Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 295.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Globallashuv va axborot texnologiyalari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI SIYOSATSHUNOSLIK YO NALISHI ʻ “GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQQIYOT” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: GLOBALLASHUV VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI Bajardi: ________________________ Ilmiy rahbar: ________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. GLOBALLASHUV VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI... ……………………………………........................ 7 1.1. Аxborot texnologiyalari globallashuvning o‘ziga xos xususiyatlari….. … 7 1.2. Global axborot makonini shakllantirishning asosiy tendentsiyalari va ularning kutilayotgan oqibatlari…... …………………………………………. 14 II BOB. GLOBA LLA SHUV J A RAYON IDA OMMAV IY A X BOROT VOSITA LA RI X AVFSIZLI GI… …………………………………………... 18 2.1. Jamiyatni intellektuallashtirish va axborotlashtirish tizimlarining globallashuvi………………………………….……………………………… 18 2.2. Аxborotlashgan jamiyatda global muammolarni hal qilish yo‘llari.. …….. 26 XULOSA……………………………………………………………….……. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI……………………...ʻ 35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Globallashuv dunyo mamlakatlarini iqtisodiy, madaniy, siyosiy va texnologik jihatdan bir-biriga yaqinlashtirib, ularning o‘zaro bog‘liqligini kuchaytirdi. Bu jarayonni boshqarishda axborot texnologiyalari muhim rol o‘ynamoqda. Korxonalar va kompaniyalar xalqaro bozorga chiqishi uchun zamonaviy texnologiyalar zarur. Elektron tijorat, virtual hamkorlik va onlayn muloqot globallashuvning asosiy vositalariga aylandi. Internet, sun'iy intellekt va bulutli texnologiyalarning rivoji butun dunyoni birlashtirishga xizmat qilmoqda. Har bir sohada raqamlashtirish jarayonlari amalga oshirilmoqda. Ma'lumot almashish tezligi ortgani sababli yangi innovatsiyalar, texnologiyalar va g‘oyalar mamlakatlar o‘rtasida qisqa vaqt ichida tarqalmoqda 1 . Globallashuv va axborot texnologiyalarining rivoji bilan birga, kiberxavfsizlik masalasi dolzarblashmoqda. Ma’lumotlarni himoya qilish, kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish va shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash hozirgi zamon muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. “Globallashuv va axborot texnologiyalari” mavzusi dunyoqarashimizni o‘zgartirish va yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, yangi muammolarni ham kun tartibiga keltiradi. Shu sababli ushbu mavzuni o‘rganish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega. Prezidentimiz yoshlarning globallashuv sharoitidagi rolini yuqori baholab, BMTda Yoshlar huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro konvensiyani ishlab chiqish tashabbusini ilgari surdi. Ushbu taklif globallashuv sharoitida yoshlar manfaatlarini himoya qilish muhimligini ta’kidlaydi 2 . Prezident yoshlarni axborot texnologiyalari sohasida yetuk mutaxassis qilib tarbiyalash uchun ta’lim tizimini qayta ko‘rib chiqish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, globallashuv sharoitida zamonaviy texnologiyalar bo‘yicha malakali kadrlarni tayyorlash mamlakatning kelajakdagi raqobatbardoshligini belgilaydi 1 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – T.: “O zbekiston” nashriyoti, 2021, - 464 b.ʻ ʻ 2 BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasi 3 Prezidentning so‘zlariga ko‘ra, globallashuv jarayonlari insoniyatga yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, kutilmagan muammolarni ham keltirib chiqaradi. Milliy iqtisodiyot, madaniyat va o‘zlikni yo‘qotmaslik uchun bu jarayonlarni samarali boshqarish lozim 3 . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasigi PF-6079-son Farmonida mamlakatni raqamli iqtisodiyotga o‘tkazish bo‘yicha kompleks choralarni o‘z ichiga oladi: Maktablar, oliy o‘quv yurtlari va davlat idoralarini to‘liq raqamlashtirish; Internet texnologiyalari asosida yangi xizmatlarni joriy etish; O‘zbekistonni IT eksport markaziga aylantirish. 4 Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Globallashuv: Jahon iqtisodiyoti, siyosati, madaniyati va ijtimoiy sohalarda o‘zaro integratsiyalashuvni anglatadi. Ushbu mavzu bo‘yicha ko‘plab xalqaro tashkilotlar (Jahon banki, BMT, YUNESKO) tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Axborot texnologiyalari (IT): AKT rivoji haqida global ilmiy-tadqiqot markazlari (MIT, Stanford) va texnologik kompaniyalar (Google, Microsoft) tadqiqotlar olib bormoqda. Raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt, kiberxavfsizlik, masofaviy ta’lim kabi yo‘nalishlar yoritilgan. O‘zbekiston olimlari globallashuvning mamlakat iqtisodiyotiga va ijtimoiy hayotiga ta’sirini chuqur tahlil qilmoqdalar. Jumladan: R.Karimov: Globallashuvning iqtisodiy va demografik jarayonlarga ta’sirini tahlil qilgan 5 . Z. Qodirova: Axborot texnologiyalarining ta’lim sohasida tutgan o‘rniga e’tibor qaratgan 6 . A. Norboev: Globallashuvning O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligiga ta’sirini o‘rganib, texnologik innovatsiyalarni joriy etish zarurligini asoslagan. Axborot texnologiyalarini rivojlantirish jarayonida axborot xavfsizligini ta’minlash dolzarb masala sifatida tadqiq qilinmoqda: 3 Oliy Majlisga murojaatnoma, 2020-yil 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasigi PF- 6079-son Farmoni 5 R.Karimov “Globallashuv va O‘zbekiston iqtisodiyoti” T.: O‘zbekiston Milliy universiteti. – 2020 y. – 234 b. 6 Z.Qodirova “Axborot texnologiyalarining ta’lim sohasidagi roli” T.: O‘zbekiston ta’limi. – 2018 y. – 289 b. 4 O. Murodov: O‘zbekistonda kiberxavfsizlikni mustahkamlash bo‘yicha chora- tadbirlarni taklif qilgan 7 . D. Nazarov: Axborot xavfsizligi strategiyasi va xalqaro tajribani tahlil qilgan. O‘zbek olimlari globallashuv va axborot texnologiyalarini iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ta’lim sohalarida chuqur o‘rgangan va bu borada xalqaro hamkorlikni kuchaytirish yo‘lida izlanishlar olib bormoqda. Ushbu mavzu bo‘yicha aniq tadqiqotlar, maqolalar yoki nashrlar kerak bo‘lsa, ayting, sizga manbalar keltirib beraman. Kurs ishi mavzusining obyekti. "Globallashuv va axborot texnologiyalari" mavzusining obyekti — bu ikki o'zaro bog'liq jarayon bo'lib, ular jamiyat, iqtisodiyot, siyosat, madaniyat va texnologiyalar sohalaridagi o'zgarishlar, o'zaro ta'sirlar va rivojlanishlarni o'rganishga qaratilgan. Ularning har biri alohida va bir- biriga bog'liq bo'lgan unsurlardan tashkil topgan. Kurs ishining predmeti . Bu mavzu doirasidagi asosiy jarayonlar, hodisalar va omillarni, ularning bir-biriga ta’sirini va o‘zaro bog‘liqligini o‘rganishga qaratilgan. Predmet ushbu mavzuga oid fundamental tushunchalar, tendensiyalar va rivojlanishlarni o‘rganish bilan bog‘liq. Quyida "Globallashuv va axborot texnologiyalari" mavzusining predmeti batafsil bayon etilgan. Kurs ishining maqsadi. Bu mavzuni o‘rganish orqali globallashuv jarayoni va axborot texnologiyalarining jamiyat, iqtisodiyot, siyosat va madaniyatga ta’sirini, ularning o‘zaro bog‘lanishini va kelajakdagi rivojlanish tendensiyalarini aniqlashga qaratilgan. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Globallashuvning iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy ta’sirini tahlil qilish: Dunyo bo‘yicha iqtisodiy integratsiya, siyosiy aloqalar va madaniyatlararo o‘zgarishlarni o‘rganish. 7 O. Murodov “Kiberxavfsizlik va axborot xavfsizligini ta’minlash”, T.: Informatika nashriyoti. – 2021 y. – 352 b. 5 - Axborot texnologiyalarining iqtisodiyot va ta’lim tizimiga ta’sirini o‘rganish: Raqamli texnologiyalar va internetning iqtisodiyot, ta’lim va boshqa sohalarga qanday ta’sir qilishini aniqlash. - Axborot texnologiyalarining ijtimoiy va madaniy jarayonlarga ta’sirini tahlil qilish: Axborot texnologiyalari ijtimoiy tarmoqlar, madaniy almashinuvlar va kommunikatsiyalarni qanday o‘zgartirayotganini o‘rganish. - Axborot texnologiyalarining globallashuv jarayonini tezlashtirishdagi roli: Axborot texnologiyalarining globallashuvni qanday qo‘llab-quvvatlashini tahlil qilish. - Global aloqalar va axborot texnologiyalari yordamida yangi imkoniyatlar yaratish: Yangi axborot texnologiyalarining xalqaro aloqalar va biznes imkoniyatlariga qanday ta’sir qilishini o‘rganish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi. 6 I BOB. GLOBALLASHUV VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI 1.1. А xborot texnologiyalari globallashuvning o‘ziga xos xususiyatlari Global axborotlashuv asri nomi bilan tarixga kirgan XXI asrni zamonaviy ommaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, xususan, radiotelevidenie, Internet tarmog‘isiz tasavvur qilish qiyin. А yniqsa, internetning imkoniyatlari keng va cheksiz bo‘lib, u gazeta, radio va hatto televideniedan ko‘ra ham kuchliroq ta’sirga ega. А xborot uzatish, almashinish va qabul qilish jarayonida tezkorlik, aniqliq, sifat va tasirchanlikni ta’minlash, axborotni global miqyosda keng yoyilish imkoniyatlarini ochib berishi “butun jahon o‘rgimchak to‘ri”ning ahamiyatini, undan foydalanish ehtiyojini orttirmoqda. O‘zbekistonga ham Internet shiddatli qadamlar bilan kirib kelmoqda va kundalik hayotimizda o‘zining o‘ringa ega bo‘lmoqda. 2008 yilga kelib O‘zbekistonda Internet foydalanuvchilari soni 2 mln 200 ming kishidan oshib ketdi. Fan-texnikaning yutuqlari insoniyat foydasiga, ezgu maqsadlarga xizmat qilishi ijobiy holat. Lekin, virtual olamdan ayrim kuchlarning g‘arazli niyatlarini amalga oshirish uchun foydalanayotganligi ham haqiqatdir 8 . А fsuski, elektron dunyoni turli siyosiy kuchlar, terroristik, ekstremistik- tashviqotlar va g‘oyalarni targ‘ib qiluvchi, har-hil jinoiy to‘dalarning faoliyatlarini amalga oshirishlariga va o‘z qarashlarini ommaga targ‘ib qilishlariga ham ko‘maklashmoqda. Xalqaro terrorizm va ekstrimizmning “ А l-Qoida”, “Hizb ut- tahrir”, “Hamas” kabi yirik tashkilotlarining tahdidlari, Internet tarmog‘ida ham o‘zlarining mafkuraviy maydonlarini yaratib, umumjahon komp’yuter tarmog‘ida keng qamrovli axborot terrorini, "muqaddas urush" - "elektron-jihod"ni olib borayotganliklari, global va mintaqaviy xavfsizlikka nisbatan yangi tahdidlar va yangi muammolar paydo qilayotganliklari, ayni paytda, globallashuv sharoitida, dunyo mamlakatlarining oldida axborot xavfsizligini ta’minlash muammolarini keltirib chiqarmoqda. Tarmoq ichida insoniyatga qarshi, yoshlarga qarshi tajovuzlar bilan yo‘g‘irilgan giyohvand moddalar iste’mol qilish, sotish, axloqsizlik, zo‘ravonlik, qotillik va millatlararo, dinlararo va irqiy murosasizlik 8 Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari –Toshkent: O‘zbeksiton, 2021. – 406 b. 7 keltirib chiqarishni keng targ‘ib qiluvchi, terrorchilik va ekstremistik tashkilotlarga xizmat qilayotgan saytlar faoliyatlarini amalga oshirishda davom etmoqdalar. Ularning terrorchilikka, jinoyatga undovchi resurslar bilan to‘lib-toshib borishi insonlar ongini, ayniqsa yoshlarni tezda o‘ziga jalb qilyapti. Qo‘poruvchilik, harbiylar va tinch aholini qiynoqlarga solish, ko‘z ko‘rib, quloq eshitmagan usullar bilan jazolash sahnalari namoyish etish orqali, vahima uyg‘otish, tinch hayot tarzini izdan chiqarish, g‘oyaviy porokandalik yuzaga keltirish maqsadida, shuningdek ma’naviyatga zarar yetkazadigan, aqidaparastlik ruhida yo‘g‘irilgan, o‘z mafkuraviy ta’sirlarini muttasil tarzda saqlab turishga qaratilgan manbalar tobora xavfli ko‘rinish kasb etib bormoqda. Bu kabi axborotlar nafaqat alohida olingan yagona bir yoki bir necha davlat uchun, balki butun jahon hamjamiyati uchun katta xavf tug‘diradi. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida ushbu muammoni bartaraf etishning ishonchli vositalarini, mukammal dasturlarini ishlab chiqishga xarakat qilinmoqda, katta miqdordagi mablag‘lar ajratilmoqda, ko‘plab saytlar filtirlab qo‘yilmoqda. А lbatta, xaqli ravishda savol tug‘iladi, O‘zbekistonda yuqorida aytib o‘tilgan muammolar ta’sirlariga tushib qolmaslik uchun, umuminsoniy qadriyatlarga, milliy an’ana va urf-odatlarga, xalqni e’tiqodiga, ma’naviyati va madaniyatiga, ongi va tafakkuriga zarar yetkazadigan yot mafkura va qarashlardan saqlash uchun nimalar qilinyapti va nimalar qilish kerak bo‘ladi? Internet olamini cheklab yoki malumotlar olishni to‘xtatib qo‘yish bilan masala xal bo‘lmaydi. Bu hususida I. А .Karimov quyidagicha to‘xtaladi –“... yoshlarimiz nafaqat o‘quv dargohlarida, balki radio-televideniya, matbuot, Internet kabi vositalar orqali xam rang-barang axborot va malumotlarni olmoqdalar. Jahon axborot maydoni tobora kengayib borayotgan shunday bir sharoitda bolalarimizning ongini faqat o‘rab-chirmab, uni o‘qima, buni ko‘rma deb, bir tamonlama tarbiya berish, ularni atrofini temir devor bilan o‘rab olish, hech shubhasiz, zamonning talabiga ham, bizning ezgu-maqsad muddaolarimizga ham to‘g‘ri kelmaydi. Nega deganda, biz yurtimizda ochiq va erkin demokratik jamiyat qurish vazifasini o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘yganmiz va bu yo‘ldan hech qachon qaytmaymiz” . 8 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 29 sentyabrdagi "O‘zbekiston Respublikasining jamoat ta’lim axborot tarmog‘ini tashkil etish to‘g‘risida"gi qaroriga muvofiq O‘zbekistonning turli tuzilmalari tomonidan axborotlarni uzatish tarmoqlarida ta’lim va yoshlar bo‘yicha yaratilayotgan axborot resurslari yagona ZiyoNet axborot tarmog‘iga birlashtirildi. Tarmoqning asosiy vazifalari: yoshlar uchun milliy axborot resurslarini shakllantirish va rivojlantirish, yoshlarning ma’naviy va aqliy jihatdan kamol topishiga ko‘maklashadigan axborotdan keng ko‘lamda foydalanishlarini ta’minlash, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etish va jismoniy tarbiya va sport turlarini ommalashtirish, o‘quvchilar va yoshlar uchun masofadan turib ta’lim olish usullarini va boshqa axborot-kommuni katsiya xizmatlarini ta’lim tizimiga joriy etishda ko‘maklashishdir 9 . Ma’lumki, ko‘plab sayt va tarmoqlar katta mablag‘lar evaziga filtrlab ko‘yilgan va bu holatni ko‘plab davlatlarda kuzatish mumkin. А lbatta taqiqlar yoki filtr vositalari orqali odamlarni Internet olamidagi turli kuchlarning xatarli tahdidlaridan, keraksiz va salbiy axborotlardan saqlash qiyin va faqatgina vaqtinchalik holat bo‘lishi mumkin. I. А .Karimov takidlaganidek “… yoshlarimizning ma’naviy olamida bo‘shliq yuzaga kelmasligi uchun ularning qalbi va ongida sog‘lom hayot tarzi, milliy va umummilliy qadriyatlarga hurmat ehtirom tuyg‘usini bolalik paytidan boshlab shakllantirishimiz kerak” . Internetdan olinayotgan axborotlarga tanqidiy yondashish va uning foydali manbalari asosida o‘z dunyoqarashini kengaytirish, g‘arazli ma’lumotlarni inkor eta bilish idrokini, mafkuraviy immunitetni hosil qilish g‘oyat muhim jihatdir. Har bir yosh ma’lum bir ko‘nikma va bilmlarga, diniy va dunyoviy ilmlarni mohiyatini tushuna olish qobiliyatiga ega bo‘lishi, dunyoda kechayotgan siyosiy va iqtisodiy jaryonlarga befarq bo‘lmasligi lozim. Buni avvalo, o‘zining taqdiri, kelajagi oldidagi ma’suliyat deb bilsa, ikkinchidan, vatani va xalqi oldidagi burchi sifatida tushunmog‘i lozim. Internt tarmog‘i ham, kashf qilingan har qanday fan yutuqlari singari o‘zining ijobiy va salbiy jihatlariga ega. Global tarmoqning hayotimizdagi o‘rni va 9 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 19-fevraldagi "Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini takomillashtirish" to‘g‘risidagi PF-5349-son Farmoni 9 ahamiyati taboro ortib borayotganligi, insoniyat uchun qay darajada ahamiyatli ekanligini asoslashga hojat yo‘q. Xalqaro terroristik va ekstremistik tashkilotlarni vertual olam orqali o‘z ta’sirlarini o‘tkazishga harakat qilishlari ham tabiy holat. Qachonki hamma davlatlar terrorizm havfini, xalqaro, xududiy va milliy xavfsizlik va barqarorlikka, umuman insoniyatga fojeali global havfni tushunib, birgalikda harakat qilganlaridagina yaxshiroq natijalarga erishilgan bo‘lardi. Jamiyatni global axborotlashtirish – axborot resurslarini faol shakllantirish va ulardan keng miqyosda foydalanish global, umumbashariy jarayonidir. Jamiyatni axborotlashtirish jarayonida ishlab chiqarishning odatdagi texnologik usuli va turmush tarzi kibernetika vositalari va usullaridan foydalanishga asoslanadigan yangicha, postindustrial shakl-shamoyil va mazmun-mohiyat kasb-etadi. А xborot jamiyati – postindustrial jamiyat kontseptsiyasi; sivilizatsiya rivojlanishining yangi tarixiy bosqichi bo‘lib, unda axborot va bilim ishlab chiqarishning bosh mahsullari hisoblanadi. А xborot jamiyatining o‘ziga xos xususiyatlari: - jamiyat hayotida axborot va bilimlar rolining ortishi; - yalpi ichki mahsulotda axborot kommunikatsiyalari, mahsullari va xizmatlari ulushining ko‘payishi; - quyidagilarni ta’minlovchi global axborot maydonining yaratilishi: a) odamlar samarali informatsion o‘zaro aloqa qilishini; b) ular jahon axborot resurslaridan bahramand bo‘lishini; v) ularning axborot mahsullari va xizmatlariga bo‘lgan ehtiyojlari qondirilishini. Ma’lumki, davlat va jamiyat qurilishida insonning o‘rni va uning shaxs sifatida kamol topishi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan olganda shaxs va uning kamoli muammosi ijtimoiy fanlar: sotsiologiya, falsafa, psixologiya, insonshunoslik kabi fanlar diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. А yniqsa, bugungi globallashuv va modernizatsiyalashuv jarayonida shaxsning o‘z-o‘zini anglashi, aniqlashi identifikatsiyasi muammosi dolzarb va muhim ahamiyatga ega. Bu esa shaxs va jamiyatning uzviy aloqada bo‘lishini, xususan, shaxsning yuksak kamol 10 topishidagi o‘ziga xos muhitning, shart-sharoitlar hamda jamiyatdagi tub o‘zgarishlar sodir bo‘lishi bilan uyg‘un holda kechmoqda. Zero, axborotlashgan jamiyatning inson hayotidagi o‘rni va roli hamda shu asosda shaxsning ijtimoiylashuv-siyosiylashuviga bo‘lgan ta’siri bilan belgilanadi. Xususan, axborot oqimining kuchayuvi, uning son va sifat jihatidan xabarning tez va aniq uzatilishi shaxsning onggi va qalbi orqali o‘tmoqda. Bu esa o‘z-o‘zidan har bir axborot, tarqatilayotgan turli-tuman xabarlarning shaxs ong va tafakkuriga ta’siri bilan o‘lchanadi 10 . Ushbu axborotning shaxsga qanday ta’sir etishi eng avvalo uning bilim darajasi (ommaviy, ilmiy, kundalik ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy), dunyoqarashi hamda dunyoni his etishi idrok etishi bilan belgilanadi. “Bugun biz demokratik jarayonlarni chuqurlashtirish, aholining siyosiy faolligini oshirish, fuqarolarning mamlakatimiz siyosiy va ijtimoiy hayotidagi amaliy ishtiroki haqida so‘z yuritar ekanmiz, albatta, axborot erkinligini ta’minlamasdan, ommaviy axborot vositalarini odamlar o‘z fikr va g‘oyalarini, sodir bo‘layotgan voqealarga o‘z munosabati va pozitsiyasini erkin ifoda etadigan minbarga aylantirmasdan turib, bu maqsadlarga erishib bo‘lmasligini o‘zimizga yaxshi tasavvur etamiz” . Shaxs dunyoqarashiga axborotning ta’sir kuchi eng avvalo axborotni uzatilishi, qabul qilinishi ongda qayta ishlanishi hamda ma’lum bir xulosa qilinishi bilan amalga oshadi. Shu nuqtai nazardan axborot olish va uni o‘zlashtirish modelini ishlab chiqqan frantsiyalik olim J.Dyuran aynan inson omiliga e’tibor qaratadi. Uning fikricha kommunikatsiya tizimining asosini tashkil qiluvchi inson axborotni qabul qilib oluvchi ob’ekt sifatida besh bosqichni boshidan kechiradi. “Birinchi bosqich – axborot bilan ilk to‘qnashuv bosqichi bo‘lib, bu bosqichda retsipient individ u yoki bu harakat amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik haqida qaror qabul qiladi. Ikkinchi bosqich – axborotni tushunish bosqichi bo‘lib, bu bosqichda individ qabul qilib olgan axborotini o‘z ongida qayta ishlaydi va uni o‘zicha talqin qiladi. 10 B. Xoliqov. Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari. Toshkent: "O‘zbekiston" – 2018 y. – 210 b. 11 Uchinchi bosqich – pozitsiyani o‘zgartirish bosqichi bo‘lib, bu bosqichda insonga yetkazilgan axborotlar insonga ta’sir ko‘rsatib. Uning qarashlari, tuy¼ulari, pozitsiyalarini o‘zgartiradi. To‘rtinchi bosqich – qabul qilingan axborotning inson ongida muhrlanishi hisoblanadi. Beshinchi bosqich – inson fe’l-atvoridagi o‘zgarishlar bosqichi hisoblanib, bu o‘zgarishlarning asosini qabul qilingan axborotlari, insonning dunyoqarashi va tashqi muhit ta’siri tashkil qiladi”. Shunday ekan jamiyatni shaxs ongiga ta’sir etishda axborotlashtirish jarayoni bir–biri bilan bog‘liq bo‘lgan uch qismdan tarkib topadi: mediatizatsiya (lot. mediatus – vositachi) – axborot to‘plash, saqlash va tarqatish vositalarini takomillashtirish jarayoni; komp’yuterlashtirish – axborot qidirish va unga ishlov berish vositalarini takomillashtirish jarayoni; intellektuallashuv – axborot yaratish va uni idrok etish qobiliyatini rivojlantirish, ya’ni jamiyatning intellektual salohiyatini oshirish, shu jumladan sun’iy intellektdan foydalanish jarayonidir. Ma’lumki, axborot quyidagicha tushuniladi: axborot tashqi muhitga moslashish jarayonida undan olingan ma’lumot, signalning mazmunini ifodalash (N.Viner); entropiyani inkor etish (Brillyuen); kommunikatsiya va aloqa, noaniqlikni yo‘q qilish jarayoni (K.Shennon); rang–baranglikni ifodalash (R.Eshbi); o‘ziga xoslik, yangilik, strukturalarning murakkabligi mezoni ( А .Mol’); tanlash ehtimolligi (T.Yaglom), xilma–xillikni aks etish ( А .Ursul); makromolekulalarning xossasi va ularning avtorepduktsiya qobiliyatiga ko‘ra baholanishdir (M.Eygen); mavjud va teng variantlarda eslab qolingan bitta variantning tanlovi (G.Kastler) va h.k.larni aytish mumkin. Umuman olganda, jamiyatni axborotlashtirishni zamonaviy axborot–texnika vositalari yordamida ijtimoiy tuzilmalar va jarayonlarni takomillashtirish deb talqin qilish lozim. А xborotlashtirish ijtimoiy intellektuallashuv jarayonlari bilan uyg‘un bog‘liq bo‘lishi kerak. Zotan, bu shaxsning va u yashayotgan axborot muhitining ijodiy salohiyatini oshirishga imkoniyat yaratadi. Shu bois, globallashuv jarayonida shaxs ijtimoiy faolligini oshirishda axborotlashgan jamiyat 12 oldingi jamiyatlardan sifat jihatidan farq qiladi. Bu yerda moddiy omillar emas, balki ideal omillar – bilim va axborot birinchi o‘rinda turadi. Shuningdek, olingan axborot va bilim olish, ularga ishlov berish, ularni saqlash va berish jarayonida jamiyat a’zolarining aksariyati band bo‘ladi. А xbdorotlashgan jamiyatda axborot ishlab chiqarish moddiy ishlab chiqarishni siqib chiqarmaydi, balki uning ustida quriladi va moddiy ishlab chiqarishning rivojlanishiga turtki beradi. Tabiiyki, bu jarayon shaxsning ong-shuuriga ta’sir etish barobarida unga o‘zining axborotning mazmun-mohiyatiga bo‘lgan munosabatni ham o‘zgartiradi 11 . Bugungi kunda demokratiyani shakllantirishning zarur sharti bo‘lgan axborotlashtirish, uning ko‘lami, sur’atlari va yo‘nalishi ayni jamiyatda sodir bo‘layotgan ijtimoiy–siyosiy va umuman madaniy jarayonlarga, shu jumladan fan, ta’lim, umumiy madaniyatning globallashuv darajasiga uzviy bog‘liqdir. Bu esa barcha o‘zgarishlarning negizi, sub’ekti hisoblangan shaxsning barkamBirinchidan, ijtimoiy–siyosiy munosabatlarni demokratlash-tirish, uning axborot bazasini taqozo qilib, sivilizatsiya manfaatlari asosida maqsadga muvofiq baholash mezonlarni ishlab chiqishni talab qiladi; ikkinchidan, jamiyatni demokratlashtirishni xususiyatlari regional va milliy xarakterga ega bo‘lishini hisobga olib, uni axborotlashtirishga ham differentsial yondoshmoq lozim; uchinchidan, “ochiq jamiyat” tushunchasining demokratik xarakteri axborotlashtirish jarayoniga nisbatan shartli xarakterga ega, chunki har qanday axborotni “ijobiy” deb baholash nisbiydir; to‘rtinchidan, jamiyatda “axborot erkinligi” tushunchasi “axborot masuliyati”ni istisno qilmaydi. Shunga ko‘ra, “axborot erkinligi”ni demokratiya belgisi, tamoyili, xususiyati deb baholash mutlaqo shartli va nisbiydir. 11 Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. 13 1.2. Global axborot makonini shakllantirishning asosiy tendentsiyalari va ularning kutilayotgan oqibatlari XXI asrda sivilizatsiya rivojlanishining eng muhim tendentsiyasi, shubhasiz, jamiyatning tobora kuchayib borayotgan globallashuv jarayonining kuchli jarayoni bo'ladi, bu birinchi navbatda tez o'zgarib borayotgan jahon axborot makonining globallashuvi bilan bog'liq. eng yangi axborot vositalari va texnologiyalarining jadal rivojlanishi va ommaviy tarqalishi natijasidir. Innovatsion vositalar va texnologiyalar inson hayotining barcha jabhalariga yanada chuqurroq va kengroq kirib bormoqda, bu esa dunyoning turli mamlakatlaridagi odamlarning standart turmush tarzi va kasbiy faoliyatini tubdan o'zgartirmoqda. Natijada, insoniyat tarixida misli ko'rilmagan tubdan yangi imkoniyatlar yaratilmoqda. Shu bilan birga, ilgari odamga noma'lum bo'lgan muammolar xulq-atvor stereotiplarini va jamiyatning turmush tarzini o'zgartiradi. Mohiyatan, tom ma'noda bizning ko'z o'ngimizda global axborot inqilobi sodir bo'lmoqda, uning natijasi insoniyatning o'z taraqqiyotining sifat jihatidan yangi bosqichiga - global axborot jamiyatiga, universal axborot makoniga o'tishi bo'ladi. Ushbu tendentsiyalarning keyingi rivojlanishi inson uchun qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligi haqidagi savolga faqat eng yangi axborot texnologiyalarini o'rganish javob berishi mumkin 12 . Iqtisodiy globallashuvning axborot jihatiga quyidagilar kiradi: · Transport, bank va sug‘urta xizmatlarining prinsipial yangi bozorlari, shuningdek, kechayu kunduz ishlaydigan hamda eng yangi axborot texnologiyalari, asboblari va vositalaridan foydalangan holda yangi moliya bozorlarining paydo bo‘lishi; · xalqaro o‘zaro ta’sirning yangi sub’ektlari – transmilliy korporatsiyalar, jahon savdo tashkiloti, xalqaro nohukumat tashkilotlar tarmog‘ining paydo bo‘lishi; · axborotning ko'chkiga o'xshash tarqalishi va tez eskirishi. 12 T. Abdullaeva. Globallashuv va xalqaro siyosat. Toshkent: "Yangi O‘zbekiston" - 2020 y. - 250 b. 14 Tahlil shuni ko'rsatadiki, tsivilizatsiyaning kelajakdagi taqdiriga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadigan eng tub o'zgarishlar axborot sohasida sodir bo'ladi. Zero, uning asosiy harakatlantiruvchi kuchi insonning aql-zakovati va tarbiyasi, uning dunyoqarashi va qadriyatlar tizimi iqtisodiy globallashuv sharoitida sezilarli darajada rivojlanib bormoqda. Shunday ekan, bugun biz ishonch bilan aytishimiz mumkinki, insoniyat o‘z taraqqiyotining burilish bosqichida, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini oldindan bashorat qilish nihoyatda zarur bo‘lgan o‘ziga xos gumanitar inqilob ostonasida turibdi. Keling, eng yangi axborot va telekommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi va global axborot makonining shakllanishi bilan bog'liq bo'lgan iqtisodiyotning globallashuvining prinsipial muhim tendentsiyalarini batafsil ko'rib chiqaylik. So‘nggi yillarda ayniqsa sezilarli bo‘lgan ana shunday tendentsiyalardan biri insoniyat jamiyatining yanada rivojlanishi uchun muhim oqibatlarga olib keladigan shaxs va ayniqsa, ijtimoiy ongning globallashuvidir. Jamoat ongini o'zgartirish nuqtai nazaridan axborot makonining globallashuviga yordam beradigan quyidagi eng muhim omillarni ajratib ko'rsatamiz: 1. Yer sharining butun yuzasini qamrab oluvchi sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlariga asoslangan global radio va televidenie tizimlarining rivojlanishi. Bugungi kunda sayyoramizning deyarli istalgan nuqtasida dunyoning eng yirik teleradiokompaniyalarini kechayu kunduz qabul qilish mumkin (eng muhim yangiliklar, iqtisodiyot, fan, ta’lim va madaniyat sohasidagi ma’lumotlar uzatiladi). 2. Global axborot va telekommunikatsiya tizimlari va tarmoqlarini rivojlantirish. Masalan, Internet deyarli butun dunyoni qamrab oladi, shu bilan birga, tarmoqdagi foydalanuvchilar soni doimiy ravishda o'sishda davom etmoqda. 3. Telefon aloqasini, ayniqsa mobil aloqani rivojlantirish va barqarorlashtirish. Mobil aloqaning kompyuter tarmoqlari va telekommunikatsiyalar bilan integratsiyasi. Mobil telefon, internet, raqamli televideniye va videoaloqa funksiyalarining integratsiyalashuvini ta'minlovchi 15 axborot kommunikatsiyalari uchun mutlaqo yangi integratsiyalashgan vositalar va texnologiyalarning paydo bo'lishi natijasida paydo bo'ldi. Internet tarmog'ining axborot yo'llari orqali ovozli va video xabarlarni uzatish uchun eng yangi Internet- telefoniya texnologiyalari ham jadal rivojlanmoqda. Raqamli element bazasiga o'tish bilan standart televizion qabul qiluvchining funktsiyalari ham kengayib bormoqda, bu nafaqat kompyuter tarmoqlaridan ma'lumot olishni, balki o'z abonentlaridan ushbu kompyuter tarmoqlariga javob raqamli ma'lumotlarini uzatishni ham ta'minlaydi 13 . Yuqoridagi omillarning birgalikdagi harakati yangi global axborot makonini yaratadi. Ushbu omillarning yanada rivojlanishining insonparvarlik natijasi sifatida biz insonda global axborot makoniga doimiy "bog'lanish" tuyg'usining rivojlanishini qayd etamiz. Endi odam o'zini yolg'iz his qilmaydi; u dunyoda sodir bo'layotgan barcha voqealarni tezda bilib oladi va bu voqealarga aloqadorligini his qiladi. Eng so'nggi axborot kommunikatsiyalarining rivojlanishi tufayli sayyoramizdagi deyarli har bir inson ijtimoiy ahamiyatga ega voqealarga bevosita ta'sir qilmasa, hech bo'lmaganda ushbu voqealarga o'z fikri va munosabatini bildirish uchun juda real imkoniyatga ega. Eslatib o‘tamiz, global axborot makonining shakllanish hodisasi allaqachon insoniyat taraqqiyoti tarixida ong globallashuvining uchinchi bosqichidir. Ong globallashuvining birinchi bosqichi o'sha davrda Magellan va Kolumbning dunyo bo'ylab sayohatlari bilan bog'liq bo'lib, insoniyat avvallari cheksiz bo'lib tuyulgan sayyoramizning cheklovlarini tushundi; Ijtimoiy ong globallashuvining ikkinchi bosqichini insoniyatning koinotga birinchi parvozlari bilan bog'lash mumkin, o'shanda insoniyat bizning sayyoramiz qanchalik kichik va zaif ekanligini tushuna boshlagan va uni himoya qilish zarurligini tushungan. Nihoyat, biz bugungi kunda ong globallashuvining uchinchi bosqichini, global axborot makonini maqsadli shakllantirish jarayonida kuzatmoqdamiz. 13 M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. 16 Hozirgi bosqichda madaniy taraqqiyoti, irqiy, diniy va siyosiy mansubligidan qat'i nazar, butun insoniyatning o'zaro axborotga bog'liqligini anglash mavjud. Yana bir muhim insonparvarlik tendentsiyasi jamiyatning axborot kommunikatsiyalari darajasining har qanday o'sishida namoyon bo'ladi. Ushbu tendentsiyaning eng muhim belgilari: · shaxslar o‘rtasida ham, tashkilotlar, mintaqalar, mamlakatlar va qit’alar o‘rtasida ham axborot almashinuvini rivojlantirish asosida jamiyatda axborot kommunikatsiyalarini faollashtirish. · keng iqtisodiy, ilmiy, madaniy-ma’rifiy hamkorlik asosida xalqaro aloqalarni faollashtirish va axborotlashtirish. · xalqaro mehnat taqsimoti va bandlikni, ayniqsa, axborot sohasida har tomonlama rivojlantirish. Ushbu tendentsiyalar rivojlanishining insonparvarlik natijasi sifatida kam rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning intellektual resurslarining sezilarli faollashuvini kutish kerak. Qiziqarli va ibratli misol - Hindiston IT-dasturlarni ishlab chiqish bo'yicha dunyodagi yetakchilardan biriga aylanib bormoqda. Hindistonda offshor dasturlash sohasidagi ishlanmalar hajmi (dasturiy ta'minot xorijiy kompaniyaning berilgan spetsifikatsiyalari bo'yicha yaratilgan va natijalar Internet orqali yuboriladi) milliardlab dollar bilan o'lchanadi. 17 II BOB. GLOBALLASHUV JARAYONIDA OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI XAVFSIZLIGI 2.1. Jamiyatni intellektuallashtirish va axborotlashtirish tizimlarining globallashuvi Global axborot jamiyati va universal axborot makonining intellektual sohasida insonlar uchun tubdan yangi istiqbol va imkoniyatlar ochilmoqda. Avvalo, keling, quyidagi asosiy omillar tufayli keng aholi uchun sifatli ta'lim olish imkoniyati ortib borayotganini ta'kidlab o'tamiz. Birinchi navbatda. Media-kompyuter va telekommunikatsiya tarmoqlariga asoslangan masofaviy ta'lim texnologiyalarini ishlab chiqish va didaktik fikrlash va ayniqsa, pedagogik informatika sohasidagi yangi ishlanmalar. Bugungi kunda dunyoda mega-universitetlar deb ataladigan bir qator faoliyat ko'rsatmoqda, ularning har birida 100 mingdan ortiq talabalar turli shakllarda (geografik joylashuv va yosh cheklovlarisiz) ta'lim oladilar. Bunday universitetlar Rossiyada ham paydo bo'lmoqda (Rossiya Davlat ijtimoiy universiteti bu chegaraga yaqinlashmoqda, talabalarning umumiy soni allaqachon 80 mingdan oshdi). Shu bilan birga, talabalarning faqat kichik bir qismi asosiy universitetlarning o'zida, qolganlari esa dunyoning turli mintaqalarida joylashgan universitetlarning filiallari va vakolatxonalarida tahsil oladi 14 . Ikkinchi. "Virtual universitetlar" va "ochiq ta'lim" tizimining shakllanishi bir vaqtning o'zida bir nechta ta'lim muassasalarida yoki bitta universitetning bir nechta fakultetlarida o'qish imkoniyatini yaratadi, bu esa talabalarga yo'naltirilganlik tamoyillarini amalda qo'llash imkonini beradi. ta'limga tabaqalashtirilgan yondashuvlar. Talaba o'zining shaxsiy ta'lim yo'lini tanlashning haqiqiy imkoniyatiga ega. Hozirgi vaqtda Rossiyaning etakchi universitetlari yagona multiservisli interfaol ta'lim muhitiga birlashtirilgan multimedia sinflari tarmog'ini yaratmoqdalar, bu talabalarni eng yangi axborot texnologiyalaridan foydalangan holda nazariy va amaliy mashg'ulotlarni o'tkazish, o'quv materiallari (muhandislik) 14 S. Shokirov. Globallashuv va xavfsizlik. Toshkent: "Tafakkur" - 2021 y. - 210 b. 18 omborlariga tezda kirish imkonini beradi. o‘quv portali, fakultet va kafedralar veb- saytlari, elektron kutubxona va boshqalar), videokonferensiyalar, test sinovlari o‘tkazish, eng muhimi, maxsus dasturiy ta’minotga ega noyob laboratoriya stendlari va serverlariga masofadan kirish imkoniyati ta’minlangan. ta'minlash. Ushbu yangi imkoniyatlarning rivojlanishi natijasida iqtisodiyotning barcha tarmoqlari mutaxassislarining ta'lim sifati va kasbiy mahoratining umumiy darajasi sezilarli darajada oshishini kutishimiz kerak. Oliy ta'lim tizimining misli ko'rilmagan darajada kengayishi allaqachon amalga oshirilmoqda, bu esa insoniyatning ishlab chiqarishning sifat jihatidan yangi texnologik darajasiga o'tishini ta'minlaydi. XXI asr texnologiyalari shunchalik bilim talab qiladiki, nafaqat rivojlantirish va yaratish, balki ularni samarali joriy etish va keng qo‘llash uchun ham jamiyat hayotining mutlaqo barcha jabhalarida yuqori malakali mutaxassislar talab etiladi. Shu munosabat bilan dunyoning texnologik jihatdan eng rivojlangan davlatlari (masalan, Yaponiya) universal oliy ta’lim tizimiga o‘tishni rejalashtirmoqda. Butun dunyoda oliy ta'limning qulayligi va sifatini oshirishning asosiy natijasi inson salohiyati va demakki, intellektual kapitalning rivojlanish darajasining umumiy o'sishidir. Zamonaviy dunyoda yirik kompaniyalar va korporatsiyalar kapitalida, shuningdek, har bir davlatning milliy boyligida asosiy ulush intellektual kapital hisoblanadi. BMT Taraqqiyot dasturi mutaxassislari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘lishicha, bugungi kunda sayyoramiz boyligining umumiy tarkibida uchdan ikki qismi intellektual kapitalga, atigi uchdan bir qismi esa tabiiy resurslar va sanoat infratuzilmasiga to‘g‘ri keladi. birlashtirilgan. Iqtisodiy nuqtai nazardan, bu xulosa o'ylab ko'rishga arziydi. Zero, har qanday davlatning asosiy boyligi insondir. Shu sababli, shaxsiy rivojlanishga sarmoya kiritish bugungi kunda kapitalning eng tejamkor investitsiyasidir. Shunday qilib, eng yangi axborot texnologiyalari hozirgi vaqtda shaxsning aql-zakovatini oshirish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning eng samarali vositasidir. Biz tsivilizatsiya rivojining burilish bosqichida turibmiz: inson o'zining 19 ijodiy qobiliyatlarini - xotirani, mantiqni, fazoviy fikrlashni va ijodiy tasavvurni rivojlantirishga imkon beruvchi aql-zakovatini oshirish vositasini yaratdi. Shuning uchun jamiyatning aqliy sohasida yangi intellektual inqilob sodir bo'lmoqda. Uning asosiy natijalari quyidagilar bo'lishi kerak 15 : · jahon hamjamiyatining intellektual kapitalini uning yanada rivojlanishi va farovonligining asosiy resursi sifatida oshirish; · har bir shaxsning inson tabiatiga xos bo‘lgan ijodiy salohiyatini amaliy ro‘yobga chiqarish uchun iqtisodiy sharoit yaratish. Jamiyatning axborot globallashuvi va axborot kommunikatsiyalarining barcha turlarini to'liq faollashtirishning yana bir teng darajada muhim gumanitar natijasi fazo va vaqt haqidagi ilmiy tushunchalarning - umuman fandagi fundamental kategoriyalarning, xususan, har qanday shaxsning dunyoqarashidagi tub o'zgarishlar bo'lishi kerak. . Hozirgi bosqichda ham zamonaviy axborot texnologiyalari (Internet, elektron pochta, barcha turdagi forumlar, chatlar, telekonferentsiyalar, mobil uyali aloqa va boshqalar) har qanday abonentlar o'rtasida tezkor axborot almashinuvini amalga oshirish va doimiy ravishda ta'minlash imkonini beradi. dunyoning turli mamlakatlarida (bu texnologiyalarni o'zlashtirgan va ishlatgan), ulkan masofalarni zabt etish va chegaralarni yo'q qilish. Axborot nuqtai nazaridan, bizning dunyomiz tobora o'zaro bog'liq bo'lib bormoqda. Matematikaga o'xshatib, kosmosning bog'liqligi uning hajmini kamaytiradi; bizning kundalik makonimiz hajmni "kamaytiradi". Natijada, masofalar endi biz uchun avvalgidek ajoyib ko'rinmaydi. Bu omil odamlarni bir- biridan kamroq darajada ajratib turadi, bu ularning doimiy axborot va aloqa almashish imkoniyati tufayli yuzaga keladi. Yangi axborot jamiyatida vaqt tushunchasi ham avvalgidan biroz boshqacha ma’noga ega bo‘ladi, chunki vaqtni psixologik idrok etish o‘zgaradi va dunyoqarash yanada dinamiklashadi. Natijada, jamiyatda ijtimoiy vaqtning sezilarli darajada "zichlashishi" sodir bo'ladi, aslida, xuddi shu vaqt oralig'ida juda ko'p miqdordagi ijtimoiy ahamiyatga ega voqealar sodir bo'ladi; 15 R.Karimov “Globallashuv va O‘zbekiston iqtisodiyoti” T.: O‘zbekiston Milliy universiteti. – 2020 y. – 234 b. 20 Bu ijtimoiy-psixologik hodisa axborot jamiyatining ruhiy sohasi rivojlanishida muhim oqibatlarga olib keladi. Biz uchun shunga o'xshash va ko'proq tanish hodisa sanoat makonida, transport kommunikatsiyalari rivojlanishida kuzatilmoqda. O'z vaqtida sanoat jamiyatida temir yo'l, avtomobil va undan ham ko'proq havo transportining paydo bo'lishi va keng tarqalishi nafaqat iqtisodiyotning qiyofasini, balki odamlarning butun turmush tarzini, ularning dunyoga bo'lgan munosabatini, birinchi navbatda makon va vaqt haqidagi g'oyalar maydoni. Umumiy foydalanish mumkin bo'lgan transport kommunikatsiyalarining rivojlanishi butun jamiyat hayotini tubdan o'zgartirdi. Jamiyatdagi ana shunday o‘zgarishlar tobora o‘zaro bog‘lanib borayotgan axborot texnologiyalari, jamiyatning axborot sohasi jadal rivojlanishi ta’sirida ko‘z o‘ngimizda sodir bo‘lmoqda. Atrofimizdagi dunyoga uning fazo-vaqt o'lchamlarini idrok etish nuqtai nazaridan munosabatimiz tez o'zgarmoqda. Zamonaviy dunyoda axborot texnologiyalari rivojlanishidagi ushbu tendentsiyani bugungi kunda sodir bo'layotgan jamiyatning yangi axborot madaniyatini shakllantirish sifatida alohida ta'kidlab o'tamiz. Jamiyatning axborot madaniyatini uning barcha turdagi axborot resurslarini, zamonaviy informatika va kommunikatsiya vositalarini, axborot texnologiyalarini shakllantirish, tizimlashtirish va faoliyatning barcha jabhalarida foydalanish qobiliyati sifatida belgilaymiz. jamiyat. Butun ta'lim tizimining axborot madaniyatini shakllantirishga qo'shgan hissasini alohida ta'kidlash kerak. Zero, aynan shu narsa insonga keng dunyoqarash, tizim shakllantiruvchi fanlar bo‘yicha bilim asoslarini beradi, odamlarda yangi axborot qobiliyati, ko‘nikma va ehtiyojlarini, ijodkorlikka intilishni shakllantiradi 16 . Shu bilan birga, shuni ta’kidlashni istardimki, zamonaviy axborot madaniyati insonning kundalik faoliyatida kompyuter texnologiyalari va telekommunikatsiya tizimlaridan foydalanish ko‘nikmalari bilan cheklanib qolmaydi. Bu tushuncha ancha kengroqdir. Bu odamlarning yangi ma'lumotni idrok etish qobiliyati va tayyorligi (istaklari), shu bilan birga aqlning umumiy rivojlanishining tegishli 16 Z.Qodirova “Axborot texnologiyalarining ta’lim sohasidagi roli” T.: O‘zbekiston ta’limi. – 2018 y. – 289 b. 21 darajasini va axborotning o'zi, zamonaviy ilmiy, iqtisodiy va boshqa xalqaro aloqalarning asosiy tillarini bilishni o'z ichiga oladi. bilimlar, shuningdek, ko'p narsalar, jumladan, kommunikativ madaniyat, ya'ni. boshqa odamlar bilan muloqot qilish qobiliyati. Zamonamizning yana bir muhim tendentsiyasi odamlarning yangi axborot turmush tarzini shakllantirishda namoyon bo'ladi. Yangi axborot maydoni tezda odamlarda yangi dunyoqarash, yangi odatlar, xulq-atvor stereotiplari, yangi madaniy ehtiyojlar va hatto yangi qadriyatlarni rivojlantiradi. Axborot tizimlari va texnologiyalari bizga beradigan imtiyoz va qulayliklardan foydalanishga tez o'rganib qoladi, ulardan voz kechish mumkin emasdek tuyuladi; Va asosiy narsa kundalik hayotda qulaylik emas; Yangi axborot muhiti nafaqat insonning o'zini va uning turmush tarzini, balki uning kasbiy faoliyatini ham o'zgartiradi. Oddiy misol - transport kommunikatsiyalari va shunga mos ravishda axborot almashish, shu jumladan yig'ilishlar va konferentsiyalar o'tkazish uchun xarajatlarning keng tarqalgan qisqarishi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari odamlarning umumiy loyiha bo'yicha birgalikdagi ishini, hatto ular turli shaharlarda yoki turli mamlakatlarda yashasa ham, muvaffaqiyatli tashkil etish imkonini beradi, shu bilan birga xodimlar markazlashtirilgan axborot tizimida joylashgan axborot va texnologiyalardan foydalanishlari mumkin. mintaqaviy portallar. Tarmoq iqtisodiyoti, tarmoq taqsimlangan jamoalar - bularning barchasi bugungi kunda haqiqatga aylanib bormoqda va, albatta, kelajakda rivojlanadi. Darhaqiqat, jamiyat har qanday korxona yoki tashkilotning bunday konservativ atributining yo'q bo'lib ketishiga qarab, ofis maydoni keraksiz bo'lib qoladi; Zamonaviy axborot tizimlari nafaqat ish stolidan voz kechishga imkon beradi (hozirda har bir xodim o'zining shaxsiy yoki hatto noutbuki, kompyuterining ish stoliga barcha hujjatlar joylashtirilgan), balki tartibni shaxs tomonidan ta'minlanmagan virtual ish ofislaridan ham foydalanishga imkon beradi. , lekin kompyuter va axborot tizimi tomonidan 17 . 17 O. Murodov “Kiberxavfsizlik va axborot xavfsizligini ta’minlash”, T.: Informatika nashriyoti. – 2021 y. – 352 b. 22 Har qanday yangi texnologiyalarning rivojlanishi kabi jamiyatni axborotlashtirishga asoslangan iqtisodiyotning globallashuvi ham shaxsga nafaqat foyda va qulaylik, balki yangi muammolarni ham keltirib chiqaradi. Ulardan ba'zilari global xarakterga ega va bugungi kunda o'zini namoyon qila boshladi. Bu muammolardan biri jamiyatning yangi axborot makonida odamlar, mamlakatlar va ularning mintaqalari o‘rtasida axborot tengsizligini shakllantirish va chuqurlashtirishdir. Katta Sakkizlik mamlakatlari rahbarlarining uchrashuvlaridan birida qabul qilingan Global axborot jamiyati uchun Okinava Xartiyasida bu muammoga katta e'tibor berildi. Ushbu hujjatni imzolagan yetakchilar nafaqat global axborot jamiyatini barpo etish, balki axborot tengsizligiga qarshi kurashish yo‘lida o‘z davlatlarining sa’y-harakatlarini birlashtirish niyatida ekanliklarini ma’lum qildilar. Bugungi kunda axborot tengsizligi muammosi murakkab: global iqtisodiy, geosiyosiy va ijtimoiy, shuningdek, madaniy. Yangi axborot tizimlari va texnologiyalari, shuningdek, informatika vositalari insonga beradigan muhim afzalliklardan foydalanishning real imkoniyati yoki imkonsizligi nafaqat ma'lum bir mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasiga bog'liq. . Ko'p jihatdan, bu omil ma'lum bir jamiyat va muayyan shaxsning ta'lim darajasi va umumiy madaniyati darajasiga, insonning zamonaviy tsivilizatsiya rivojlanish vektorining yangi, axborot yo'nalishiga yo'naltirilganligiga bog'liq. Axborot tengsizligi muammosi bugungi kunda iqtisodiy va siyosiy kuchlarning e'tiborini jalb qila boshlaganini va kelgusi yillarda bu murakkab muammoni global miqyosda hal qilish uchun yanada og'irlashishini tan olishimiz kerak; , nafaqat milliy miqyosda, balki xalqaro miqyosda ham alohida choralar ko'rish kerak bo'ladi 18 . Bugungi kunda shaxs va jamiyatning axborot xavfsizligini ta’minlash muammosi ham dolzarbdir. U yangi mazmunga ega bo'lib, nafaqat axborot va kompyuter jinoyatlarini o'z ichiga oladi. Ommaviy ongga ta'sir qilish vositalari va texnologiyalari (ongni manipulyatsiyasi) ham ommaviy axborot vositalari, ham global kompyuter tarmoqlari orqali amalga oshirilishi mumkin bo'lgan, 18 Sh.Ismoilov “Elektron ta’lim va uning rivoji”, T.: Ta’lim va o‘qitish. – 2018 y. – 167 b. 23 shuningdek, an'anaviy milliy madaniyatlarning ta'siri ostida yo'q bo'lib ketishi muammosi katta yovuzlikdir. jamiyatning globallashuvi. So'nggi yillarda tobora ko'proq sezilib borayotgan jamiyatni texnokratlashtirishning kuchayishi yo'lida dunyoni yana bir xavf kutmoqda. Ko'pgina prognozlarga ko'ra, allaqachon 21-asrda. texnokratiya jamiyatda hukmronlik qiladi. Albatta, mamlakatda hokimiyat tepasiga nafaqat o'z kapitaliga ega, balki o'z-o'zidan ishlash va yangi mahsulotlar ishlab chiqarishni ham biladigan vakolatli odamlar kelganida yomon emas. Bu erda yana bir narsa muhim - jamiyatning insonparvarlik qadriyatlarini yo'qotmaslik, bu qadriyatlarni texnokratik qadriyatlar bilan almashtirishga yo'l qo'ymaslik. Bugungi kunda deyarli hamma joyda kuzatilayotgan jamiyatning insoniylashuvi strategik jihatdan o'ta xavfli ko'rinadi. Yaqinda Nyu-York va Vashingtondagi voqealar bunga dalildir. Ular bizni axloq va odamlarning axloqiy tarbiyasi muammolariga munosabatimizni qayta ko'rib chiqishga majbur qilishlari kerak. Zero, axloqiy tarbiyagina odamlarga nisbatan xotirjam kelajakka umid baxsh etadi. Bizning dunyomiz tobora xavfli bo'lib bormoqda va yuqori texnologiyalar nafaqat bu xavfni bartaraf etmaydi, balki uni yanada kuchaytiradi. Bu erda Immanuil Kantning so'zlarini eslash juda o'rinli: "Meni hayratda qoldirishdan to'xtamaydigan ikkita narsa bor: boshim ustidagi yulduzli osmon va ichimdagi axloqiy qonun". Axloqiy imperativ insoniyatning xavfsiz rivojlanishining haqiqiy kafolati bo'lib xizmat qilishi mumkin. Zamonaviy jamiyat rivojlanishining uning globallashuv jarayoni bilan bog'liq eng muhim tendentsiyalari jamiyatning gumanitar sohasining ko'plab tarkibiy qismlariga eng jiddiy va ko'p qirrali ta'sir ko'rsatadi. Ushbu ta'sirlarning yig'indisi bugungi kunda o'zini yanada aniqroq namoyon etayotgan va yangi gumanitar inqilob sifatida asosli ravishda baholanishi mumkin bo'lgan yangi umumiy tsivilizatsiya hodisasining asosiy mazmunini tashkil qiladi. Ushbu inqilobning rivojlanishini XXI asrning yaqin o'n yilliklarida kutish kerak. Ushbu inqilob nafaqat ta'lim, fan va madaniyat sohalarida tub o'zgarishlarga olib kelishi, balki 24 dunyoning barcha mamlakatlaridagi odamlarning dunyoqarashini, tabiatga, o'z- o'ziga bo'lgan munosabatini sezilarli darajada o'zgartirishi bugun allaqachon aniq. boshqa odamlarga nisbatan. 21-asrning o'rtalarida. Katta ehtimol bilan biz butunlay boshqa dunyoda yashaymiz 19 . Jamiyatning globallashuv jarayonini jahon tsivilizatsiyasining uning keyingi barqaror rivojlanishiga yangi tahdidlarga tabiiy reaktsiyasi sifatida qarash mumkin. Bugungi kunda bu erda ikkita asosiy qarama-qarshi tendentsiya kurashmoqda - jahon hamjamiyatining turli qismlarining axborot bilan bog'liqligini oshirish, bu, albatta, o'zini o'zi tashkil etuvchi murakkab tizim sifatida barqarorligini oshirishi kerak va yana bir tendentsiya - an'anaviy milliy madaniyatlarni yo'q qilish. globallashuv jarayonining ta'siri. Oxirgi tendentsiya jahon hamjamiyatining madaniy xilma-xilligini pasaytiradi va shuning uchun uni salbiy deb hisoblash kerak. Bu tsivilizatsiyaning buzg'unchi ta'sirlarga chidamliligini pasaytiradi. Bu tendentsiyalarning qaysi biri ustunlik qilishini kelajak ko'rsatadi. Biroq, har qanday holatda ham, bugungi kunda insoniyat kelajagining asosiy muammolari iqtisodiy yoki siyosiy sohalarda emas, balki yaqin yillarda e'tibor markaziga aylanishi kerak bo'lgan axborot sohasida hal etilishi allaqachon aniq bo'ldi. tsivilizatsiyaning barqaror rivojlanishi muammolari konteksti. Shunday qilib, global axborot texnologiyalari (axborot va telekommunikatsiyalar) inqilobining keng tarqalishi - bu mikroelektronika, kibernetika, sun'iy yo'ldosh va raqamli aloqa tizimlariga asoslangan telekommunikatsiyadagi inqilob, butun dunyo bo'ylab "Internet" kompyuter aloqa tarmog'ining paydo bo'lishi (tarixiy ahamiyatiga ko'ra. matbaa ixtirosi bilan taqqoslanadigan ko'plab mualliflarni haqli ravishda qayd etdi). Axborot texnologiyalarining oldingi avlodlari bilan solishtirganda hozirgi, tubdan yangi (u o'zining ilmiy va texnik xususiyatiga ko'ra global) ning global tarqalishi Internetdan foydalangan holda istalgan vaqtda savdo, valyuta va boshqa ko'plab operatsiyalarni amalga oshirish imkonini berdi. va dunyoning istalgan nuqtasida. 19 A.Raximov “Globallashuv va milliy madaniyat” T.: O‘zbekiston madaniyati. – 2022 y. – 290 b. 25 Odatda "dunyo pullari" deb ataladigan narsa harakatning elektron shaklini oldi. Bu ularni haqiqiy global muomala va to'lov vositasiga aylantirdi. 26 2.2. Аxborotlashgan jamiyatda global muammolarni hal qilish yo‘llari Zamonaviy ommaviy kommunikatsiya vositalari bizni global axborot makoni bilan bog‘lab, axborotni olish va tarqatish geografiyasini kengaytirib, dunyo mamlakatlari va xalqlarini yaqinlashtirdi. Bu ijobiy holat, albatta. Biroq, axborot makonida taxdidlar bor ekan, milliy axborot makonimizga chegara quyib bo‘lmasligini nazarda tutib, kelajagimiz vorislarini uylab, vayronkorlik va buzg‘unchilik mazmunidagi axborot oqimini cheklashimiz, yosh avlodning ma’naviy olamining daxlsizligini asrashimiz kunning dolzarb vazifalaridan biri desak, mubolag‘a bo‘lmas. Virtual reallik, virtuallik (ing. virtual reality, virtual – borligicha, lot. virtus – potentsial, ehtimollik, energiya, kuch, shuningdek tasavvurdagi xayol) – komp’yuter yordamida modellashtirish asosida foydalanuvchi sun’iy dunyoga cho‘mib, maxsus sensorli moslamalar orqali unda harakat qilish imkonini beradi. Bunda foydalanuvchining ko‘rish, eshitish, sezish va motorli sezgilari komp’yuter tomonidan yaratiladigan imitatsiyasi bilan almashtiriladi 20 . Virtual reallikning o‘zi nima, degan masalada asosan ikki yo‘nalish (gipoteza) shakllangan. Birinchisi virtual reallikni texnikaviy hodisa deb qarash bo‘lsa, ikkinchisi ruhiy xodisa deb xisoblashdir. Umuman, h. davr falsafiy adabiyotlarida ko‘rsatilishicha, virtual reallik tushunchasining fanda, san’atda va amaliyotda keng tarqalishi, “ o‘z-o‘zidan tashkillashuv”, “kooperatsiya effektlari”, “tasodifiy tashkillanishlar” va shular kabi boshqa tushunchalar orqali ifodalanadigan yangi ilmiy paradigmaning vujudga kelayotgani haqida gapirish imkoniyati vujudga kelayotganini bildiradi. Hozirgi davrda virtual reallikni faqat komp’yuter texnologiyalari, ya’ni “kibermadaniyat” bilan bog‘lash tamoyili ham mavjud. Lekin, bunga qarama- qarshi o‘laroq boshqa olimlar virtual reallikning komp’yuterdagi variantlarini undan ancha chuqur kechadigan jarayonlarning yuzadagi qo‘pol namoyon bo‘lishidir, degan fikrlarni oldinga surmoqdalar. 20 D.Nazarov “Axborot xavfsizligi va global muammolar” T.: Xavfsizlik va texnologiyalar. – 2021 y. – 217 b. 27 Virtual reallik jamiyat hayotida muhim hodisalardan biri sifatida o‘rin oldi. Bu jarayon tasarrufchini komp’yuterda turli manipulyatsiyalar (o‘yin yoki boshqa ishlar) qilishi uchun mo‘ljallangan har xil olam modellarini yaratish proektidan boshlangan edi. Аna shu proekt tufayli kimyoviydan tortib to ijtimoiyga qadar bo‘lgan barcha jarayonlarni sun’iy ravishda yaratishning cheksiz imkoniyatlari ochildi. Bu hol fanning barcha sohalari namoyandalarining, ayniqsa faylasuflarning diqqatini o‘ziga tortdi. Hozirgi davrda virtual reallik sistemalarini ishlab chiqish va ulardan amalda foydalanish jarayoni virtualistika muammolarini falsafiy-metodologik nuqtai nazardan anglash bilan parallel ravishda amalga oshmoqda. Bu borada ko‘plab kitoblar, jurnal va gazetalarda maqolalar nashr etilgan. Virtualistika bo‘yicha olib borilayotgan ishlarni asosan uch yo‘nalishga ajratish mumkin. Birinchisi, sistemalar nazariyasi, modellashtirish, komp’yuter grafikasi, mul’timediya va h.k.da erishilgan yutuqlarni hisobga olishga tayanadigan nazariy ishlar. Ikkinchisi, virtual reallik muammosining falsafiy va psixologik jihatlari hamda uning insonga, odamlar guruhi va butun jamiyatga ta’siri haqidagi ishlar. Uchinchisi, virtual reallikka tegishli sistemalarni inson faoliyatining texnik sohalarida, ta’limda, ilmiy tadqiqotlarda, biznesda va h.k.da foydalanish muammolariga bag‘ishlangan ishlar. To‘rtinchisi, virtual reallikning axloq, siyosat, madaniyatshunoslik bilan bog‘liq muammolari bo‘yicha ham ishlar olib borilmoqda 21 . Qo‘shimcha va tushuntiruvchi matnlar Globallashuv sharotida axborot tarqatuvchilar sirasiga qo‘yidagilar kiradi: 1) Davlat tuzilmalari xizmatchilari 2) Jurnalistlar 3) Pedagoglar 4) Jamoat tashkilotlari xodimlari Globallashuv sharotida ichki tahdidlar sirasiga quyidagilar kiradi: 21 Held, David, McGrew, Anthony. "Globalization Theory: Approaches and Controversies." Cambridge, "Polity Press". - 2007 y. – 320 p. 28 1) Аholini axborot bilan ta’minlashning huquqiy va iqtisodiy asoslarning yetarli emasligi 2) Fuqarolik jamiyatining institutlari rivojlanmayotganligi 3) Fuqarolarning davlat va nodavlat tashkilotlariga murojaatlarining javobsiz qolib ketishi 4) Аxborot bozori qanday rivojlanishi davlat tomonidan nazorat qilinmasligi 5) Fuqarolar davlat tuzilmalari faoliyati haqida yetarli axborot ololmasligi 6) Yuqori tashkilotlar tomonidan qabul qilingan qarorlar aholiga tushuntirib berilmasligi Globallashuv sharotida jamiyat va millatga xavf solayotgan manbalarni sifatida quyidagilarni keltirish mumkin 22 : 1) Millatchilik 2) Shovinizm 3) Imperiyaviy tafakkur 4) Mafkuraviy ekspuntsionizm 5) Illatlarni qo‘zg‘atuvchi davlatlar, tashkilotlar va shaxslar Аxborot bilan ishlash bo‘g‘inlarining ish mexanizmi 1) Ma’lumotni qabul qilish, anglab olish va eslab qo‘yish 2) Аxborotni anglash va eslab qo‘yish jarayonida matrealni qabul qiluvchi tomonidan uning bilimi va psixologiyasidan kelib chiqqan holda qayta ishlash va yangilangan axborotni shaxs xotirasida saqlash 3) Аxborotni tarqatish Televideniening ta’sirchanligi kuyidagilar 1) tasvir 2) ovoz 3) mantiqiy va obrazli fikrlash Radioning ta’sirchanligi quyidagicha 22 Stiglitz, Joseph E. "Globalization and Its Discontents." New York, "W.W. Norton & Company". - 2002 y. – 352 p. 29 1) jonli ovoz 2) mantiqiy va obrazli fikrlash Matbuotning ta’sirchanligi 1) mantiqiy va obrazli fikrlash 2) qisman tasvirdan (rasmlar, sarlavhalar bezatilishi) Internetning vazifalari 1) reklama 2) ma’lumotnoma 3) elektron pochta 4) konferentsiya (ochiq muloqot) 5) manfaatlar bo‘yicha klublar 6) ommaviy axborot vositasi Аxborot quroli xususiyatlari 1) axboriy qurolni ishlab chiqarilishi arzon 2) axborot quroli uchun davlat chegaralari nisbiy xarakterga ega 3) axboriy va noxarbiy janglar o‘rtasida farqlar aniq emas 4) axboriy xujumni oldinini olishning deyarli ilojiy yo‘q 5) axboriy urush oqibatidagi zararni hisoblab chiqish qiyin 6) doimiy harbiy bloklar birlashmalar tuzish qiyin Аxboriy qurolga tasnif Keng ma’noda axboriy qurol bu 1) raqib mamlakat fuqarolarini kerakli yo‘nalishda fikrlashga undaydigan, uning nuqtai nazarini o‘zgartirishga qodir bo‘lgan va kerakli axborot yordamida amalga oshiriladigan xarakatlar 23 Tor ma’nodagi axborot quroli bu 1) raqibning axborot zaxiralari ustidan nazoratni ta’minlaydigan va uning telekamunikatsiyalari tizimlariga zarar yetkaza oladigan texnikaviy xususiyatlar va texnologiyalar. 23 Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. 30 Globallashuv sharotida xorijiy oavdagi axborot ekspantsiyasidan himoyalanish yo‘llari 1) milliy axborot infra tuzilmani xzamonaviy darajaga ko‘tarish 2) milliy OАVlarini rivojlantirish 3) OАVni faoliyatida dunyoviy davlatlar qabul qilgan jurnalistikaning sifat stantlariga rioya qilish 4) Milliy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirish Globallashuv sharotida xalqaro miqyosda eng ko‘p ma’lumot tarqatadigan Oav - Si-en-en - Bi-bi-si - TV-5 - Evron’yus - Аssoshieyted Press - Frans Press - Reyter - ITАR-TАSS - Аmerika ovozi Globallashuv sharotida manipulyatsiyaning usullar - АNEKDODLАR - 25-KАDR - uydirmalar (insinuatsiyalar) - obro‘sizlantirish (komprometatsiya) - mantiqiy xatolar: tezislarda, asoslarda, demonstratsiya (isbot jarayonida) - soxta reytinglar - soxta so‘rovlar - qayta-qayta takrorlab majyuuriy ishontirish (vnushenie) - soxta press-reliz tayyorlash - rasmlar montaji - yolg‘on gaplarni tarqatish 31 Globallashuv sharotida axborot madaniyatini oshirish yo‘llari - olingan axborotni boshqa manbalar bilan solishtirib ko‘rish; - axborotdagi ma’lumotni mantiqan tahlil qilib chiqish - muhim faktlarni asl manbalar yordamida tekshirish - axborot kim tomonidan va qay maqsadda berilganini tahlil qilib chiqish - axborot kimi foydasiga ishlashini o‘rganib chiqish - muhim ma’lumotlarning arxivini olib berish - yuksak shaxsiy madaniyatga ega bo‘lish va boshq. Globallashuv sharotida axborot xurujini hudud jihtdan oltita asosiy turga ajratish mumkin 24 1) umumsayyoraviy (bir qutbli, ya’ni «odnopolyarniy» dunyoni tashkil etishga harakat qiluvchi davlatlar tomonian amalga oshiriladi) 2) qit’aviy (Osiyo yoki boshqa qit’aga nisbatan) 3) regionali (o‘zaro chegaradosh, masalan, Markaziy Osiyo mamlakatlariga nisbatan) 4) davlat (O‘zbekiston)ga nisbatan 5) mintaqaviy (masalan, Farg‘ona vodiysi) 6) mahalliy (viloyat, shahar, tumanga nisbatan) Аxborot xavfsizlikning shaxsga ta’sir etuvchi vositasi va usullari 3 turga bo‘linadi - davlat yetkazadigan - Ommaviy axborot vositalari - Norasmiy muloqotdagi axborot Аxborot bilan ishlashning ish mexanizmi quyidagilar - ma’umotni qabul qilish, anglab olish va eslab qo‘yish - axborotni anglash va eslab qo‘yish jarayonida materialni qabul qiluvchi tomonidan uning bilimi va psixologiyasidan kelib chiqqan holda qayta ishlash va yangilangan axborotni shaxs xotirasida saqlash - axborotni tarqatish 24 M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. 32 G‘arb sotsiologlari fikriga ko‘ra axborotlashuv jarayoni jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, madaniy hamda texnika sohasidagi o‘zgarishlarga quyidagicha o‘zining jiddiy ta’sirini ko‘rsatadi - axborotlashgan jamiyat texnika sohasida, ishlab iqarish, iqtisodiyot, ta’lim va maishiy hayotga axborot texnologiyalarining keng joriy etilishi - iqtisodiy hayot axborotning tovarga aylanishi - ijtimoiy hayotda axborot turmush, hayot darajasi o‘zgarishining asosiy omiliga aylanishi - siyosiy sohada keng miqyosda fikr almashishga zamin yaratuvchi xilma-xil axborotlani erkin olishga yo‘l ochilishi - madaniyat sohasida axborot almashinuvi davr ehtiyojlariga javob beradigan normalar va qadriyatlarning shakllanishi bilan xarakterlanadi Globallashuv sharotida ochiq axborot tizimiga quyidagilar kiradi - axborot agentliklari - gazetalar - jurnallar - jurnal tarzdagi nashrlar - boshqa nashr maxsulotlar - radio - televidinie - audio va vidio maxsulotlar - internet matbuot xizmati - jamoatchilik bilan aloqalar - davlat, jamoatchilik va boshqa tashkilotlar, muassasalar - reklama agentliklari bo‘yicha tuzulmalar 33 XULOSA Globallashuv va axborot texnologiyalari bugungi kunda jamiyatimizda va global miqyosda muhim o‘rin egallagan ikki katta jarayondir. Ularning o‘zaro aloqasi va bir-birini kuchaytirishi, jamiyatni, iqtisodiyotni, siyosatni, madaniyatni va ijtimoiy tizimlarni sezilarli darajada o‘zgartirayotgan bir davrda yashayapmiz. Quyida ushbu mavzuni batafsil xulosalashga harakat qilamiz. Globallashuv — bu butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy aloqalarning intensivlashuvi va o‘zaro bog‘lanishidir. U so‘nggi o‘n yilliklarda tez sur’atlarda rivojlanib, dunyo iqtisodiyotini birlashish jarayonini kuchaytirdi. Bunga xalqaro savdoning rivojlanishi, xalqaro moliya tizimlarining o‘zgarishi, xalqaro siyosiy aloqalarning chuqurlashuvi va madaniyatlararo o‘zaro ta’sirning kuchayishi sabab bo‘ldi. Globallashuvning ijtimoiy ta’sirlari orasida ijtimoiy tengsizlikning ortishi, yangi kasblarning paydo bo‘lishi va madaniyatlararo muvozanatlarning o‘zgarishi kabi o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Shu bilan birga, globallashuv, inson huquqlari va demokratiyaning rivojlanishiga ham o‘z salbiy va ijobiy ta’sirlarini ko‘rsatadi. Axborot texnologiyalari (AT) so‘nggi yillarda tez sur’atlar bilan rivojlanib, barcha sohalarga ta’sir ko‘rsatdi. Axborot texnologiyalarining iqtisodiyotdagi o‘rni beqiyosdir, chunki ular yangi biznes-modellarni yaratishga, global aloqalarni tezlashtirishga, ishlab chiqarishni optimallashtirishga va raqamli iqtisodiyotning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Internetning keng tarqalishi, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili va yangi raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning har bir sohasiga yangi imkoniyatlar ochdi. Axborot texnologiyalarining ijtimoiy ta’siri esa kundalik hayotda sezilarli, masalan, masofaviy ta’lim, telemeditsina, onlayn xizmatlar va raqamli aloqalar tizimi orqali o‘zgarishlarni olib keldi. Ular shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarni yaratish va global miqyosda ma’lumot almashinuvini tezlashtirishga xizmat qilmoqda. Globallashuv va axborot texnologiyalari o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular bir-birini kuchaytiradi. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi globallashuv 34 jarayonini tezlashtiradi, chunki ular dunyo bo‘yicha odamlar, tashkilotlar, davlatlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi. Aksincha, globallashuv axborot texnologiyalarining yanada rivojlanishini rag‘batlantiradi, chunki iqtisodiy va siyosiy integratsiya yangiliklarni tezda tarqatish va foydalanishni talab qiladi. Bu jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar ko‘plab yangi imkoniyatlar yaratadi. Masalan, axborot texnologiyalari yordamida global bozorlarga kirish imkoniyatlari kengayadi, yangi kommunikatsiya kanallari paydo bo‘ladi va xalqaro aloqalar mustahkamlanadi. Globallashuv va axborot texnologiyalarining kelajakda rivojlanishi ko‘plab yangi imkoniyatlarni taqdim etadi. Bunga iqtisodiyotda yangi biznes-model va ish o‘rinlarining paydo bo‘lishi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida innovatsiyalar, shuningdek, global miqyosda ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar kiradi. Shu bilan birga, bu jarayonlar raqamli bo‘linish, kiberxavfsizlik tahdidlari va ijtimoiy tengsizlik kabi salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Globallashuv va axborot texnologiyalari bugungi zamonaviy jamiyatda markaziy o‘rinni egallaydi va ularning bir-biriga ta’siri global rivojlanishni belgilaydi. Ushbu jarayonlar jamiyatni, iqtisodiyotni va siyosatni keskin o‘zgartirmoqda. Ularning o‘zaro aloqasi va ta’siri kelajakda dunyo miqyosida yangi imkoniyatlar va tahdidlarni yaratadi. Shu sababli, ularni tushunish va samarali boshqarish, kelajakdagi muvaffaqiyatning kaliti bo‘lib xizmat qiladi. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Mirziyo y ev Sh. M. Yangi O zbekiston strategiyasi ʻ . – T.: “ O zbekiston” ʻ nashriyoti , 2021 , - 464 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari –Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 406 b. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va qarorlari 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasigi PF-6079-son Farmoni 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 19-fevraldagi "Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini takomillashtirish" to‘g‘risidagi PF-5349-son Farmoni 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 22-yanvardagi "Axborot xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha chora-tadbirlar" to‘g‘risidagi PF-5979-son Farmoni III. Ilmiy adabiyotlar 6. B. Xoliqov. Markaziy Osiyo va globallashuv jarayonlari. Toshkent: "O‘zbekiston" – 2018 y. – 210 b. 7. Shodmonov A., Tursunov Sh. Globallashuv sharoitida xalqaro munosabatlar. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2019 y. - 180 b. 8. T. Abdullaeva. Globallashuv va xalqaro siyosat. Toshkent: "Yangi O‘zbekiston" - 2020 y. - 250 b. 9. M. Qurbonov. Global iqtisodiyot va uning xalqaro munosabatlarga ta’siri. Toshkent: "O‘zbekiston" - 2022 y. - 220 b. 10. S. Shokirov. Globallashuv va xavfsizlik. Toshkent: "Tafakkur" - 2021 y. - 210 b. 11. R.Karimov “Globallashuv va O‘zbekiston iqtisodiyoti” T.: O‘zbekiston Milliy universiteti. – 2020 y. – 234 b. 12. Z.Qodirova “Axborot texnologiyalarining ta’lim sohasidagi roli” T.: O‘zbekiston ta’limi. – 2018 y. – 289 b. 36 13. O. Murodov “Kiberxavfsizlik va axborot xavfsizligini ta’minlash”, T.: Informatika nashriyoti. – 2021 y. – 352 b. 14. Sh.Ismoilov “Elektron ta’lim va uning rivoji”, T.: Ta’lim va o‘qitish. – 2018 y. – 167 b. 15. A.Raximov “Globallashuv va milliy madaniyat” T.: O‘zbekiston madaniyati. – 2022 y. – 290 b. 16. D.Nazarov “Axborot xavfsizligi va global muammolar” T.: Xavfsizlik va texnologiyalar. – 2021 y. – 217 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 17. Held, David, McGrew, Anthony. "Globalization Theory: Approaches and Controversies." Cambridge, "Polity Press". - 2007 y. – 320 p. 18. Stiglitz, Joseph E. "Globalization and Its Discontents." New York, "W.W. Norton & Company". - 2002 y. – 352 p. 19. Steger, Manfred B. "Globalization: A Very Short Introduction." Oxford, "Oxford University Press". - 2017 y. - 176 p. V. Internet manbalari 20. https://www.stat.uz 21. https:// www.ziyo.net.uz 22. https:/www.natlib.uz 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GLOBALLASHUV VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI

1.1. Аxborot texnologiyalari globallashuvning o‘ziga xos xususiyatlari

1.2. Global axborot makonini shakllantirishning asosiy tendentsiyalari va ularning kutilayotgan oqibatlari

II BOB. GLOBALLASHUV JARAYONIDA OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI XAVFSIZLIGI

2.1. Jamiyatni intellektuallashtirish va axborotlashtirish tizimlarining globallashuvi

2.2. Аxborotlashgan jamiyatda global muammolarni hal qilish yo‘llari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить