida bozor iqtisodiyoti va erkin savdo tizimini baholashda global konsensusga erishilganligini qayd etishimiz mumkin. Bu 1978-yilda Xitoyda e’lon qilingan islohotdan boshlandi, shundan so‘ng Markaziy va Sharqiy Yevropa davlatlarida siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar va SSSR parchalanishi kuzatildi. Bu jarayon mafkuraviy yaqinlashuvga olib keldi - so‘nggi paytlarda G‘arbning bozor iqtisodiyoti va Sharqning sotsialistik iqtisodiyoti o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar bozor iqtisodiyoti tizimi haqidagi qarashlarning deyarli to‘liq birligi bilan almashtirildi. Bu yaqinlashuvning asosiy natijasi sobiq sotsialistik mamlakatlarning bozor iqtisodiyotiga o‘tish to‘g‘risidagi qarori bo‘ldi. Biroq, bunday o‘tishga urinishlar, ayniqsa sobiq SSSR va Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida, faqat qisman muvaffaqiyatli bo‘ldi 11 . Bu mamlakatlar hukumatlari va ularning xalqaro tashkilotlardagi va bozor iqtisodiyoti rivojlangan G arb mamlakatlaridagi qo llab-quvvatlovchi kuchlari ʻ ʻ e tiborini ʼ bozor iqtisodiyot iga o tishning ʻ uchta sharti: makroiqtis odiy barqarorlashtirish, narxlarni erkinlashtiri sh va davlat korxonal arini xususiylashtirishga qaratdi. Shu bilan birga, afsuski, bozor institutlarini shakllantirishning ahamiyati va raqobatni rivojlantirish uchun shart-sharoit yaratish 11 J. Kadyrov. Xalqaro munosabatlar va globallashuv. Toshkent: "Cholpon" - 2017 y. - 190 b. 14 zarurati yetarlicha baholanmadi, zamonaviy aralash iqtisodiyotda davlatning alohida roli e’tibordan chetda qoldi. Beshinchi manba madaniy taraqqiyotning o‘ziga xos xususiyatlarida. Gap globallashgan bir hil ommaviy axborot vositalari, san’at, pop-madaniyatni shakllantirish tendensiyasi va universal aloqa vositasi sifatida ingliz tilidan keng foydalanish haqida ketmoqda. Jahon iqtisodiyoti globallashuvining yana bir muhim xususiyati – XX asrning so‘nggi yillarida moliya bozorlarining jadal rivojlanishini aytib o‘tish joiz. So‘nggi yillarda moliya bozorlarining yangi roli (valyuta, fond, kredit) jahon iqtisodiyoti arxitekturasini keskin o‘zgartirdi. Bundan bir necha o‘n yillar oldin moliya bozorlarining asosiy maqsadi iqtisodiyotning real sektori faoliyatini ta’minlash edi. So‘nggi yillarda jahon moliya bozori o‘zini o‘zi ta’minlay boshladi. Natijada, bugungi kunda biz ushbu bozor hajmining sezilarli darajada oshganini ko‘rmoqdamiz, bu esa iqtisodiy munosabatlarni erkinlashtirish natijasida yuzaga kelgan keng ko‘lamli spekulyativ operatsiyalarning natijasi edi. Bir so‘z bilan aytganda, puldan pul olish jarayoni undan har qanday tovar yoki xizmatlarni haqiqiy ishlab chiqarishni istisno qilish orqali sezilarli darajada soddalashtirildi. Ishlab chiqarish fyuchers va optsionlar kabi turli hosilaviy moliyaviy vositalar bilan spekulyativ operatsiyalar, shuningdek, jahon valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha qimor o‘yinlari bilan almashtirildi. Bu mamlakatlar o rtasidagi moliyaviy aloqalarni chuqurlashtirish, narxlar vaʻ sarmoya oqimini erkinlashtirish, jahon transmilliy moliyaviy guruhlarni yaratish natijasida yuzaga keladigan xalqarolashuv nuqtai nazaridan eng murakkab va eng ilg or jarayondir. O‘sish sur’atlari bo‘yicha xalqaro kapital bozoridagi kreditlar ʻ hajmi oldingi 10-15 yil ichida tashqi savdo hajmidan 60 foizga, yalpi jahon mahsulotidan esa 130 foizga oshdi. Xalqaro investor tashkilotlari soni ortib bormoqda. Moliyaning globallashuvi ko‘pincha chayqovchilikning o‘sishi va kapitalni ishlab chiqarishdan chetlashtirish va spekulyativ maqsadlarda yangi ish o‘rinlarini yaratish sababi sifatida qaraladi. 15 Moliyaviy globallashuv jarayoni birinchi navbatda jahon iqtisodiyotining uchta asosiy markazida jamlangan: AQSh, G‘arbiy Yevropa va Yaponiya. Moliyaviy chayqovchilik bu triada chegaralaridan ancha uzoqda. Valyuta bozoridagi jahon aylanmasi har kuni 0,9-1,1 trln dollar. Spekulyativ kapitalning kirib kelishi nafaqat ma’lum bir mamlakat ehtiyojlaridan oshib ketishi, balki uning mavqeini ham beqarorlashtirishi mumkin. Moliyaning jadal globallashuvi global iqtisodiyotd agi zaiflikning asosiy manbai bo‘lib qolmoqda. Moliyaviy bozorlarning integratsiyasi tizimli nosozliklar xavfini oshiradi. 16 1.2. Globallashuv haqidagi g‘oyalar Zamonaviy siyosatshunoslik da "globallashuv" atamasi 80-yillarning o‘rtalarida Prezident R.Reygan ma’muriyati tomonidan ishlab chiqilgan "Reygan doktrinasi" - AQSh tashqi siyosati doktrinasi tufayli muomalaga kiritilgan degan taxmin mavjud. XX asr Amerikalik siyosatshunos B.Byorns ushbu ta’limotni tavsiflab, shunday deb yozgan edi: «Prezident Reygan AQShning tashqi siyosatini XX asrning so‘nggi o‘n yilligida AQShning global qudrati mutlaq bo‘lishi kerak, degan ishonchga asoslanib olib bordi.Amerika Qo‘shma Shtatlarining o‘z irodasini dunyoga hamma narsaga majburlash zarurati va qobiliyati xalqaro shartnoma va majburiyatlarni butunlay ochiqdan-ochiq buzish, korrupsiya yoki xalqaro tashkilotlarga, xalqaro shartnomalar va xalqaro huquq normalarining mohiyatini mutlaqo mensimaslik” So‘nggi yillarda “globallashuv” so‘zi turli mamlakatlardagi olimlar va siyosatchilarning siyosiy leksikoniga mustahkam kirdi, biroq u mashhur amerikalik iqtisodchi va moliyachi J.Soros ta’kidlaganidek, “keng tushuncha berish mumkin” degan tushunchaga aylandi. Ko‘pgina mahalli y olimlar, shuningdek, "globallashuv" so‘zi shunchalik tez-tez ishlati la boshlaganiga e’tibor qaratmoqdalar va ular uning ma’nosi haqida o‘ylashni to‘xtatdilar 12 . Mahalliy lug‘atda nisbatan yaqinda paydo bo‘lgan "globallashuv" (fransuzcha global - universal) so‘zi ham eng "moda" so‘zlarning taqdiridan qochib qutulmadi: ular unga turli xil ma’nolar bera boshladilar. Ko‘pchilik uchun globallashuv bugungi kunda dunyoda sodir bo‘layotgan deyarli hamma narsadir. Muayyan hazil bilan aytishimiz mumkinki, bu idrokda globallashuv- shtab-kvartirasi Shveytsariyada joylashgan Rossiya kompaniyasi tomonidan ijaraga olingan, Litvadan Singapurga neft tashuvchi Liberiya bayrog‘i ostidagi yunon tankeri xalqaro miqyosda bo‘ronga tushib qolishidir. Ispaniya va portugal qutqaruvchilari unga yordam bera olmaydilar va natijada olti oy o‘tgach, katta neft to‘kilishi Fransiya qirg‘oqlarining ekologiyasini buzadi. Umuman olganda, globallashuvni bu tushunishda qandaydir ma’no topish mumkin. 12 Sh. Ismoilov. Markaziy Osiyo davlatlarining globallashuv jarayonidagi roli. Toshkent: "Ziyonet" - 2021 y - 230 b. 17 Ko‘pincha "globallashuv" tushunchasi salbiy ma’noga ega, chunki u bizning zamonamizning global muammolari bilan bog‘liq bo‘lib, ekologik tahdidlar, qashshoqlik, epidemiyalar, xalqaro terrorizm bilan bog’liq . Shunday qilib, xulosa: zamonaviy davrning barcha "muammolari" "globallashuv" bilan bog‘liq. Shunday qilib, Vashingtondagi Siyosatshunoslik Institutidan amerikalik olim J. Kavano “globallashuv” ning salbiy xususiyatini ta’kidlab, “globallashuv eng boylarga yanada tezroq pul topish imkoniyatini berdi, aslida globallashuv paradoksdir; arzimas ozchilikka katta foyda keltirar ekan, u dunyo aholisining uchdan ikki qismini chegaralarni ortda qoldiradi yoki marginallashtiradi." Ba’zi mahalliy olimlar globallashuvni "suveren davlatlarning ichki iqtisodiyotiga milliy yuqori moliyaviy tuzilmalarni kiritish mexanizmi" sifatida qaraydilar. "Globallashuv" so‘zining o‘zi, ularning fikriga ko‘ra, "oltin milliardga kirmagan mamlakatlarning milliy boyliklarini o‘g‘irlashga qaratilgan jinoiy faoliyatni yashirish". Umuman olganda, zamonaviy intellektual dunyo ikki lagerga bo‘lingan. Ulardan birining vakillariga ko‘ra, globallashuv bir necha jihatlarni o‘z ichiga oladi: ruhiy yoki madaniy-mafkuraviy, hududiy, iqtisodiy, axborot- kommunikatsiya, etnik, shuningdek, tashkiliy (Jahon hukumati deb ataladigan faoliyatni anglatadi). Globallashuvning hozirgi bosqichining asosiy mazmuni, uning tarafdorlari fikriga ko‘ra, dunyoni birlashtirish, yaxlit sayyoraviy "ego" (lotincha egodan - I) shakllanishini yakunlash va yakuniy maqsaddir.Urushlar va umuman har qanday geosiyosiy qarama-qarshiliklarning tugashidir. Boshqa lager vakillari – globallashuv muxoliflari esa, amalda globallashuv, aksincha, to‘liq ma’naviy- intellektual qullikka, suverenitet va milliy o‘zlikni yo‘qotishga aylanib ketishini da’vo qilmoqda. Ba’zi olimlar, odatda, globallashuvni "xaos davri", "yangi dunyo tartibsizliklari" deb bilishadi. Shunday qilib, zamonaviy siyosat va siyosatshunoslikda qiymat yo‘nalishlari, siyosiy imtiyozlar va hozirgi vaqtda jahon hamjamiyatida sodir bo‘layotgan jarayonlarni talqin qilishda yondashuvlarning xilma-xilligi tufayli globallashuv nima ekanligi haqida juda xilma-xil g‘oyalar mavjud. Umuman olganda, siyosatshunoslikda globallashuvni tushunishning uchta yondashuvini ajratib ko‘rsatish mumkin. 18 Ulardan biri doirasida globallashuv zamonaviy dunyo hamjamiyatida sodir bo‘ladigan barcha sifat o‘zgarishlarini anglatadi, ya’ni globallashuv haqiqat sifatida qaraladi. Boshqa bir yondashuv doirasida globallashuv xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan omillar ta’sirida alohida mamlakatlarda sodir bo‘ladigan jarayonlarni anglatadi. Uchinchi yondashuv doirasida globallashuv zamonaviy dunyoda ro‘y berayotgan real jarayonlar emas, balki “globallashuv siyosati” sifatida tushuniladi. O‘quv ilmiy va o‘quv adabiyotlarida globallashuvning eng tipik ta’riflari quyidagilardir: global iqtisodiy, siyosiy va madaniy integratsiya jarayoni, uning asosiy xarakteristikalari jahon mehnat taqsimoti, kapitalning, inson va ishlab chiqarish resurslarining sayyora bo‘ylab migratsiyasi, qonunchilikni standartlashtirish, iqtisodiy va texnologik jarayonlar, shuningdek, bir-biriga yaqinlashish va turli mamlakatlar madaniyati; odamlarni birlashtirish va jamiyatni sayyoraviy miqyosda o‘zgartirish jarayoni, o‘zaro bog‘liq tarmoqlar va oqimlar an’anaviy chegaralarni yengib o‘tadigan yoki ularni zamonaviy voqelikka mos kelmaydigan qilib qo‘yadigan yanada o‘zaro bog‘langan dunyo tizimiga o‘tish bilan tavsiflanadi"; jahon axborot makonining shakllanishida ifodalangan insoniyatning iqtisodiy, moliyaviy, madaniy faoliyatini xalqarolashtirishning tarixiy jarayonining eng yuqori bosqichi 13 ; yangi, asosan, kompyuter texnologiyalariga asoslangan yagona global moliyaviy va axborot makonining ko‘chkiga o‘xshash shakllanishi jarayoni; milliy iqtisodiyotlarni yagona global tizimga birlashtirish jarayoni, jahon ishlab chiqarish, savdo, aloqa va moliya integratsiyasining kuchayishi; davlat chegaralarini bilmaydigan iqtisodiy integratsiya jarayoni, xalqaro savdo va xalqaro investitsiyalar yo‘lida turgan to‘siqlarning qulashi va yo‘q qilinishi, bozorlar va davlat institutlarining umumiy yaqinlashishi; 13 M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. 19 kapital harakati erkinligi va milliy iqtisodiyotlarning jahon moliya bozorlari va transmilliy korporatsiyalarga qaramligining kuchayishi tufayli ijtimoiy va madaniy tizimlarning geografik chegaralari yo‘q qilinadigan jarayon; xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan turli omillar: iqtisodiy va siyosiy aloqalar, madaniy va axborot almashinuvi bo‘lgan alohida mamlakatlarning ijtimoiy voqeligiga tobora ortib borayotgan ta’sir jarayoni; jahon hamjamiyatining insoniyat birligi, umumiy global muammolar va butun dunyo uchun umumiy bo‘lgan asosiy me’yorlar mavjudligini anglash; uni ishlab chiqish va tarqatishda asosan sir tutilgan «globallashuv» siyosati. 20 II BOB. GLOBALLASHUV VA UNING XALQARO MUNOSABATLARGA TA’SIRI 2.1. Xalqaro munosabatlarning globallashuvi Dunyoda globallashuv hodisasi sifatida ko‘plab talqinlar mavjud. Ushbu mavzu bo‘yicha muhokamalarda bitta munozarali, ammo asosiy mavzu bor: globallashuv yangi hodisa deb hisoblanadimi yoki u uzoq vaqtdan beri mavjudmi va biz hozir uning rivojlanishining keyingi bosqichini kuzatmoqdamizmi? Keng sivilizatsiya ma’nosida globallashuvni butun insoniyat rivojlanishining strategik yo‘nalishi sifatida o‘zining paydo bo‘lishining boshidanoq ko‘rib chiqish mumkin va iqtisodiy hayotning iqtisodiy 14 ehtiyojlar ta’sirida baynalmilallashuvi Buyuk geografik kashfiyotlar davridan boshlanadi. Tor ma’noda globallashuv deganda sovuq urush davri o‘rnini bosgan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya va texnologik inqilob yutuqlariga asoslangan va xavfsizlik modelining tarqalishi bilan kechadigan insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi tushunilishi kerak.Butun dunyo bo‘ylab murosali fikrlashga asoslangan. Turli yondashuvlar globallashuvni bir necha yondashuvlar asosida izohlashni taklif qiladi: Kulturologik - globallashuvni sivilizatsiya nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi. Iqtisodiy - globallashuvni tovarlar, xizmatlar, kapital va ishchi kuchi uchun jahon bozorlarining rivojlanishi konteksida izohlaydi. Ekologik - globallashuvni sayyoradagi ekologik vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘laydi. Kompleks - globallashuvni iqtisodiy, siyosiy, axborot, ekologik konteksda, shuningdek, xalqaro jinoyatchilik va global qashshoqlikka qarshi kurash konteksida ko‘rib chiqadi. Turli olimlarning yondashuvlari. Amerikalik olim F.Jeymson: globallashuv qarama-qarshi jarayon - “umumiy universallikka aylanmaydi”, bu uning qismlari - asosan xalqlar, balki mintaqalar va guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarni kuchaytiradi, ammo ular o‘zlarini bir-biriga bog‘lab, o‘zini bir xillik asosida aniqlashda davom etadilar. Milliy o‘ziga xoslik 14 S. Shokirov. Globallashuv va xavfsizlik. Toshkent: "Tafakkur" - 2021 y. - 210 b. 21 modeli nuqtai nazaridan: globallashuv doimo mavjud bo‘lgan. Boshqa: globallashuv yo‘q. Boshqa: globallashuv kapitalizmning yangi bosqichi - ko‘p millatli kapital bosqichidir. U.D. Mignolo (amerikalik): globallashuv - global o‘zgarishlarning uchinchi bosqichi (birinchi bosqich - mustamlaka tizimining qulashi, ikkinchisi - sotsialistik tizimning qulashi). Masao Miyoshi (yaponcha): Globallashuv mustamlakachilikning davomi va butun tarix iqtisodiy rahbarlarni almashtirish jarayonidir. Globallashuvning o‘ziga xos xususiyatlaridan quyidagilarni ajratib ko‘rsatish mumkin. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi uch o‘lchovda mumkin ko‘rinadi: Jahon iqtisodiyoti rivojlanishining obyektiv tendensiyasi sifatida (jahon iqtisodiyotining turli tarmoqlarining o‘zaro bog‘liqligi kuchayishi). Dunyo davlatlarining siyosiy rahbariyati tomonidan ilgari surilgan maqsad sifatida (dunyoning integratsiyaviy hamjihatligini mustahkamlashga va pirovard natijada yagona jahon iqtisodiyotini yaratishga qaratilgan davlatlarning ongli siyosati). Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi va xalqaro munosabatlarni tahlil qilish metodologiyasi sifatida. Globallashuv mirek degani: Milliy iqtisodiyotlar manfaatlarining chiqishi. Milliy-davlat doirasidan tashqaridagi subyektlar, transmilliy iqtisodiy va moliyaviy tuzilmalar faoliyati doirasini yaratish va kengaytirish. "Xususiy" milliy iqtisodiy muammolarni global, jahon darajasiga ko‘tarish, bu muammolarni hal qilish uchun jahon iqtisodiyotini hisobga olishni talab qiladi. Manfaatlari va jahon resurslarini safarbar qilish orqali. Yetakchi mamlakatlard agi iqtisodiy vaziyatning rivojlanishi boshqa mamlakatlarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Milliy iqtisodiy va moliyaviy siyosatni global muvofiqlashtirish zarurati. Xalqaro globallashuvi jahon hamjamiyati tomonidan erishilgan iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlikning tanqidiy darajasini aks ettiradi: iqtisodiy integratsiya va 22 butun dunyo bo‘ylab kapital, tovarlar va ishchi kuchining kuchayishi; global ilmiy- texnika taraqqiyoti ta’siri ostida bilim iqtisodiyoti va texnologik integratsiyani shakllantirish; zamonaviy axborot-kommunikatsiya inqilobi ultrazamonaviy aloqa vositalarini yaratish, kompyuterlar va Internetning tarqalishi bilan bog‘liq. Iqtisodiy globallashuv hattoki jahon iqtisodiyotining bir-biri bilan bevosita integratsiyala nmagan qismlarining ham o‘zaro bog‘liqligini belgilaydi. Globallashuvning namoyon bo‘lish shakllari mamlakat tashqi savdosining uning yalpi ichki mahsulotidagi ulushi, xorijiy investitsiyalar hajmi, TMK faoliyatining ko‘rsatkichlari va boshqalar kabi ko‘rsatkichlar bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, milliy davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan bir qatorda tashqi siyosiy tashabbusning qo‘shimcha manbalari - xususiy korporatsiyalar va nodavlat tashkilotlar paydo bo‘lmoqda 15 . Natijada davlatlarni turli toifalarga ajratuvchi ma’lum bir texnogen sfera paydo bo‘ladi. Markazda rivojlangan davlatlar, uning atrofida xalqaro ayirboshlashda deyarli teng shartlarda ishtirok etuvchi davlatlar (XMT), keyin turli sabablarga ko‘ra muhim bo‘lgan, texnogen yadroni ta’minlash uchun muhim bo‘lgan davlatlar, keyin texnogen yadro uchun muhim bo‘lgan davlatlar joylashgan, lekin almashtirilishi mumkin vanihoyat, texnogenezga befarq bo‘lgan davlatlar. Rossiya texnologik inqilob jarayonidan chiqib ketdi. Bunday holda, uning uchta varianti bor: Haqiqiy yutuq bo‘lishi mumkin bo‘lgan sohalarda resurslardan maqsadli foydalangan holda Rossiyani evolyutsion jarayonlarga qo‘shishning milliy rivojlanish konseptsiyasini yaratishga harakat qilindi. Yuqori rivojlangan davlatlar bilan hamkorlik aloqalarini o‘rnatishdi. Davom etayotgan jarayonlarga faol qarshilik ko‘rsatildi. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi siyosiy globallashuvga olib keladi, Ikkinchisi, ma’lum bir mamlakatdagi siyosiy voqealar global ahamiyatga ega bo‘lishini, ya’ni boshqa mamlakatlardagi siyosiy vaziyatga ta’sir qilishini anglatadi. Siyosiy globallashuv jahon amaliyotiga tinchlikni ta minlashning yangi ʼ 15 R. Usmonov. Globallashuvning madaniy jihatlari. Toshkent: "Adabiyot" - 2018 y - 240 b. 23 mexanizmlarini, masalan, tinchlikparvar operatsiyalar va “yomon rejimlar”ga qarshi sanksiyalarni joriy etish bilan birga keladi. Globallashuvning salbiy oqibatlari: Kambag‘al va boy mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish darajasidagi farqni kengaytirish. Iqtisodiy globallashuvning atrof-muhit uchun salbiy oqibatlari: Rivojlan gan mamlakatlarda ish bilan bandlik muammo sining murakkabl ashishi, TMKlarni ng o‘z ishlab chiqarishlarini rivojlana yotgan mamlakatlarga o‘tkazishi. Rivojlanayotgan mamlakatlardan rivojlangan mamlakatlarga ishchi kuchining kirib kelishi bilan bog‘liq ijtimoiy muammolar. Mahsulot ishlab chiqarish va sotishni transmilliylashtirish jarayonlari bosimi ostida milliy davlatlarning iqtisodiy funksiyalarining zaiflashishi va makrosferada milliy avtonomiyalarning qisqarishi 16 . Jahon globallashu vidan oldin yoki aksincha, mintaqaviyl ik qarshi Mintaqaviylik, shuningdek, mamlakatlarning o‘zaro bog‘liqligi va iqtisodiy manfaatlarning chiqishini anglatadi. subyektlari milliy chegaralar bo‘ylab, lekin bu tendensiyalar doirasini mintaqaviy doirada cheklaydi. U ochiq yoki yopiq bo‘lishi mumkin. Ochiq mintaqaviylik ma’lum bir mintaqadagi mamlakatlarning integratsion o‘zaro ta’sirini jahon taraqqiyoti kontekstida ko‘rib chiqadi. Yopiq, aksincha, globallashuvga qarshi (masalan, sobiq CMEA). Iqtisodiy globallashuv uy xo‘jaliklarining baynalmilallashuvi bilan juda ko‘p umumiyliklarga ega . hayot. Ammo xalqarolashtirish ko‘proq milliy iqtisodiyotlarning xalqaro manfaatlarga ega bo‘lishini anglatadi, ularni amalga oshirish ko‘p tomonlama xalqaro hamkorlikni talab qiladi. Globallashuv har qanday iqtisodiyotning muammolari jahon, global muammolar maqomiga ega bo‘lib, uni hal etish uchun umuminsoniy sa’y- harakatlarni talab qilishini ta’kidlaydi. 16 Steger, Manfred B. "Globalization: A Very Short Introduction." Oxford, "Oxford University Press". - 2017 y. - 176 p. 24 Turli mamlakatlard an yondashuvlar. Qo‘shma Shtatlar quyidagi muammolarga e’tibor qaratadi: qanday qilib boshqa mamlakatlar bozorlarini liberallashtirishga erishish va shu bilan birga o‘z bozorlarini himoya qilish, ilmiy va texnologik sohada etakchilikni qanday saqlab qolish kerak (ular globallashuv tushunchasidan "biznesni jalb qilish" uchun foydalanadilar. miyalar"), ishsizlikdan va kam malakali amerikalik ishchilarning turmush darajasining pasayishidan qanday qochish kerak. NIS : globallashuv ular uchun ochadigan imkoniyatlar va milliy barqarorlik va milliy farovonlik uchun yaratayotgan muammolarni ta’kidlang. Rivojlanayotgan mamlakatlar : globallashuv neokolonializmning yangi shaklidir. Xitoy : Xitoyning yondashuvi, har doimgidek, ikki tomonlama - siyosiy globallashuvda Xitoy G‘arbning o‘z ichki ishlariga aralashuvi tahdidini ko‘radi, lekin islohotlar jarayonidan kelib chiqadigan iqtisodiy va moliyaviy muammolarni hal qilish uchun iqtisodiy globallashuvdan foydalanishga intiladi. Rivojlanayotgan barcha mamlakatlar globallashuv samarasini adolatli taqsimlashga chaqirmoqda, ammo bu illyuziyadir 17 . XVF va Jahon banki moliyaviy globallashuvning eng faol va izchil tarafdorlari hisoblanadi. BMT globallashuvning jahon taraqqiyotiga ta’sirini baholashda ob’ektivroq pozitsiyani egallashga intilmoqda. BMT ekspertlari inson taraqqiyoti bo‘yicha o‘zlarining "Globallashuv boy davlatlarga yordam beradi" (1999) ma’ruzasida globallashuvning salbiy tomonlari borligini va barcha mamlakatlarga teng dividendlar keltirmasligini ta’kidlaydilar. Dunyoning 85 ta davlatida “Inson taraqqiyoti indeksi” ko rsatkichlariga ko ra, odamlar 10 yil avvalgidan hamʻ ʻ yomonroq yashay boshlagan bo lsa, eng yaxshi beshta davlat – Kanada, Norvegiya, ʻ AQSh, Yaponiya, Belgiya inson taraqqiyotini yaxshilagan. Indeks ko‘rsatkichlari. 17 Held, David, McGrew, Anthony. "Globalization Theory: Approaches and Controversies." Cambridge, "Polity Press". - 2007 y. – 320 p. 25 2.2. Hozirgi zamonda xalqaro iqtisodiy aloqalar va jahon iqtisodiyotini globallashtirish dasturi Jahon xo‘jaligi – doimiy dinamikada, harakatda bo‘lgan, kuchayib borayotgan xalqaro aloqalarga va shunga mos ravishda murakkab o‘zaro ta’sirga ega bo‘lgan, bozor iqtisodiyotining obyektiv qonuniyatlariga bo‘ysunuvchi milliy xo‘jaliklar yig‘indisidir. 90-yillarda jahon xo jaligining baynalmilallashuv jarayoni 80-yillarga nisbatanʻ sifat jihatidan yangi xususiyatlarga ega bo lib, ular quyidagilardan iborat: ʻ Jahon sotsialistik tizimi parchalangandan so‘ng, ko‘plab mamlakatlar jahon iqtisodiy munosabatlari tizimiga qattiq qo‘shildi 18 . Tashqi iqtisodiy aloqalar va xalqaro to‘lovlarni liberallashtirish sezilarli darajada ko‘proq mamlakatlarni qamrab oladi. Texnologiya, atrof-muhitning ifloslanishi, moliya institutlari faoliyati, buxgalteriya hisoboti, milliy statistika va boshqalar bo‘yicha barcha mamlakatlar uchun yagona standartlar keng qo‘llanildi. Ushbu standartlar ta’lim va madaniyatga ham tegishli. Makroiqtisodiy siyosatning bir xil mezonlarini joriy etish, soliq siyosatiga, bandlik siyosatiga qo‘yiladigan talablarni unifikatsiya qilish va boshqalar. Bunga Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVF), Jahon savdo tashkiloti (JST) va boshqalar kabi xalqaro tashkilotlarning faoliyati ko‘p jihatdan yordam beradi. Biroq, globallashuv jarayonining kuchayishiga qaramay, jahon iqtisodiyoti hali ham globallikdan yiroq: rivojlanayotgan mamlakatlar aholisining yarmi yopiq iqtisodiyotda yashaydi, xalqaro iqtisodiy ayirboshlash va kapital harakati ta’sir qilmaydi. Hozirgi kunda jahon iqtisodiyotida yetakchi mavqeni sanoati rivojlangan yetti davlat: AQSH, Yaponiya, Kanada, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Italiya egallab turibdi. Ular sanoatlashgan mamlakatlar (IDC) guruhining sanoat ishlab chiqarishining 80% dan ortig‘ini va jami jahon sanoat ishlab chiqarishining 18 Stiglitz, Joseph E. "Globalization and Its Discontents." New York, "W.W. Norton & Company". - 2002 y. – 352 p. 26 qariyb 60% ni, elektr energiyasi ishlab chiqarishning mos ravishda 70 va 60% ni, tovarlar eksportining 60 va 50% dan ortig‘ini tashkil qiladi. Milliy xo‘jaliklarning yagona jahon xo‘jaligiga birlashishi xalqaro mehnat taqsimoti (XT)ga asoslanadi, bu alohida mamlakatlarning mamlakatlar o‘zaro almashadigan ayrim turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashuvidir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asosiy belgilarini nomlash mumkin:  alohida mamlakatlarning ishlab chiqarish va (yoki) iste’moli u yoki bu darajada o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadigan mehnat va ayirboshlash taqsimoti;  IEOning iqtisodiy jihatdan ajratilgan ishtirokchilari o‘rtasidagi aloqalarning tovar-pul xarakteri;  har qanday bozor mexanizmining negizi bo‘lgan talab, taklif va erkin narx qonunlarining harakati;  mamlakatlar o‘rtasidagi ishlab chiqarish omillari (kapital, mehnat) harakati bilan to‘ldiriladigan tovarlar va xizmatlar, sotuvchilar va xaridorlar raqobati;  barqaror va tizimli ravishda tovarlarni oldi-sotdisi operatsiyalari amalga oshiriladigan jahon tovar bozorlarini shakllantirish. Bundan tashqari, MEO: 1. Ular o‘zlarining infratuzilmasi va maxsus institutlarini o‘z zimmalariga oladilar. Ular ham global (JST, Xalqaro Savdo Palatasi, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi, Jahon Banki), ham mintaqaviy ahamiyatga ega (CES, YeTTB va boshqalar) xalqaro iqtisodiy, moliya va kredit institutlari va tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan 19 . 2. Monopoliyaga taalluqli. Bu xususiy tadbirkorlik tuzilmalari tomonidan ishlab chiqarish va sotishni kontsentratsiyalash (masalan, TMKlarni yaratish va faoliyat yuritish) va ma’lum turdagi mahsulotlarni etkazib beruvchi eng yirik mamlakatlar va firmalarni birlashtiruvchi xalqaro, davlatlararo shartnomalar va ittifoqlar natijasida mumkin bo‘ladi. Masalan, OPEK). 3. Xalqaro, mintaqaviy, hukumat aralashuvi yoki tartibga solishdan holi emas. U davlatlararo iqtisodiy, savdo, kredit, valyuta, bojxona va to‘lov shartnomalari va 19 B. Xoliqov. Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari. Toshkent: "O‘zbekiston" – 2018 y. – 210 b. 27 ittifoqlarida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, har bir alohida mamlakatda tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish natijalari xalqaro iqtisodiy munosabatlarning holati va rivojlanishiga ta’sir qiladi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimida tovar bozorlari bilan bir qatorda jahon moliya bozori, xalqaro mehnat bozori, jahon axborot bozori, xalqaro valyuta-moliya tizimi mavjud. Kapital harakati, xorijiy investitsiyalar, uzoq muddatli xalqaro va davlat kreditlari jahon moliya tizimiga to‘liq ko‘rinish beradi. Mamlakatlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanishidagi, aholini ish bilan ta’minlash imkoniyatlari va sharoitlaridagi farqlar xalqaro mehnat bozorining shakllanishini belgilovchi davlatlararo mehnat oqimlarining paydo bo‘lishi va rivojlanishini belgilaydi. Axborot ta’minoti, intellektual mulk, patent tizimining keng joriy etilishi, ixtiro va kashfiyotlarni litsenziyalash, mualliflik huquqini himoya qilish bo‘yicha davlatlararo shartnomalar rolining ortib borishi jahon axborot bozorini rivojlantirish uchun zarur shart-sharoit yaratmoqda 20 . Xalqaro iqtisodiy integratsiya (XEI) – alohida milliy xo‘jaliklar o‘rtasida chuqur, barqaror aloqalar va mehnat taqsimotining rivojlanishi, ularning xo‘jaliklarining turli darajadagi va turli sohalardagi o‘zaro ta’siriga asoslangan mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy birlashuvi jarayoni. Iqtisodchilar integratsiya jarayonlari rivojlanishining quyidagi bosqichlarini yoki ketma-ket bosqichlarini ajratadilar:  ishtirokchi davlatlar o‘rtasidagi savdo cheklovlari bekor qilinadigan erkin savdo zonasi;  erkin savdo zonasi faoliyati bilan bir qatorda yagona tashqi savdo tarifini belgilash va uchinchi davlatlarga nisbatan yagona tashqi savdo siyosatini amalga oshirishni nazarda tutuvchi bojxona ittifoqi;  yagona yoki umumiy bozor, uning ishtirokchilariga erkin o‘zaro savdo va yagona tashqi savdo tarifi bilan bir qatorda kapital va ishchi kuchining erkin 20 Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. 28 harakatlanishi ni, shuningdek iqtisodiy siyosatni muvofiqlashtiri shni ta’minlaydi;  davlatlararo iqtisodiy integratsiyaning eng oliy shakli bo‘lgan iqtisodiy va valyuta ittifoqi va integratsiyaning barcha boshqa shakllarini umumiy iqtisodiy, valyuta va moliyaviy siyosatni amalga oshirish bilan birlashtiradi. To‘g‘rirog‘i, hozirgi vaqtda faqat bitta xalqaro integratsiya davlatlar guruhi to‘rt bosqichni bosib o‘tgan - bu Yevropa Ittifoqi (YI). Boshqa integratsion guruhlar hozirgacha o‘z rivojlanishining birinchi va qisman ikkinchi bosqichlarini bosib o‘tdi. Masalan, hozirda Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasida 20 dan ortiq mintaqaviy guruhlar mavjud. Va ularning hamkorligi shakllari va sohalari xilma-xil bo‘lsa-da, hamma guruhlar ham integratsiya xarakteriga ega emas. Maqsadlari bo yicha integratsion xarakterga ega bo lgan ushbu mintaqalarʻ ʻ guruhlariga Lotin Amerikasi erkin savdo uyushmasi (LAFTA), And pakti, Markaziy Amerika umumiy bozori (CACM), Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi (ASEAN), Janubiy konus (Merkosur) kabilar kiradi. Jahon xo‘jaligining integratsion guruhlarga bo‘linishi ishlab chiqarishni baynalmilallashtirish jarayoniga qarama-qarshi ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro iqtisodiy assotsatsiyalar va birlashmalarning shakllanishi ularga a’zo bo‘lgan mamlakatlar o‘rtasidagi ishlab chiqarish munosabatlarining rivojlanishiga yordam beradi. Lekin, shu bilan birga, bu turli guruhlarga mansub mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarga to‘siqlar keltirib chiqaradi va tovar oqimlarining iqtisodiy birlashmalar doirasida konsentratsiyasiga olib keladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotida xomashyo muhim rol o‘ynab, eksportning 4/5 qismini tashkil etishi va shuning uchun ularning valyuta tushumlarining asosiy manbai bo‘lganligi sababli tovar eksport qiluvchi mamlakatlar uyushmalari yaratildi. Ularning ta’lim olish huquqi BMT Bosh Assambleyasi rezolyutsiyalari bilan tasdiqlangan. Integratsiya guruhlarini yaratishning asosiy omili mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasi bo‘lganligi sababli shuni yodda tutish kerakki, hozirgi vaqtda dunyo mamlakatlari o‘zlarining iqtisodiy rivojlanishi nuqtai nazaridan BMT 29 Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashining taklifiga binoan, uchta asosiy guruhga bo‘linadi:  bozor iqtisodiyotiga ega rivojlangan mamlakatlar;  iqtisodiyoti o‘tish davridagi mamlakatlar;  rivojlanayotgan mamlakatlar. Bozor iqtisodiyotiga ega rivojlangan mamlakatlar guruhiga 23 ta davlat kiradi, ulardan 7 tasi (Germaniya, Italiya, Kanada, Buyuk Britaniya, AQSH, Fransiya va Yaponiya) rivojlangan davlatlar qatoriga kiradi. Bu guruhdagi qolgan davlatlar Avstraliya, Avstriya, Belgiya, Gretsiya, Daniya, Irlandiya, Islandiya, Ispaniya, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Niderlandiya, Norvegiya, Portugaliya, Shveytsariya, Shvetsiya va Finlyandiyadir. Iqtisodiyoti o tish davridagi davlatlar quyidagilarga bo linadi: Sharqiyʻ ʻ Yevropa mamlakatlari (Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Polsha, Ruminiya, Chexiya, Slovakiya), SSSR parchalanganidan keyin vujudga kelgan davlatlar va Yugoslaviya parchalanganidan keyin paydo bo lgan davlatlar ʻ 21 . Rivojlanayotgan mamlakatlar geografik joylashuviga qarab mintaqalarga guruhlangan. Ulardan sanoat jihatdan eng rivojlanganlari "yangi sanoat mamlakatlari" (YIC) yoki "yangi sanoat iqtisodiyotlari" (NIE) deb ataladigan davlatlardir: Argentina, Braziliya, Gonkong (Gonkong), Janubiy Koreya Respublikasi, Meksika, Singapur, Tayvan, Turkiya. BMT mezonlari bo yicha ʻ ushbu guruhning eng kam rivojlangan mamlakatlari (jon boshiga yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 350 dollardan kam, o qishni biladigan katta yoshli aholi ulushi ʻ 20 foizdan kam, ishlab chiqarish sanoati ulushi 10 foizdan kam) kiradi. 50 ta davlat (8 tasi Osiyo, 28 tasi Afrika, 5 tasi Lotin Amerikasi, Okeaniya va b.). Tahlillar shuni ko‘rsatadi ki, XX asr oxirida dunyoning yetakchi mamlakatlarida ijtimoiy siyosat muammolari birinchi o‘ringa chiqdi. Qo‘shma Shtatlar ushbu muammolarni hal qilishda yetakchi o‘rinni egallaydi. Darhaqiqat, yevropalik sotsialistik g‘oyalarga doim yot bo‘lgan eng “kapitalistik” mamlakat 21 T. Abdullaeva. Globallashuv va xalqaro siyosat. Toshkent: "Yangi O‘zbekiston" - 2020 y. - 250 b. 30 o‘zi erishgan moddiy ishlab chiqarish va iste’mol darajasi chuqur ijtimoiy taraqqiyotni talab qilishini anglab yetdi. Shunga ko‘ra, AQShda notijorat institutlari va faoliyat doirasi doimiy ravishda kengayib, ma’naviy qadriyatlarning ahamiyatini kuchaytiradi, shu jumladan, har qanday yirik iqtisodiy hodisani amalga oshirishda mehnat xarakterini, jamoatchilik fikrini tanlaydi. Ijtimoiy tuzilmalarnin g rivojlanishi Amerika iqtisodiyotini ng yuqori samaradorligining ham natijasi, ham shartidir. AQSHning jahondagi ta’siri darajasini hisobga olsak, iqtisodiyotda ijtimoiy omilning kuchayishi muqarrar ravishda dunyoning barcha mintaqalariga tarqaladi. Tabiiyki, bu tendensiya Rossiyada zamonaviy iqtisodiy imkoniyatlar uchun sezilarli tuzatishlar bilan hisobga olinishi kerak. Jahon iqtisodiyotini ng globallashuvi ning zaruriy shartlari va harakatlantiruvchi kuchlari zamonaviy hayotning yetakchi sohalari bilan bog‘liq bir qator omillarga asoslanadi: Iqtisodiy omil. Kapitalning katta konsentratsiyasi va markazlashuvi, yirik korporatsiyalar, shu jumladan kompaniyalar va moliyaviy guruhlarning o‘sishi, ular o‘z faoliyatida tobora ko‘proq milliy chegaralardan chiqib, jahon iqtisodiy makonini o‘zlashtirmoqda. Siyosiy omil. Davlat chegaralari asta-sekin o‘z ahamiyatini yo‘qotib, tobora oshkora bo‘lib, barcha turdagi resurslarning erkin harakatlanishi uchun tobora ko‘proq imkoniyatlar yaratmoqda 22 . Xalqaro omil. Globallashuv dinamikasi asosiy xalqaro voqealar sanalari bilan bog‘liq. Demak, globallashuv jarayonlarini rag‘batlantirgan uch bosqich ana shulardir. Bu, birinchi navbatda, 1985-yilda Lyuksemburgda bo‘lib o‘tgan Yevropa hamjamiyatlarining konferensiyasi bo‘lib, u tovarlar, odamlar, xizmatlar va kapitalning xalqaro harakatida erkinlikni e’lon qilgan Yevropa aktini qabul qildi (1987-yilda kuchga kirdi). 22 J. Kadyrov. Xalqaro munosabatlar va globallashuv. Toshkent: "Cho’lpon" - 2017 y. - 190 b. 31 Keyin, 1986-yilda Punta-del-Esteda ta’riflar va savdo bo‘yicha Bosh kelishuv (GATT) konferensiyasi bo‘lib o‘tdi, u sakkiz yil davom etgan muzokaralarning Urugvay raundini (asosan, tariflarni pasaytirish va savdodagi boshqa cheklovlar bo‘yicha) ochdi. Nihoyat, bu Germaniyaning qayta birlashishi, CMEA va Varshava shartnomasining tugatilishi. Globallashuv jarayonining zaruriy shartlari orasida Sovuq urushning tugashi va Sharq va G‘arb o‘rtasidagi mafkuraviy tafovutlarni bartaraf etishga katta ahamiyat beriladi, bu esa nafaqat Yevropani bo‘linibgina qolmay, balki u yoki bu tarzda dunyoning boshqa qismlariga ham ta’sir ko‘rsatdi. Texnik omil. Transport va aloqa vositalari g‘oyalar, tovarlar va moliyaviy resurslarni tez tarqatish uchun misli ko‘rilmagan imkoniyatlar yaratadi. Ijtimoiy omil. An’analar, ijtimoiy aloqalar va urf-odatlarning rolining zaiflashishi odamlarning geografik, ma’naviy va hissiy jihatdan harakatchanligiga yordam beradi. Tovar va kapital bozorlarini liberallashtirish va tartibga solishni bekor qilish iqtisodiy faoliyatni xalqarolashtirish tendensiyasini kuchaytirdi. Jahon iqtisodiyotining bu sifat jihatidan yangi xususiyatlari nimadan iborat va ular 100 yil avval ushbu hududni tavsiflagan xususiyatlardan qanday farq qiladi? Bundan boshlashimiz kerakki, ilgari xalqaro iqtisodiy aloqalar, birinchi navbatda, o‘sha davrga kelib shakllangan mustamlaka imperiyalari (Britaniya, Fransiya, Germaniya, Gollandiya va aslida Amerika) doirasida va shundan keyingina metropoliyalarning o‘zlari o‘rtasida rivojlangan. Zamonaviy globallashuv jarayonlari birinchi navbatda sanoati rivojlangan mamlakatl ar o‘rtasida kechmoqd a va faqat ikkinchi darajali hozirgi rivojlanayotgan mamlakatlarga ta’sir ko‘rsatmoqda (o‘tmishda ularning aksariyati mustamlaka mulklari edi). Uzoq vaqt davomida xo‘jalik hayotini baynalmilallashtirishning asosiy shakli xalqaro savdo, aniqrog‘i, tayyor mahsulotlarni mustamlakachilik qishloq xo‘jaligi 32 xomashyosiga ayirboshlash ko‘rinishidagi metropoliyalar va mustamlakalar o‘rtasidagi savdo edi. Xalqaro savdoning asosiy yo‘nalishlari va tovar tarkibi sezilarli darajada o‘zgardi: rivojlangan mamlakatlarning o‘zlari o‘rtasidagi tovar ayirboshlash ustun o‘rinni egalladi va uning tovar tarkibi mashinalar, uskunalar, bilimlarni talab qiladigan, yuqori texnologiyali buyumlar va boshqa tayyor mahsulotlardan iborat. O‘z mazmuniga ko‘ra, bu asosan tarmoqlararo emas, balki alohida mamlakatlarning tarmoq ichidagi ixtisoslashuviga asoslangan tarmoq ichidagi savdodir 23 . Globallashuvning asosi ayirboshlashning emas, balki ishlab chiqarishning xalqarolashuviga aylandi, uning institutsional shakli so‘nggi o‘n yilliklarda jadal rivojlanayotgan transmilliy korporatsiyalar (TMK) hisoblanadi. Shunday qilib, xalqaro savdo ko‘p jihatdan bir xil TMK doirasida (bosh korxona va boshqa mamlakatlardagi filiallari o‘rtasida yoki turli filiallar o‘rtasida) yoki boshqa TMKlar bilan yoki turli xil TMKlar va oddiy kompaniyalar o‘rtasida ixtisoslashuv va koperatsiya jarayonlarini amalga oshiradi. Ushbu savdo tobora ko‘proq bir martalik tijorat bitimlariga emas, balki tegishli ittifoqlar, hamkorlik shartnomalari va boshqalarga asoslangan uzoq muddatli ishlab chiqarish munosabatlariga asoslanadi. Bu umumiy tendensiya, oz miqdorda bo‘lsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlar, shuningdek, o‘tish davridagi iqtisodiga ega mamlakatlar ishtirokidagi iqtisodiy munosabatlarda ham ko‘rish mumkin. Jahon iqtisodiyotida ishlab chiqarish va savdoning butun sohasiga ulkan ta’sir ko‘rsatadigan moliya bozorlarining (valyuta, fond, kredit) shakllanishi va izchil o‘sishi zamonaviy globallashuv jarayonlariga xos bo‘lgan mutlaqo yangi hodisadir. Globallashgan iqtisodiyot tizimida TMKlar homiyligida ommaviy axborot vositalari ham mavjud: televideniya, ularning imkoniyatlari sun’iy yo‘ldosh aloqalari, nashriyot, kino va video ishlab chiqarish va boshqa ko‘p narsalar, hatto sportning paydo bo‘lishi bilan cheksiz kengaydi. 23 Sh. Ismoilov. Markaziy Osiyo davlatlarining globallashuv jarayonidagi roli. Toshkent: "Ziyonet" - 2021 y - 230 b. 33 Yana bir muhim yangi holat. Bugungi kunda globallashuv ma’lum ma’noda mazmunan o‘xshash, ammo unga zid bo‘lgan boshqa jarayon bilan birga keladi, xususan: iqtisodiy faoliyatning mintaqaviylashuvi - cheklangan miqyosdagi globallashuv, savdoni ko‘proq yoki kamroq liberallashtiradigan birlashmalarni tashkil etuvchi mamlakatlar guruhini qamrab oladi. Kapital va odamlar harakati tegishli integratsion guruhlash doirasida sodir bo‘ladi. Ushbu tendensiyaga 40 yildan ortiq vaqt davomida mavjud bo‘lgan va umumiy valyuta - yevroga o‘tgan 15 ta G‘arbiy Yevropa davlatlaridan iborat Yevropa Ittifoqi misol bo‘la oladi. Umuman olganda, GATT ma’lumotlariga ko‘ra, 90-yillarning o‘rtalariga kelib dunyoda har xil turdagi 30 dan ortiq integratsion guruhlar (erkin savdo zonalari, bojxona ittifoqlari, “umumiy bozorlar”, iqtisodiy ittifoqlar) mavjud edi. Iqtisodiy faoliyatning globallashuvi asosan ikki darajada: mikro va makro iqtisodiy darajada rivojlanadi. Mikroiqtisodiy darajada kompaniyalarning umumiy strategik yo‘nalishi mavjud bo‘lib, ular global xarakterga ega - bu butun dunyo bo‘ylab sotish bozorlariga yoki bir xil ta’minot manbalariga, shuningdek, ishlab chiqarishni turli mamlakatlarda joylashtirishga yo‘naltirilganligi . Globallashuvnin g asosiy harakatlantiruvchi kuchlarining ushbu ro‘yxati ushbu jarayonning rivojlanishidagi ustun (yagona bo‘lmasa ham) ketma-ketlikni aks ettiradi: sotish - ta’minot - ishlab chiqarish. Globallashuvning poydevori mana shunday shakllanadi va bu jarayon rivojlanib borar ekan, u davlat hokimiyati va uning makroiqtisodiy siyosatini qo‘llab-quvvatlashga muhtoj. Agar globallashuvning asosiy manbai va generatori alohida firma va kompaniyalar darajasida global yo‘naltirilgan strategiyada bo‘lsa, bu jarayonning makroiqtisodiy oqibatlari milliy darajada o‘z aksini topadi va bu o‘z navbatida ushbu tendensiyani qo‘llab-quvvatlovchi muayyan siyosiy reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Davlat tashqi iqtisodiy siyosatidagi ushbu qo‘llab- quvvatlashning asosiy mazmuni "liberallashtirish" konsepsiyasida yotadi. 34 Globallashuv va liberallashuv bir jarayonning ikki tomoni bo‘lib, ular o‘rtasidagi qarama- qarshiliklar bu jarayonning muqarrar ichki qarama- qarshiliklarini aks ettiradi, bunda turli iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy kuchlarning manfaatlari, iqtisodiyotning turli tarmoqlari, sanoat va moliyaviy guruhlarning manfaatlari to‘g‘ri keladi va kompaniyalar, sanoat va mamlakatlar to‘qnashadi. Shuning uchun globallashuv o‘zi bilan nima olib kelishi - ijobiy yoki salbiy oqibatlar haqida davom etayotgan munozaralar va agar ikkalasi ham bo‘lsa, unda qaysi jihatlar hali ham ustunlik qiladi va bu nima, yaxshi yoki yomon? Ushbu muhokamalardan amaliy xulosalar chiqariladi. Ba’zi mualliflar ushbu tendensiyani hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishini qat’iy ravishda qo‘llab- quvvatlasa, boshqalari, aksincha, liberallashtirish va protektsionizm choralari o‘rtasida "oqilona muvozanatni" saqlab qolish tarafdori. Bu munozaralar va pozitsiyalardagi tafovut turli mamlakatlar o‘rtasida emas, balki bir mamlakatning turli doiralari vakillari o‘rtasida ham bo‘lishi kerak. Iqtisodiy globallashuv hozirgi zamonning boshqa global muammolari, xususan, atrof-muhitni muhofaza qilish va butun sayyora aholisining tez o‘sishi bilan chambarchas bog‘liq. Iqtisodiy faoliyatning globallashuvi quyidagi asosiy yo‘nalishlar da rivojlanmoqda:  tovarlar, xizmatlar, texnologiyalar, intellektual mulkning xalqaro savdosi;  ishlab chiqarish omillarining xalqaro harakati (to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar ko‘rinishidagi kapital, malakasiz va yarim malakali ishchilarning o‘z-o‘zidan migratsiyasi ko‘rinishidagi va "aqllarning ketishi" ko‘rinishidagi ishchi kuchi);  xalqaro moliyaviy operatsiyalar - kreditlar (xususiy, davlat, xalqaro tashkilotlar), asosiy qimmatli qog‘ozlar (aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa qarz majburiyatlari), hosilaviy moliyaviy vositalar (fyuchers, optsionlar va boshqalar), valyuta operatsiyalari 24 . 24 M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. 35 Shu bilan birga, so‘nggi yillarda ushbu uch yo‘nalish va ularning har biri ichidagi turli shakllar o‘rtasidagi munosabatlar sezilarli darajada o‘zgardi. Uch yo‘nalish orasida xalqaro moliyaviy operatsiyalar eng tez o‘sib bormoqda, undan keyin xalqaro kapital oqimlari (to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar) va nihoyat, xalqaro savdo. Shu bilan birga, moliya sektorida valyuta operatsiyalari va xalqaro qimmatli qog‘ozlar operatsiyalari hajmi (shu jumladan moliyaviy derivativlar) ayniqsa tez sur’atlar bilan o‘sib bormoqda, bu jarayon zamonaviy moliya bozorlarini (ichki va xalqaro) sekyuritizatsiyasining kuchayishini aks ettiradi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarga kelsak, ularning o‘sishi xalqaro savdoning o‘sish sur’atlaridan yuqori bo‘lib, unda xizmatlar, texnologiyalar va intellektual mulk savdosi tez sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. 36 XULOSA Globallashuv — bu dunyo miqyosida iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradigan jarayon bo‘lib, u davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi aloqalarni yangi darajaga ko‘taradi. Ushbu jarayonning xalqaro munosabatlarga ta’siri keng va murakkab, chunki globallashuv nafaqat iqtisodiy integratsiyani kuchaytiradi, balki siyosiy va madaniy tizimlarni ham o‘zgarishga undaydi. Globallashuv jarayoni davlatlar o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar, xalqaro tashkilotlar (BMT, WTO, IMF va boshqalar) va xalqaro qonunlarni qayta shakllantiradi. Davlatlar o‘rtasidagi raqobat, yangi siyosiy ittifoqlar, hamkorlik va nizolar ham globallashuvning natijasi sifatida yuzaga keladi. Xalqaro siyosatda yangi bloklar, regional hamkorliklar va global xavfsizlikni ta’minlash uchun yangi mexanizmlar shakllanadi. Iqtisodiy sohada globallashuv cheksiz iqtisodiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Transmilliy kompaniyalar, xalqaro savdo va investitsiyalarning o‘sishi, texnologik rivojlanish va moliyaviy oqimlarning erkinlashuvi davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaydi. Biroq, globallashuvning salbiy ta’siri sifatida, ba’zi davlatlar o‘rtasida iqtisodiy tengsizlikning ortishi, resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash va rivojlanmagan mamlakatlarning qashshoqligi yanada chuqurlashishi mumkin. Madaniyatning global miqyosda tarqalishi va axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi natijasida xalqaro madaniy almashinuv kuchayadi. Biroq, bu jarayon, ba’zan, milliy madaniyatla rning yo‘qolishig a va global madaniyat ning homogenlashishiga olib kelishi mumkin. Internet va raqamli texnologiyalar orqali odamlar o‘rtasidagi aloqalar yanada osonlashadi, ammo ijtimoiy tarmoqlar va global ommaviy madaniyatning tarqalishi ba’zi ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Globallashuvning xavfsizlik sohasiga ta’siri o‘ziga xosdir. Xavfsizlik tahdidlari, jumladan, terrorizm, kiberxavfsizlik, transmilliy jinoyatchilik va biologik xavf-xatarlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishni talab qiladi. Xalqaro 37 xavfsizlik tizimi globallashu vning salbiy oqibatlari bilan kurashishg a mo‘ljallangan yangi mexanizmlarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, ekologik masalalar, iqlim o‘zgarishi va global muammolarni hal etishda xalqaro hamkorlik zaruriyatga aylanadi. Bu jarayonda global miqyosda ekologik masalalar, atrof- muhitning saqlanishi va barqaror rivojlanish masalalari alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlari globallashuv jarayonida o‘z o‘rnini mustahkamlashga harakat qilmoqda. Ushbu mintaqa, xalqaro savdo va diplomatik aloqalarda faol ishtirok etishga intilmoqda.O‘zbekistonda amalga oshirilgan islohotlar va O’zbekistonning tashqi siyosatdagi faolligi, shuningdek, xalqaro savdo va iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslari mintaqaviy va global miqyosda muhim ahamiyat kasb etadi. Globallashuvning iqtisodiy tengsizlikka olib keladigan salbiy ta’sirlarini kamaytirish uchun davlatlar iqtisodiy integratsiyani yaxshilash, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun imtiyozlar yaratish va transmilliy kompaniyalar bilan samarali hamkorlikni ta’minlash zarur. Davlatlar xavfsizlikka tahdidlar yuzaga kelishi bilan birgalikda, ularni bartaraf etish uchun xalqaro hamkorlik va yangi xavfsizlik strategiyalarini ishlab chiqishlari lozim. Terrorizm, kiberxavfsizlik, ekologik xavflar va transmilliy jinoyatchilikka qarshi global tizimni yaxshilash zarur. Globallashuv jarayoni xalqaro munosabatlarni tubdan o‘zgartiradi, yangi imkoniyatlar yaratadi, lekin shu bilan birga salbiy oqibatlar ham keltirib chiqarishi mumkin. Xalqaro aloqalar tizimi bir tomonlama emas, balki kompleks, o‘zaro bog‘liq va dinamik tizim sifatida rivojlanmoqda. Davlatlar, mintaqalar va xalqaro tashkilotlar globallashuv o‘z foydasiga moslashtirishi, salbiy ta’sirlaridan himoyalanishi va yangi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy muammolarni hal etishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqishlari zarur. Globallashuv jarayonining to‘g‘ri boshqarilishi, davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishi, global xavfsizlikni ta’minlashi va barqaror rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar yaratishi mumkin. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, ʻ ʻ 2021, - 464 b. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari –Toshkent: O‘zbeksiton, 2021. – 406 b. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va qarorlari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 18-yanvardagi "O‘zbekiston Respublikas ining xalqaro hamkorlikni rivojlantiris h va global iqtisodiy o‘zgarishlarga moslashish strategiyasini ishlab chiqish to‘g‘risida"gi PQ-5016-son Qarori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentinin g 2022-yil 5-iyul "O‘zbekisto n Respublikasining tashqi siyosatini rivojlantirish va xalqaro xavfsizlikka hissa qo‘shish bo‘yicha yangi strategiya ishlab chiqish to‘g‘risida"gi PF-6134-son Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 10-mart "O‘zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorlikni yanada rivojlantirish va globallashuv jarayonidan samarali foydalanish to‘g‘risida"gi PQ-5280-son Qarori. III. Ilmiy adabiyotlar B. Xoliqov. Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2018 y. – 210 b. Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. T. Abdullaeva. Globallashuv va xalqaro siyosat. Toshkent: "Yangi O‘zbekiston" - 2020 y. - 250 b. J. Kadyrov. Xalqaro munosabatlar va globallashuv. Toshkent: "Cholpon" - 2017 y. - 190 b. Sh. Ismoilov. Markaziy Osiyo davlatlarining globallashuv jarayonidagi roli. Toshkent: "Ziyonet" - 2021 y - 230 b. 39 M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. S. Shokirov. Globallashuv va xavfsizlik. Toshkent: "Tafakkur" - 2021 y. - 210 b. R. Usmonov. Globallashuvning madaniy jihatlari. Toshkent: "Adabiyot" - 2018 y - 240 b. IV. Xorijiy adabiyotlar Steger, Manfred B. "Globalization: A Very Short Introduction." Oxford, "Oxford University Press". - 2017 y. - 176 p. Held, David, McGrew, Anthony. "Globalization Theory: Approaches and Controversies." Cambridge, "Polity Press". - 2007 y. – 320 p. Stiglitz, Joseph E. "Globalization and Its Discontents." New York, "W.W. Norton & Company". - 2002 y. – 352 p. V. Internet manbalari https:/ https:/www.natlib.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GLOBALLASHUV TUSHUNCHASI VA U HAQIDAGI G‘OYALAR

1.1.“Globallashuv” atamasi tushunchasi, uni belgilovchi omillar

1.2.Globallashuv haqidagi g‘oyalar

II BOB GLOBALLASHUV VA UNING XALQARO MUNOSABATLARGA TA’SIRI

2.1. Xalqaro munosabatlarning globallashuvi

2.2. Hozirgi zamonda xalqaro iqtisodiy aloqalar va jahon iqtisodiyotini globallashtirish dasturi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить