Globallashuvning ta’lim tizimiga ta’siri

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
 MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI
Ijtimoiy fanlar fakulteti
Siyosatshunoslik  kefedrasi
                               
Siyosatshunoslik yo’nalishi
“  Globallashuv va barqaror taraqqiyot  ”  fanidan
“  Globallashuvning ta’lim tizimiga tasiri  ”
 mavzusidagi
KURS ISHI
                                                                    
                                                              Toshkent   -   2024
1 MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………..............3
I  BOB .  GLOBALLASHUV HAQIDA UMUMIY TA’RIFI VA
YARIXIY RIVOJLANISHI
1.1   Globallashuv haqida  tushunchasi, mohiyati, jamiyat hayotida namoyon 
bo’lish xususiyatlari……………………………………………………………………………………5
1.2  Globallashuvning ta'lim tizimiga kirib kelishi . ………………………….11
II  BOB .   GLOBALLASHUVNING TA’LIM TIZIMIGA TASIRI: O’ZBEKISTON
RESPUBLIKASIDAGI TA’LIM TIZIMIDAGI HOLAT
          2.1 Globallashuv sharoitida  O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi……………15
          2.2 O’zbekiston Respublikasida ta’lim tizimidagi, Ta’lim sifati monitoring    
va Xalqaro baholash dasturlari……………………………………………………24
Xulosa………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………...….
2                                                                                 KIRISH
Globallashuv   –   bu   bugungi   kundga   kelib   butun   dunyo   miqyosida
kechayotgan   eng   muhim   jarayonlardan   biridir.   Bu   jarayonning   ta'siri   barcha
sohalarda   namoyon   bo’lmoqda,   jumladan,   Iqtisodiy,   Siyosiy,   Madaniy,   Ijtimoiy
sohalarda va boshqa turli-xil sohalarda ham namoyon bo’lmoqda, jumladan  ta'lim
tizimida   ham   sezilarli   tarizda   namoyon   bo’lmoqda   deyishimiz   mumkin.
Globallashuvning   ta'lim   tizimiga   ta'siri   haqida   gapiradigan   bo’lsak,   bu   butun
dunyo   miqyosidagi   o'zgarishlarga   moslashish,   ta'limning   sifatini   yanada   oshirish,
yangi   bilim   va   texnologiyalarni   o'rganish   kabi   masalalar   dolzarb   mavzuga
aylangani   bejiz  emas.   O'zbekiston   Respublikasi   uchun   globallashuv   jarayonlariga
moslashish,   o'z   ta'lim   tizimini   yanada   rivojlantirish   va   xalqaro   miqyosda
raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashning muhimligi tobora kuchayib bormoqda.
Globallashuvning   ta'lim   tizimiga   ta'siri,   bu   yangi   o'quv   metodlari,
texnologiyalar va ilmiy yondashuvlarning o'zaro ta'siri  orqali o'z ifodasini  topadi.
Shu   bilan   birga,   bu   jarayon   nafaqat   xalqaro   miqyosda,   balki   mahalliy   ta'lim
tizimlarida   ham   muhim   o'zgarishlarni   keltirib   chiqarmoqda.   O'zbekistonda
globallashuvga   moslashish   jarayonida   ingliz   va   Rus   tillarining   o'rni   va   o'zbek
tilidagi   ta'limning   ahamiyati,   ushbu   tizimning   mustahkamlanishi   va   yanada
rivojlanishi uchun o'ziga xos qiyinchiliklar va imkoniyatlar yaratmoqda deyishimiz
mumkun.
Hozirgi   kunda   globallashuv   jarayoni,   ayniqsa,   ta'lim   sohasida   yangi
imkoniyatlar   yaratib,   ilg'or   bilimlarni,   texnologiyalarni   va   zamonaviy   pedagogik
yondashuvlarni   taqdim   etmoqda.   Bunga   musol   tariqasida   onlayn   ta'lim,   xalqaro
ta'lim dasturlari va bir qancha global tarmoqlar ta'lim tizimiga yangi imkoniyatlar
olib   kelmoqda   deyishimiz   mumkun.   Biroq,   globallashuv   jarayoni,   o'z   navbatida,
ba'zi   muammolarni   ham   keltirib   chiqaradi.   Masalan,   milliy   ta'lim   tizimlari   va
madaniyatlarning   globallashuvga   moslashuvi,   til   va   milliy   qadriyatlarning
saqlanishi kabi muammolar ham mavjud.
3 O'zbekiston Respublikasi, o'zining o'ziga xos ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlari
bilan globallashuv jarayonlariga moslashishda yangi imkoniyatlar va chaqiruvlarga
duch   kelmoqda.   Xalqaro   ta'lim   tizimiga   integratsiya   qilish,   ingliz   va   Rus   tillarini
keng tarqalishi va ta'limda global standartlarga moslashish — bu O'zbekiston ta'lim
tizimining asosiy yo'nalishlaridan biri deyishimiz mumkun. Shu bilan birga, o'zbek
tilida   ta'limning   saqlanib   qolishi   va   rivojlanishi,   milliy   ta'lim   tizimining
mustahkamlanishi uchun muhim ahamiyatga ega.
Kurs   ishining   maqsadi.   Globallashuvning   ta'lim   tizimiga   bo'lgan   ta'sirini
o'rganish   va   O'zbekiston   Respublikasi   ta'lim   tizimining   globallashuv   jarayoniga
qanday   moslashayotganini   tahlil   qilishdan   iborat.   Shuningdek,   bu   ishda   ingliz   va
Rus tillarining O'zbekiston ta'lim tizimida qanday o'rin tutishi, shuningdek, O'zbek
tilida ta'limning ahamiyati haqida so’z boradi.
Kurs ishining vazifalari:
 Globallashuvning mohiyati va jamiyat hayotidagi o'rnini aniqlash.
 Globallashuvning ta'lim tizimiga ta'sirini o‘rganish va uning ijobiy va salbiy
jihatlarini tahlil qilish.
 Ta'lim   tizimidagi   o'zgarishlar   va   rivojlanishlarni   tahlil   qilish,   xalqaro   ta'lim
standartlariga moslashish jarayonini o‘rganish.
Kurs ishining tuzilishi:  kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yhatidan iborat.
4 I  BOB .  GLOBALLASHUV HAQIDA UMUMIY TA’RIFI VA
YARIXIY RIVOJLANISHI
1.1 Globallashuv haqida  tushunchasi, mohiyati, jamiyat hayotida namoyon
bo’lish xususiyatlari 
Globallashuv — bu dunyo miqyosida iqtisodiy, siyosiy, madaniy, texnologik va
ijtimoiy   jarayonlarning   integratsiyalashuvi   va   o‘zaro   bog‘lanishidir.   Bu   jarayon
butun   dunyo   davlatlari   va   mintaqalari   o‘rtasidagi   chegaralarni   yuvib   o’tuvchi
jarayon   bo’lib,   odamlar,   tovarlar,   kapital,   xizmatlar   va   ma'lumotlarning   tez   va
keng tarqalishiga imkon yaratadi.
Globallashuv   tarixi   haqida   gapiradigan   bo’lsak,   insoniyat   tarixining   uzoq
davrlariga borib taqaladi, chunki odamlar o'zaro aloqalarini rivojlantirishni qadim
zamonlardan   boshlab   boshlagan.   Globallashuvning   tarixi   davomida   dunyo
iqtisodiyoti,   madaniyati,   texnologiyasi,   siyosati   va   boshqa   sohalari   o‘rtasidagi
aloqalar   kuchaygan   va   o‘zgarib   borgan.   Globallashuvning   ilk   bosqichlari   qadimgi
sivilizatsiyalarning   o‘zaro   savdo   va   madaniy   almashuvi   bilan   bog‘liq.   Qadimda
odamlar bir-biriga uzoq masofalarda yashayotganiga qaramay, turli savdo yo‘llari
orqali   muloqot   qilishgan,   masalan   Ipek   yo‘li   orqali   Miloddan   avvalgi   2-ming
yillikda Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi savdo aloqalari kuchaygan. Ipek yo‘li orqali
tovarlar (ipek, ziravorlar, boshqa qimmatbaho buyumlar) va madaniyat elementlari
almashgan.   Qadimgi   Rim   imperiyasi   va   Yunoniston da   ham   bu   davrda   Rim   va
Yunonistonning xalqaro savdosi dunyo bo‘ylab tarqalgan, bu esa globallashuvning
dastlabki shakllaridan biri bo‘ldi.
XV   va   XVI   asrlar   oralig’ida   esa,   Dengiz   sayohatlari   orqali,   Yevropa
dengizchilarining yangi qit'alarni kashf etishlari globallashuvning yangi bosqichiga
olib   keldi.   Masalan,   Kristofor   Kolumb   1492-yilda   Amerika   qit'asini   kashf   etdi. 1
Shuningdek,  Vasko da Gama  Hindistonga dengiz yo‘lini topdi.  Savdo imperiyalari
1
 The discovery of America by Christopher Columbus,1892-   By harry hakes, M. D. 7-b
5 Yevropaning   yangi   kashfiyotlari   va   savdo   imperiyalari   (Ispaniya,   Portugaliya)
dunyo   bo‘ylab   savdoni   kengaytirdi,   bu   esa   globallashuvning   kuchayishiga   olib
keldi.
XVIII-asr  oxiri  va XIX-asr  boshlarida yuzaga kelgan   industrial inqilob   dunyo
iqtisodiyotida katta o‘zgarishlarga olib keldi. Yangi texnologiyalar, masalan,  temir
yo‘llar ,   yangi   fabrikalar   va   boshqa   sanoat   inshootlari   savdo   va   ishlab   chiqarishni
tezlashtirdi.   Yevropa   davlatlari   mustamlakalar   orqali   o‘z   iqtisodiyotlarini
kengaytirdi.   Bu   davrda  Yevropa,   Osiyo   va  Afrika  o‘rtasida   resurslar   almashinuvi
kuchaygan endi.
  Ikkinchi jahon urushi (1939-1945) : Urushdan so‘ng dunyo iqtisodiyoti qayta
tiklandi.   Bu   davrda   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   (BMT)   va   Xalqaro   valyuta
fondi   (IMF)   kabi   xalqaro   tashkilotlar   paydo   bo‘ldi.   BMT   jahon   miqyosida
tinchlikni saqlashga harakat qildi, bu esa global aloqalarni mustahkamladi.
Sovet   Ittifoqi   va   AQSh   o‘rtasidagi   sovuq   urush :   Ikkita   global   super   davlat
o‘rtasidagi raqobat va ta'sir doiralari ham globallashuvni ta'sir etdi. Sovuq urush va
harbiy bloklar (NATO va Varshava shartnomasi) dunyo siyosatiga ta'sir qildi.
Globallashuv   tarixi   insoniyatning   bir-biriga   bog‘liq   bo‘lgan   davrlaridan
boshlanib, zamonaviy texnologiyalar va global tarmoqlar orqali kuchaygan. Har bir
davrda globallashuvning o‘ziga xos omillari va yutuqlari bo‘lsa-da, bugungi kunda
dunyo xalqlari o‘rtasidagi aloqalar oldingisidan yanada kuchliroq  va kompleksdir.
Biroq globallashuvning salbiy tomonlari ham mavjud, jumladan ijtimoiy tengsizlik
va ekologik muammolar.
Globallashuv     atamasi     birinchi     bor     1960     yil     Giddins     tomonidan
foydalanilgan. Bu atama XX asrning 90-yillarigicha deyarli foydalanilmagan. 2
  1985
yilga   kelib   amerikalik   sotsiolog   R.   Robertson     «globallashuv»     atamasiga
tushuncha     bergan.     Globalizatsiya     atamasi     birinchi     bo’lib   iqtisodchi     olimlar
2
 Шахрай С.М. Глобализация в современном мире: политико-правовые аспекты. – СПб : Фонд поддержки 
науки и образования в области правоохранительной деятельности «Университет»,2004.С.6
6 tomonidan     1981    yildan     beri   qo‗llanilib    kelingan. 3
    Ammo    bu    so’zning  to’liq
ma‘nosi,   konsepsiyasi   1990   yilning     yarmida   amerikalik   olim   CHarlz   Taz   Rassel
tomonidan   to’liq   ochib   berilgan.   Globallashuv‖   atamasi   dastlab   amerikalik   olim
T.Levitt   tomonidan   1983   yili   «Garvard   biznes     rev`yu»     jurnalida     chop     qilgan
maqolasida     qo`llangan.     T.Levitt     yirik     transmilliy   korporatsiyalar     ishlab
chiqaradigan     turli-tuman     mahsulot     bozorlarining     birlashuv     jarayonlarini
globallashuv‖  deb  atagan.  Mazkur  ta`rifda  globallashuv  jarayonining  iqtisodiy
tamonlariga   e`tibor   berilgan.   O`z   davrida   frantsuz   faylasufi   Rene   Dekart
―Tushunchalar ma`nosini aniqlashtiring va bu insoniyatning yarmini adashishdan
saqlaydi‖   -     deb   yozgan   edi.   Ayni   shu   ma`noda   dastlab   biz   globallashuv‖
tushunchasining     istilohiy     ma`nosini     izohlashga     harakat     qilamiz.     Bu     so’zga
quyidagicha tarif berish mumkin: Globallashuv   –   Jahon xo‗jaligi rivojlanishining
ob‘ektiv   jarayoni   bo’lib,   juda   ko’p   ijobiy   xususiyatlarga   egadir:   bular   asosan   turli
mamlakatlar xo‗jaligining o’zaro aloqasi,   xorijiy   sarmoyalarni   jalb   qilish,   ilm   –
fan   texnika   texnalogiya   yutuqlari   almashuvini tezlashishni   hamda   davlatlarni
ilmiy  texnikaviy  taraqqiyotiga  ko’maklashuv  bilan  tasdiqlanadi. Globallashuv  —
butunjahon   iqtisodiy   siyosiy,   madaniy   integratsiya   va   unifikatsiya   (bir   birga
yaqinlashuv)     jarayonidir.     Asosiy     xususiyatlari     xalqaro     mehnat     taqsimoti,
kapital,     ishchi     kuchi     va   ishlab     chiqarish     resurlarining     erkin     harakati,
qonunchilik,  iqtisodiy  va  texnologik  jarayonlarni standartlashtirish, shuningdek,
turli   mamlakatlarning   madaniyatining     qo’shilish   va   yaqinlashuvidir.   Bu   ob‘ektiv
jarayon   bo’lib   jamiyatning   barcha   sohalarini   qamrab   oluvchi   tizimli   xususiyatga
ega. 4
Globallashuvga  berilgan  ta`riflar   juda  ko`p   lekin  uning  xususiyatlarini  to`laroq
qamrab   olagani,    bizningcha    fransuz    tadqiqotchisi    B.    Bandi    bergan     ta`rifidir.
Unga  globallashuv jarayonining uch o`lchovli ekaniga urg`u beriladi.
3
 Что такая глобализация? По сайту  http :// www . univer . omsk . su / omsk / socstuds / glob / index . html
4
 Umarоv B. Glоballashuv ziddiyatlari. – T.: Ma`naviyat, 2006. 8-b.
7 Globallashuv - muttasil davom etadigan tarixiy jarayon.
Globallashuv - jahonning gomogollashuvi va universallashuvi jarayoni.
Globallashuv - milliy chegaralarning yuvilib ketish jarayoni. 
Bu  ta`rifga  keltirilgan  globallashuv  o`lchovlarining  har  o`lchashga  nisbatan
ham   muayyan   e`trozlar   bildirishi   mumkin.   Lekin   jahonda   yuz   berayotgan
jarayonlarni   kuzatsak   ularning   har   o`lchovi   ham   unda   mavjud   ekanini   ko`ramiz.
Globallashuv   tarafdorlari   globalistlar   deb   ataladi.   Ular   orasida   davlat   arboblari
siyosatdonlar, sanoatchi va biznesmenlar ko`proq uchraydi.
Yana  bir  antiglobalist,  Kairdagi  Amerika  universiteti  professori  Arui  Mafele
globallashuvni     «Butun     dunyo     kapitalistlari     birlashing!»     shiori     ostida     ro`y
berayotganligini ta`kidlaydi.   Uning   fikricha,   globallashuv   tabiiy   jarayon   emas,
balki     u     siyosiy     boshqariladi.   Globallashuvning   asosiy   raqibi-   bu   milliy
oppozitsiyadir.   Albatta   globallashuv   jarayonining   salbiy   oqibatlaridan   ko`z   yumib
bo`lmaydi. Ayniqsa uning madaniy standartizatsiya, informatizatsiya va qadriyatiy
universalizatsiya jarayonlari milliy identifikatsiya krizisini keltirib chiqaradi.  Ammo
bunday   salbiy   holatlarni   oldini   olishning   samarali   yo`li   bu-     ushbu   jarayonning
faqatgina   ta`sir   obyekti   emas,   balki   subyektti   ham     bo`lishdir.   Bugungi     kunda
ayrim   davlatlarni   hisobga   olmaganda   dunyoning   deyarli   barcha   mamlakatlari
globallashuvning    obyekti    hisoblanadi.     Masalan,    Yaponiya     ushbu     jarayonning
ham     obyekti,     ham   subyekti.     U     globallashuvning     obyekti     sifatida     G`arb
qadriyatlarini     o`zlashtirib,     subyekt     sifatida   ularni     adaptatsiyalashgan
ko`rinishda   Osiyoning   boshqa   mamlakatlariga   taqdim   etmoqda. Globallashuv
davr     taqazosi,     rivojlanishning     ayni     damdagi     tabiiy     qonuniyati.     Undan     voz
kechish yoki boshqacha yo`ldan rivojlanish mumkin emas. 5
5
 Globallashuv  asoslari‖  fanidan  tayyorlangan  ma‘ruzalar  matni. TERMIZ -2014,14-b
8 Bugungi   kunda   globallashuv   atamasi   shunchalik   mashhur   bo`lib
ketganganki,   uni   XXI   asr     mahsuli     desak     mubolag`a     bo`lmaydi.     SHu     o`rinda,
izohlash  uchun  xilma-xil  yondashuvlar, nazariyalar, paradigmalar ishlab chiqilgan
bo`lib,   ularning   hammasini   sharhlab   quyidagi   xulosaga   kelish     mumkin:
globallashuv     halqlar,     mamlakatlar     transformatsiyasi,     insoniyatning     bir
butunlikka integratsiyasini   keltirib   chiqaradi.   SHu   ma`noda,   muayyan   jamiyat
o`zidan     etuk     deb     hisoblagan   boshqa    jamiyatning     mafkura,     qarashlar,    ilmiy-
texnikaviy,     madaniy     yutuqlarni     o`zlashtirishi  globallashuv   ta`siri  ostida   bo`ladi.
SHu   borada,   kimdir   buni   jahonning   yangi   tarkibi   shakllanishida   xalqlarning
yaqinlashuviga,     iqtisodiy     farovonlikka     ijobiy     ta`sir     etadi,     deb     (K.Omae,
P.Draker,   T.Piters,     S.Reysmit,     S.Xantington     va     b.)     hisoblasa,     boshqalar
(Z.Bauman,     N.V.Zagladin,   F.Fukuyamo,     G.P.Martin,     X.SHuman,     M.G.Delyagin,
V.I.Dobren`kov     va     b.)     globallashuv   milliylikning   yo`qolishi,   bir   mamlakatning
boshqa yirik ilmiy salohiyatga ega bo`lgan davlatlarga 
qaramligini oshiradi deb qaraydilar. 6
Globallashuvning   ta'siri   va   uning   oqibatlari   haqidagi   olimlarning   qarashlari
haqidagi fikrlarni tahlil qilishda, ularning har biri globallashuvning turli tomonlarini
yoritishga harakat qilgan. Bu qarashlar orasida ijobiy va salbiy tomonlar o‘rtasidagi
tafovutlar mavjud, va har bir olimning  o‘z yondashuvi globallashuvning muayyan
jihatlariga qaratilgan.
Olimlar,   masalan,   K.Omae ,   P.Draker ,   T.Piters ,   S.Reysmit ,  va   S.Xantington
globallashuvning   halqlar   va   mamlakatlar   transformatsiyasi   va   bir   butunlikka
integratsiyasini   ijobiy   baholaydilar.   Ularning   nuqtai   nazariga   ko‘ra,   globallashuv
iqtisodiy   farovonlikni   oshirish,   xalqlar   o‘rtasidagi   yaqinlashuv   va   hamkorlikni
kuchaytirish   kabi   ijobiy   ta'sirlarni   keltirib   chiqaradi.   Ular   globallashuvni   yangi
imkoniyatlar ,   innovatsiyalar ,   savdo   va   investitsiyalar   o‘sishi ,   va   madaniyatlar
6
 Globallashuv  asoslari‖  fanidan  tayyorlangan  ma‘ruzalar  matni. TERMIZ -2014,15-b
9 o‘rtasidagi   almashuv   sifatida   ko‘radilar.   Ular,   shuningdek,   globallashuvning
jamiyatlarga   yangi   bilimlar,   texnologiyalar   va   madaniyatlar   kiritish   orqali
rivojlanish   imkoniyatlari   yaratishiga   ishonadilar.   Bu   yondashuvni   qo‘llab-
quvvatlaydiganlar   globallashuvning   ijtimoiy   va   iqtisodiy   foydalariga   urg‘u
beradilar.   Ular   ko‘p   millatli   kompaniyalar   va   transmilliy   tashkilotlar   o‘rtasidagi
hamkorlikni,   shuningdek,   dunyo   miqyosida   yaxshi   yashash   sharoitlarini   yaratish
imkoniyatlarini   muhokama   qiladilar.   Iqtisodiy   jihatdan,   bu   fikrda,
globallashuvning   mamlakatlar   o‘rtasida   boylik   va   resurslar   almashishiga   olib
kelishi va bu orqali yangi ish o‘rinlari yaratishiga urg‘u beriladi.
Aksincha,   Z.Bauman ,   N.V.Zagladin ,   F.Fukuyamo ,   G.P.Martin ,   X.SHuman ,
M.G.Delyagin ,   V.I.Dobren’kov   kabi   olimlar   globallashuvning   salbiy   ta'sirlarini
ta'kidlaydilar. Ularning fikriga ko‘ra, globallashuv milliylikning yo‘qolishi, global
tarmoqlarga   bog‘liqlik   va   bir   mamlakatning   boshqa   yirik   ilmiy   va   texnologik
kuchlarga qaram bo‘lishini kuchaytiradi. Ular globallashuvni   madaniyati  va   milliy
mustaqillikning yo‘qolishi  deb ko‘rishadi.
Masalan,   Bauman   va   Fukuyama   globallashuvning   ijtimoiy   va   madaniy
salbiy ta'sirlariga e'tibor qaratib, milliy va mahalliy identifikatsiyaning susayishi va
butun dunyo bo‘ylab jamiyatlarning homogenlashishiga olib kelishiga ishonadilar.
Ular   fikricha,   globallashuv,   ayniqsa,   iqtisodiy   jihatdan   rivojlangan   mamlakatlar
uchun rivojlanayotgan mamlakatlarni o‘ziga qaram qiladigan bir shaklga aylanishi
mumkin.  Zagladin  va  Delyagin  esa globallashuvning ijtimoiy tengsizlikni oshirishi
va iqtisodiy kuchlarning global markazlarga to‘planishi jarayonini qoralaydilar. Bu
olimlar   globallashuvni   ba'zi   mamlakatlarning   o‘z   manfaatlarini   amalga   oshirish
uchun boshqa davlatlarni ekspluatatsiya qilishning yangi shakli sifatida ko‘radilar.
Globallashuvni   ijobiy   va   salbiy   tomonlarini   taqqoslashda,   har   ikkala
yondashuvning   o‘z   o‘rni   bor.   Globallashuvning   yangi   imkoniyatlar   yaratishi   va
innovatsiyalarni   olib   kelishi   haqidagi   ijobiy   fikrlar   shubhasiz   to‘g‘ri,   ammo   bu
jarayonning salbiy oqibatlarini inkor etish ham noto‘g‘ri bo‘lar edi.
10 Globallashuvning   ijobiy   tomonlari   shundan   iboratki,   u   dunyo   miqyosida
iqtisodiy   aloqalarni   mustahkamlash,   yangi   texnologiyalarni   joriy   etish   va
madaniyatlar   o‘rtasidagi   almashuvni   kuchaytiradi.   Shuningdek,   global   savdo,
ilmiy-texnikaviy   yutuqlar   va   madaniy   rivojlanish   yangi   imkoniyatlar   yaratadi.
Lekin,  salbiy  tomonlar ham mavjud. Ular globallashuvning milliy iqtisodiyotlar va
madaniyatlar   o‘rtasidagi   farqni   yanada   kuchaytirishi,   ba'zi   mamlakatlarning   o‘z
mustaqilliklarini yo‘qotishi va global kuchlarga qarama-qarshi davlatlar o‘rtasidagi
ijtimoiy   farqni   kengaytirishini   ko‘rsatadi.   Shuningdek,   globallashuvning   ekologik
ta'siri   va   resurslar   taqsimotidagi   adolatsizlik   ham   salbiy   oqibatlarga   olib   kelishi
mumkin.
                           1.2 Globallashuvning ta'lim tizimiga kirib kelishi
Globallashuv   –   bu   dunyo   miqyosida   mamlakatlar   va   xalqlar   o'rtasidagi
iqtisodiy,   siyosiy,   madaniy,   ilmiy   va   texnologik   shu   jumladan   ta’lim   tizimi
aloqalarning   kengayishi   va   yanada   chuqurlashuvini   anglatadi.   Globallashuvning
ta'lim   tizimiga   kirib   kelishi   esa   bir   necha   asosiy   omillar   orqali   amalga   oshadi,
texnologiyalarning rivojlanishi,  yangi pedagogik yondoshuvlar, ilmiy hamkorlik va
madaniyatlararo   aloqalar.   Ushbu   jarayonlar   ta'limni   global   miqyosda   qayta
shakllantirmoqda,   yangi   imkoniyatlar   yaratib,   ta'lim   sifatini   yanada     oshirishga
yordam bermoqda.
Ilm-fan,  texnika,  texnologiyalar  va  intellektual  izlanishlar  insonning erkin
ijod  qilish  huquqini  real voqelikka  aylantirdi.  XX  asrda  ular  ayrim kishilarning,
elitaning kasb-kori  doirasidan   chiqib  global  huquqqa  aylandi. Global    huquq    esa
chegara     bilmaydi,     u     huquq     fenomenini     barcha   kishilarning,     ularning     irqi,
millati,   ijtimoiy     kelib    chiqishi,    hatto   qiziqishidan     qat’iy     nazar    hayot    tarziga,
erkiga     aylantiradi.     Buyuk   zomondoshlarimiz     Abu     Nasr     Farobiy     insondagi
bilishga  bo‘lgan  ehtiyoj, qiziqish,  axloq,  madaniyat  ikki  yo‘l  bilan,  ya’ni  ta’lim
va   tarbiya   yo‘li bilan   hosil   qilinadi,   ta’lim   degan   so‘z   xalqlar   va   shaharliklar
11 o‘rtasida   nazariy     fazilatni     birlashtirish,     tarbiya     esa     shu     xalqlar     o‘rtasidagi
tug‘ma   fazilat     va     amaliy     kasb-hunar     fazilatlarini     birlashtirish     degan     so‘zdir.
Ta’lim so‘z va o‘rgatish bilangina bo‘ladi. 7
Tarbiya  esa, amaliy  ish  va  tajriba  bilan  o‘rganishdir,  ya’ni  shu  xalq, shu
millatning     amaliy     malakalaridan     iborat     bo‘lgan     ish-harakatga,     kasbhunarga
berilgan   bo‘lsalar,   kasb-hunarga   qiziqsalar,   shu   qiziqish   ularni butunlay   kasb-
hunarga     jalb     etsa,     demak,     ular     kasb-hunarning     chinakam   oshig‘i     bo‘ladilar.
Maqsadni  amalga  oshirishda  jahd  va  g‘ayrat mo‘ljallangan ishni bajarishda zo‘r
ta’sirga egadir. Nazariy bilimlarning yo ustozlar, yoki hikmatlar o‘rgatadilar” 8
deydi.
Ushbu   fikrda   tarbiya,   amaliy   ish   va   tajriba   orqali   o‘rganishning   ahamiyati
ta'kidlangan.   Muallifning   fikricha,   xalq   va   millatning   amaliy   malakalari,   kasb-
hunarlar bilan tanishish va ularni sevib bajarish, insonning maqsadga erishishdagi
qat'iyatini   va   g‘ayratini   oshiradi.   Shuningdek,   nazariy   bilimlarning   ham   o‘rni
borligini   va   ulardan   ustozlar   yoki   hikmatlar   orqali   o‘rganish   mumkinligini
aytmoqda.   Bunga   o‘z   munosabatimni   bildirsam,   fikrda   ilgari   surilgan   g‘oya   juda
muhimdir,   chunki   haqiqiy   tarbiya   va   bilim   olish,   faqat   nazariy   o‘rganish   bilan
cheklanmaydi,   balki   amaliy   ish   orqali   mustahkamlash,   tajriba   to‘plash   va   kasb-
hunarga   bo‘lgan   qiziqishni   rivojlantirish   bilan   yanada   samarali   bo‘ladi.   Kasb-
hunarni sevish va unga chinakam qiziqish bilan yondashish insonning mehnatiga,
iste'dodiga,   va   shu   orqali   o‘z   o‘rnini   topishga   yordam   beradi.   Shu   bilan   birga,
nazariy   bilimlar   ham   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ular   amaliy   ishni   yanada
samarali   va   mukammal   bajarishga   yo‘naltiradi.   Ustozlar   yoki   hikmatlar   esa,
tajribali   va   dono   kishilar   tomonidan   berilgan   maslahatlar   orqali   to‘g‘ri   yo‘lni
ko‘rsatadi va ilgarilab borishda yordam beradi.
Ilm-fan     tabiiy     shart-sharoitlarni,     ijtimoiy     borliqdagi     o‘zgarishlarni
kuzatib,  monitoring  qilib,  ulardan  zarur  xulosalar  chiqaradi.  Kuzatuv obyektiv
7
 Globallashuv  asoslari.  O‘quv  qo‘llanma.  Samarqand:  –  “SamDCHTI” nashriyoti, 2023.76- b.
8
 Farobiy, Abu Nasr. Fozil odamlar shahri,- Toshkent. A. Qodiriy nomidagi, Xalq merosi nashriyoti, 1993. 184-185b.
12 borliq     haqida     kerakli     bilimlar     beradi,     muhim     eksperimentlarsinovlar
o‘tkazishga     undaydi.     Nazorat     qilish     jarayonlarda     yuzaga   keladigan   xaosning,
deviant   xulq-atvorlarning   oldini   oladi,   obyekt   holatini   obyektiv     ehtiyojlariga
muvofiq   boshqarishni   ta’minlaydi.   Ilm-fan, mohiyatiga ko‘ra, tabiiy va ijtimoiy
jarayonlarni     maqsadli   tashkil   etishga   yordam     beruvchi     vositadir.     U     insonni
shunchaki     qiziqishi     ifodasi     emas,   unda   borliqni   ratsional   tashkil   etish   va
boshqarish   texnologiyasi   mujassam.   Alisher     Navoiy     aytganidek:     “Ki     har     ne
ishniki     qildi     odamizod,     tafakkur   birla   bildi   odamizod”:   Tafakkur     –     insonni
qudratli qilgan, unga tabiiy va ijtimoiy  jarayonlarni  boshqarish  imkonini  bergan.
Globallashuvning  o‘zi inson  tafakkuri,  izlanishlari,  faoliyati  mahsulidir,  aynan
shuning  uchun ham  u  globallashuv  jarayonlarini  ratsional  boshqarish  mumkin,
deb   hisoblaydi.   “Globallashuv   asoslari”   predmeti   bu   jarayonlarni   kuzatish,
monitoring   qilish,     o‘rganish     bilan     cheklanib     qolmaydi,     u     globallashuvni
ratsionallashtirishga   oid   bilimlarni   to‘playdi,   bu   borada   zarur   ijtimoiy amaliy
tavsiyalar   ishlab   chiqadi.   Nazariy   bilimlar   ilm-fan   uchun   qanchalik   muhim
bo‘lmasin,   obyektiv   hayot   ehtiyojlarini   unutish   mumkin   emas. “Globallashuv
asoslari”  negizidagi  maqsad  ushbu  obyektiv  ehtiyojlarga xizmat  qilish,  kishilar
ongida,     hayot     tarzida     global     dunyoga     muvofiq   keladigan   tasavvurlarini,
normalar   va   qarashlarni   shakllantirishdir.Globallashayotgan     dunyo     ilm-fanga
befarq   emas,   u   ilmiy-texnik kashfiyotlarga   tayanganida,   ratsional   bilimlardan
kelib   chiqqanida,   bir qarashda   betartib,   xaos   bo‘lib   ko‘rinadigan   transmilliy
aloqalarga   uyushganlik,   insonparvarlik   va   taraqqiyparvarlik   baxsh   etganida
insoniyat   uchun     zarur     jarayonlarga     aylanishini     unuta     olmaydi.     Globallashuv
xaos emas,    unda   ming-minglab,   yuz   millionlab    kishilarning   sa`y-harakatlari,
intilishlari  va  hayotiy  maqsadlari  mujassam.  Ularni  o‘z  holiga  tashlab qo‘yish
mumkin     emas.     Ilm-fan     xaosga,     betartiblikka,     boshboshdoqlikka   zid     hodisa
sifatida    globallashuvga     ham     ratsional     bilimlarni    olib   kirishni  istaydi. 9
  Mana,
ilm-fanning globallashuvga munosabati!
9
 Globallashuv  asoslari.  O‘quv  qo‘llanma.  Samarqand:  –  “SamDCHTI” nashriyoti, 2023.78-79 b.
13 Ta’lim-tarbiya,  ilm-fan,  maorif  qanchalik  muhim  va  zarur  bo‘lmasin ular
har     doim     ham     kutilgan,     ijobiy     natijalarga     olib     kelavermaydi.     Ha,   shaxsni
shakllantirishda     bu     omillar     muhim,     lekin     ularga     hamma   muammolarni     hal
etadi,     “qodiri     mutlaq”     deb     qarash     mumkin     emas.   Maxsus   sotsiologik
tadqiqotlar   ko‘rsatadiki,   kishilarning   ko‘pchiligi     (80%   dan     oshig‘i),     agar     qayta
yashash  imkoni  bo‘lganida,  hozirgi  sivilizatsiya, taraqqiyot  orzu,  xayol  bo‘lgan
davrda     yashashni     istashardi.     Vaholanki,   ideologiya,     ta’lim-tarbiya,     ilm-fan
o‘tmishni     ideallashtirmagan,     bu     holda   kishilarda     o‘tmishini     ideallashtirish
qayerdan   paydo   bo‘ldi   ekan? Respondentlar   borini   emas,   xayolida,   orzusida
borini     e’zozlashga     tayyor   ekan,     Globallashuv     muammosini     G‘arb     tajribasi
misolida  o‘rgangan A.A.Zinovyev  yozadi,  XX  asr  kishilar  kelajakka  umid  qilgan
oxirgi   asr bo‘ldi.   Undan   keyin   kelajak   keldi,   kishilar   unga   bo‘lgan   umididan
ayrildilar” 10
.
O‘zbek     milliy     maktabida     globallashuvga     xos     o‘zgarishlar,     islohotlar
amalga     oshirilmoqda.     Iqtidorli     yoshlarni     topish     va     qo‘llab-quvvatlash,   ularni
tarbiyalash,   o‘qitish   uchun   tashkil   etilayotgan   “Prezident maktablari” ulardan
biridir.   Demokratik   rivojlanishini   ta’minlash   borasida   amalga     oshirilayotgan
islohotlar     O‘zbekistonda     kadrlar     yetishmasligini   ko‘rsatadi.     Prezidentimiz     bu
borada     keskin     o‘zgarishlar     qilish     zarurligini   payqadi     va     ilg‘or     davlatlardagi
universitetlarning     filiallarini     ochishga   kirishdi.     O‘tgan     ikki     yil     ichida
O‘zbekistonda     13     ta     ana     shunday     ta’lim   dargohlari   tashkil   etildi,   ularga   chet
davlatlardan mutaxassislarni jalb etish yo‘lga  qo‘yildi.  Oliy  ta’lim  muassasalariga
qabul     qilish     deyarli     ikki   barovarga     oshirildi.     Darvoqe,     o‘tgan     o‘n     yilliklarda
maktab bitiruvchilarning  atiga  12-14  foizi  oliy  o‘quv  yurtlariga  kirish  imkoniga
ega  bo‘lgan,  chet  ellarda  bu  ko‘rsatgich  60-70  foiz  edi.  Kadrlar tayyorlashdagi
bu   nomaqbul   hol   maorif,   ta’lim,   kadrlar   siyosatida   o‘z   izini   qoldirgan,
albatta.Ta’limdagi  globallashuv  jarayonlari  o‘quv  dasturlariga  yangi predmetlar,
10
 Zinovev A.A. Globalnыy cheloveynik.-Moskva: Eksmo, 2003 , S. 13-b.
14 fanlar   kiritishni   taqozo   etadi.   Bu   o‘rinda   asosiy   e’tibor   milliy   taraqqiyot   va   milliy
madaniyat   nuqtayi   nazardan   yondas   hishga   qaratilishi   darkor.     Chunki     chet
ellardan   o‘zlashtirilib   amaliyotga   tatbiq  predmetlar, fanlar har doim ham ijobiy
natija   beravermaydi.   Masalan,   keyingi   yillarda   ijtimoiy-gumanitar     fanlarni
qisqartirish,     ularni     tinmay     “yangilash”   an’anaga     aylandi.     O‘qituvchi-
professorlar,  talabalar  bir  predmetga moslashmay,  uni  yetarlicha  o‘zlashtirmay
yangi  predmetga  o‘tkazilishi fikrlarda  chalkashlikni  keltirib  chiqaradi.  Ijtimoiy -
gumanitar     fanlar   barqarorlikni,     ma’lum     ma’noda     konservatizmni     yoqtiradi,
buni  hisobga olmaslik bilimga bo‘lgan munosabatni sayozlashtiradi, xolos. 11
II  BOB .   GLOBALLASHUVNING TA’LIM TIZIMIGA TASIRI: O’ZBEKISTON
RESPUBLIKASIDAGI TA’LIM TIZIMIDAGI HOLAT
    2.1 Globallashuv sharoitida  O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi
Yangi  O‘zbekistonning  taraqqiyot  strategiyasi  asosida  jadal taraqqiyot  va
yangilanish     sari.     O‘zbekiston     Respublikasi     Prezidenti     Shavkat   Mirziyoyev
tomonidan     2022-yil     28-yanvar     kuni     “2022-2026-yillarga   mo‘ljallangan   Yangi
O‘zbekistonning   taraqqiyot   strategiyasi   to‘g‘risida”gi   PF-60-son     Farmoni
imzolandi.     Mazkur     Farmon     bilan     “Harakatlar     strategiyasidan     -Taraqqiyot
strategiyasi   sari”   tamoyili   asosida   ishlab   chiqilgan   2022-2026-yillarga
mo‘ljallangan     O‘zbekistonning     taraqqiyot     strategiyasi     va     uni     2022-yilda
amalga   oshirishga   oid   davlat   dasturi   tasdiqlandi.   Farmon   loyihasi   bo‘yicha   16,7
mingdan   ortiq   takliflar   kelib   tushgan.   Ularni   har   tomonlama   ko‘rib   chiqish
yakuniga   ko‘ra,   hujjatga     qariyb     100     ta     konseptual     hamda     200     dan     ortiq
aniqlashtiruvchi     tahririy   o‘zgartirish   va   qo‘shimchalar   kiritilgan.   Farmonda
O‘zbekistonni keyingi 5 yilda rivojlantirishning  7  ta  ustuvor  yo‘nalishi  doirasida
100     ta     maqsadlarga   erishishga     qaratilgan     va     2022-yilda     amalga     oshirilishi
lozim     bo‘lgan     398     tachora-tadbirlar     nazarda     tutilgan.     Rejalashtirilayotgan
11
15 chora-tadbirlarni moliyalashtirishga  2022-yilda  umumiy  qiymati  55  trillion  so‘m
va     11,7     milliard   dollar   miqdoridagi   mablag‘lar   ajratilishi   rejalashtirilgan.
Taraqqiyot strategiyasi 7 ta asosiy yo‘nalishdan iborat. 12
Taraqqiyot  strategiyasi  94  ta  milliy  maqsadlarni  qamrab  olgan  quyidagi
еttita ustuvor yo‘nalishdan iborat: 
birinchi,     inson     qadrini     yuksaltirish     va     erkin     fuqarolik     jamiyatini     yanada
rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish; 
ikkinchi,     mamlakatimizda     adolat     va     qonun     ustuvorligi     tamoyillarini
taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish; 
uchinchi,     milliy     iqtisodiyotni     rivojlantirish,     uning     o‘sish     sur’atlarini     zamon
talablari darajasida ta’minlash; 
to‘rtinchi, adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish;
beshinchi,   ma’naviy   taraqqiyotni   ta’minlash,   ushbu   sohani   tubdan   isloh   etish   va
yangi bosqichga olib chiqish; 
oltinchi,     umumbashariy     muammolarga     milliy     manfaatlardan     kelib     chiqqan
holda еchim topish; 
yettinchi,  mamlakatimiz  xavfsizligi  va  mudofaa  salohiyatini  kuchaytirish, ochiq
va pragmatik, faol tashqi siyosat olib borish. 13
 
Taraqqiyot     strategiyasini     har     bir     ustuvor     yo‘nalishi     nomlanishidan
boshlab, mazmun-mohiyatigacha  inson  qadrini  ulug‘lashga  yo‘naltirilgan. 
Taraqqiyot   strategiyasi   besh   bosqichda,   yurtimizda   yillarga   beriladigan
nomlardan   kelib   chiqib,   har   bir   yil   bo‘yicha   “yo‘l   xaritalari”   qabul   qilinishini
nazarda   tutgan   holda   amalga   oshiriladi.   “Yo‘l   xaritasi”   tuzilishi   jihatidan
12
 Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023.4-b
13
https://lex.uz/docs/-5841063    . Yangi O’zbekistoning 
taraqqiyot strategiyasi.2022-2026-y.
16 mukammallashtirilgan va unda milliy maqsadlar,  asosiy  ko‘rsatkichlar  va  chora-
tadbirlar,     uni     amalga     oshirish   mexanizmlari     va     shakli,     muddati,     nazorat
qiluvchilar,   mas’ul   ijrochilar    aniq ko‘rsatilgan. Taraqqiyot  strategiyasini alohida
ustuvor   yo‘nalishi   sifatida   “ma’naviy   taraqqiyotni   ta’minlash,   ushbu   sohani
tubdan     isloh     etish   va     yangi     bosqichga     olib   chiqish”   belgilanmoqda.   Shu
maqsadda   “Yangi   O‘zbekiston     –     ma’rifatli   jamiyat”   konsepsiyasini   amalga
oshirish orqali milliy qadriyatlarimizni yanada rivojlantirish, madaniyat va san’atni
yuksaltirish, “jaholatga qarshi   –   ma’rifat” tamoyili asosida unib-o‘sib kelayotgan
yoshlarimizni   sog‘lom   e’tiqod   ruhida   tarbiyalashga   alohida   ahamiyat   berish
nazarda tutilmoqda. Bunday bebaho boylikni avaylab-asrash hamda davlatimiz  va
jamiyatimizning     bor     kuch     va     imkoniyatlarini,     mamlakatimizdagi   do‘stlik     va
ahillik     muhitini     yanada     mustahkamlashga     yo‘naltirish     maqsadida,   Taraqqiyot
strategiyasida     millatlararo     munosabatlar     sohasida     O‘zbekiston   Respublikasi
davlat   siyosati   konsepsiyasining   izchil   amalga   oshirilishini   ta’minlash
belgilanmoqda.
Taraqqiyot   strategiyasining   to‘rtinchi   yo‘nalishidagi   vazifalarni   bajrailishini
ta’minlash,   ta'lim-tarbiya   tizimini   mutlaqo   yangi   bosqichga   ko‘tarish   maqsadida
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining  2022  yil  11  maydagi   “2022  —  2026
yillarda     Xalq     ta’limini     rivojlantirish     bo‘yicha     milliy     dasturni     tasdiqlash
to‘g‘risida”gi   134-     Farmoni,   shuningdek,   2022   yil   21   iyundagi   “Pedagogik   ta’lim
sifatini oshirish va pedagog  kadrlar tayorlovchi oliy ta’lim muassasalari faoliyatini
yanada   rivojlantirish   chora-tadbirlar   to’g’risida”gi   289-PQ,   “Nizomiy   nomidagi
Toshkent   davlat   pedagogika   universiteti   faoliyatini   takomillashtirish   bo’yicha
qo’shimcha  chora-tadbirlar  to’g’risida”gi  290-PQ  va   bir  qator  qarorlari  qabul
qilindi. 14
14
 https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022.   Xalq  ta’limini  rivojlantirish  bo‘yicha  milliy  dasturni  
tasdiqlash to‘g‘risida”gi 134-  Farmoni.
17 Maktab     o‘quvchilarining     bilimi     va     ko‘nikmalarini     shakllantirish,     ularni
milliy     hamda     umuminsoniy     qadriyatlarga     sodiqlik     ruhida     tarbiyalash,
o‘qituvchi kasbi   nufuzini   va   pedagoglarning   sifat   tarkibini   oshirish,   darsliklar
va   o‘quvmetodik   majmualarni   zamon   talablari   asosida   takomillashtirish,   xalq
ta’limi   muassasalarining     xalqaro     standartlarga     javob     beradigan     zamonaviy
modellarini   barpo     etish     maqsadida,     shuningdek,     2022-2026     yillarga
mo‘ljallangan     Yangi   O‘zbekistonning     Taraqqiyot     strategiyasini     “Inson     qadrini
ulug‘lash     va     faol     mahalla   yili”da     amalga     oshirishga     oid     davlat     dasturiga
muvofiq       2022-2026     yillarda   xalq   ta’limini   rivojlantirish   bo‘yicha   milliy   dastur
qabul qilindi. 15
 
Rivojlantirish dasturining asosiy yo‘nalishlari:
-maktab   ta’limiga   ilg‘or   xalqaro   tajribalar   asosida   ishlab   chiqilgan   Milliy   o‘quv
dasturini     to‘laqonli   joriy   etish   hamda   mahalliy   va   xorijiy     mualliflar   tomonidan
yaratilgan zamonaviy darsliklarni amaliyotga kiritish;
-     jamiyatda     o‘qituvchi     kasbi     nufuzini     oshirish,     pedagoglar     uchun     qulay
ijtimoiy
sharoitlar yaratish va mehnatini munosib rag‘batlantirish;
-  o‘qituvchilarning  yoshlarga  ta’lim  va  tarbiya  berishdagi  mas’uliyatini,  doimiy
kasbiy rivojlanishdagi talabchanligini oshirish;
-     umumiy     o‘rta     ta’lim     muassasalari     uchun     milliy     kadrlar     zaxirasini
shakllantirish,   ilg‘or     maktab     direktori     va     namunali     o‘qituvchi     mezonlarini
ishlab   chiqish hamda ular asosida rahbar va pedagog kadrlar faoliyatini baholab
borish;
15
 https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022.   Xalq  ta’limini  rivojlantirish  bo‘yicha  milliy  dasturni 
tasdiqlash to‘g‘risida”gi 134-  Farmoni.
18 -  umumiy  o‘rta  ta’lim  muassasalarida  ma’naviy-ma’rifiy  ishlarni  tizimli  tashkil
etish,     mazkur     yo‘nalishda     uzluksiz     monitoring,     baholash     va     prognozlash
mexanizmlarini     yo‘lga     qo‘yish,     bola     ta’lim-tarbiyasida     oila,     ayniqsa,
otaonaning o‘rnini oshirish;
-  o‘quvchilarning  bo‘sh  vaqtlarini  mazmunli  tashkil  etish,  ularni  kasblarga
yo‘naltirish tizimini takomillashtirish;
-     alohida     ta’lim     ehtiyojlari     bo‘lgan     bolalarning     xalq     ta’limi     tizimiga
integratsiyasini  kuchaytirish  hamda  inklyuziv  ta’lim  jarayonlarini jadallashtirish;
-     umumiy   o‘rta   ta’limda   barcha   ma’lumot   almashinuvi   jarayonlarini   Xalq   ta’limi
tizimini  boshqarishning  yagona  dasturiy  majmuasi  orqali  amalga  oshirilishini
hamda ushbu sohada elektron davlat xizmatlari ko‘lamini kengaytirish;
-  umumiy  o‘rta  ta’lim  muassasalarining  navbatlilik  koeffitsientini  optimal
darajaga     еtkazish,     zamonaviy     modellar     bo‘yicha     maktablarni     qurish,
rekonstruksiya     qilish,     mukammal     ta’mirlash     hamda     zarur     jihozlar     bilan
ta’minlash. 16
O‘zbekiston   Respublikasining   ta'lim   tizimi   yagona   va   uzluksizdir.   Ta’lim
tizimi va turlari Uzluksiz ta’lim tizimi–  oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan
hamda soddadan   murakkabga   qarab   rivojlanib   boruvchi   va   bir-birini   taqozo
etuvchi   bosqichlardan   iborat   yaxlit   taʼlim   tizimi.   Uzluksiz   taʼlim   milliy   modelning
asosiy tarkibiy   kismlaridan    biri   Oʻzbekiston   Respublikasining   ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotini   taʼminlovchi,   shaxs,   jamiyat   va   davlatning   iqtisodiy,   ijtimoiy,   ilmiy
texnikaviy   va   madaniy   ehtiyojlarini   qondiruvchi   ustuvor   sohadir.   Uzluksiz   taʼlim
ijodkor,     ijtimoiy     faol,     maʼnaviy     boy     shax   s     shakllanishi     va     yuqori     malakali
raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun zarur shart-sharoitlar yaratadi. Uzluksiz
16
Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023. 7 -b
19 taʼlim  taʼlim  jarayonida  samarali  natijalarga  erishish  uchun  asos  boʻlib  xizmat
qiladi. Ta’lim to‘g‘risidagi qonunning 7-moddasida ta’lim tizimi, turlari va shakllari
keltirilgan bo‘lib, ular quyidagilar hisoblanadi: 
Ta’lim turlari. Ta’lim turlari quyidagilardan iborat: 
- maktabgacha ta’lim va tarbiya; 
- umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim; 
- professional ta’lim;
- oliy ta’lim; 
- oliy ta’limdan keyingi ta’lim; 
- kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; 
- maktabdan tashqari ta’lim. 17
                                         Professional ta’lim mazmuni.
O‘zbekiston     Respublikasi     Prezidentining     «Professional     ta’lim     tizimini
yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» 2019 yil 6
sentyabrdagi     PF-5812-son   Farmoni   ijrosini     ta’minlash     maqsadida     O‘zbekiston
Respublikasida  uzluksiz  boshlang‘ich,  o‘rta  va  o‘rta  maxsus  professional  ta’lim
to‘g‘risidagi  nizom tasdiqlandi.  Nizom  asosida  Boshlang‘ich  professional  ta’lim
bosqichida     kadrlar     tayyorlaydigan     kasb-hunar     maktablarining,     O‘rta
professional ta’lim bosqichida kadrlar tayyorlaydigan  kollejlarning , O‘rta maxsus
professional   ta’lim     bosqichida     kadrlar     tayyorlaydigan     texnikumlarning
namunaviy   ustavi     tasdiqlandi.   O‘rta   va   o‘rta   maxsus   professional   ta’lim
bosqichida   kadrlar   tayyorlaydigan   kollejlar     va     texnikumlar     bo‘lgan     vazirliklar,
idoralar  va  xo‘jalik  birlashmalari tasdiqlangan  namunaviy  ustav  asosida  ta’lim
17
 K.Muvlonovu, N.Voxidova, N.Kiixmonqulova. Pedagogika nazariyini vm lurixi. Г.: «Гни va tcxnologiya», 87-b.
20 muassasalarining     ustavlarini     ishlab   chiqildi   hamda   ularning   faoliyati   yo‘lga
qo‘yildi. 18
O‘zbekiston     Respublikasida     professional     ta’lim     —     iqtisodiyotning
rivojlanish  istiqbollari  va  ustuvor  vazifalarini,  zamonaviy  texnika  va  texnologik
tendensiyalarni hisobga olib, mehnat bozoridagi kadrlarga bo‘lgan real ehtiyoj, ish
beruvchilarning     takliflari     hamda     «Hayot     davomida     ta’lim     olish»     prinsipi
asosida 
shaxslarning ta’lim olishiga mo‘ljallangan. 
Professional     ta’limni     amalga     oshirishda     O‘zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasi   va     qonunlariga,     O‘zbekiston     Respublikasi     Oliy     Majlisi
palatalarining   qarorlariga,   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   farmonlari,
qarorlari  va  farmoyishlariga,  O‘zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasining
qarorlari  va  farmoyishlariga,  boshqa  qonunchilik  hujjatlariga  amal  qilinadi. 
O‘zbekiston  Respublikasida  uzluksiz  boshlang‘ich,  o‘rta  va  o‘rta  maxsus 
professional  ta’lim  to‘g‘risida  nizomga  muvofiq  quyidagi  asosiy  tushunchalar 
qo‘llaniladi:
-     boshlang‘ich   professional   ta’lim   —     YUNESKO   tashkiloti   tomonidan   qabul
qilingan    Ta’limning   xalqaro   standart   tasniflagichi   (keyingi   o‘rinlarda   Xalqaro
tasniflagich deb ataladi) 3-darajasiga mos keluvchi ta’lim dasturlari;
-kasb  —  maxsus tayyorgarlik va ish tajribasi natijasida ma’lum bir sohada mehnat
faoliyatni     amalga     oshirish     uchun     lozim     bo‘lgan     nazariy     bilimlar,     amaliy
ko‘nikma   va   malakalar   majmuasini   egallagan,   jismoniy   imkoniyat,   aqliy   qobiliyat
va huquqlari ta’minlangan mehnat faoliyati (mashg‘uloti)ning turidir;
-kasbiy kompetensiya  —  bilim, ko‘nikma va amaliy tajriba asosida kasbiy 
18
 Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023.16-17-b.
21 faoliyatga tegishli vazifalarni bajarishda faoliyat yuritish qobiliyati;
-kasb-hunar maktabi — Xalqaro tasniflagichning 3-darajasiga mos keluvchi ta’lim
dasturlari  asosida  9-sinf  bitiruvchilarini  ijtimoiy  qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
boshlang‘ich   professional   ta’lim   bosqichida   kadrlar   tayyorlaydigan   ta’lim
muassasalari;
-kvalifikatsiya  —  kasbiy  mahorat  darajasi  yoki  pog‘onasi  kasbiy 
talablarning muayyan pog‘onasiga muvofiqligi darajasi;
-kollej     —     Xalqaro     tasniflagichning     4-darajasigacha     mos     keluvchi     ta’lim
dasturlari     asosida     kadrlar     tayyorlaydigan     vazirliklar     va     idoralar     tizimida
faoliyat ko‘rsatadigan ta’lim muassasalari;
-kompetensiya — bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy sifatlar majmui;
-ko‘nikma — muayyan vazifani bajarish uchun egallangan qobiliyat;
-mutaxassislik   —     biror   kasb   doirasida   ma’lum   bir   faoliyat   turi   uchun   maxsus
tayyorgarlik va amaliy tajribasi bilan erishilgan zarur bilim, ko‘nikma va malakalar 
majmui;
-professional     standart     —     xodimga     ma’lum     bir     kasbiy     faoliyat     turini,     shu
jumladan,     ma’lum     bir     mehnat     funksiyasini     bajarish     uchun     zarur     bo‘lgan
malaka 
talablari;
-professional  ta’lim  —  ta’lim  oluvchilarda  ma’lum  bir  mutaxassislik  va kasblar
bo‘yicha  kasbiy  kompetensiyalarni  shakllantiradigan  va  rivojlantiradigan 
uzluksiz ta’lim tizimi;
-tabaqalashtirilgan     ta’lim     dasturi     —     Xalqaro     tasniflagichning     tegishli
darajalariga  muvofiq  boshlang‘ich,  o‘rta  va  o‘rta  maxsus  professional  ta’limda
22 kadrlar     tayyorlash     uchun     kasb     yoki     mutaxassisliklarning     murakkablik
darajalari, o‘qitish muddatlari bir-biridan farq qiladigan ta’lim dasturi;
-ta’lim     dasturi     —     professional     ta’lim     muassasasi     bitiruvchisiga     muayyan
egallagan  kasb  yoki  mutaxassislik  bo‘yicha  kasbiy  faoliyatni  malakali  bajarish
imkonini     berishga     qaratilgan     professional     ta’lim     tayyorgarligining     asosiy
mazmunini    aniqlovchi    davlat     ta’lim     standartlari,    o‘quv     rejasi,     o‘quv     fanlari
(modullar) dasturlari, malaka amaliyot dasturlaridan iborat hujjatlar to‘plami;
-davlat  ta’lim  standartlari  —  davlat  tomonidan  ta’limning  mazmuni  va sifatiga
nisbatan belgilanadigan talablar majmui;
-texnikum —   Xalqaro tasniflagichning 5-darajasigacha mos keluvchi va oliy ta’lim
tizimi  bilan  integratsiyalashgan  ta’lim  dasturlari  asosida  kadrlar tayyorlaydigan
hamda oliy ta’lim muassasalari huzurida faoliyat yuritadigan ta’lim muassasalari;
-umumiy   kompetensiya     —     bilim,   ko‘nikma   va   amaliy   tajriba   asosida   kasbiga
yaqin faoliyat turlarining ko‘pchiligi uchun umumiy bo‘lgan masalalarni hal etishda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritish qobiliyati;
-o‘rta   maxsus   professional   ta’lim     —     Xalqaro   tasniflagichning   5-darajasiga   mos
keluvchi ta’lim dasturlari;
-o‘rta  professional  ta’lim  —  Xalqaro  tasniflagichning  4-darajasiga  mos keluvchi
ta’lim dasturlari;
-o‘qitishning dual tizimi — ta’limning nazariy qismi ta’lim muassasasida va amaliy
qismi ish joylarida tashkil etiladigan o‘qitish turi;
-o‘quv   rejasi   —     professional   ta’limning   muayyan   kasbi   yoki   mutaxassisligi
bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari (modullari) va kurslari hamda malaka
amaliyotlari tarkibi, ularni o‘rganish izchilligi, soha va   tarmoqlarda ish turlarining
mavsumiyligini hamda soatlardagi hajmini belgilaydigan hujjat;
23 -o‘quv     dasturi     —     professional     ta’lim     o‘quv     rejasiga     kiritilgan     fanlar     va
amaliyotlarning     mazmuni,     o‘qitishning     maqbul     usullari,     axborot     manbalari
ko‘rsatilgan hujjat;
-o‘quv     jarayonining     grafigi     —     ta’lim     jarayonining     ketma-ketligi     va
almashuvchanligini, attestatsiya va ta’til vaqtlarini belgilovchi hujjat. 19
Professional    ta’lim   sohalari    bo‘yicha    davlat     ta’lim     standarti    namunasi
Vazirlik tomonidan belgilanadi.   Ta’lim sohalari bo‘yicha davlat ta’lim standartlari
asosida     kasblar     va     mutaxassisliklarning     malaka     talablari     ishlab     chiqiladi.
Ta’lim sohalari   bo‘yicha   davlat   ta’lim   standartlari,   kasblar   va   mutaxassisliklar
malaka   talablari,     o‘quv     rejasi     va     dasturlarini     ishlab     chiqish     uchun     Vazirlik,
tegishli vazirliklar va idoralar, tayanch professional ta’lim muassasalari hamda oliy
ta’lim   muassasalarining     tajribali     mutaxassislaridan     iborat     tarkibda     mualliflar
jamoasi shakllantiriladi.   Davlat   ta’lim   standartlari   va   malaka   talablari   tegishli
kasb  va lavozimlarning  professional  standartlari  yoki  malaka  talablari  asosida
ishlab chiqiladi.
                    2.2   O’zbekiston   Respublikasida   ta’lim   tizimidagi,   Ta’lim   sifati
monitoring  va Xalqaro baholash dasturlari  
Ta’lim   olganlikni   tashxis   etishning   mohiyati,   Tashxis   -     bu   didaktik   jarayon
kechadigan     barcha     sharoitlarni     oydinlashtirish,     uning     natijalarini     belgilash
demakdir.   Tashxissiz   didaktik   jarayonni   samarali   boshqarish,   mavjud   sharoit
uchun optimal natijalarga erishish mumkin emas.
Didaktik     tashxislashning     maqsadi     o‘quv     jarayonida     kechadigan     barcha
jihatlarni uning mahsuli bilan bog‘liq holda, o‘z vaqtida aniqlash, baholash va tahlil
qilishdan   iborat.   Tashxislash   nazorat,   tekshirish,   baholash,   statistik   ma’lumotlar
to‘plash,  ularni  tahlil    qilish,    dinamika,    tendensiyalarni    aniqlash,    voqealarning
keyingi     rivojini   taxminlashni   o‘z   ichiga   O‘quvchilarning     bilim,     ko‘nikma     va
19
 Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023.18-19-b
24 malakalarini     nazorat     qilish,     baholash   tashxislashning   zaruriy   tarkibiy   qismlari
sanaladi. 20
Nazorat-bu   ta’lim   jarayonida   ta’lim   oluvchining   bilim,     ko‘nikma   va
malakalari darajasini aniqlash, o‘lchash va baholash jarayonini anglatadi. Aniqlash
va   o‘lchash   esa   tekshirish   deb   ataladi.   Tekshirish     -     nazoratning     tarkibiy   qismi
bo‘lib,   uning   asosiy   didaktik   vazifasi   o‘qituvchi     va     o‘quvchilar     o‘     rtasida     aks
aloqani     ta’minlash,     pedagog     tomonidan   o‘quv   materialini   o‘zlashtirish   haqida
obyektiv axborot olinishi hamda bilimlardagi kamchilik va nuqsonlarni o‘z vaqtida
aniqlashdir.   Tekshirishning   maqsadi   nafaqat   o‘quvchining     bilim     darajasi,     sifati,
balki  uning  o‘quv  mehnati  hajmini  ham aniqlashdan iborat.
O‘quvchilarning bilim va malakalarini tekshirish quyida ko‘rsatilgan mantiqiy
ketma-ketlikda olib borilishi kerak:
Tekshirish     tizimidagi     birinchi     bo‘g‘in     ta’lim     oluvchilarning     bilim
darajasini oldindan aniqlash hisoblanadi. Odatda, u o‘quv yili boshida o‘quvchilar
tomonidan   avvalgi     o‘quv     yilida     o‘zlashtirilgan     bilimlari     darajasini     aniqlash
maqsadida   o‘tkaziladi.   Bu   kabi   tekshirish,   shuningdek,   o‘quv   yilining   o‘rtasida
yangi   bo‘lim   (kurs)ni   o‘rganishga   kirishilganda   ham   o‘tkazilishi   mumkin   va   o‘rinli
bo‘ladi.
Bilimlarni   tekshirishning    ikkinchi    bo‘g‘ini    har     bir     mavzuni     o‘zlashtirish
jarayonidagi joriy tekshirishdir. Joriy tekshirish ta’lim oluvchilar tomonidan o‘quv
dasturida   belgilangan   ayrim   alohida   elementlarni   o‘zlashtirish   darajasini
tashxislash imkonini   beradi.  Mazkur  tekshirishning  asosiy   vazifasi   o‘rgatishdir.
Bunday tekshirishning  shakl  va  metodlari  turlicha  bo‘lib,  ular  o‘quv  materiali
mazmuni, murakkabligi,   o‘quvchilarning  yoshi  va   tayyorgarligi,   ta’lim  bosqichi
va maqsadlari, muayyan pedagogik sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi.
20
 Globallashuv  asoslari.  O‘quv  qo‘llanma.  Samarqand:  –  “SamDCHTI” nashriyoti, 2023. 88-b.
25 Takroriy     tekshirish     bilim,     ko‘nikma     va     malakalarni     tekshirishning
uchinchi bo‘g‘ini  sanalib,  joriy  tekshirish  kabi  mavzuli  bo‘lishi  mumkin.  Yangi
mavzuni o‘rganish  bilan  birga  o‘quvchilar  avval  o‘rganilganlarni  takrorlaydilar.
Takroriy   tekshirish     bilimlarni     mustahkamlashga     ko‘maklashadi,     biroq     o‘quv
ishlari   bosqichini   tavsiflash,   bilimlarni   o‘zlashtirish   mustahkamligi   darajasini
tashxislash   imkonini   bermaydi.   Ushbu   tekshirish   tashxisning     boshqa   turlari   va
metodlari bilan 
birga qo‘llanilsagina kutilgan samarani beradi.
Tizimning to‘rtinchi bo‘g‘ini  o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini
yaxlit bo‘lim yoki kursning alohida mavzusi bo‘yicha davriy tekshirish hisoblanadi. 
Mazkur   tekshirishning   maqsadi   -   kursning   turli   qismlarida   o‘rganilgan   o‘quv
materialining  strukturaviy  elementlari  o‘rtasidagi  o‘zaro  aloqalarni  o‘zlashtirish
sifatini     tashxislash.     Davriy     tekshirishning     asosiy     vazifasi     -     tizimlashtirish     va
umumlashtirish.
Tekshirishni     tashkil     etishda     beshinchi     bo‘g‘in     ta’lim     oluvchilarning,
ta’lim   jarayonining     barcha     bosqichlarida     egallangan     bilim,     ko‘nikma     va
malakalarini  yakuniy    tekshirish    va    hisobga   olishdir.    O‘zlashtirishning   yakuniy
hisobi   har   bir chorak    va   o‘quv   yili   oxirida   o‘tkaziladi.    U     olingan   baholarni
qo‘shib,     o‘rtacha   arifmetik     ballni     mexanik     tarzda     chiqarishdangina     iborat
bo‘lmasligi   lozim.   Bu, avvalo, mazkur bosqichda belgilangan maqsadga muvofiq
tarzda   amaldagi   ta’lim   olganlik   darajasi   (sifati)ni   tashxislashdir.   Tekshirishdan
tashqari     nazorat     o‘z     ichiga     baholashni     (jarayon     sifatida)     va   bahoni   (natija
sifatida) ham oladi. 21
Baholash     deb     bilim,     ko‘nikma     va     malakalarni     o‘quv     dasturida
ko‘rsatilgan   etalon     (ko‘rstakich,     qolip,     o‘lchagich)lar     bilan     solishtirishni
21
  Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023. 134 -b
26 aytamiz.     Baho     d   eb   baholashning   ball   shaklida   ko‘rsatilgan   son   jihatdan
o‘lchamiga aytiladi.
“Monitoring”     atamasi     ilk     maratoba     Birlashgan   Millatlar   tashkilotining
1972-yil   iyun   oyida   Stokgolm   konferensiyasini   tashkil   etish   arafasida   “nazorat”
atamasiga   muqobil   sifatida   ishlatila   boshlangan.“Monitoring     -     inglizcha     atama
bo‘lib,     “uzluksiz     kuzatish”     degan     ma’nosini   anglatadi.     Monitoringga     ijtimoiy
boshqaruv   nazariyasida   eng   muhim,   boshqaruv sohasidagi   nisbatan   mustaqil
bo‘lim   sifatida   qaraladi   hamda   ta’lim   monitoringi doirasida pedagogik faoliyat
natijalari   yuzaga   chiqariladi   va   baholanadi.Respublikamizda   umumiy   o‘rta   ta’lim
maktablarida   o‘qitish   sifati   monitoring   tizimi     samarali     yo‘lga     qo‘yilgan.     Ta’lim
sifati     monitoringini     olib     borishdan   ko‘zlangan   maqsad   o‘quvchilar   tomonidan
davlat ta’lim standartlari talablarining bajarish dinamikasini tizimli kuzatish, ta’lim
sifatiga   ta’sir   etgan   omillarni   aniqlash,   ta’lim   muassasalari,   hududiy   xalq   ta’limi
boshqaruvi   idoralari,   metodik   xizmat   va   malaka   oshirish   tizining   faoliyatini
baholab,   rivojlantirishga   oid   chora-tadbirlarni   belgilash,   keyingi   holatni
bashoratlash natijasida ta’lim sifatini oshirishdan iborat. 22
Umumiy o‘rta ta’lim sifatini nazorat qilishning turlari quyidagilardan iborat: 
ichki     nazorat     -     O‘zbekiston     Respublikasi     Xalq     ta’limi     vazirligi     tomonidan
tasdiqlangan   tartib   asosida   umumiy   o‘rta   ta’lim   muassasasining   monitoring
guruhi 
tomonidan  amalga  oshiriladi; 
tashqi  nazorat  -  ta’lim  sohasidagi  vakolatli  davlat 
organlari, hududiy xalq ta’limi boshqaruvi organlari tomonidan amalga oshiriladi; 
davlat-   jamoatchilik   nazorati   -   qonun   hujjatlarida   belgilangan   tartibda   hududiy
xalq 
22
K.Muvlonovu, N.Voxidova, N.Kiixmonqulova. Pedagogika nazariyini vm lurixi. Г.: «Гни va tcxnologiya», 127-b.
27 ta’limi boshqaruvi organlari va nodavlat notijorat tashkilotlar hamkorligida amalga
oshiriladi; 
milliy va xalqaro darajada baholash -  Hukumatning tegishli qarori hamda 
xalqaro shartnomalar asosida xalq ta’limi boshqaruvi organlari, nodavlat notijorat
tashkilotlar va xalqaro tashkilotlar hamkorligida amalga oshiriladi.
Umumiy o‘rta ta’lim sifatini nazorat qilishning turlari  quyidagilardan iborat:
ichki  nazorat; 
tashqi  nazorat; 
davlat-  jamoatchilik  nazorati;  
milliy  va  xalaaro darajada baholash. 23
Xalqaro   baholash   dasturlari.   So‘nggi   yillarda   mamlakatimizda   amalga
oshirilayotgan     islohotlar     natijasida     ulkan     iqtisodiy     o‘sish     ko‘rsatkichlariga
erishilayotganligi   barcha   sohalarda   malakali     kadrlar   va     еtuk   mutaxassislarga
bo‘lgan   talabni     yanada     oshirmoqda.     Bu     o‘z-o‘zidan     o‘quvchilarning     ta’lim-
tarbiyasi     har   tomonlama     e’tiborni     kuchaytiradi.     Mamlakatimiz     innovatsion
taraqqiyot     yo‘lida   shiddat   bilan   rivojlanib   borayotgan   bir   davrda     kelajagimiz
davomchilari bo‘lmish yoshlarni  ijodiy  g‘oyalari  va  ijodkorligini  har  tomonlama
qo‘llab-quvvatlash,   ularning     bilim,     ko‘nikma     va     malakalarini     shakllantirish
hamda     ilg‘or     xorijiy   tajribalar,     xalqaro   mezon   va   talablar   asosida     baholash
tizimini takomillashtirish, shu yo‘lda xalqaro tajribalarni o‘rganish, mavjud  tizimni
har   tomonlama   qiyosiy   tahlil   qilish,     tegishli     yo‘nalishdagi     xalqaro     va     xorijiy
tashkilotlar,     agentliklar,     ilmiytadqiqot   muassasalari   bilan   yaqindan   hamkorlik
qilish     muhim   ahamiyatga   egadir.   Shu     maqsadda,     O‘zbekiston     Respublikasi
Vazirlar     Mahkamasining     “Xalq     ta’limi   tizimida     ta’lim     sifatini     baholash
sohasidagi  xalqaro   tadqiqotlarni  tashkil  etish choratadbirlari  to‘g‘risida”  2018-
23
 Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023.133-b
28 yil     8-dekabrdagi     997-sonli     qarori     bilan   O‘zbekiston     Respublikasi     Vazirlar
Mahkamasi   huzuridagi   Ta’lim    sifatininazorat  qilish  davlat  inspeksiyasi huzurida
Ta’lim   sifatini   baholash   bo‘yicha   xalqarotadqiqotlarni   amalga   oshirish   Milliy
markazi tashkil etildi. 24
  
Shu   bilan   birga,   ta’limsifatini   baholash   bo‘yicha   xalqaro   tadqiqotlarda
ishtirok etish vazifalari belgilandi:
PIRLS     –     boshlang‘ich   4-sinf   o‘quvchilarining   matnni   o‘qish   va   tushunish
darajasini baholash;
TIMSS  –  4-  va  8-sinf  o‘quvchilarining  tabiiy-ilmiy  yo‘nalishdagi  fanlardan
savodxonligini baholash;
TALIS     –     rahbar     va     pedagog     kadrlarning     umumiy     o‘rta     taʼlim
muassasalarida
o‘qitish   va   taʼlim   olish   muhitini   hamda   o‘qituvchilarning   ish   sharoitlarini
o‘rganish;
PISA     –     15     yoshli     o‘quvchilarning     o‘qish,     matematika     va     tabiiy
yo‘nalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholash.
EGRA   va   EGMA     esa   boshlang‘ich   sinflarda   o‘qish   hamda   matematika
bo‘yicha ko‘nikmalariga   baho   beradi.   Baholash   natijalariga   ko‘ra   yangi   o‘quv
dasturlari,  o‘qitish  uslubi  va yondashuvlar    O‘zbekiston   yoshlarining  yaxshi  natija
ko‘rsatishi uchun moslashtiriladi 25
Bu  loyihalar  o‘quvchi-yoshlarning  ijodiy  va  tanqidiy  fikrlash  ko‘nikmalari,
egallagan     bilimlarini     hayotda     qo‘llay     olish     layoqatiga     turli     xil     topshiriqlar
24
  O‘zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasining.2018-yil  8-dekabrdagi  997-sonli  qarori.
25
Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023. 135 -b
29 orqali baho  berish  va  keyinchalik  bu  ko‘nikmalar  rivojlanishiga  turtki  berishga
xizmat qiladi.
                                                                  Xulosa
Globallashuvning ta'lim tizimiga ta'siri O'zbekiston Respublikasida ijobiy va
salbiy   o'zgarishlarni   keltirib   chiqarmoqda.   Ushbu   jarayon,   o'z   navbatida,   ta'lim
tizimining   sifatini   oshirish,   zamonaviy   texnologiyalarni   qo'llash,   xalqaro
standartlarga   moslashish   va   yangi   o'quv   metodlarini   joriy   etish   imkoniyatlarini
yaratadi.   Biroq,   globallashuvning   ta'lim   tizimiga   kirib   kelishi,   ba'zi   noxush
oqibatlarni   ham   keltirib   chiqarishi   mumkin,   masalan,   madaniy   boyliklarni
yo'qotish,   mahalliy   an'analar   va   qadriyatlarning   zaiflashuvi   kabi   muammolar
yuzaga   kelishi   mumkin.   Globallashuvning   ta'lim   tizimiga   ta'siri ,  bu   jarayon   turli-
xil jarayonlarda namyon bo’lmoqda, masalan:
 Globallashuvning   ta'limga   ta'siri   o'quvchilarning   bilim   darajasini   xalqaro
miqyosda   baholash   va   ular   uchun   yangi   imkoniyatlarni   yaratishga
qaratilgan.
 O'zbekiston   ta'lim   tizimida   globallashuvning   samarali   amalga   oshirilishi
ta'limning sifati va standartlarini yaxshilashga, shuningdek, xalqaro baholash
dasturlariga   qatnashish   orqali   ta'lim   sifatini   monitoring   qilishga   imkon
beradi.
 Ta'lim   tizimining   global   tendensiyalar   bilan   uyg'unlashishi   O'zbekistonda
bilim   olishning   o'zgarishlariga   olib   keldi,   bu   esa   yoshlar   uchun   yanada
kengroq ish imkoniyatlarini yaratadi, deyishimiz mumkin.
O'zbekiston   Respublikasi   ta'lim   tizimining   holati   haqida   gapiradigan   bo'lsak,
O'zbekistonning   ta'lim   tizimi   globallashuv   sharoitida   turli   ijtimoiy,   iqtisodiy   va
madaniy   o'zgarishlarga   moslashishga   harakat   qilmoqda.   Bu   jarayonning   muhim
jihatlaridan biri yangi texnologiyalar va onlayn ta'lim  metodlarining joriy etilishi.
30 Ta'lim sifatining monitoringi va xalqaro baholash dasturlari PISA va TIMSS orqali
ta'lim   tizimining   global   miqyosdagi   o'rni   aniqlanadi.   Ushbu   dasturlar   orqali
O'zbekiston   o'z   ta'lim   tizimining   kuchli   va   zaif   tomonlarini   tahlil   qilish
imkoniyatiga   ega   bo'ladi.   Globallashuv   jarayoni   O'zbekiston   ta'lim   tizimining
yangilanishi,   rivojlanishi   va   xalqaro   maydonda   raqobatbardoshligini   oshirishga
xizmat   qiladi.   Biroq,   bu   jarayonning   ijobiy   va   salbiy   oqibatlarini   hisobga   olgan
holda,   mahalliy   madaniyat   va   an'analar   saqlanib   qolishi   zarur.   Globallashuvning
ta'lim   tizimiga   ta'sirini   samarali   boshqarish,   milliy   ta'lim   tizimini   yaxshilash   va
global izlanishlarga moslashtirish O'zbekiston uchun katta ahamiyatga ega bo'lishi
mumkin.
31                                   Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. The discovery of America by Christopher Columbus,1892- By harry hakes, 
M. D.345.
2. Шахрай С.М. Глобализация в современном мире: политико-правовые 
аспекты. – СПб : Фонд поддержки науки и образования в области 
правоохранительной деятельности «Университет»,2004.С.234.
3. Что такая глобализация? По сайту 
http    ://    www    .   univer    .   omsk    .   su    /   omsk    /   socstuds    /   glob    /   index    .   html    .
4. Umarоv B. Glоballashuv ziddiyatlari. – T.: Ma`naviyat, 2006. 328-b.
5. Globallashuv  asoslari.  O‘quv  qo‘llanma.  Samarqand:  –  “SamDCHTI” 
nashriyoti, 2023.
6. Pedagogika nazariyasi va tarixi.F.O.Mirzayeva.2023.
7. O‘zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasining.2018-yil  8-dekabrdagi  
997-sonli  qarori.
8. K.Muvlonovu, N.Voxidova, N.Kiixmonqulova. Pedagogika nazariyini vm 
lurixi. Г.: «Гни va tcxnologiya», 2023.
9. https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022. Xalq  ta’limini  
rivojlantirish  bo‘yicha  milliy  dasturni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 134-Farmoni.
10. Zinovev A.A. Globalnыy cheloveynik.-Moskva: Eksmo, 2003 , S. 
11. Farobiy, Abu Nasr. Fozil odamlar shahri,- Toshkent. A. Qodiriy nomidagi, 
Xalq merosi nashriyoti, 1993.
12. Yangi O’zbekistoning taraqqiyot strategiyasi.2022-2026-y.
13. Глобализация и ее противоречия" – И. В. Луков.
14. Globallashuv  asoslari‖  fanidan  tayyorlangan  ma‘ruzalar  matni. TERMIZ -
2014.
32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GLOBALLASHUV HAQIDA UMUMIY TA’RIFI VA YARIXIY RIVOJLANISHI

1.1 Globallashuv haqida tushunchasi, mohiyati, jamiyat hayotida namoyon bo’lish xususiyatlari

1.2 Globallashuvning ta'lim tizimiga kirib kelishi

II BOB. GLOBALLASHUVNING TA’LIM TIZIMIGA TASIRI: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TA’LIM TIZIMIDAGI HOLAT

2.1 Globallashuv sharoitida O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi

2.2 O’zbekiston Respublikasida ta’lim tizimidagi, Ta’lim sifati monitoring va Xalqaro baholash dasturlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati