Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 214.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv sharoitida Transmilliy korporatsiyalar

Купить
Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy Fanlar fakulteti KURS ISHI Globallashuv va barqaror taraqqiyot fanidan Mavzu: Globallashuv sharoitida Transmilliy korporatsiyalar Topshirdi: Tekshirdi: Tashkent 2025 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………… 3-6 betlar IBOB.TRANSMILLIYKORPORATSIYALARNINGMOHIYATI VA SHAKLLANISHI. 1.1.Trans Korporatsiy xususiyatlar vujudga kelish, funksiyalari va belgilari. Rivojlanish ko’rsatkichkari………. 7-13 betlar 1.2.Transmilliy Korporatsiyalarning faoliyat turlari…….… 13-17 betlar IIBOB.TRANSMILLIYKORPORATSIYALARNINGJAHON IQTISDIYOTI GLOBALLASHUVIDAGI ISHTIROKI. 2.1.Transmilliy Korporatsiyalarning globallashuvi.……..…. 18-19 betlar 2.2.Transm Korporatsiy dunyo glaballashu jarayonida tutgan o’rni…………………………………………………. 19-23 betlar XULOSA …..………………………………….…………… 24-25 betlar FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……...………………… 26 bet 2 KIRISH Globallashuv -bu,siyosiy,vadiniy integratsiya va birlashish jarayonidir. Global lashuv - bu , iqtisodi y va munosabatlartizimiorqalibir- biribilanbogʻlanganmilliyiqtisodiyotlarmajmui sifatidatushuniladigan,jahoniqtisodiyotioʻzgartirishjarayonlarining oʻzigaxosxususiyatlaridanbiridir.Transmilliylashtirishvamintaqaviylashti rish asosidaiqtisodiyotningchambarchasbogʻliqligihisoblanadi.Shuasosiday agona jahontarmogʻi,,vauninginfratuzilmalari shakllanmoqda,koʻpasrlardavomidaxalqaromunosabatlarningasosiyxar akteri boʻlib kelgan i taʼsirinin g pasayis hi sodir boʻlmo qda. Globallashuvjarayonibudavlattomonidanshakllantirilganbozortizimlari evolyutsiyasining natijasidir. Iqtisodiyotninggloballashuvijahontaraqqiyotiningqonuniyatlaridanbiridir. Integrat siya bilan solishtirg anda turli mamlaka tlar iqtisodiyo tining oʻzaro bogʻliqliginingbeqiyosortishiiqtisodiymakonningshakllanishibilanbogʻli q boʻlib,undatarmoqtuzilishi,axborotvatexnologiyalaralmashinuvi,ishlab chiqaruvchikuchlarningjoylashuvigeografiyasidunyonihisobgaolganhol da belgilanadi.vaiqtisodiyyuksalishlarvapasayishlar sayyoraviy nisbatlarga ega boʻladi. Iqtisodiyotningtoborakuchayibborayotgangloballashuvikapitalhar akati koʻlamivasur’atlariningkeskinoshishi,oʻsishiga nisbatanxalqarosavdooʻsishiniortdaqoldirishi,realvaqtrejimidakechayu kunduzishlaydiganjahonmoliyabozorlariningpaydoboʻlishidaifodalanad i. Soʻnggioʻnyilliklardayaratilganaxborottizimlarimoliyaviykapitalningtez harakatqilishqobiliyatinibeqiyosdarajadaoshirdi,buhech boʻlmaganda barqaror iqtisodiy tizimlarni yoʻq qilish qobiliyatini oʻz ichiga oladi. 3 „Iqtisodiy lugʻat“da shunday deyilgan: "Iqtisodiyo tning globallash uvi murakkabvaqarama-qarshijarayondir.Birtomondan,budavlatlaroʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlikn i osonlashtir adi, mamlakatl arning insoniyatni ng ilgʻor yutuqlaridanfoydalanishiuchunsharoityaratadi,resurslarnitejashnitaʼminlaydi, jahon taraqqiyotini ragʻbatlantira di. Boshqa tomondan,g loballashuvs oqibatlargaolibkeladi:iqtisodiyotningperiferikmodelinibirlashtirish,"oltin milliard„gakirmaganmamlakatlartomonidanularningresurslariniyoʻqotish, kichikbiznesningvayronboʻlishi,raqobatningtarqalishi.globallashuvningzaif mamlak atlari, turmush darajasini ng pasayishi va boshqala r. Globalla shuv samarasinikoʻproqmamlakatlargayetkazishjahonhamjamiyatioldidaturgan vazifalardan biridir“. taʼkidlashicha,„1950-yildanboshlab,soʻnggioʻnyilliklarda hajmibutundunyoishlabchiqarishidananchatezoʻsibbormoqda“. Shunday qilib, 1950-2000-yillar uchun. „Jahon savdosi 20 barobar, ishlab chiqarish esa6barobar oshdi“. 1999-yilda "umumiy eksport jahon ishlab chiqarishining 26,4 % ni tashkil etdi, 1950-yildagi 8 %". Ammo globalla shuv nafaqat xalqaro savdoni, balki ishlab chiqari sh jarayonlarinibirmamlakatdanboshqasigaoʻtkazishbilanbirgakapitaleksportini hamoʻzichigaoladi.Qoidagakoʻra,ishlabchiqarishni yuqoriishhaqiboʻlgan(rivojlangan)mamlakatlardanishhaqipastboʻlgan (rivojlanayotgan)mamlakatlargaoʻtkazadilar.Burivojlanganmamlakatlarning postindus trial jamiyatga aylanganig a, rivojlanayo tgan mamlakatl ar esa olibkeladi.Shubilanbirga,xalqaroishlabchiqarishhamxorijiy mamlakatlardagi transmilliy korporatsiyalarga qarashli korxonalarda, ham mustaqil mahalliyishlabchiqaruvchilarbilantuzilganshartnomalarasosida(va boshqa qator mamlakatlarda maquiladora nomi bilan mashhur) amalga oshiriladi.1 Transm illiy korpora tsiya (TMK) — xorijiy aktivlar ga ega boʻlgan , operatsiyalariningkamida1/4qisminimamlakattashqarisida,oʻziroʻyxatga 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Globallashuv#Iqtisodiyot_2 4 olinganchetmamlakatdaamalgaoshiradigan yirik korporatsiya. Tashkiliy jihatdan boshkompaniyaasosiykapitaliningshoʼbakorxonalarkapitalidaqatnashu vi tamoyiligaasoslanadi.Jahoniqtisodiyotidagloballashuvjarayonlariningk uchayib borishidatransmilliykorporatsiyalarmuhimo’rintutadi,ya’niaynantransm illiy korporatsiyalargloballashuvjarayonlariniharakatgakeltiruvchikuchsifati da qaraladi.Chunki,transmilliykorporatsiyalarfiliallariningdunyomamlakatl ari bo’ylab tarqalishi , mazkur mamlaka tlar iqtisodiyo tida ishlab chiqaris hni rivojlanishigahamdaeksporthajminingoshishigaolibkeladi.Eksport- import operatsiyalariningrivojlanishiesa,o’znavbatidamamlakatlariqtisodiyotini ng ochiqligini ta’minlaydi. Transmilliy korporatsiy alarda kapitalinin g harakati, odatda,korporatsiyajoylashgandavlatdabo’layotganjarayonlardanmust aqil ravishdasodirbo’ladi.Jahoniqtisodiyotidatransmilliykorporatsiyalaryirik investitsiyavayuqorimalakalimutaxasislarnitalabqiluvchiyuqoritexnolog iyali, ilmtalabsohalargakiribboradi.Ushbusohalarnitransmilliykorporatsiyalar tomonidan monopoliya qilish tendentsiyasi ro’y bermoqda. Transmil liy korporats iyalar o’rtasida gi birlashish va qo’shib olishlar kompaniyalarningmehnat,ilmiy- texnikvamoliyaviyresurslarinibirlashtirish hisobigaraqobatafzalliklarigaerishishgayo’naltirilgan.Shuningdek,ishla b chiqarishnikengaytirishhisobigaiqtisodiysamaragaerishish,yangibozorl arga kirish,ishlabchiqarishnidiversifikatsiyalash,yangiaktivlardanfoydalanish va boshqalargaegabo’lishimkoniyatiyuzagakeladi.Shuningdek,transmilliy korporatsiyalaro’rtasidagibirlashishvaqo’shibolishlar jarayoni jahon iqtisodiyoti hamdamilliyiqtisodiyotlarrivojlanishigata’siretuvchimuhimomilbo’lib hisoblanadi.Buholato’znavbatidatransmilliykorporatsiyalarningbarqaro r faoliyatko’rsatishigahamta’sirko’rsatadi.Transmilliykorporatsiyalarxalqa ro moliyamunosabatlaririvojlanishidamuhimo’rinegallaydi.Chunki,aynan transmilliykorporatsiyalarningfaoliyatiorqalibutundunyobo’ylabinvestit siyalar oqimi harakat qiladi. 5 Transmilliykorporatsiyalartomonidanmamlakatiqtisodiyotigakiritil gan investitsiyalarmilliyiqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Xususan,mamlakatimiziqtisodiyotigahamkeyingiyillardadunyodagietak chi transmilliykorporatsiyalartomonidaninvestitsiyalarjalbetilmoqda.Bund ay transmilliykorporatsiyalarjumlasiga,Coca Cola, Jeneral Motors, Mitsui, Hyundai, Nestle,Samsungvaboshqalarnikiritishimizmumkin.Transmilliykorporats iyalar tomonida n mamlakatl ar milliy iqtisodiyoti ga kiritilayotg an investitsiy alar natijasidamazkurmamlakatningjahonxo’jaligibilanaloqalaririvojlanibbor adi. Buholatesa,xalqaromoliyamunosabatlaririvojlanishigaijobiyta’sirko’rsata di. Chunki,transmilliykorporatsiyalarbirvaqtningo’zida,xalqaroinvestitsiya munosabatlari, eksport- importoperatsiyalari,xalqarovalyutamunosabatlari, xalqarolizingmunosabatlarihamdaxalqaromoliyabozorlaridagioperatsiy alar rivojlani shiga o’zining ta’sirini o’tkazadi. Hozirgi kunda Transmi lliy korporatsiyalarO’zbekistondaishboshlashlarinisababidavlatmizpaxtasit ufayli vashunigdekjudaarzonishchikuchi,harakatchanlik,mehnatgayo‘naltirilg an mentalitet, amaliy intizom hisoblanadi.2 2 file:///C:/Users/User/Downloads/Kidirbaev+Atabek+Majit+O'g'li%20(1).pdf 6 I BOB. TRANSMILLIY KORPORATSIYALARNING MOHIYATI VA SHAKLLANISHI 1.1. Transmilliy Korporatsiyalarning xususiyatlari, vujudga kelish, funksiyalari va belgilari. Rivojlanish ko’rsatkichkari Zamonaviyjahoniqtisodiyotijadaldavometayotgantransmilliylashuv jarayonibilantavsiflanadi.Transmilliykorporatsiyalar(TMK)bujarayonning asosiyharakatlantiruvchikuchihisoblanadi.Ularboshkompaniyavaxorijiy filiallardantashkiltopganxo'jalikbirlashmalari.Boshjamiyatbirlashmatarki biga kiruvchi korxonalar faoliyatini ularning kapitalidagi ulushlariga (ishtirokiga) egalik qilishorqali nazorat qiladi. TMKlarning xorijiy filiallarida bosh kompaniya boshqa davlatrezidentiningulushiodatdaaktsiyalarning10%danortig'iniyokiularn ing ekvival entini tashkil qiladi. XX-XXI asrlar oxirida. TMKlar treyder lar (savdogarlar),investorlar,distribyutorlarbo'lgantashqiiqtisodiyfaoliyatni ng (xalqaroiqtisodiyoperatsiyalar)misliko'rilmaganko'lamimavjud.zamona viy texnologiyalarvaxalqaromehnatmigratsiyasiningstimulyatorlari.Ularas osan dinamikavatuzilmani,tovarvaxizmatlarningjahonbozoridagiraqobatbar doshlik darajasini,shuningdekkapitalningxalqaroharakativatexnologiya(bilim) transferinibelgilaydi.TMKlarishlabchiqarishnibaynalmilallashtirishdayet akchi rolo‘ynaydi,turlimamlakatlarkorxonalario‘rtasidagiishlabchiqarishaloqa larini kengaytirishvachuqurlashtirishningtoborakengtarqalganjarayoni.Ilmiy va publitsistikadabiyotlardatransmilliykorporatsiyalarnibaholashdaikkitaa n'ana rivojlangan. Ulardan biri zamonaviy iqtisodiyotsa maradorligi TMKlarningkonstruktivroligaqaratilganvapozitivistikiqtisodiynazariyaga mos keladi.Ikkinchisiesakeskintanqidiy,oshkora,yirikxalqarokorporatsiyalar faoliya tining salbiy ijtimoiy tomonl ariga urg‘u beradi. U o'tgan asrda gi imperializmnazariyasistereotiplarivazamonaviyantiglobalizmta'siriniaks ettiradi.TMKlarmavzusivaularningjahoniqtisodiyotidagiroliiqtisodiy globallashuvmuammosigabag'ishlanganko'plabmonografiyalardamuh okama 7 qilinadi,chunkiTMKlarningshakllanishivao'sishiiqtisodiyotningxalqarolashuvi vajahonbozoriningrivojlanishinatijasidir.Realtajribavatendentsiyalar biryoqlam alikni bartaraf etish va TMKlarnin g zamonavi yijtimoiyiq rivojlanishdagirolinibaholashdayanadamuvozanatliyondashuvniishlabchiqish zarurliginitaqozoetmoqda.Bundayyondashuvkapitalningtransmilliylashuvi, asosan,ijtimoiyiqtisodiytaraqqiyotnitezlashtiruvchitabiiyjarayonekanliginitan olishnio‘zichigaoladi.Uyangitexnologiyalarni,ishlabchiqarishnitashkiletish shakllarini,boshqaruvvamarketingnikengyoyish,mehnatvatabiiyresurslarni muomalagakiritishvaulardansamaralifoydalanishgajalbetish,tranzaksiya xarajatlarinikamaytirish,shuorqaliyirikxalqaroloyihalarniamalgaoshirishga ko‘maklashadi.Bozoriqtisodiyotisharoitidakapitalnitransmilliylashtirishdan boshqamuqobilyo'q.TMKfaoliyatinikengaytirish va takomillashtirishdan barcha davlatlar,shujumladanRossiyahammanfaatdor.Ushbukursishimningmaqsadi transmilliy korporatsiyalar va ularning jahon iqtisodiyotidagi rolini tahlil qilishdir. Transmilliy korporatsiya (TMK) — xorijiyaktivla rgaegaboʻlg operatsiyalariningkamida1/4qisminimamlakattashqarisida,oʻziroʻyxatga olinganchetmamlakatdaamalgaoshiradigan yirik korporatsiya. Tashkiliy jihatdan boshkompaniyaasosiykapitaliningshoʻʼbakorxonalarkapitalidaqatnashuvi tamoyiliga asoslanadi. TMK ishlab chiqarish.ni uzluksiz oʻstirish hamda integratsiyalashuv siyosati, firma, kompaniyalarning bir maqsadni koʻzlab qoʻshilishi(qoʻshilish, sotib olish, moliyaishlab chiqarish. guruhlarni tashkil qilish) hisobig a paydo boʻladi. Ixtisosla shuviga koʻra, sanoat, xizmat koʻrsati sh, savdo-sotiq, bank, sugʻurta va boshqa tarmoqdarda faoliyat olib boradi.3 TMKningzamonaviykonseptsiyalarifirmaningtovarlarvaxizmatlarishlab chiqarishvasotishnitashkiletishkorxonasisifatidaginazariyasigaasoslanadi. Aksariy at xalqaro kompan iyalar o'z faoliyati ni milliy bozorlar ga xizmat ko'rsatishdanboshlagan.So‘ngrao‘zmamlakatiningqiyosiyvao‘zkorxonasining raqobatdoshustunliklaridanfoydalanib,xalqarobozorlardagifaoliyatko‘lamini3 https://uz.wikipedia.org/wiki/Transmilliy_korporatsiya# 8 kengaytirib,mahsulotnixorijgaeksportqilishyokiqabulqiluvchimamlakatl arda ishlabchiqarishnitashkiletishmaqsadidaxorijiyinvestitsiyalarnijalbqilish di. QaydetishasosiyxususiyatTMKlar-to'g'ridan- to'g'riinvestitsiyalarasosida tovarlarvaxizmatlarniishlabchiqarishvasotishuchunxorijiyfiliallarning mavjudligi,transmilliykorporatsiyalartadqiqotchilarito'g'ridan- to'g'rixorijiy investitsiyalarningbirqatormodellariniishlabchiqdilar.Amerikalikiqtisod chi J.GelbreytTMKlarningkelibchiqishinitexnologiksabablarbilanasoslabber di. Uningfikricha,xalqarokompaniyalarningxorijiyfiliallarinitashkiletishko'p jihatdan qabul qiluvchi mamlakatl ar korxonalari ning tovarvaxiz matlarni taqsimlash tizimini (tarmog'ini) talab qiladigan murakkab zamonaviy mahsulotlarni cheteldasotishvaulargaxizmatko'rsatishzaruratibilanbog'liq.Bustrategiy a TMKlargajahonbozoridagiulushinioshirishimkoniniberadi.Monopolistik (yagona)afzalliklarmodeliamerikalikS.Xaymertomonidanishlabchiqilgan , keyinchalikCh.P.Kindlbergervaboshqalartomonidanishlabchiqilgan.boz or, mahalliyboshqaruvbilankengaloqagaegavakattatranzaksiyaxarajatlarin italab qilmaydi,yaʼni.xorijiyinvestorganisbatantranzaksiyaxarajatlari.Chetelfir masi uchun monopoli ya afzalliklar i mahalliy firmalar tomonida n ishlab chiqarilmaydiganoriginalmahsulotlardanfoydalanishorqaliyuzagakelishi mumki n; mukam mal texnolo giya mavjudli gi; "miqyos effekti", bu katta miqdordagifoydaolish imkonini beradi; qabul qiluvchi davlatda xorijiy investorlar uchunqulaydavlattomonidantartibgasolishvaboshqalar.Mahsulotningh ayot aylanishimodeliamerikalikiqtisodchiR.Vernontomonidankompaniyanin go'sish nazariyasiasosidaishlabchiqilgan.Ushbumodelgako'ra,harqandaymahs ulot hayotiytsikliningto'rtbosqichidano'tadi.Ichkibozordasotishningpasayish idan chiqishyo‘lixorijgaeksport qilish yoki ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishdan iborat bo‘lib,bumahsulotninghayotaylanishiniuzaytiradi.Shubilanbirga,bozorn ing o'sishivato'yinishibosqichlaridaishlabchiqarishvasotishxarajatlariodatd a 9 pasayadi,buesamahsulotnarxinipasaytirishgavanatijadaeksportnikenga ytirish va mahsulot hajmini oshirish imkoniyatlarini oshirishga imkon beradi chet elda.4 Baynalminallashtirishjarayoniningasosiy komponеnti va globallashtirishning muhimmanbalaridanbiritransmilliylashtirishhisoblanadi.Uningdoirasida mamlakatningishlabchiqarishi,istе'moli,eksporti,importivadaromadlarin ing ulushimazkurdavlatchеgarasidantashqaridagixalqaromarkazlargabog’li q.Buеrdaengеtakchikuchsifatidabirvaqtdao’zihambaynalminallashtirish ningeng asosiy harakatla ntiruvchi kuchi hamda natijasi hisoblan gan transmil liy kompaniyalarishtiroketadilar.Shundayqilib,zamonaviyglobaliqtisodiyot da asosiyharakatlanuvchishaxsbo’lgandavlatlarbilanbirqatordaundatrans milliy korporatsiyalarhamjudakatta rol o’ynaydi. Trans old qo’shimchasi o’z nomi bilan– TMKmilliychеgaralardantashqaridatovarvaxizmatlarniishlab chiqaradilar va sotadilar;ularg’oyalarni,didlarni,standartvatеxnologiyalarnibutundunyo bo’ylabtarqatadilar;ularo’zopеratsiyalariniglobalmiqyosdarеjalashtiradi lar, bundao’zmilliyxaraktеrlarini saqlab qoladilar. Transmilliy kompaniyalar dеganda ko’pincha,o’zishlabchiqarishaktivlarinibirdanortiqmamlakatdanazoratqi la oladigankompaniyalartushuniladi.Asosmamlakatlardagiboshkompaniy alar qabul qiluvchi mamlaka tlardagi sho’'ba kompani yalar va filiallarn i invеstitsiyalaganholdaxorijiyaktivlargaegabo’ladilar.Invеstirlashtirishnin g bundayturiboshqaruvvanazorathuquqiniinobatgaoladivato’g’rixorijiy invеstitsiyalarsifatidako’ribchiqiladi.Bungaqarama- qarshiravishdaportfеlli invеstitsiyalarnazorathuquqinibеrmaydi,ularodatda,daromadolishmaqs adida pulbozorlarivositalarinivaxorijiyqimmatliqog’ozlarnixaridqilishninazarda tutadi.Kompaniyaagarfaqatginaxorijdasavdoqilsayokixorijiyfirmalarning hamkorlarisifatidaishtiroketsaTMKhisoblanmaydi.KompaniyauchunTMK maqomini olishning bir nеcha yo’llari mavjud. Masalan, agar: 1) kompaniya xorijda bir nеcha affilyat yoki filiallarga ega bo’lsa; 2) ular dunyoning ko’pgina mamlakatlarida faoliyat yuritadilar;4 file:///C:/Users/User/Downloads/Telegram%20Desktop/file.pdf 10 3)xorijdaolingandaromadlarulushiyokiboshqadaromadlarbarcha daromadlarga nisbatan yuqori bo’lsa; 4) bo uning ishchila ri, aktsion еrlari va mеnеjе rlari ko’pgin a turli mamlakatlardan bo’lishi kеrak; 5)uningxorijiyopеratsiyalari–bunafaqatsavdo,shuningdеkishlab chiqarish, tadqiqotlar, ishlanmalar ham bo’lishi mumkin. Bundantashqari, xalqaro kompaniyalar statistikasi ko’pgina murakkabliklarga duchkеladi.Xususiyfirmasifatida ular o’z faoliyatlari haqida axborotlarni zo’rg’a bеradil ar, buning ustiga axborotl arning bir qismi bеrkitila di. Xalqar o korporatsiyalarningizohidahamfarqlarmavjud.Ularodatda,kamidaikki mamlakatdagi aktivlar ustidannazoratqilishh uquqigaegafirmasifat aniqlanadi.Boshqamualliflaresaxorijiyishlabchiqarishhajmikabikritеriyan ing ahamiyatinita'kidlaydilar.Shunarsaaniqki,TMKnibirxildaaniqlashjudakatt a. Glaballash uv sharoitida transmilliy korparatsiy alar murakkabli klarni o’zida mujassamlashtirgan,chunkitransmilliykorporatsiyalarningtashkiliytuzil masi xalqaroiqtisodiymunosabatlardagio’zgarishlargamoslashganholdadoimi y ravishdao’zgaribturadi.TMKlarbo’yichaBMTkomissiyasio’zvaqtida transmilliy kompaniyalarga quyidagicha ta'rif bеrgan: Bu kompaniyalar: -yuridikshaklivafaoliyatdoirasidanqat'iynazarikkiyokiundanortiq mamlakat birligini o’z ichiga oladi; -biryokiundanortiqrahbarlikmarkazlariorqaliumumiystratеgiyani amalgaoshirishvakеlishilgansiyosatyuritishimkoninibеruvchiqarorlarqab ul qilish tizimi doirasida opеratsiyalarda o’zib kеtuvchi; -alohida birliklari bir-biri bilan mulk orqali yoki ulardan biri yoki bir nеchtasi boshqas ining faoliyatig a, xususan, bilimlarni rusurslar ni va boshqasi bilan majburiyatlarni bo’lishish kabi qandaydir boshqacha tarzda o’zaro bog’langan; Xalqaro korporatsiyalarning ikki ko’rinishi farqlanadi : 11 1. Transmilliykorporatsiyalar (TMK)–kapitalbo’yichamilliy(bosh kompaniyabirmamlakatgatеgishlibo’ladi)vafaoliyatdoirasibo’yichaxalqa ro (invеstitsiyalar dunyoning ko’pgina mamlakatlarida amalga oshiriladi). 2. Multimilliykorporatsiyalar (MMK)–kapitalbo’yichaham,faoliyat doirasibo’yichahamxalqarobo’lgankompaniyalar(boshkompaniyakapita libir nеchamamlakatlarkapitaligatеgishli,invеstitsiyalarhamdunyobo’ylabam alga oshiriladi).Zamonaviyxalqarokorporatsiyalarеtakchilariningko’pchiligiT MK shakligaega,modomiki,zamonaviysharoitlardabufarqsеkin- astayo’qolib borayotganbo’lsada.AQShvaboshqako’pginamamlakatlardatransmilliy korporatsiyalaratamasidanko’ra,multimilliyatamasini ishlatishni afzal ko’radilar, haqiqatdaesamulkvanazoratmultimilliyhisoblanmaydi.Odatda,firmao’z opеratsiyalarinimilliychеgaralarorqaliyagonamamlakatbazasidaamalga oshiradi . Ko’p multimilli y korporats iyalar etnomark aziy bo’lib, o’z shtab- kvartiralarijoylashganmamlakatgamo’ljallanganvaularningxorijda joylashganfiliallarga,ilmiy- tadqiqotbo’limlarigako’rsatmalariasosanshuеrdan bеriladi.BuningustigaMMKlarningunchalikkattabo’lmagan,lеkino’suvchi qismianiqbirdavlatgabog’liqbo’lmagangеomarkaziybo’libbormoqda.Tur li mamlakatlarningTMKlariorasidastratеgikal'yanslaraniqbirmamlakatlar bilan TMKlaruyushmalarimasalalarinimurakkablashtiradi.Bual'yanslarmahsu lotlarni bo’lish(productionsharing), qo’shma tadqiqotlar, tarmoq kеlishuvlari va boshqalar haqidagikеlishuvlarshakllariniqabulqilishimumkin.Nihoyat,qabulqiluvc hi mamlakatlarTMKlarni ularning talablariga mos kеluvchi faoliyatga majbur qilishi mumkin.Masalan,TMKlarba'zanqo’shmakorxonalar(qK)bilanmahalliy firmalarningtashkiliyshaklidamamlakatgasingibkеtishimumkin.Ikkiyoki undanortiqfirmalarnio’z ichiga oluvchi bunga o’xshash qK lar Sharqiy Еvropa va rivojlanayotganmamlakatlaruchunxaraktеrlidir.Shundayqilib,“Transmill iy korporatsiya”atamasiasosmamlakatko’pginaxalqarokompaniyalaruchu njuda muhimliginidavomettirishilozimliginihaqidagifaktnianiqaksettiradi.Buni ng ustigagеomarkaziyfirmalar,stratеgikalyanslarvaqo’shmakorxonalarnin g 12 mavjudligikorporatsiyalarningmilliylikahamiyatiningdarajasibilanbir- biridan farqqilishininamoyishqiladi.Zamonaviymilliyiqtisodiytizimningvajahon iqtisodiyotiningmuhimxususiyatibo’lib,xo’jalikfaoliyatiningturlisohalarid a ishlabchiqarishvakapitalto’planishiningjadallashgano’sishihisoblanadi. Zamonaviykorporatsiyalarshubhasiz,mamlakatdavajahondayirikiqtisod iyva moliyaviymarkazgaaylanishimumkin.Ularningmilliyvajahoniqtisodiyotig a o’shadiganqhissasiyangiiqtisodiyhududnitashkiltopishida,milliyvajahon moliyabozorlarinirivojlanishdamuhimahamiyatgaega.Yirik korporatsiyalarning sotishhajmidunyoningko’plabmamlakatlariYaIMhajmidanoshibketadi. DunyodagiikkiyuztayiriktransmilliykompaniyalarningumumiyGlaballas huv sharoitidatransmilliykorparatsiyalarsotishhajmiAQSh,Yaponiya,German iya, Frantsiya,BuyukBritaniya,Italiya,XRR,Braziliya,Kanada,Ispaniyadantash qari barcha mamlak atlarnin YaIM hajmida n ortiqdir. Oxirgi 25-yilda ushbu ko’rsatkichmazkurtuzilmalaruchunishchilarsoni14,4foizgaoshganiholda deyarli4martako’paygan.Ma’lumki,TMKlarzamonaviyjahonxo’jaligining muhimishtirokchilarigaaylanibbormoqda.Sanoatirivojlangandavlatlaru chun aynanTMKlariningxorijdagifaoliyatiularningtashqiiqtisodiyaloqalarining harakterinibelgilabberadi.Budavlatlareksportidamilliykompaniyalarnin g o’zlarinixorijdagiZliallarigatovaretkazibberishlarivaxizmatko’rsatishlarin ing ulushikattadir.Hozirgidavrdakorporatsiyalarningtransmilliylashuvjaray oni kuchayibbormoqda.Mohiyatigako’ra,korporatsiyalarningxorijdagimahs ulotva xizmatlarishlabchiqarishjarayonidagiishtirokitransmilliylashishdarajasi ni ifodalaydi.5 1.2. Transmilliy Korporatsiyalarning faoliyat turlari TMKlar ko'pincha 3 katta guruhga bo'linadi: - Gorizontal ravishdabirlashtirilganTMK-birxilyokio'xshashtovarlarni ishlab chiqaradigan turli mamlakatlarda joylashgan bo’linmalar; 5 file:///C:/Users/User/Downloads/Telegram%20Desktop/file%20(2).pdf 13 - Vertikal ravishd a birlasht irilgan TMKlar - boshqa mamla katlard o'z bolimlarigayetkazibberiladiganmahsulotlarniishlabchigaradigan,mal umbir manlakada bo’limnalarini boshqarish. - Alohida TMK-vertikalyokigonizontaltarzdabirlashirilmaganturli mamlakatlarda joylashgan bolinmalarni boshqaradi. TMK turlari: Shu o'rinda turli maqomdagi bolinmalar ham mavjud: Asosiykompaniya -ulamnio'zmablag’larihisobigayaratadivamahalliy tadbirkorommaviykompaniyanimilliyyuridikshaxssifatida ro'yxatdan o'tkazadi. Bumamlakatdakengqamrovlifaoliyatolibborishvauningtashqiiqtisodiy aloqalaridaishtiroketishimkoniyatiniberadi.Asosiykompaniyaningfilialini boshqarish(muhimqarorlar,kapitalniboshqarishvaboshqalar),uningmilli y faoliyati shtab-kvartiraga ulkan imkoniyatlar beradi. 14 Sho'bakorxonasi -bushaxsiybalansgaegabolganywidikshaxs.Asosiy va yordamchifirmalarkompaniyamanfaatlarigamosbitimlartuzadilar.Vaus hbu korxonadanolingandaromadsuniyravishdashtab- kvartiradato'planadi.Shunday qilib,kapitaldaishtiroketishmuammosihalqilinadivashubilanbirgaasosiy kompaniya ta'minlanadi. Assotsiatsiyakompaniyalari -busherikning10-50%aksiyalatigaegalik qiluмchiboshkompaniyaganisbatancheteldayaratadiganfiliallar.Bufiliall arva sho'bakorxonalargaqaragandaanchakam,shuninguchunshtab- kvartiralar assotsiatsiyani bunday katta nazoratga ega bo'lolmaydi. Taqdimetilganroyxatdanko'vinibturibdiki,korporatsiyaasostariishtirok etish tizimida yotadi. So’nggipaylardatransmilliykorporatsiyalarеarkibidakengqamorovli strategiyaniamalgaoshirishbilanbog'liqo'zgarishlaryuzbermoqda,uning mazmunixalqaro kontsern boshqaruvini markazlashtirish va mintaqaviy boshqaruv tuzilmalariningrolinisezilarlidarajadaoshirishdaniborat.Ushbusiyosatal oqava axborotlashtirishsohasidagitexnologiyalarningrivojlanishi,milliyvaxalga ro ma’lumo tlar banklann ing rivojlanis hi tufayli mumkin bo'ldi. TMKlarn ing mintaqaviy boshqaruv tizimlari uchta asosiy turga bo’linadi: •tegishlimintaqadagikonsernfaoliyatinigbarchaturlariuchunmas’ul bo’lgan asosiy mintaqa viy bo'limla r. Ularga tegishli mintaqa dagi barcha filiallarningfaoliyatinimuvofiqlashtirishvanazoratqilishhuquqlariberilgan (masalan,AmerikaningGeneralMotorskonsermniningOsiyovaOkeaniya mintaqala rida filiallar faoliyatini muvofiqlas htirsh bo'yicha mintaqavi y vakolatxonasi Singapurda joylashgan); •ishlabchiqarilayotganmahsulotningharakatibilanbog'liqholdakorxonala r faoliyatinimuvofiqlashtiruvchimintaqaviyishlabchiqarishbo'limlari,ya'ni, tegishliishlabchiqarishzanjiribilan.Bundaybolimlartegishlikorxonalarnin g samaraliishlashinita'mimlashuchunjavobgardirvaishlabchiqarishningsa marali turlarini,yangimodellarihamdamahsulotlariniishlabchiqarishgayo'naltiril gan 15 (masalan,90-yillarningboshlaridaHewlett- Packardtransmilliykorporatsiyasishu sabablio'zishlabchiqarishbolimlariniboshqajoygako'chirganAQShdan Yevropaga bir qator yetakchi mahsulotlar uchun); •TMKlarninganiqfaoliyatlarinita'minlaydiganmintaqaviyfunktsional bolimlar:sotish,yetkazibberish,ulargatovarlarnisotgandanso'ngmijozlar ga xizmat ko'rsatish, ilmiy-tadqiqot ishlari (ilmiy-tadqiqot ishlari) va boshqalar. Hozirgi vaqtda transmilliy korporatsiyalarni 3 turga bo’lish odat tusiga kirgan: xalqaro, ko’p millatli va global . Xalqarotransmilliykorporatsiya (TMK)larningdastlabki,engsodda shakliniifodalaydi.Ularxorijiyaktivlargaegabo'lganmilliykompaniyalardir. Cheteldatashkiletilganbundaykompaniyalrningfiliallariqonuniymustaqill ikka egaemasvatashqibozorlarmilliybozorningdavomisifatidaqaraladi.Shunin g uchunbundaykorporatsiyalarboshqaruvqarorlarinimarkazlashtirishvabo sh kompaniyatomonidanfilialarfaoliyatininazoratqilishningjudayuqoridaraj asiga ega.6 Ko'pmillatliTMK larbirgatordavlatlamingmilliykompaniyalarinisanoat, ilmiy va texnik asosda birlashti rgan xalqaro korpora tsiyalard Bunda y korxonalarningfiliallariodatdaavtonombo’lib,tashqibozorlarichkibozorla rga nisbatan teng qiymatga yoki ustuvorlikka ega. GlobalTMK bu1980va1990yillardapaydobo’lgan kompaniyalar va turli mamlakatlardaamalgaoshiriladiganiqtisodiyfaoliyatinibirlashtirishasosi da yaratilgan.UshbuTMKlarbutundunyofaoliyadoirasibo’lganmarkazlashma gan sho’ba korxonalarining birlashmasdir. Bunday TMKlarning asosiy xususiyatlaridan biri bu global moliyaviy-iqtisodiy strategiyani amalga oshirishdir.7 BugungikundaengyirikvadunyodamashxurTransmilliykorporatsiyalarga misollar: 6 Гороховская, О.А. Современные тенденции развития ТНК в мировой экономике. Потенциальные стратегические изменения в политике ТНК / О.А.Гороховская.-М.:Гардарики, 2014. 7 https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/transmilliy-korporatsiyalarning- mohiyati-va 16 ● ● ● ● ● ● ● A p p l e M i Transmilliykorporatsiyalarningshakllanishivarivojlanishigabirqator omillar ta'sir qiladi: •IqtisodiySharoit:Mamlakatlarningiqtisodiyo'sishi,investitsiyamuhitiva savdo siyosati TK'larning faoliyatiga ta'sir qiladi. •TexnologikRivojlanish:YangitexnologiyalarTK'larningglobalmiqyosda samarali ishlashini ta'minlaydi. • SiyosiyBarqarorlik:Mamlakatlardasiyosiybarqarorlikvaqonuniy asoslarningmavjudligiTK'larningmuvaffaqiyatlifaoliyatyuritishidamuhim ahamiyatga ega. •IjtimoiyVaEkologikMasalalar:TK'larijtimoiymas'uliyatnihisobgaolib, ekologik barqarorlikni ta'minlashga intilishlari kerak. Transmilliykorporatsiyalarzamonaviyiqtisodiyotningajralmasqismi bo'lib, ularglobalsavdovainvestitsiyalarnirag'batlantirishdamuhimrolo'ynaydi. Ularningshakllanishivarivojlanishiiqtisodiy,texnologikvasiyosiyomillarg a bog'liq.TK'larijtimoiymas'uliyatnihisobga olib, barqaror rivojlanishga intilishlari zarur, bu esa ularning muvaffaqiyatini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. 8Пашин,С.Т.Функционированиетранснациональныхкомпаний:Орг.- экон.обеспечение/С.Т.Пашин.- М.:Экономика,2013Гороховская,О.А.СовременныетенденцииразвитияТНКвмир овойэкономике.ПотенциальныестратегическиеизменениявполитикеТНК/ О.А.Гороховская.-М.: Гардарики, 2014. 17 II BOB. TRANSMILLIY KORPORATSIYALARNING JAHON IQTISDIYOTI GLOBALLASHUVIDAGI ISHTIROKI. 2.1. Transmilliy Korporatsiyalarning globallashuvi Zamonaviysharoitdaxalqarolashtirishningasosiyharakatlantiruvchikuchi kompaniy a va xori jiy filiallardan iborat yirik iqti sod birlashm alar bo'lganTransmilliykorporatiyalar(TMK)hisoblanadi. Xalqaro maydon dagi ko'p lab voqealarTMKlar bila n bog'liq bo'lib, ularn ing siyos ati bila n shartlanganyokiulartomonidanboshlangan.TMKlarjahonsiyosatidafaol ishtirok etadilar va davlatlararo munosabatl argata‘sirko siyosatiniiqtisodlashtirishyangitizimningasosiyparametrlaridanbirigaaylanib borm oqda. Ularnin g faoliyati iqtisod iyot va siyosatning globall ashuv jarayonl arini chuqurlashtir adi. Globall ashuv, o'z navbatida,TMKl arning mavqeinimustahkamlaydi,ularningmamlakatlarningsiyosiyrejimlarigata'sir qilishningyanada samaraliusullarinishakllantiradivaular faoliyatiningsiyosiy maydoninikengaytiradi. Hozirgikun da transmilliy korporatsi yalar (TMK) jaho n siyosatini ng shakllani shigao'z ta'sirinikuchaytirmoqda. Ularningxalqaro munosabatlardagi no da subyektlarisifatidagi maq omi ular ga ilgarimilliy davlatlarn ing vako latig taalluqli bo'lg an jahonsiyosatinin g eng muhim masa lalari va muammolarinihalqilishdafaolishtiroketish imkoniniberadi.TMKlarmilliy iqtisodiyotgahomiylikqiladi,qarzberadivasarmoyakiritadi,ayrimhollarda esaunibevositaboshqaradi.Transmilliykorporatsiyalarbank,savdo,sanoatva tran spor firmalarinin g yirikbirlashmalari bo'li b, ularni ng faoliyati o'z mamlakatl aridan ancha uzoqd a bo'lib, ulargaishla b chiqarish, marketing, tovarlarnisotibolishvaxizmatlarko'rsatishsohalaridaqulaypozitsiyalarni taqdimetadi. Xalqaro munosab atlar tizimida iqtisodiy aloqalar eng muhimi hisoblana di. 18 Davlatning iqtisodiy holati esa unin g rivojlanish dara jasin ko`rsatib ber uvc eng muhimomildir.Zero,iqtisodiyotdad avlat ishtirokini strat egik asosl anga darajada qisqartirish,xususiymulkniyanadarivojlantirishvau ni himoyaqilishgadoirkompleksmasalalarnihaletish - hukumat,davlat boshqaruvi organlarivabarchadarajadagihokimliklaruchunengmuhimustuvorvazifa sifatida belgilanadi.9 2.2.Transmilliy Korporatsiyalarning dunyo glaballashuv jarayonida tutgan o’rni Ma'lumki,TMKlaro'zfaoliyatinikengaytinishorqalijahonbozoridayangi shakllarnio'zlashtiradi.BushakllarTMKlargaa'zobo'lmaganfirmalarbilan aloqalaro'rnatish,shartnomalarimzolashmunosabatlaribilanamalgaoshir iladi EndibundayfinnalarTMKlamingodatdagiiqtisodiyvariantlarigatanlashlari mumkin bo'ladi: - - - - litsenziyalash; franchayzing; Boshqariladigan kontraktlar; texnik va marketing xizmatlarga e'tibor qaratish, korxonalar o'rtasida aloqalar o' rnatish; - qo'shmakorxonatashkiletishbo'yichakelishuvlarvaalohidaamalga oshiriladigan operatsiyalardagi cheklovga rioya qilish. Litsenziya bitimiyuridikshartnomabo'lib,litsenziyaegasio'zigategishli hudud da bemolol faoliyat yuritish imikoniy atiga ega bo'ladi. Litsenz iya munosabatlarisoddalashtirilganbo'lib,buhujjatichkifirmashartnomasida gikabi, tashqi texnologik yo'nalishlarda ham to'la-to'kis kuchga ega hisoblanadi. Franchayzing bulitsenziyaviybitim,davomiylikasosidagimuddatgaega. U ishlabchiqaruvchiningo'zmahsulotinibiron- birfinmayokikorxonagasotish9 https://innovativepublication.uz/index.php/jelsi/article/view/1549/1359 19 huquqiniberishivamahsulotnisotishhuquqigaegabo'lgansavdofirmasiyo ki korxonasi. Franchayzing biznesni tashkil etish va amalga oshirish usuli sifatida 1990- yillaroxiridako'plabrivojlanganvarivojlanayotganTMKlarningbu shakli boshqaruv va marketing xizmatlariga e’tiborni kuchaytirishni talab etgan. O’zo’rnidaTMKlarharakatmingjahonxo'jaligivaxalqaroigisodiy munosabatlardahamijobiy,hamsalbiyta'sirlarimavjud.Buboradamutaxas sislar quyidagicha fikrlaydilar: 1.Davlatningsiyosiy-iqtisodiymunosabatigaTMKlaro'zfaoliyatibilan zid yuradi; 2.Davlat qonunlari buzuladi, qo'1 kuchi transfert er bahosin i nomutanosiblashtiradi.QatormamlakatlardatashkiletilganTMK lar sho'bakompaniyalarimiliyqonunchiliklarnipisandetmaydi,aksin cha mamlakat ichidagi soliq muammolariga ham salbiy ta'sir ko’rsatadi; 3.Rivojlan ayotgan mamlakatl arda monopolist ik baho joriy etadi, diktaturaga xos sharoit vujudga keltiradi. Erkin iqtisodiy zonalar (hududlar) Erkiniqtisodiyhududlartashkilqilishdaikkita konseptualyondoshish qo'llaniladi: hududiy; funksional. Birinchiholatdahududdagibarcharezidentkorxonalarxo'jalikfaoliyatida imtiyozl ardan foydalan adilar. Erkin iqtisodiy hududlar ning eng oddiy ko'rinishlaridanbirierkinbojxona(bojsiz)hududlarihisoblanadi.Buhududl ar erkinsavdohududlarikabibirinchiavlodhududlarigakiradi.UlarXVII- XVIII asrlardanbuyonmavjud.Bundayhududlarniko'pinchabondomborlariyok ierkin bojxonahududlaridebataladiErkinbojxonahududlaritovarolibkirishvaoli b chigishdabojdanozodqilinadi.Ularko'plabmamlakatlardamavjud.Erkins avdo hududlarihamdunyodakengtarqalgan.ErkinsavdohududlariAQSHdaeng ko'p rivojtopgan.Ularnitashkilqilish1934- yildagimaxsusqonundanazardatutilgan. 20 Uningmaqsadisavdonirag'batlantirish,savdooperatsiyalarinitezlashtiris h,savdo xarajatlarinikamaytirishdaniborat.Oddiyerkinsavdohududlariqatorigayi rik xalqaroaeroporardagimassus“Dyutifri”magazinlarinikiritishmumkin.Rej im nuqtainazaridanulardavlatchegaralaridantashqaridadebhisoblanadi.Er kin savdohududariqatorigaimtiyoziholatgaegabo'lganan'anaviyerkinportla rni kiritish mumkin. Sanoatishlabchigarishhududlariikkinchiavlodhududlarihisoblanadi. Ular erkinsavdohududilarigafaqattovaremas,kapitalhamolibkiritilishivaulard a faqatsavdobilanemas,balkiishlabchiqarishfaoliyatibilanhamshug'ullanili shi oqibatidaerkinsavdohududlariningevolyusiyasinatijasidavujudgakeladi. Eksportishlabchigarishhududlarinitashkilqilishmantig’irivojlanayotgan mamlakatlariqtisodiyotibilanbelgilanganedi.O'tganasrning60- yillario'rtalarida buyerdasanoateksportinirag'batlantirishvaxorijiykapitaloqimiyordamid a bandlik darajasini oshrish zaruriyati tug'ilgan edi Texnika kiritish hududlari uchinchi avlod hududlari hisobla nadi (70-80-yillar).Ularstixiyalitarzdahosilbo'ladiyokimaxsusravishdadavlat yordamidayirikilmiymarkazlaratrofidatashkilqilinadi.Ulardayagonasoliqv a moliyaviy tizimdanfoydalanuvchimilliyvaxorijiytadqiqotchilik,loyiha, ilmiy-ishlab chiqarish firmalari jamlanadi. Turlimoliya- iqtisodiy,sug'urtavaboshgaxizmatlarko'rsatuvchifirmava tashkilotlaruchuntadbirkorlikfaoliyatiningimtiyozlisharoitlariyaratiladig an hududlarservishududlaridebataladi.Servishududlarqatorigaoffshorhud udlar (OH) va solih gavan lari (SG) kiradi. OH va SG tadbir korla qula y valyuta-moliya,fiskalsharoitlar,bankvatijoratsirlariningyaxshisaqlanishi, davlat boshqaruvining kamligi bilan o'ziga jalb qiladi. Majmuaviyhududlaralohidama'muriytumanlarhududidaumumiyxo 'jalik yuritishrejimiganisbatanalohida,imtiyozlirejimo'matishbilantashkilqilin adi. UlargaXitoyning5tamahsusiqtisodiyhududlarini,Braziliyadagi«Manuas» 21 hududini,Argentinadagi«Olovlierni,sanoatirivojlangandavlatlamningka m rivojlangan hududlaridagi erkin tadbirkorlik» hududlarini kiritish mumkin. Imtiyozlar 4 ta asosiy guruhga ajratiladi: - Tashqi savdo imtiyozlari; alohida bojxona- tarif rejiminikiritis h- Soliq imtiyozlari; - Moliyaviy imtiyozlar; - Ma'muriy imtiyozlar. Tashqi savdo imtiyozlar i. Bu (eksport- import bojlarini kamaytiri sh yoki bekor qilis h) va tash qi sav do operatsiyalanini amalga oshirish tartibini soddalashtirish; Soliqintiyozlari. Bundafaoliyatningma'lumko'rinishlarisoliqimtiyozlari orqalirag'batlantiriladi. Bu imtiyoziar soliq bazasi (daromad, mulk qiymati va hk.), uningtarkibiyqismlari(amortizatsiyaajratmalari,ishhaqigaxarajat,transpo rt), soliqstavkalariningdarajasi,soliqgatortilishdandoimiyvavaqtinchalikozod qilish masalalari; Moliyaviyimtiyozlar. Uo'zichigaturlishakidagisubsidiyalarnioladi. Ulargakommunalxizmatlamingarzonligi,yermaydonlarivaishlabchiqaris h binolari, ijara haqini kamaytirish, imtiyozli kreditlar berish kiradi; Ma'muriyimtiyozlar. Korxonalarniro'yxatdano'tkazishvaxorijiyfuqarolar kirib- chigishiniyengillashtirish,shuningdekturlixizmatlarko'rsatishmaqsadida ma’muriyat tomonidan maxsus hududlar ajratilishi. Rivojlanayotgandavlatlardagierkiniqtisodiyhududlarhamo'zigaxosq ator o'xshashliklargaegadirlar.Birinchidan,budavlatlardaeksport- ishlabchiqarish hududla ri keng targalgan . Yugorida aytilganid ek, eksport- ishlab chiqaris h hududlarinitashksilqilishgaqatoriqtisodiysabablar,avvalambor,eksport uchun sanoattovarlarishlabchiqarishnirivojlantirish,mamlakatgaxorijiykapital,i lg’or fanvatexnika,zamonaviytexnikaxborotlarjalbqilishzaruriyatikabisababla r turtkibo'ladi.Ikkinchidan,erkiniqtisodiyhududlardagixo'jalikyurtishrejim i xorijyishbilarmonlaruchunerkinroqvaimtiyozlibo'ladi.Buerkiniqtisodiy 22 hududlarorasidaxalqaroraqobatningkuchayishibilanbog'liqdir.Uchinchidan, erkin iqtisodiy hududlar faolyati davomidaul arfaoliyatini diversifikatsiyasiro’yberadi.ZamonaviyITyangivayuqoritexnologiyaishlab chiqishbilanbog'ligbo'lganilmtalabishlabchiqarishjamlanganerkiniqtisodiy hududlarni ilgor o'rinlarga olib chiqadi.10 Transmilliy korporatsiyal ar jahon iqtisodiyotini ng globallashu vidagi ishtirokchilardir.Ularningfaoliyatiglobalsavdovainvestitsiyalarnirivojlantirish, innovats iyalarni tarqatish va iqtisodiy o'sishni rag'batla ntirishda muhim ahamiyatgaega.Biroq,ularhammuammolarvaqiyinchiliklargaduchkeladilar, shuninguchunularning faoliyatini yanada samarali qilish uchun xalqaro hamkorlik va regulyator mexanizmlarini takomillashtirish zarur. 10 https://docx.uz/document/tmklarning-jahon-iqtisodiyotini-globallashuvidagi-roli- d448968e?lan g=uz 23 XULOSA ● TMKlarglobalta'sirgaegabo'lgankorxonalardir:ularbutundunyobo'ylab ishlaydi va global savdoning 80 foizi uchun javobgardir. ● TMKlarningkattaligiularnimilliydavlatlarbilanmuzokaralardajudakuchl i qiladi.Buko'pincha soliq stavkalarining kamayishi, xodimlarning kam ish haqi vaishchilarninghuquqlariyomonliginianglatadi.TMKinvestitsiyalarinij alb qilish uchun “pastga poyga” mavjud. ● TMKlarningrivojlanishdagi roli ularni baholashda foydalaniladigan rivojlanish nazariyasi ga bog'liq. Bular moderniza tsiya nazariyasi, neoliberal izm vaqaramlik nazariyasi. ● Mo derni nazariyasi va neoliberali zm TMKlarni rivojlanish strat egiya ijobiy kuc h va vosit a sifatida ko‘radi. Bog'liqlik nazariyasi TMKlarni ekspluatatsiya qilu vchi axloqsiz va axloqsiz deb hisoblaydi. ● TMKlarning kattaligi ularni deyarli zararsizqilad i.Jarimalarul daromadlariganomutanosibdir,aybo'zbo'ynigao'tadivaketishtahdidi hukumatlarni TMKning ehtiyojlarini qondira oladi. Transmilliykorporatsiyalar-bubiryokibirnechtamamlakatlardafaoliyat yurituvchikompaniyalarbo'lib, ular ko'p davlatlarda ishlab chiqarish, marketing va boshqa biznes jarayonlarini amalga oshiradilar. TK'larning asosiy xususiyatlari:•GlobalTarmoqlar:TK'larko'plabmamlakatlardaishlabchiqar ishvaxizmat ko'rsatish tarmoqlariga ega. •ResurslarniSamaraliTaqsimlash:Ularresurslarni (ishchi kuchi, xom ashyo, kapital) global miqyosda samarali taqsimlash imkoniyatiga ega. •InnovatsionFaoliyat:TK'larinnovatsiyalarnijoriyetishdavayangi texnologiyalarni rivojlantirishda faol ishtirok etadilar. ▎ 2. Globallashuvning TK'lar uchun Imkoniyatlari Globallashuv sharoitida TK'lar quyidagi imkoniyatlardan foydalanadilar: 24 •Kengayish:TK'laryangibozorlarnizabtetishorqalio'zfaoliyatini kengaytirishi mumkin. •Iqtisodiy O'sish: Global savdo va investitsiyalar orqali daromadlarni oshirish imkoniyati. •InnovatsionRivojlanish:TK'laryangitexnologiyalarnijoriyetishvailmiy tadqiqotlar orqali raqobatbardoshligini oshirishi mumkin. ▎ 3. Muammolar va Qiyinchiliklar Biroq,globallashuvTK'laruchunbirqatormuammolarnihamkeltirib chiqaradi: •RaqobatningKuchayishi:Globalbozorlarraqobatnikuchaytiradi,buesa TK'larni doimiy ravishda yangilanib turishga majbur qiladi. •RegulyatorTo'siqlar:Mamlakatlaro'rtasidagiturliqonun-qoidalarvasavdo to'siqlari TK'larning faoliyatini cheklashi mumkin. •IjtimoiyMas'uliyat:TK'larijtimoiyvaekologikmasalalarnihalqilishda mas'uliyatli yondashishga majburdirlar, bu esa qo'shimcha xarajatlarni talab qiladi. ▎ 4. Ijtimoiy Va Ekologik Masalalar GloballashuvsharoitidaTK'larijtimoiyvaekologikmasalalarnihamhisobga olishlari zarur: • Barqaro r Rivojlani sh: TK'lar o'z faoliyati da barqaro r rivojlan ish tamoyillarini qo'llab-quvvatlashlari kerak. •IjtimoiyMas'uliyat:Kompaniyalarmahalliyjamoalargayordamberishva ijtimoiy masalalarni hal qilishda faol ishtirok etishlari lozim. Globallashuvsharoitidatransmilliykorporatsiyalariqtisodiyotningm uhim aktorlarisifatidao'zo'rninimustahkamlashdadavometmoqda.Ularninggl obal miqyosdafaoliyatyuritishiiqtisodiyo'sishnirag'batlantiradi,lekinshubilan birga, raqobat,regulyatorto'siqlarvaijtimoiymas'uliyatkabiqiyinchiliklargaduch keladilar.TK'larningmuvaffaqiyatiularninggloballashuvjarayonigaqanda y moslashishi va yangi sharoitlarga qanday javob berishiga bog'liqdir. 25 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. ; file:///C:/Users/User/Downloa ds/Kidirbaev+Atabek+Majit+O' g'li%20(1).pdf; ; file:///C:/Users/User/Downloa ds/Telegram%20Desktop/file. экономике.ПотенциальныестратегическиеизменениявполитикеТНК/ О.А.Гороховская.-М.: Гардарики, 2014. 7. https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/transmilliy- korporatsiyalarni ng-mohiyati-va; 8. Пашин, С.Т. Функцион ирование транснаци ональных компани й: Орг.-экон.обеспечение/С.Т.Пашин.-М.:Экономика,2013Гороховская, О.А. Совреме нные тенденц ии развития ТНК в мирово й экономике.ПотенциальныестратегическиеизменениявполитикеТНК/ О.А.Гороховская.-М.: Гардарики, 2014. 9. ; 10. https://docx.uz/document/tmklarning-jahon-iqtisodiyotini- globallashuvidagi-r oli-d448968e?lang=uz. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TRANSMILLIY KORPORATSIYALARNING MOHIYATI VA SHAKLLANISHI

1.1.Transmilliy Korporatsiyalarning xususiyatlari, vujudga kelish, funksiyalari va belgilari. Rivojlanish ko’rsatkichkari

1.2.Transmilliy Korporatsiyalarning faoliyat turlari

II BOB. TRANSMILLIY KORPORATSIYALARNING JAHON IQTISDIYOTI GLOBALLASHUVIDAGI ISHTIROKI

2.1.Transmilliy Korporatsiyalarning globallashuvi

2.2.Transmilliy Korporatsiyalarning dunyo glaballashuv jarayonida tutgan o’rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить