Goji tarkibidan flavonoidlar ajratish

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Goji tarkibidan flavonoidlar ajratish

Купить

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
BIOKIMYO INSTITUTI
ORGANIK SINTEZ VA BIOORGANIK KIMYO KAFEDRASI
SAFAROVA MUXLISA ASAD QIZI
“ GOJI TARKIBIDAN FLAVONOIDLAR AJRATISH ”
“5140500-Kimyo (turlari bo’yicha)” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini
olish uchun
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Ilmiy rahbar: PhD. A. Yusupov

Bitiruv malakaviy ishi organik sintez va bioorganik kimyo kafedrasida bajarildi
Kafedraning 2024-yil 16-maydagi majlisida muhokama qilindi va himoyaga tavsiya
etildi (bayonnoma №__)
Kafedra mudiri dots. D. Tuxtayev
Bitiruv malakaviy ishi YaDAK ning 2024 yil “__”-iyundagi majlisida himoya qilindi
va baholandi (bayonnoma №__)
YaDAK raisi ______________
Samarqand – 2024
MUNDARIJA Bet

2
I. KIRISH 3
II BOB. Lycium depressum o‘simligini tadqiq qilish bo‘yicha mahalliy va
xorijiy tadqiqotlar tahlili (Adabiyotlar sharhi) 7
2.1. Lycium depressum ni dorivorlik xususiyatlari va kimyoviy tarkibi 8
2.2. Ekstraktlarni ajratib olish va qismlarga bo‘lish 15
2.3. Flavanoidlarga xos sifat reaksiyalari 23
III. TADQIQOT NATIJALARI VA USULLARI TAHLILI 33
3.1. Lycium depressum dan flavonoidlar ajratish usullari 33
XULOSALAR 40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 41

3
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va mohiyati . Sintetik ishlab chiqarish mahsulotlarining
nojo‘ya ta’sirlari kamaytirish uchun kasalliklarni davolashda qo ‘ llaniladigan
preparatlar asosan tabiatda uchraydigan biologik faol moddalarga xos tuzilishlariga
asoslanadi. Bunday strategiya ularning sintetik preparatlarga qaraganda organizmga
qo‘shimcha ta’sirlarini minimallashtirish yoki ta’sir samaradorligini oshirishga
qaratilgan. Takrorlanmas tabiatli y urtimiz florasi dorivor o‘simliklarning ulkan
xazinasidir. Respublikamiz hududlarida o‘sayotgan o`simlik lardan 1000 ga yaqin turi
shifobaxsh hisoblanadi. Mavjud dorivor o`simliklardan samarali foydalanishda
inovatsion texnologiyalardan foydalanib mahaliy arzon dori vostalarni ishlab
chiqarish bugungi kunning dolzarb muamolardan hisoblanadi.
Flavonoid saqlagan o'simliklar mahalliy va jahon tibbiyotida dorivor
o‘simliklarning eng keng tarqalgan va mashhur guruhlaridan birini tashkil qiladi.
So'nggi vaqtlardagi tendensiya o'simlik flavonoidlari tarkibini aniqlash bo‘lib,
ularning faol moddalari ilgari boshqa tabiatdagi biologik faol birikmalar bilan
taqqoslanadi. Qiyoslash natijalariga ko‘ra istiqbolli nomzod birikmalar klinik
amaliyotga o‘tkaziladi. Yetakchi ishlab chiqaruvchilar dorivor o'simlik xom-ashyosi
asosida tayyorlangan orginal mahsulotlar hisobiga farmasevtik mahsulotlar turini
oshirishni maqsad qilishmoqda. Hozirgi davrda tibbiyotda qo’laniladigan dori-
darmonlarning qariyib 40-47% o’simlik xom ashyolaridan olinadi.
Dorivor o’simliklarning tarkibidagi f la vanoidlar deb benzoу - piron (xromon)
unumi va asosida C
6 -C
2 -C
3 uglerod atomlaridan tashkil topgan fenil propan skleti
bo’lgan tabiiy birikmalarini ajratib olish va qayta ishlash va tibbiyotda faydalanish
bugungi kunning muammolari hisoblanadi. Jahonda bugungi kunda dorivor
o`simliklardan olingan fraksiyasini kimyoviy qayta ishlash uchun zamonaviy
labaratoriyalar va kimyoviy katalizatorlar olish bo‘yicha quyidagi ilmiy yechimlarni
asoslash, jumladan: mahalliy xomashyolar asosida farmosevtik dori vostalarni
tanlash, ularni qayta ishlash va dorivorlik xususiyatlarni, tarkibdagi faol moddalarni
funksiyalarni o‘rganish ; mahsulotlar olishda zamonaviy texnalogiyalardan

4
foydalangan holda dori vositalarni tayyorlash usuli va reaksiyani o‘tkazish sharoitiga
bog‘liqlik qonuniyatlarini ilmiy asoslashga alohida e’tibor berilmoqda.
Respublikamizda farmasevtika sanoatlarini modernizatsiya qilish, ishlab
chiqarish korxonalarining yangi materiallar asosida eksportbop xom-ashyo bazasini
mahalliylashtirish, ular asosida dori vositalarni olish va ularni organik kimyo
sanoatining turli sohalarida qo‘llash, shuningdek, bu maqsadda Lycium depssreum
mevalaridan foydalanish istiqbollidir. An’anaviy xitoy tibbiyotida mevalaridan
tayyorlangan damlamalar bosh aylanishi, ambliyopiya va umumiy tonik sifatida
ishlatiladi. Mevalari qo`shib damlangan damlamalar immunostimulyator sifatida
ishlatilgan, shuningdek, vazn yo'qotish, diabet kasalligi, metabolizmni yaxshilaydi va
terining qarishini sekinlashtiradi. Hozirgi vaqtda Lycium depressum ning
farmakologik xususiyatlari bo'yicha tadqiqotlar dunyoning ko'plab mamlakatlarida
keng miqyosda olib borilmoqda. Ushbu o'simlik turi madaniyatga endigina
kiritilayotganligi sababli, uning ekologik va biologik xususiyatlari va xususiyatlari
haqida adabiyotlarda kam ma'lumot mavjud. Maishiy maqsadlarda foydalani ladigan
Lycium depressum asal o'simligi ham bo'lib, gullari d a n asalarilar nektar va gulchang
to'playdi.
O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida, «Sanoatni sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish, mahalliy
xomashyo manbalarini to‘liq qayta ishlash, tayyor mahsulot ishlab chiqarishni
jadallashtirish, yangi turdagi mahsulotlar va texnologiyalarni o‘zlashtirish 1
» bo‘yicha
muhim vazifalar belgilab berilgan . Bu borada, mahalliy xomashyolardan olingan
umbelleferon terapevtik xususiyatga ega dori vostasini olish muhim ahamiyat kasb
etadi. Lycium depressum ning f oydali xususiyatlar : Antioksidantlar va ozuqa
moddalarining manbasini ta'minlaydi. Rezavorlar antioksidantlarning (ayniqsa,
zeaksantin) yuqori miqdori tufayli ko'rish o`tkirligini yaxshilaydi, qonda shakar
darajasini barqarorlashtiradi va reproduktiv funksiyani yaxshilaydi. Lycium
depressumni rezavorlari past kaloriyali va ozuqaviy moddalarga boy, shuning uchun
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli « O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi » to‘g‘risidagi Farmoni

5
ular vazn yo'qotish uchun parhezga xavfsiz tarzda kiritilishi mumkin. Qon bosimi
darajasini normallashtir adi . Lycium depressu m mevalari B va C vitaminlari,
shuningdek, energiya darajasini oshiradigan marganesga boy. Lycium depressum
rezavorlari yallig'lanishga qarshi va og'riqni yengillashtirishga yordam beradi.
Tanadagi metabolik jarayonlarni normallashtiradi. Lycium depressum urug` lari
temirga boy. Ushbu mahsulotdagi temir miqdori bug`doy, olma va ismaloq
tarkibidagi temir miqdoridan ko`proq bo`ladi. Lycium depressum rezavorlari
bepushtlikni davolashda samarali. Foydali oziq moddalar reproduktiv funktsiyani
tiklaydi, tuxumdonlar faoliyatini yaxshilaydi va gormonal funksiyani
normallashtiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son
«O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida»gi Farmoni, 2017 yil 23 avgustdagi PQ-3236-son «2017-2021 yillarda
kimyo sanoatini rivojlantirish dasturi to‘g‘risida»gi, hamda 2018 yil 25 oktyabrdagi
PQ-3983-son «O‘zbekiston Respublikasida kimyo sanoatini jadal rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida»gi va 2019 yil 3 apreldagi PQ-4265-son «Kimyo sanoatini
yanada isloh qilish va investitsion jozibadorligini oshirish to‘g‘risida»gi, 2019 yil 1
maydagi PQ-4302-son «Sanoat koorporatsiyasini yanada rivojlantirish va talab
yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida» gi qarorlari hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy
hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu diplom ishi tadqiqoti
natijalari muayyan darajada xizmat qiladi.
Tadqiqot ob’yekti sifatida Respublikamizning Surxondaryo viloyatida
yovvoyi holda o‘sadigan Lycium depressum o`simligi organlar i va biofaol moddalari,
erituvchilar olinadi.
Tadqiqotning predmeti sifatida Lycium depressum tarkibidagi biofaol
moddalar ni ajratish ularni fizik-kimyoviy xossalarni o`rganish va farmakologik
xususiyatlarni o`rganish hisoblanadi .

6
Tadqiqot maqsadi. Lycium depressum o’simligi (rezavori va poya-barg)
organlari tarkibida tabiiy biofaol moddalarni ajratish hamda fizikaviy - tadqiqot
usullari yordamida ajratib olingan moddalarning tuzilishini o’rganish va
farmakalogik tekshiruvlar uchun namuna tayyorlashni maqsad qilingan.
Tadqiqot vazifalari:
  Lycium depressum o`simligi organlardan biologik faol moddalarni ajratib
olishni maq’bul yo‘llarini izlash;
 fenol birikmalarni ajratish va tozalash;
 ajratib olingan birikmalarning fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish va
ularning tuzilishini o`rganish;
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Bugungi kunda dunyo va yurtimizda
farmasevtika sanoatida dorivor o’simliklardan olinadigan moddalarga bo’lgan talab
oshib borayotganligini bilgan holda, Lycium depressum tarkibidagi biofaol
moddalarni ajrati sh va xossalari o’rgani sh .
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi . Mazkur bitiruv malakaviy ishi
kirish, adabyoitlar sharhi, tajribaviy qismdan iborat, uch bobda rasmiylashtirilgan
bo‘lib, 4 ta rasmlar, 2 ta jadval, 34 ta nomdagi foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida
iborat 44 betda rasmiylashtirilgan.

7
I BOB. Lycium depressum o‘simligini tadqiq qilish bo’yicha mahalliy va xorijiy
tadqiqotlar tahlili (adabiyotlar sharhi).
Lycium depressum - balandligi 1,5 dan 2,5 m gacha bo‘lgan tikanli buta
shaklidagi ko‘p yillik o‘simlik. Barglarning uzunligi 20 dan 50 mm gacha va kengligi
4 dan 17 mm gacha yetadi. Barg plitasi cho‘zilgan bo‘lib, naysimon yoki tor
naysimon shaklga ega. Uchi to'mtoq yoki deyarli uchli, asosi xanjar shaklida. Gullar
yakka yoki 5-7 mm uzunlikdagi pedikellarda 2-6 dona to‘plangan. Gulkosachasi
ko proq yoki kamroq chashkasimon, bo laklari tartibsiz, to mtoq yoki uchli, maydaʻ ʻ ʻ
tukli bo lishi mumkin. Gultoji rangi och binafshadan binafsha ranggacha. Korolla
ʻ
naychasining uzunligi 4-5 mm, tuksiz shaklda. Korolla bo'laklarining uzunligi korolla
nayi uzunligining taxminan uchdan biriga to'g'ri keladi; gul toji bo'laklari kiprikli.
Stamens tojdan tashqariga chiqadi va osti tuksizdir. Mevasi diametri 5-6 mm bo'lgan
qizil sharsimon rezavordir. Urug'i buyraksimon, jigarrang, uzunligi taxminan 2 mm,
nozik to'rsimon, urug'siz. Meva ustidagi pedunkul 24 mm gacha cho'ziladi [ 2 ].
O‘zbekiston tabiiy florasining yaylov o‘simliklari turlarining ekologik-biologik
xususiyatlari va iqtisodiy qimmatli xususiyatlarini o‘rganish asosida madaniyatga
kiritish va farmakologiyada foydalanish uchun manba material sifatida ekologik
ahamiyatli turlar tanlab olindi. Dorivor va em-xashak o simliklari sifatida
ʻ
foydalaniladigan qimmatbaho yog och turlarini keng joriy etish naslchilik
ʻ
ko chatxonalarini tashkil etish imkonini beradi. Bozor salohiyati yuqori bo‘lgan
ʻ
dorivor o‘simliklarni yetishtirish ularning xilma-xilligini saqlab qolish va qo‘shimcha
daromad olish imkonini beradi. Olingan natijalardan fermer va qorako‘lchilik
xo‘jaliklarida, ayniqsa, Qoraqalpog‘iston Respublikasida degradatsiyaga uchragan
yaylovlarni tiklash va mahsuldorligini oshirish, ulardan dorivor xom ashyo sifatida
foydalanish mumkin. Daraxt turlari Qizilqum cho'li va Orolbo'yida buzilgan
yaylovlarni yaxshilash, singan qumlarni birlashtirish uchun yaxshi ozuqa
o'simliklaridir. Tadqiqot natijalarining potentsial iste molchilari qurg oqchil zonadagi
ʼ ʻ
qorako lchilik va fermer xo jaliklari, O zbekiston Respublikasi Sog liqni saqlash
ʻ ʻ ʻ ʻ
vazirligi huzuridagi Farmatsevtika sanoatini rivojlantirish agentligi, “Vaksina” NPO

8
hisoblanadi. Xalq tabobatida butaning mevalari turli kasalliklar uchun
ishlatiladi.Shuni ta'kidlash kerakki, yog'och ko'p yillik o'simlik hisoblanadi, shuning
uchun asosiy ishlab chiqarish xarajatlari faqat o'simlik hayotining birinchi yilida
zarur bo'ladi va keyingi yillarda qishloq xo'jaligi ekinlaridan foydalanganda ular
minimaldir [3].
Lycium turkumining ayrim turlarida uglevodlar miqdori
Uglevodlar L. depressum L. rutenicum L. dasystemum
L. barbarum
Konsentratsiya mg/ml
Fruktoza 22,37 13,32 33,07 33,6
Glyukoza 27,72 35,61 42,41 43,02
Saxaroza 1,20 0,21 0,60 0,45
Maltoza 0,76 0,10 0,10 0,00
Umumiy
miqdori 52,04 49,24 76,18 77,07
Kimyoviy tarkibi. Lycium depressum rezavorlari vitaminlarga (riboflavin, tiamin,
askorbin kislotasi), minerallarga (rux, selen, magniy, temir, xrom, kalsiy, fosfor),
karotenoidlarga ( β -karotin, zeaksantin) boy. Ularda steroid saponinlar va
flavonoidlar, ko'plab aminokislotalar va alkaloid giossiamin mavjud [4].
1-rasm. Goji mevasi va tanasining tuzilishi

9
L. depressum ildizpoyasining umumiy ko rinishi va meva berish fazasi ʻ [5].
№ Lycium turlari Huduular Koordinatalar
Н Э
1 L . b а rbarum Samarqand (ilmiy
yo‘nalish) 39˚38'54,6'' 66˚57'56,5''
2 L. ruthenicum Мюррей Samarqand
Buxoro 39˚39'47,86''
39˚44'09,8'' 66˚57'56,5''
63˚47'55,7''
3 Л. d аcисте mum Пожарк. Samarqand 39˚45'36,47'' 66˚42'31,40''
4 L. depressum Stocks Surxondaryo viloyati 37˚41'18,48'' 67˚00'52,67''

Y araning bitishi va boshqa to'qimalarning anormalliklari diabetda jiddiy
muammo hisoblanadi. Lycium depressum barglarining metanoldagi ekstraktlarining
yarani davolash faoliyatini baholash maqsad qilingan tadqiqot amalga oshirilgan.
Taxminan 160 dan 180 g gacha bo'lgan va 7 haftalik og'irlikdagi jami 60 ta sog'lom
erkak diabetik Wistar kalamushlari kesma va yarani kesish modellari uchun 10
guruhga tasodifiy ajratildi: yarani yaratish va davolashni o'z ichiga olgan soxta
jarrohlik aralashuv (Sham) guruhi; yaralarni yaratish va asosiy formulaning
malhamini qo'llash bilan asosiy formulalar guruhi (GB); davolash guruhi 1 (TG1) -
malhamda 1 g kukunli o'simlik ekstrakti; davolash guruhi 2 (TG2) - 2 g; va davolash
guruhi 4 (TG3) 4 g o'simlik moddasining kukunli ekstrakti bilan malhamda. Yara
erkak kalamushlarda kesilgan yara modeli yordamida yaratilgan. L depressumning
etuk yashil barglari to'plangan va autentifikatsiya qilingan.Quritilgan barglarning
ekstraktsiyasi amalga oshirildi. Yarani davolash faolligiga asoslanib, ekstraktlar
malham sifatida mahalliy ravishda qo'llanildi va nazorat guruhlari bilan solishtirildi.
Yaraning bitishi eksizyon, kesma, gidroksiprolinni baholash va biomexanik va
biokimyoviy tadqiqotlar asosida baholandi. L.depressum ekstrakti yaraning
qisqarishini kuchaytirdi, epitelizatsiya vaqtini qisqartirdi, gidroksiprolin miqdorini
oshirdi va SHAM va FG bilan solishtirganda davolash guruhlarida mexanik
ko'rsatkichlar va gistologik xususiyatlar yaxshilandi (P <0,05). Ushbu natijalar shuni
ko'rsatadiki, L depressum ekstrakti diabetdan kelib chiqqan modelda yarani davolash

10
parametrlarini yaxshilaydi. L depressumning etuk yashil barglari to'plangan va
autentifikatsiya qilingan. Quritilgan barglarning ekstraktsiyasi amalga oshirildi.
Yarani davolash faolligiga asoslanib, ekstraktlar malham sifatida mahalliy ravishda
qo'llanildi va nazorat guruhlari bilan solishtirildi. Yaraning bitishi eksizyon, kesma,
gidroksiprolinni baholash va biomexanik va biokimyoviy tadqiqotlar asosida
baholandi [ 1 ].
Qandli diabetda yaralarni davolashning buzilishi va boshqa to'qimalarning
anormalliklari asosiy tashvish hisoblanadi. Hozirgi maqsad tadqiqot Lycium
depressum barglari ekstraktining metanolik ekstraktlarining yarani davolovchi
faolligini baholash edi. Jami 60 ta Taxminan 160 dan 180 g gacha og'irlikdagi va 7
haftalik sog'lom erkak Wistar diabetik kalamushlar 10 guruhga randomize qilingan.
kesma va kesilgan yara modellari uchun: soxta jarrohlik guruhi (SHAM), shu
jumladan yaralarni yaratish va davolashsiz; asos yaralarni yaratish va asosiy
formulali malhamni qo'llash bilan formulalar guruhi (FG); davolash guruhi 1 (TG1)
malhamdagi o'simlik materialining 1 g kukunli ekstrakti bilan; davolash guruhi 2
(TG2) 2 g bilan; va davolash guruhi 4 (TG3) malhamdagi o'simlik moddasining 4 g
kukunli ekstrakti bilan. Erkak kalamushlarda kesish va kesish asosidagi yara modeli
bilan yara paydo bo'ldi. L.depressumning yetuk yashil barglari to'plangan va
tasdiqlangan. Ekstraktsiyalar quritilgan barglari amalga oshirildi. Yarani davolash
faoliyati uchun ekstraktlar malham shaklida mahalliy sifatida qo'llanilgan va nazorat
guruhlari bilan solishtirildi. Yaraning bitishi eksizyon, kesma, gidroksiprolin asosida
baholandi baholash, biomexanik va biokimyoviy tadqiqotlar. L depressum ekstrakti
yaraning qisqarishini kuchaytiradi, epitelizatsiya vaqtining qisqarishi, gidroksiprolin
tarkibining ko'payishi va mexanik va gistologik ko'rsatkichlarning yaxshilanishi.
SHAM va FG bilan solishtirganda davolash guruhlaridagi xususiyatlar (P <0.5).
Ushbu xulosalar xulosa chiqarishga imkon beradi L depressum ekstrakti diabetga
chalingan modeldagi yaralarni davolash parametrlariga foyda keltiradi [6].
Sog'ayish jarayonida ishtirok etadigan biokimyoviy mexanizmlar asosan kollagen
ishlab chiqarishdagi buzilishlar bilan bog'liq, natijada kechikib qayta epitelizatsiyaga

11
olib keladi jarohatlarda, buzilgan migratsiya va ko'payishda keratinotsitlar va
fibroblastlar [7].
Qandli diabetning tarqalishi asosiy klinikaga aylandi muammo va aholi
salomatligi uchun jiddiy muammo. Buzilgan qandli diabet bilan kasallangan
bemorlarda yara bitishi asoratlardan biridir. Buning uchun zarur bo'lgan uyali va
molekulyar signallarning etishmasligi angiogenez, granulyatsiya to'qimalarining
shakllanishi, epitelizatsiya va qayta qurish kabi normal yarani tiklash jarayonlari
diabetga chalingan bemorlarda uchraydi va kambag'allarga hissa qo'shadi diabetik
yarani davolash. Oddiy shifo jarayoni sog'lom odamlarda optimal darajada sodir
bo'ladi; ammo, u diabet bilan og'rigan bemorlarda odatda kechiktiriladi yoki hatto
butunlay buziladi [9].
Yarani davolovchi xususiyatlarga ega o'simlik ekstraktlari mavjud antioksidant,
xelat va mikroblarga qarshi faollik potensialiga ega va bu mexanizmlardan biri yoki
bir nechtasi bilan harakat qilishi mumkin. Tabiiy antioksidantlar katta rol o'ynashi
xabar qilingan erkin radikallar tomonidan qo'zg'atilgan oksidlovchi stressni
blokirovka qilishda. Shuning uchun yangi xavfsiz manbalarni kashf qilish juda
muhimdir tabiiy kelib chiqadigan antioksidantlar. So'nggi paytlarda ko'plab
tadqiqotchilar uchun iste'mol qilinadigan va dorivor o'simliklarga qiziqish bildirgan
fenolik tarkib va tegishli umumiy antioksidant faollik. Antioksidant faollikka ega
yovvoyi qutulish mumkin bo'lgan o'simliklar Eronda an'anaviy ovqatlanishning
muhim tarkibiy qismidir. Bulardan ba'zilari o'simliklar jarohatni davolash uchun
tekshirilmagan salohiyat. Ushbu ma'lumotni tasdiqlash uchun kerak an'anaviy
o'simliklarning xavfsizligi va o'rnatish uchun ishlatilishi mumkin ma'lumotlar
bazalari va jarohatni davolash potentsialiga ega yangi tabiiy vositalarni toping [10].
Lycium barbarum dan hayotiy biologic faollikka ega bo`lgan karotenoidlar,
flavonoidlar va polisaxaridlarni ajratib olish uchun prepativ ustunli xromotografiya
usuli ishlab chiqiladi va ularning antioksidant faolligi baholanadi. Karotinoidlar
magniy oksidi va diatomli tuproqni o`z ichiga olgan ustun bilan ajratilgan (1,5:1,g /
og`irlik) va  -karotin geksan,  -kriptoksantin va neoksantin etil asetat va zeaksantin

12
bilan etil atsetat-etanol (80:20) bilan ajratilgan. , v/v). Flavonoidlar va fenol kislotalar
Cosmosil 140 C18-OPN ustuni yordamida ajratildi, fenol kislotalar deionlangan suv
va neytral flavonoidlar metanol bilan eritildi. Polisaxaridlar DEAE-Sepharose CL-6B
ustuni yordamida fraksiyalangan; neytral polisaxaridlar suv va NaCl turli
konsentrasiyalarda bilan kislotali polisaxaridlar bilan qilindi. Antioksidant
faollik uchun flavonoid fraksiyasi DPPH ·
va ABTS +
erkin radikallarini
tozalashda , metall ionlarini xelatlashda va quvvatni kamaytirishda eng samarali
bo ' ldi , zeaksantin fraksiyasi va polisaxaridlar esa gidroksi erkin radikallari va
superoksid anionlarini tozalashda eng aniq ta ' sir ko ' rsatdi . Lu (2006) ga asoslangan
usul L. barbarumdan flavonoidlar va fenolik kislotalarni (kislotali flavonoidlar) olish
uchun o'zgartirildi. L. barbarum mevalarining 10 g kukun namunasi 100 ml bilan
aralashtirildi, 80% etanol, shundan so`ng aralash 90 ° C da chayqatiladi 2 soat
davomida suv hammomida, so`ngra 6000 aylanish tezligida sentrafuga qilinadi 25
daqiqa va iflosliklarni olib tashlash uchun supernatantni yi`gish va filtirlash [12].
Flavonoidlar va fenoliklarning preparativ xromatografiyasi uchun kislotalar, 5ml
ekstrakt (pH=7) shisha ustunga quyiladi (300 25 mm ID) tarkibida 25 g adsorbent
Cosmosil mavjud 100 ml metanol bilan oldindan faollashtirilgan 140C18-OPN va 50
ml deionlangan suv. Keyin 100 ml deionlangan suv elutega flavonoidlar, fenol
kislotalar va 40 ml metanol qo'shildi. Keyinchalik, ikkala fraksiya alohida yig'ildi,
vakuum ostida quruq bo'lgunga qadar bug'latilgan, 10 ml asetonitril-suvda (1: 1,
hajmiy nisbat) eritildi, 0,2 mm membranali filtr orqali filtrlandi va fenol
kislotalarning YuSSX tahlili uchun 20 ll AOK qilingan va har bir fraksiyadagi
flavonoidlar. 0,1% formikning uchlik erituvchi tizimi kislota eritmasi (A),
tetrahidrofuran (B) va asetonitril (C), bilan quyidagi gradient elyusiyasi ishlatilgan:
dastlab 98% A va 2% B, 3 daqiqa davomida saqlanadi, 93% A, 2% B va 5% C gacha
kamaydi 11 min, 76% A, 2% B va 22% C 20 daqiqada, 68% A, 2% B va 30% C 25
daqiqada, 63% A, 2% B va 35% C 30 daqiqada va 98% ga qaytdi 35 daqiqada A va
2% B. Turli xil flavonoidlar va fenolik kislotalar HPLC-DAD-ESI-MS asosida

13
aniqlangan va miqdori aniqlangan Lu (2006) tomonidan ishlab chiqilgan texnika
[13].
Mualliflar tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda Lycium barbarum L. (goji)
ozuqaviy qiymati, uglevodlar, organik kislotalar, yog` kislotalari va tokoferollar
bo'yicha tavsiflangan. Bundan tashqari, ularning gidrometanol ekstraktlarining fenol
tavsifi o'tkazildi va antioksidant, gepatotoksik va antibakterial faollik kabi biofaol
xususiyatlar baholandi. Poyalari energiya, MUFA (bir to'yinmagan yog'li kislotalar),
tokoferol va flavonollarning yuqori qiymatlarini taqdim etdi. Poyasi ham ko'proq
antioksidant va antibakterial (gram-manfiy bakteriyalarga qarshi) faollikni ko'rsatdi.
Aks holda, mevalarda shakar, PUFA (ko'p to'yinmagan yog'li kislotalar) va
gidroksisinnamik kislota hosilalari ko'proq va gramm-musbat bakteriyalarga nisbatan
ko'proq faollik aniqlangan. Bu goji poyalari va mevalarining bioaktiv birikmalar
manbalari sifatida yuqori salohiyatini ko'rsatadigan innovatsion tadqiqot bo'lib,
ular ozuqaviy formulalarda ishlatilishi yoki funktsional xususiyatlarga ega oziq-ovqat
mahsulotlariga kiritilishi mumkin. Bundan tashqari, novdalardan foydalanish
qimmatli qo'shimcha mahsulot sifatida sanoat barqarorligiga olib kelishi mumkin, bu
haqda deyarli xabar berilmagan. Ushbu turning eng ko'p o'rganilgan turlaridan
biri Lycium barbarum L. bo'lib, u bir nechta xalq nomiga ega, eng keng tarqalgani
"goji" (Amagase va Farnsworth, 2011). 21-asrning boshidan beri goji mahsulotlari
Evropa va Shimoliy Amerikada joriy etilgan va ularning farovonlik va uzoq umr
ko'rish uchun da'vo qilingan foydali xususiyatlari tufayli iste'moli tez sur'atlar bilan
o'sdi (D'Amato va boshq., 2013). Goji mevalari sog'liq uchun keng ko'lamli foydalar
bilan bog'liq bo'lib, jigar, buyraklar, ko'rish, immunitet tizimi, qon aylanishi va uzoq
umr ko'rish bilan bog'liq kasalliklarni davolash, shuningdek, jinsiy faoliyat bilan
bog'liq (Tang va boshq., 2012). Oxirgi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki , L.
barbarum barglari boy oziq moddalar, biologik faol moddalar va mikroelementlar
tufayli oziq-ovqat sanoatida keng rivojlanish va qo'llash istiqbollarini ko'rsatdi (Liu
va boshq., 2012). Meva mevalari tarkibiga bo'lgan qiziqish, shuningdek, ularning
sog'liq uchun mumkin bo'lgan foydalari to'g'risida xabardorlik kuchayganligi sababli

14
kuchaytirildi, chunki ular mikroelementlar va polifenollar kabi fitokimyoviy
moddalarning boy manbalari hisoblanadi. Antioksidantlar va mikroblarga qarshi
vosita sifatida harakat qilishi mumkin bo'lgan ushbu fenolik birikmalarning ba'zilari
turli mualliflar tomonidan aniqlangan (Amagase va Farnsworth, 2011; Dahech va
boshq., 2013; Liu va boshq., 2017), ammo mualliflarning eng yaxshi bilimlari. L.
barbarum poyalarining kimyoviy va bioaktiv xususiyatlari haqida oldingi ma'lumot
emas . Ushbu tadqiqot Lycium barbarum L. poyalari va mevalarining ozuqaviy va
kimyoviy tarkibini tavsiflaydi va taqqoslaydi. Bundan tashqari, uning gidrometanol
ekstraktlarining fenolik xarakteristikasi amalga oshirildi va bioaktiv xususiyatlar
bilan bog'liq ( masalan , antioksidant, gepatotoksik va mikrobga qarshi). Ushbu
tadqiqot natijalari oziq-ovqat va farmasevtika sanoatiga qiziqish uyg'otadigan
funktsional xususiyatlarga ega qo'shimcha mahsulot sifatida poyalarning potentsialini
maksimal darajada oshirish uchun foydali bo'lishi mumkin.
Bu goji poyalari va mevalarining biofaol birikmalar manbalari sifatida yuqori
salohiyatini ko'rsatadigan innovatsion tadqiqot bo'lib, ular ozuqaviy formulalarda
ishlatilishi yoki funksional xususiyatlarga ega oziq-ovqat mahsulotlariga kiritilishi
mumkin. Bundan tashqari, poyalardan foydalanish qimmatli qo'shimcha mahsulot
sifatida sanoat barqarorligiga olib kelishi mumkin, bu deyarli sezilmaydi [ 1 4].
1- rasm . Kversetin -3- O - rutinozidning YuSSX si

15
Lycium barbarum ( Solanaceae ) ning mevasi va ildiz qobig ‘ i asrlar davomida
Xitoy an ’ anaviy tibbiyotida ishlatilgan ( Potterat , 2010). Mevalar odatda Goji
mevalari yoki bo‘ri mevalari sifatida tanilgan. Ular to‘q sariq-qizil, ta'mi shirin va
odatda yozning oxirida - kuzning boshida yig‘ib olingandan keyin quyoshda
quritiladi.
Potentsial farmakologik faolligi tufayli Goji rezavorlaridagi asosiy tadqiqotlar
hozirgacha ularning ikkita asosiy komponentiga qaratilgan bo'lib, ular polisakkaridlar
(Vang, Chang va Chen, 2009) va karotenoidlar (Inbaraj va boshq., 2008).
Kimyoviy moddalar va reagentlar
Sirka kislotasi, etil asetat, kobalt (II)-xlorid geksagidrat, Folin-Siyokalto
reaktivi, gal kislotasi, muzli sirka kislotasi (C
2 H
4 O
2 ), xlorid kislotasi va vodorod
periks (H
2 O
2 , 30%) sotib olindi. Merckdan (Germaniya). Borik kislotasi (H
3 BO
3 ),
metanol, butanol, 2,2-difenil-1-pikrilgidrazil (DPPH), EDTA (etilendiamin tetraasetik
kislota), luminol (3-aminoftalilhidrazid), 2, 4, 6-tripiridil-s- triazin (TPTZ), temir (III)
xlorid geksagidrat (FeCl
3 · 6H
2 O), temir (II) sulfat heptagidrat (FeSO
4 · 7H
2 O), natriy
asetat trihidrat (C
2 H
3 NO
2 ), natriy karbonat, va natriy gidroksid Sigma-Aldrichdan
(Germaniya) sotib olindi.
2.2. Ekstraktlarni ajratib olish va qismlarga bo‘lish
Choydan katexin ajratish. Choyning asosiy tarkibiy qismi katexinlar va
ularning gall efirlari tashkil etadi. Aralashmadagi asosiy komponentlar: L-epikatexin,
L-gallokatexin va uning gall kislotali efirlari hisoblanadi. Masalan, seylon choyi
bargidagi tanidlarning 6.5% L-epikatexin, 24.2% gallokatexin, 9% epikatexingallat,
49% gallokatexingallat tashkil etadi. Ko‘k choy barglaridagi tanidlar 22-24% ni, qora
choyda esa 14-17% ni tashkil etadi [28].
Katexinlar choyning gidrolizlanmaydigan tarkibiy qismlari hisoblanadi.
Suyultirilgan kislotalar bilan qizdirilganda flabafenlar deb ataladigan erimaydigan
mahsulotlarga aylanadi. Ular P-vitamini singari faollikka ega ya’ni kapillyarlarni
mustahkamlovchi preparatlar bo‘lib, shu bilan birga organizmda askorbin
kislotasining to‘planishiga yordam beradi [29-30].

16
Achimagan (ko‘k) choy 500 ml hajmli tubi yassi kolbaga solinadi va 300 ml
qaynoq suv quyib, 1 soat suv hammomida qaynatiladi. Eritma chinni voronkada zich
filtr orqali filtrlanadi. Qoldiq suv bilan qayta yuviladi. Yig‘ilgan ekstraktlarga
qo‘rg‘oshin tannat ko‘rinishida to‘liq cho‘kguncha qo‘rg‘oshin asetat qo‘shiladi.
Qora cho‘kma filtrlanadi, suv bilan yuviladi va 1% li sulfat kislota bilan eritma
muhiti kislotaliga o‘tkaziladi [31-33].
Qo‘rg‘oshin filtrlanadi va eritma 3 marta etilasetat (20 ml dan) yuviladi.
Etilasetat suv hammomida haydaladi va qoldiq quritiladi. Olingan tannin kukun
holigacha maydalanadi va tortiladi (3-4 g).
Ko‘k choy tanini suvda va spirtda oson eriydigan amorf kukun.
Otquloq ildizidan emodin olish. Emodin yoki 4,5,7-trioksi-2-meilantraxinon
itshumurt, rovon va boshqa o‘simliklarning ildizida glikozidlar shaklida uchraydigan
birikma. Shuningdek, otquloq ( Rumex confertus ) ildizlarida terini parvarishlash
uchun qimmatbaho tannin xom ashyosi sifatida uchraydi. Ushbu o‘simlikda
arabinoza bilan birgalikda bo‘yoq shaklida uchraydi. Emodin sintezi 1923 yilda Eder
va Vidmerlar tomonidan amalga oshirilgan.
Arabinozoemodinning olinishi. 300 ml hajmli tubi yassi kolbaga maydalangan
o‘simlik ildizi solinadi va methanol quyilib 1 sutkaga qoldiriladi. To‘q qo‘ng‘ir rangli
ekstrakt paxta tiqinli voronkada filtrlanadi.
Taxminan 20 g maydalangan mevalar Sokslet apparati yordamida quyidagi
erituvchilar: geksan, dixlorometan va metanolni oshirish tartibida ekstraksiya qilindi.
Dixlorometan va metanol ekstraktlari vakuum ostida aylanadigan evaporatator bilan
bug'langanda geksan ekstrakti tashlandi. Metanol ekstraktlari 300 ml qaynoq suvda
eritildi va keyin etil asetat va butanol bilan ketma-ket uch marta fraksiyalandi.
Ushbu uchta fraksiyaning har biri yuqorida tavsiflanganidek
konsentratsiyalangan. Meva ekstraktidagi umumiy fenol moddalar miqdori Folin-
Ciocalteu jarayonidan keyin aniqlandi [25]. 1,5 ml Eppendorf naychasiga 790 mkl
distillangan suv, 10 mkl suyultirilgan namuna va 50 mkl Folin-Ciocalteau reagenti
qo‘shildi va aralashma aralashtiriladi. 1 daqiqadan so‘ng, 150 mkl natriy karbonat

17
suvli (20%) eritmasi qo'shilgan va aralashma aralashtirilgan. Sundan so‘ng xona
haroratida yorug‘likdan himoyalangan holda 120 daqiqa ushlab turilgan. Birikmaning
UB-spektrometridagi yutilish chizig‘i 750 nm da qayd etildi. Umumiy polifenol
konsentratsiyasi kalibrlash egri chizig'idan hisoblab chiqilgan (1-rasm) (100-500
mkg/ml) va natijalar mg gall kislota ekvivalenti (GAE)/g quruq ekstrakt sifatida
ifodalangan [34].
Polifenollar Lycium barbarum mevalarida mavjud bo`lgan muhim faol
birikmalardir. Ushbu tadqiqotning maqsadi fenol kislotalar va flavonoidlarni sifat va
miqdoriy tahlil qilish uchun ultirabinafsha nurlarni aniqlash (UHPLC-UV) usuli bilan
ultra yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasini ishlab chiqish edi. Mevalari
Lycium barbarum mevalardan polifenollarni ajratib olish va boyitish ultratovush
yordamida ekstraksiya (BAA) yordamida qattiq fazali ekstraksiya (SPE) bilan
birgalikda amalga oshirildi. Tahlil qiluvchi moddalar Poroshell 120 EC-C18 ustunida
gradient elutsiya rejimida suvli 0,05% triftorosirka kislota va atsetonitrildan tashkil
topgan ikkilik mobil faza yordamida ajratiladi. Bunday UYuSSX-UB usulining
selektivligi ultra yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi tandem massa
spektrometriya (UHPLC- MS/MS) tahlili bilan solishtirish orqali tasdiqlandi.
Chiziqlilik, sezgirlik, aniqlik va aniqlik kabi tasdiqlash parametrlari juda qonqarli dep
topildi. Optimallashtirilgan usul L. barbarum mevalaridagi polifenollarni tahlil
qilshda muvaffaqiyatli qo`llaniladi. Bundan tashqari, ularning erkin radikallarni
tozalash faolligi 1,1-difenil-2-pikrilgidrzil radikali (DPPH) bilan baholandi. Tabbiy
antioksidantlar manbalari sifatida o`simliklarga katta e`tibor berilgan. Lycium
barbarum Xitoyning eng muhim an`anaviy dorivor o`simlik turlaridan biridir L.
barbarum ning mevalari va barglari Xitoy, Janubi-Sharqiy Osiyo, Yevropa va
Shimoliy Amerikada sabzovot dori-darmonlari va funktsional choy sifatida keng
qo`llanilgan. Uning funksiyalarining aksariyati immunitetni yaxshilash, oksidlanishga
qarshi va jinsiy aloqani kuchaytirish sifatida qayd etilgan. L. barbarum mevalaridagi
polisakkaridlar, flavonoidlar va karotenoidlar kabi turli funktsional komponentlarning
mavjudligi bu ta`sirlar uchun javobgardir. Bir qancha fiziologik tadqiqotlar

18
polisaxaridlar va karotenoidlarga qaratilgan; ammo, flavonoidlar, ayniqsa, ularning
antioksidant faooligi uchun kamroq tekshirilgan.
Flavonoidlar polifenol birikmalarining sinfi bo`lib, o`simliklarda ayniqsa meva
va sabzavotlarda keng tarqalgan. Tabiatda 6000 dan ortiq flavonoidlar ajralib turadi,
ammo ularning xilma- xilligi va miqdori o`sish muhiti, yetuklik va o`sish
sharoitlaridagi farqlar tufayli farqlanadi. Ular flavonlar, flavonollar, flavanonlar va
flavononollardan iborat bo`lib, o`simlik ikkilamchi metabolitlarining ko`p qismini
ifodalaydi. Flavonoidlar o`simliklarni mikroblar va hashorotlar hujumidan himoya
qillish muhim rol o`ynaydi. Flavonoidlar UV-B nurlanishidan ham himoya qiladi
Bundan tashqari, flavoidlar yallig`lanishga qarshi, mikroblarga qarshi, antioksidant,
saratonga qarshi faollik, shuningdek osteoporozning oldini olish kabi salomatlikni
mustahkamlovchi ajoyib ta`sirga ega [15].
Lycium barbarum mevalari flavonoidlarga boy, bu Lycium barbarumni sog‘likni
mustahkamlash funksiyasiga hissa qo'shishi ko‘rsatilgan. Biroq, Lycium
barbarum (LBFs) mevalaridagi flavonoidlarning tarkibiga kam e’tibor
qaratilgan. Mualliflar tomonidan amalga oshirilgan ishning maqsadi suyuqlik
xromatografiyasi–mass-spektrometriya yordamida Lycium barbarum mevalaridan
ko'proq turdagi flavonoidlarni aniqlash edi. In vitro Lycium barbarum mevalarning
potensial antioksidant va yallig'lanishga qarshi ta’siri ham o'rganilgan. Lbflarda o'n
uchta flavonoid birikmasi aniqlandi, ulardan dafnetin, 6,7-digidroksikumarin,
astragalin, taxifolin, eriodiktiol, naringenin va xrizoeriol birinchi marta Lycium
barbarum mevalarida aniqlandi. Bundan tashqari, Lycium barbarum mevalari azot
oksidi va yallig'lanishga qarshi sitokinlar, jumladan, o'sma nekrozi faktori-alfa,
interleykin-1 va lipopolisaxarid bilan ishlov berilgan xom 6 makrofag hujayralarida
interleykin-264.7 ishlab chiqarishni to‘xtatish orqali yallig'lanishga qarshi faollik
ko'rsatdi. Ushbu tadqiqot Lbflarning funksional oziq-ovqat sifatida potensial
rivojlanishini namoyish etdi.

19
Ular orasida birinchi marta Lycium barbarumda yetti turdagi flavonoidlar
(dafnetin, 6,7-digidroksikumarin, astragalin, taksifolin, eriodiktiol, naringenin va
chrysoeriol) aniqlandi. Antioksidant faollik nuqtai nazaridan Lbflar kuchli erkin
radikallarni tozalash qobiliyatini va dozaga bog'liq ravishda kamaytirish qobiliyatini
ko'rsatdi. Bundan tashqari, LPS-ogohlantirgandan makrofaglar modeli Lycium
barbarum mevalari old davolash yallig'lanish mediatorlar va sitokinlar ishlab
chiqarish oldini olish bilan yallig'lanish javob kamaytirish mumkin. Natijalar
Lbflarning potensial antioksidant va yallig'lanishga qarshi faoliyatini taklif qildi,
bu barbarumning oziq-ovqat va farmasevtika sanoatida keyingi qo'llanilishi uchun
nazariy asos va eksperimental dalillarni taqdim etdi [16].
Goji mahsulotlarining yuqorida ta’kidlangan xususiyiyatlarini hisobga olgan
holda uni Republikamizda yetishtirishni yo‘lga qo'yish va aholi o'rtasida sog‘lom
turmush tarzini joriy qilishda inson tetik harakat, sog‘likni va immunitetni
kuchaytiruvchi mukhim biologist faol komponentlardan biri sifatida foidalanish
mumkin. Tadqiqotning maqsadi O'zbekiston uchun yangi bo‘lgan dorivor o'simliklar
barbarum va L. chinense (Xitoy turi) larni madaniylashtirish bo‘yicha mavjud
ma’lumotlarni tahlil qilish hamda yozish dastlabki urug‘chiligi va ko‘chatchiligini
tashkil etish uchun ilmiy foydali tavsiyalar ishlab chiqarishdir [17].

20
Biomassadan tabiiy mahsulotlarni samarali olish farmatsevtika va biokimyo
sanoatida yashil texnologiyadan foydalangan holda muhim qiziqish sohasi
hisoblanadi . So'nggi yillarda chuqur evtektik erituvchilar (DES) mos, xavfsiz va
arzon erituvchilar sifatida katta qiziqish uyg'otmoqda. Ushbu tadqiqotda biz birinchi
marta yashil dizaynerlik erituvchi sifatida DES lardan foydalangan holda
sevimli Lycium barbarum L. mevalaridan biofaol birikmalarni ajratib olish va
biomassadan bioaktiv birikmalarni samarali ajratib olish uchun DES larning
sozlanishini ko‘rsatish uchun samarali misol keltirdik. O'rganilgan DESlar orasida 1:
2 M xolin xlorid va p -toluol sulfon kislotasi (DESs-6) aralashmasi ultratovushli
ekstraksiya (BAA) usuli bilan flavonoidlarning yuqori ekstraktsiya
hosildorligini, shu jumladan mirsetinni (57,2 ) olish uchun samaraliroq bo'ldi. Net
DESlarda mg/g), morin (12,7 mg/g) va rutin (9,1 mg/g). Natijada 50 mg namuna
kukuni BAA tomonidan 1,5 soat davomida DESs-6 yordamida ekstraksiya qilingan
ekstraksiya usuli isitish va aralashtirish kabi an'anaviy ekstraksiya usullariga
qaraganda samaraliroq jarayon ekanligi aniqlandi. Ekstraktorning qattiq namunaga
nisbati, suv tarkibining ta'siri, haroratning ta'siri, DESlarning qayta ishlanishi va
ultratovush nurlanish vaqtining ta'siri o'rganildi. Taklif etilgan DESga asoslangan
ekstraksiya protsedurasi flavonoidlar uchun 75,6% - 96,9% oralig'ida tiklanishga
erishdi. Shuning uchun p –toluol sulfon kislotaga asoslangan DESlar boshqa
o'simliklar yoki mevalardan farmatsevtik birikmalarni yashil va samarali ajratib olish
uchun istiqbolli materiallar sifatida kuchli salohiyatga ega bo'lishi mumkin. Lycium
babarum L. mevalaridan biofaol birikmalarni ultratovushli ekstraksiya usuli bilan
samarali ajratib olish uchun chuqur evtektik erituvchilar o rganildi ʻ [18].

21
Keng qo'llaniladigan an’anaviy xitoy o‘simligi bo'lgan Lycium
barbarum Linnaeus mevalaridagi fenol kislotalar va flavonoidlarni bir vaqtning
o'zida aniqlash uchun elektrosprey ionlash rejimiga ega (HPLC-DAD-ESI-MS)
yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi-diodli massivni aniqlash-mass-
spektrometriya usuli ishlab chiqilgan. Hayotiy biologik faollikka ega ikkala fenol
kislotalar va flavonoidlar ni aniqlash uchun biomaterial 50% etanol bilan ekstraksiya
qilingan va polimer qattiq fazali ekstraksiya kartrijidan foydalangan holda
tozalangan. Tayyorlangan namuna keyin HPLC-DAD-ESI-MS tahlilidan o'tkazilgan.
YuSSX da C18 kolonkasidan foydalangan holda, 70 minut ichida jami 52 ta fenol
kislotalar va flavonoidlar suvda va asetonitril-suvda (94:6, v/v) 0,5% (v/v) chumoli
kislotali gradient harakatlanuvchi faza yordamida ajratildi.
Oqim tezligi 1 ml/min, ustun harorati 30°C va aniqlash to'lqin uzunligi 280 nm.
52 ta birikmadan 15 tasi fenolik kislotalar va flavonoidlar ham yutilish, ham massa
spektrlari asosida ijobiy aniqlangan, qolgan 37 tasi esa yutilish spektrlarini
adabiyotda qayd etilgan qiymatlar bilan solishtirish yo li bilan shartli ravishdaʻ
aniqlangan. Ichki standartlar 3-gidroksibenzoy kislotasi va gesperidin mos ravishda
fenolik kislotalar va flavonoidlarning miqdorini aniqlash uchun ishlatilgan. 15 ta
aniqlangan birikmalar orasida kuercetin-ramno-di-gekozid eng katta massa ulushida
(438,6 mkg/g), so‘ngra kuersetin-3-O-rutinozid (281,3 mkg/g), dikaffeoilkin kislotasi
izomerlari (250,1 mkg/g mavjud edi), xlorogen kislota (237,0 mkg/g), kversetin-di-
(ramnogeksozid) (117,5 mkg/g), kversitin-di-(ramno)-geksozid (116,8 mkg/g),

22
kaempferol-3-O-rutinosid (97,7 mkg/g), izorhamnetin-3-O-rutinozid (72,1 mkg/g), p-
kumar kislotasi (64,0 mkg/g), kofein kislotasi (23,7 mkg/g) va vanil
kislotasi (22,8 mkg/g) uchraydi. Fenol birikmalar o'simliklar ikkilamchi
metabolitlarining katta guruhini tashkil qiladi. Fenol kislotalar benzoy va sinnam
kislotalarning gidroksillangan hosilalari bo'lib, ular orasida eng keng tarqalgani
kofein kislotasi, p-kumar kislotasi, ferul kislotasi, p-gidroksibenzoy kislotasi, vanil
kislotasi va prokatexin kislota bo'lib, ular meva va sabzavotlarda ko'pincha efir yoki
glikozid sifatida uchraydi. So'nggi yillarda fenol kislotalar saraton va yurak
kasalliklariga qarshi himoya roli tufayli katta e'tiborga sazovor bo'ldi. Bu ularning
antioksidant faolligi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Boshqa tomondan, flavonoidlar
C
6 – C
3 – C
6 polifenol birikmalari oilasiga mansub va dietadagi asosiy flavonoid
kichik sinflarga flavonol, flavon, flavanon, flavanol, antosianin va izoflavon kiradi.
Turli flavonollardan kversitin eng ko'p o'rganiladi va yallig'lanishga qarshi va
saratonga qarshi ta'sirga ega ekanligi ko'rsatilgan [4-6]. Fenol kislotalar va
flavonoidlarning inson salomatligiga ta'sirini hisobga olgan holda, ularning dorivor
o'simliklardagi miqdori va turlarini o'rganishjuda muhimdir [19].
Lycium barbarum (LLB) barglari ming yillar davomida Xitoy va Janubi-Sharqiy
Osiyoda inson salomatligi uchun xom dori va funksional choy sifatida ishlatilgan.
Uning sifatini nazorat qilish uchun 10 ta fenol kislotalar va flavonoidlarni (jumladan,
neoxlorogen kislota , protokatexik aldegid p-gidroksibenzoy kislotasi, xlorogen
kislota, kriptoxlorogen kislota, kofein kislotasi, p -kumar kislotasi, ferul kislotasi,
rutin va kaempferol-3 -O- rutinosid), bir vaqtning o'zida aniqlash uchun uch karra
to'rt qutbli tandem massa spektrometriya usuli bilan birgalikda tez va sezgir ultra
yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yaratildi va birinchi marta tasdiqlandi.
Ajratish UPLCdagi C18 xromatografik ustunida (ichki diametri 100 × 2,1 mm,
zarrachalar hajmi 1,7 mkm) gradient elyusiyasi ostida harakatchan faza sifatida suv
(A) - asetonitril (B) 0,1% chumoli kislotasi bilan amalga oshirildi. Maqsadli
komponentlarni bir vaqtning o'zida kuzatish uchun bir nechta reaksiya monitoringi
rejimi qabul qilindi. Ishlab chiqilgan usul chiziqlilik ( r 2
≥ 0,9860), aniqlik (RSD ≤

23
6,58%), takrorlanuvchanlik (RSD ≤ 6,60%), barqarorlik (RSD ≤ 6,17%), tiklanish
(95,56-108,06%) bo'yicha to'liq tasdiqlangan. 4,64% va aniqlash chegarasi (0,021-
0,664 ng/ml) va miqdor chegarasi (0,069-2,210 ng/ml) va keyin to'rt xil viloyatdagi
41 ishlab chiqarish hududidan yig'ilgan LLB ning 64 partiyasi sifatini baholash uchun
muvaffaqiyatli qo'llanildi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, ayniqsa Mo'g'uliston
hududlaridan to'plangan LLB fenol kislotalar va flavonoidlarga boy. Rutin,
kaempferol-3 -O- rutinosid va xlorogen kislota LLB tarkibidagi asosiy birikmalardir.
Yuqoridagi birikmalar LLBdan samarali foydalanish uchun foydali ma’lumotlarni
beradi [2].
2.3. Flavonoidlarga xos sifat reaksiyalar i .
1 . Sianidin reaksiyasi (Sianid reaksiyasi). Flavonoidlarning spirtdagi
eritmasidan yoki o‘simlikdan tayyorlangan flavonoid ajratmasidan chinni idishchaga
2-3 ml solib, magniy kukuni va konsentrlangan xlorid kislotadan 5-6 tomchi qo‘shib,
suv hammomida 1-2 minut qizdirilsa, qizil rang hosil bo‘ladi. Bu reaksiya flavonlar,
flavonollar va flovononollarga xosdir. Ushbu reaksiya yuqorida ko‘rsatilgan
birikmalarning vodorod bilan qaytarilishi natijasida antosianidinlar hosil bo‘lishiga
asoslangan. Chinni idishchada kislotali sharoit bo‘lgani uchun h osil bo‘lgan
antosianidinlar tezda qizil rangga o ‘ tadi.
Kversetin Sianidin
Reaksiya boshlangandan 10 minut keyin hosil bo‘lgan rang 2 soat davomida
saqlanib qoladi.
Flavanonollar reaksiya natijasida qizil-binafsha, flavonollar-qizil, flavonlar esa
sarg‘ish (doimo yaxshi ko‘rinmaydigan) rang hosil qiladi. Bu reaksiya xalkon va
auronlarga qilinmaydi. Chunki ular eritmasiga xlorid kislota qo‘shilishi bilan (magniy

24
kukuni bo‘lmasa ham) oksoniy tuzlar hosil bo‘lishi hisobiga eritma qizil rangga
o‘tadi.
Flovonoidlar glikozidlar holida bo‘lsa, sianidin reaksiyasi qiyinlik bilan boradi.
Bunday hollarda reaksiyani tezlatish uchun oldin flavonoidlar eritmasiga xlorid
kislotadan qo‘shib, 1-2 minut qizdiriladi (glikozidlar gidrolizlanib, sof aglikonlar
ajralib chiqadi), so‘ngra magniy kukuni qo‘shiladi va reaksiya yuqorida
ko‘rsatilgandek davom ettiriladi.
2. Borat-limon kislota reaksiyasi . Chinni idishchaga bir xil hajmda
flavonoidlarning atsetondagi eritmasidan hamda borat va limon kislotalarining
metil spirti (metanol) dagi 1% li eritmasidan solib chayqatilsa, sariq-yashil tusda
tovlanadigan tiniq sariq rang hosil bo‘ladi. Bu reaksiyani 5-uglerod atomidagi
gidroksil guru h i bo‘lgan flavon va flavonollar beradi.
Borat - limon reaksiyasi 5-oksiflavon yoki 5- oksiflavonollarning borat kislota
bilan limon (yoki oksalat) kislota ishtirokida batoxrom kompleksi hosil qilishiga
asoslangan.
Limon kislota o‘rnida oksalat kislota ishlatilgan holda flavonoidlarning
aglikonlari reaksiya natijasida turg‘un sariq rang hosil qiladi, lekin glikozidlarning
rangi tezda o‘chib ketishi mumkin.
3. Surma (stibium) (III)-xlorid (yoki sirkoniy, uran) tuzlari bilan reaksiya .
Flavonoidlar spirtdagi eritmasini surma (III)– xlorid eritmasi bilan chinni
idishchada aralashtirilsa, sariq yoki qizil rang hosil bo‘ladi. Reaksiya 5-
oksiflavonlar hamda 5-oksiflavonollarning 3-yoki 5-uglerodi atomiga joylashgan

25
gidroksil guruhi bilan surma va flavonoidlarning karbonil guruhi ishtirokida
kompleks birikma hosil bo‘lishiga asoslanagan.
Agar 5-oksiflavonollarning 3-uglerod atomidagi gidroksil guruhi bo`sh bo‘lsa,
oldin shu guruh reaksiyasiga kirishadi.
Agar 5-oksiflavonollarning 3-uglerod atomidagi gidroksil guruhi band
(uglevodlar bilan glikozid hosil qilgan) bo‘lsa, u holda 5- uglerod atomidagi gidroksil
guruhi reaksiyaga kirishadi.
4 . Ammiak bilan reaksiya . Chinni idishchada olingan flavonoidlarning
spi r tdagi eritmasiga ammiak eritmasidan qo‘shib, suv hammomida bir oz qizdiriladi.
Reaksiya natijasida flavonlar, flavonollar, flavononolar eritmasi zarg‘aldoq yoki qizil
rangga o‘tadigan sariq rang hosil qiladi. Xalkonlar va auronlar eritmasiga ammiak
eritmasi qo‘shilishi bilan qizdirilmasdan qizil yoki to‘q qizil rang hosil bo‘ladi.
Antotsianlar esa ammiak eritmasi ta’sirida (natriy bikarbonat eritmasi ta`sir ettirilsa
ham) zangori yoki binafsha rangga bo‘yaladi. Bu reaksiyani ishqor eritmalari bilan
qilinsa ham yuqoridagiga o‘xshash natija olish mumkin.
5 . Q o ‘ rg ‘ oshin atsetat bilan reaksiya . Flavonoidlarning chinni idishchada
olingan spirtli eritmasiga qo ‘ rg ‘ oshin (II)-atsetat spirtli eritmasidan qo ‘ shib
aralashtiriladi. B xalqada bo‘sh holda ortogidroksil guruhi bo‘lgan flavonlar,
xalkonlar va auronlar qo‘rg‘oshin (II)-atsetat eritmasi tiniq sariq yoki qizil rangli

26
cho‘kma hosil qiladi. Agar qo‘rg‘oshin (II)-atsetat o‘rnida qo‘rg‘oshin (II)
gidroatsetat eritmasi qo‘llanilsa flavonoidlarning qariyb hammasi rangli cho‘kma
beradi. Bu reaksiyada antotsianlar qizil yoki ko‘k rangli cho ‘ kma hosil qilishi
mumkin.
6 . Mineral kislotalar bilan reaksiya . Chinni idishchadagi flavonlarning spirtli
eritmasiga xlorid kislota ta’sir ettirilsa, flavonoidlarning hamma guruhlari
(katexinlardan tashqari) rangli reaksiya beradi; flavonlar va flavonollar tiniq sariq
(oksoniy tuzlari hosil bo‘ladi), flavononlar zarg‘aldoq-pushti qizil, antotsianlar
zarg‘aldoq yoki qizil ranga bo‘yaladi.
Xalkonlar va auronlar kislotaning konsentrlangan eritmasi bilan oksoniy tuzlar
hosil bo‘lishi hisobiga qizil rang hosil qiladi.
Xlorid kislota o‘rniga konsentrlangan sulfat kislota oligan taqdirda katexinlar,
antotsianlar va flavanonlar qizil, flavonlar va flavanollar tiniq sariqdan zarg‘aldoq
ranggacha bo‘yaladi.
7. Alyumniy xlorid bilan reaksiya . Chinni idishchadagi flavonoidlarning
spirtdagi 5 ml eritmasiga (yoki o‘simlikdan tayyorlangan flavonoidlarning 5 ml spirtli
ajratmasiga) alyumniy xloridning 5 % li eritmasidan bir necha tomchi tomizilsa,
ko‘pchilik flavonoidlar sariq rang hosil qiladi.
8 . Temir (III) xlorid bilan reaksiya . Chinni idishchadagi flavonoidlarning
spirtdagi 5 ml eritmasiga (yoki o‘simlikdan tayyorlangan flavonoidlarning 5 ml spirtli
ajratmasiga) temir (III) xloridning spirtdagi 5 % li eritmasidan bir necha tomchi
qo‘shilsa, to‘q zangori, to‘q binafsha, to‘q yashil yoki yashil rang hosil bo‘ladi.
Temir (III) xlorid eritmasi bilan flavonoidlarning hamma guruhlari rangli
reaksiya beradi.
9. Vanelin bilan reaksiya . Chinni idishchadagi vanelinning konsentrlangan
xlorid kislotadagi 1% li eritmasiga katexinlardan qo‘shilsa qizil rang hosil bo‘ladi.
10. Kaliy persulfat bilan reaksiya . Probirkaga katexinlarning atsetondagi
eritmasidan 1 ml solib unga 20 mg kaliy persulfatning 2 ml konsentrlangan sulfat
kislotadagi eritmasidan probirka devoridan asta qo‘shiladi. Suyuqliklar uchrashgan

27
yerda qizil-binafsha rangli aralashma hosil bo‘ladi. Bu reaksiya katexinlarning kaliy
persulfat ta’sirida oksidlanib antotsianidinlar hosil qilinishiga asoslangan.H2S2O3 O+
OH
OH
OH OH
HO
O
H OH OH
OH
OH
HO
Bu uslublar orqali flavonoid sinfi, aglikon yoki glikozid tabiati aniqlanishi
mumkin. Eng ko‘p qo‘llanadigan uslublarga: ishqorlar ta’siri, konsentirlangan sulfat
kislota ta’siri, qaytaruvchi agentlar yordamida qaytarish va boshqa reaksiyalar kiradi.
11.Ishqorlar bilan reaksiya. Bu umumiy usul hisoblanadi. Ko‘pchilik
polioksiflavonoid birikmalar ishqor eritmalarda eritiladi darrov yoki ma’lum vaqtdan
so‘ng bo‘yalgan moddalarga aylanadi.
Flavonoidlar sovuq suyultirilgan ishqorda eritilganda rangsiz yoki kuchsiz sariq
rangli eritmaga aylanadi. Izomerlanish jarayoni qizdirilganda tezlanadi. Flavonoidlar,
erkin 4 ’ -OH bo ‘ lganda 7-holat o ‘ rinbosar almashilgan holatda ularga suyultirilgan
ishqorlarning ta’siri ham juda yuqori bo ‘ ladi. Agar 4-fenol guruh almashilgan bo ‘ lsa,
izomerlanishda xalkon o ‘ zgarishidan yorqin ranglar paydo bo ‘ lmaydi. Xalkon
suyultirilgan ishqorlarda eriganda qizil va qirmizi eritmalar hosil qiladi. Ranglar
intensivligi gidroksil guruhlarning soni va holatiga bog ‘ liq bo ‘ ladi.
Flavonol va flavanollar ko ‘ pincha ishqorlar bilan sariq eritmalar hosil qiladi.
Auronlardan farqi, rezorsin turi dagi xalkonlar oson flavonoidlarga izomerlanadi.
Qaytarilish reaksiyasi sharoitida floroglyutsin turidagi xalkonlar ko ‘ proq vaqt ichida
qizdirilgan rangli modda eritmalar hosil qiladi va u flavonoidlarga o ‘ xshashdir.
Flavonon va xalkonlarda farqlaganda sianid reaksiyasi d a hosil bo ‘ lgan reaksion
aralashmaga mo ‘ lroq kislota quyiladi. Bunda xalkon qaytarilgandan qizil rang
sarg‘ayadi. Flavonon qaytarilganda rang yanada kuchayadi.
Sianid reaksiyasida aniq javob bo ‘ lishiga qarab tekshirilayotgan moddaning
aglikon yoki glikozid holatini aniqlanadi. Bunda reaksion aralashma teng miqdordagi

28
suv bilan suyultirilganda oktil spirti bilan aralashtiriladi. Aglikondan hosil bo ‘ lgan
pigmentlar organik fazaga o ‘ tadi, glikozidlilar esa suvda qoladi.
Agar qaytarish reaksiyasida magniy o ‘ rniga rux ishlatilsa flavonoidlar musbat
reaksiya beradi, flovononlar esa raeksiyaga kirishmaydi. Agar qaytarishda natriy
amalgamasi ishlatilsa unda flavononlar, flavonlar va 3-almashgan flavononlarga ta’sir
etadi. Natijada qizil rang paydo bo ‘ ladi. Flavononlar va flavonollar esa sariq rangga
bo ‘ yaladi. Amalgamali natriy yordamida qaytarilish orqali birinchi marta xam qizil
rangi orqali izoflavon va izoflavononlar aniqlangan. Bunda piriliy tuzlarining hosil
bo ‘ lishi sababdir.
Geysman va Klinton qaytarilish reaksiyasi mexanizmini tekshirishni davom
etdilar. Ular ning tekshirishicha qaytarilish mahsulotlari murakkab aralashma bo ‘ lib,
unda flavilliy tuzlari yo ‘ q ekan. Asosiy komponent 4-oksiflavon hosilalari bo‘lib, ular
konsentrlangan xlorid kislota bilan tuzlar hosil qiladi . Olingan axborotlarga asosan
Geysman va Klinton flavonoidlarni qaytarishning quyidagi sxemasini taklif etdilar.
Kulkarn va xodimlari ko‘rsatishicha flavon va izoflavonlarni qaytarganda
karbonil guruh to‘la qaytariladi va olingan flavon va izoflavon hosilalari kislotali
muhitda bo‘yalgan mahsulot hosil qiladi. Flavononlarni qaytarganda 4-oksiflavonon
hosil bo‘lib, ular kislotalar ta’sirida tuzlarga aylanadi. Xalkonlardagi reaksiya pinakol
kondensatsiya hisobiga boradi.
Agar yuqoridagi reaksiyalar bir nechta keng halqali flavonoid sinflariga xos
bo‘lsa, natriy boridgidrid bilan qaytarish faqat flavononlarni ko‘proq tahlil qilishga
imkon beradi. Flavononlar bu reaksiyada qizildan binafsha ko ‘ k ranggacha o‘zgara di.
Agar faqat A halqa bo‘yicha almashingan bo‘lsa qizil-zarg‘aldoq mahsulotlar, faqat B
halqada almashinganda esa och ko‘k rang paydo bo‘ladi.
Tabiiy flavonoidlar asosan polioksibirikmalardir. Shu sababli, tahlil
qilanayotgan modda tuzilishini aniqlashda faqat o‘rinbosar tabiati emas, balki uning
molekuladagi o‘rni ham katta ahamiyatga ega. Mana shu holatlarni aniqlashda
funksional guruhlar ni aniqlash uchun sifat reaksiyalari qo‘llaniladi.

29
0-oksikarbonil guruhlari xalkonlarda, flavononlarda va karbonil guruhi tutgan
polioksi flavononlarda uchraydi.
12. Temir xlorid bilan reaksiya . 5-oksiflavononlar temir xlori d bilan yashil
rangli kompleks birikma hosil qiladi. 5-oksiflavon va flavonoidlardan farqi
flavononlarni qaytarish suvli yoki spirtli muhitda o‘tkaziladi. Agar xalkonda
oksiguruh ikkinchi holatda bo‘lsa qo‘ng‘ir rangli kompleks hosil bo ‘ ladi. Lekin bu
reaksiya kislota metilenga yoki atsetilenon flavonoidlarni aniqlashda katta
ahamiyatga ega.
13 . Magniy a tsetat bilan reaksiya. 5-oksiflavononlar magniy atsetat bilan
xromatogrammada sariq rangli UB-nurida h avorang fluorestsentsiya beradigan
dog ‘ lar beradi. Boshqa flavononli birikmalarda bu reaksiya bo‘lmaydi .
14. Temir xlorid bilan reaksiya . Flavonollar va flavononollar temir xlorid
bilan qizg`ish ranglar hosil qiladi. Reaksiya ham o`ziga xosdir, lekin boshqa
reaksiyalar bilan birgalikda flavonoidlar tuzilishi haqida yaxshi ma`lumot beradi.
15. Sirkonil xlori d bilan reaksiya. Bu reaksiya flavonoidlarga xosdir.
Sirkonilning xloridning metanoldagi eritmasi va flavonoid bilan o‘tkaziladi. Keyin
limon kislotasining metanol dagi eritma si quyiladi. Flavononlar yorqin sariq kompleks
hosil qiladi. Ular sariq-yashil fluoressensiyaga ega. Bu reaksiyaning tanlov xususiyati
shundaki, hosil bo‘lgan 3- va 5-gidroksil guruhlarini 4-holatidagi karbonil bilan
limon kislotasining buzuvchi ta`siriga har xil munosabatda bo‘ladi. Limon kislotasi
sirkoniy xlorid bilan raqobatda xelat hosil qilishi reaksiyasida qaytarsada va
bo`yalmagan, 5-oksiflavonidlardan farqli barqaror helat hosil qiladi. 3,5-
dioksiflavonlarda olti a’zoli kompleks parchalanadi, 3-oksixromon guruhli besh
halqalisi saqlanib qoladi. Shu sababli bu reaksiya orqali gidroksil guruhining flavonol
va flavononoldagi holatini aniq ko`rsatish mumkin. 2-oksixalkonlar o`zlarini 5-
oksiflavonoidlarga xos bildiradilar.
16. Vilson-Taubek reaksiyasi. Flavonollar flavon va xalkonlardan farqli bu
reaktiv bilan reaksiyada sariq rangli ko`k yoki yashil fluorestsentsiyali komplekslar
hosil qiladi. Agar bu komplekslarga atsetat nikel eritmasi qo`shilsa intensiv qizil

30
yoki binafsha ranglarga o`tishga erishiladi. Flavononlar getyerotsikl xalqasida
tutashgan sistemaga ega bo`lmagani uchun bo`yalgan kompleksini hosil qilmaydi.
Gidroxinon guruhi:
p-Digidroksil guruhi flavonoidlarda o-digidroksil guruhlarga xos xususiyatlariga
ega. Lekin ayrim reaksiyalar faqat birinchi guruhlarga hosdir.
Gossipetin sinovi. 5,8-dioksiflavonoidlar p -benzoxinonning spirtli eritmasi
ta’sirida qizil-qoramtir rangga bo‘yaladi yoki cho‘kma hosil qiladi.
17. Boze reaksiyasi . Reaksiya ishqorli muhitida orta-nitrobenzol bilan
o`tkaziladi. Bunda p- yoki o-holatda gidroksil tutgan guruhi flavonoidlar binafsha
rangga bo’yaladi.
7-oksi guruhni aniqlash. 7-holatidagi oksi almashganlar (4-xalkonlarda, 6-
auronlarda) ko`proq tabiiy flavonoid birikmalarda uchraydi. Bu moddalarning o`ziga
xos xususiyati ularni boshqa molekuladan fenol guruhlarga nisbatan yuqori
kislotaliligidir. 7-holatidagi erkin gidroksil guruhi sabab flavonoidlar karbonat va
bikarbonat suvli eritmalarida eruvchanligi yuqoridir.
18. Neytral atsetat qo‘rg‘oshin bilan reaksiya . B-halqada o-digidroksil guruh
tutgan flavonoidlar bilan atsetat qo‘rg‘oshinli suvli eritmasi aralashtirilganda sariq
yoki qizil rangli cho‘kma hosil bo‘ladi.
19. Uch valentli temir tartrat bilan reaksiya . Vitsinal fenol guruh l i
flavonoidlar uch valentli temir tartrat b i lan qoramtir -qizil yoki qo ‘ ng ‘ ir-yashil rangli
komplekslar hosil qiladi. Eng yorqin ranglar pH 5,7 holatda paydo bo ‘ ladi.
20. Borat kislotasi bilan reaksiya . 3,4-dioksiflavo n oidlar borat kislotasi bilan
ikki almashgan efirlar hosil qiladi. Ular kuchli kislota xususiyatiga ega. Shu sababli
unga sulfanil kislotaning natri y li tuzi, natriy nitrat va naftalamin qo ‘ shilganda och -
qizil rangli azobo ‘ yoq hosil bo ‘ ladi . Reaksiyani aglikonlar bilan o ‘ tkazish ma’qul.
Vitsinal uch gidroksil guruhlanish. Vitsinal uch gidroksil guruhlanish flavonoid
birikmalarda oz uchraydi.
21.Temir xlorid bilan reaksiya . 3,4,5-trioksi guruh (miritsetin) tutgan
flavonoidlar temir xlorid bilan qo’ng’ir ko’k ranglar hosil qiladi.

31
22. Azobirikish reaksiyalari . Azobiriki sh fenol birikmalarga xos reaksiyadir.
Gidro k sil elektronodono r guruh shaklida o - yoki p -holatlarga almashinishga
yo`naltiradi. Agar p-holat egallangan bo`lsa, unda birikishning 2 ta yo`nalishi
mavjud. Lekin azobirikish qaysi u gl yer o dda qo`sh bog` bo`lgan gidroksil hisobidan
bo`ladi. Shu orqali flavonoiddagi azobirikish o`rnini oldindan aytish mumkin.
Flavonoidlarda nazariy jihatdan 5,7 va 4’- holatda o ‘ rinbosarlar bo`lsa ,
azobirikish A-halqada 6- va 8-holatda, B-halqada 3’-holatda bo`ladi. Eksperimentda
esa asosan A-halqada 6- va 8-holatda isbotlangan.
7-gidroksil guruhi azobirikishni 8- holatga yo`naltiradi, rez o rsin tipi
(likviritegenin) da azobirikish diazotir l a n gan sulfanil kislota, bisdiazotirlangan
benzidin yoki boshqa barqaro r diazobo`yoqlar hosil bo`lishi orqali sifat aniqlanishi
mumkin.
Agar 7-holat gidroksil uglevod komponenti bilan almashsa hosil bo`lgan
glikozidlar reaksiyaga kirmaydi, chunki 8- va 6- holatlar (ekranlanadi) to ‘ siladi.
Tekshirishlar azobirikish reaksiyalar tezligi flavonoid birikmalar sinfiga ham bog`liq
ekanligini ko ‘ rsatadi . Flavonollar bilan bu reaksiya juda tez, flavononlar bilan
o`rtacha, flavonlar bilan judda ham sekin boradi.
4-gidroksil guruhini aniqlash : 4-holatdagi erkin fenol guruhi ko`pincha sifat
reaksiyalarda qiyin aniqlanadi. Lekin tsianidin reaksiyasidagi qaytarilgan bo`yalgan
maxsulotlarini ishlatilib yaxshi javob olish mumkin. Buning uchun bo`yoq oktanol
b ilan olinadi va quruq natriy atsetat yoki bikarbonat natriy bilan aralashtiriladi. Agar
qizil bo`yoq bo`ladigan yoki ko`k rangga bo`yalsa bu reaksiya tasdiqidir. Bunda
rangni o`zgarishi bo`yoqning karboniy shaklidan xinoid shakliga ishqoriy muhitda
bo`lishiga sababdir.
Metilindioksi-guruhlanish. Metilindioksisi guruhni aniqlashning usullarini
hammasi issiq sulfat kislota ta`sirida formaldegidni ajralishi va uni sifatini aniqlashga
asoslangan .

32
23. Labat reaksiyasi . Flavonoid birikmalar sulfat kislotada eritiladi va
qizdirgan holatda aralashmaga ozroq gall kislotasi qo`shiladi. Rang paydo bo`lishi bu
reaksiya tasdiqidir.
24. Veber va Tollens reaksiyasi . Reaktsiyani sul’fat kislota va floroglyutsin
bilan o`tkaziladi. Metilendioksi guruhning flavonoidda eritmaning qizil ranggi va
cho`kma tushishi bilan aniqlanadi.
Metoksi guruh sifatini aniqlash:
Reaksiya flavonoidli birikmani vodorod yodi d bilan dezmetillashga asoslangan.
Hosil bo`lgan metil yodi d bug‘i filtr orqali o ‘ tib, simob nitrat bilan shimdirilgan filtr
qog ‘ oz bilan ta`sirlashtiriladi. Reaksiya yaxshi o`tganda simob yodid hosil bo`ladi. U
xarakterli kinovar rangga ega cho ‘ kma hosil qiladi.

$33 III. TADQIQOT USULLARI VA NATIJALARI TAHLILI 3.1. Lycium depressum dan flavonoidlar ajratish usullari O‘simlik materiali. To liq pishgan goji mevalari (ʻ Lycium depressum ) 2022-yil sentabr oyida Surxondaryo viloyatida joylashgan dala hududidan yig‘ib olingan. O simlik botanik olima N.Nurullayeva tomonidan yig‘ilgan, quritilgan va sinov ʻ namunasi laboratoriyada saqlashga topshirilgan. Olingan mevalar 48 soat davomida 40°C da termostatda quritish uchun qoldiriladi. Olingan quruq material elektr blender yordamida maydalandi va keyingi tajriba jarayonlari uchun 10 g miqdorda o‘lchab olindi. Ajratish va tozalash uchun kerakli toza (absolyutlashtirilgan) erituvchilar olindi: etanol, metanol, xloroform. Sintez qilib olingan moddalarning fizik – kimyoviy va spektral kattaliklari tahlil qilindi. Asosan suyuqlanish temperaturasi, turli erituvchilar sistemasida olingan yupqa qatlamli xromatogramma natijalari ya’ni R f qiymatlari aniqlandi. Etanol va metanolni absolyutlashtirish qoidaga binoan amalga oshirildi. Olib borilayotgan sintez va sintez mahsulotlari yupqa qatlamli xromatogrammada nazorat qilib turildi. Erituvchilar sistemasi sifatida xloroform – metanolni har xil nisbatlarda olindi. Adsorbent sifatida Silufol (Merk, Germaniya) plastinkalardan foydalanildi. Erituvchilar sistemasi sifatida 1-sistema (xloroform-metanol 3:1), 2 sistema (xloroform-metanol-geksan 1:1:4) olindi. Ajratilgan mahsulotlarini xromatogrammada aniqlash uchun ochuvchi reagent sifatida UB lampa, yodli kamera va Dragendorf eritmasidan foydalanildi. Qattiq namuna ko‘rinishidagi quritilgan o‘simlik mevalari etil spirtining 70% li eritmasida ekstraksiya qilindi. Ekstraksiya uchun etanol quyidagi ketma-ketlikda tayyorlandi: 96% li tibbiyot spirti deflegmator yordamida haydash orqali tozalandi. Ushbu etanoldan 70 % li eritma tayyorlash uchun foydalanildi. 90 70 - x = 38.8 ml spirt \ 70 / / \ 0 20 - 11.8 suv 90 - 50 ml$

34
40 ml + 10 ml = 50 ml Eritma tayyorlab oldik.
Goji mevalari spirtda ekstraksiyasi
Quritilgan, maydalangan goji mevasining 10 gr miqdoriga 50 ml etil spirti
(C
2 H
5 OH) solindi. Maydalab olingan goji mevasi va etil spirtidan iborat 60 gr
aralashma hosil bo`ldi.
60 g
Tayyorlangan aralashmani 1 soat suv hammomida teskari sovutgich bilan
jihozlangan kolbada qaynatdik va xona haroratiga kelguncha sovutildi. Aralashma
75- 76 ⁰ C haroratda qaynadi. Xona haroratidagi aralashma erituvchi qavati rotorli
bug‘latgichda haydaldi. Qolgan qattiq massaga qaynoq ko‘rinishdagi 50 ml
tozalangan suv solindi va yana sovutishga qo‘yildi. Olingan mahsulotni 15 ml dan
xloroform bilan 3 marta ajratish voronkasida ekstraksiya qilindi. Olingan va
tozalangan namunadan olib sifat reaksiya amalga oshirildi. Flavanoidlarni aniqlash
uchun Mg va Zn kukuni HCl ishlatish uchun AlCl
3 tuzi kerak bo‘ldi.
Xloformli qavat yig‘ildi va xloroform past bosimda haydaldi. Haydashdan keyin
qolgan massa xloroformdagi massa sifatida alohida kolbaga solib olib qo‘yildi.
Quyqa qismini Byuxner varonkasidan o‘tkazib oldik.
Geksan bilan ekstraksiya
Filtrdan o‘tgan suyuq massani ajratish voronkasiga solib, ustiga 20 ml geksan
solindi va ajratish voronkasida 3 marta geksan bilan ekstraksiya qilindi. Ajratish
voronkasining yuqori qismi alohida yig‘ildi. Geksanli qavat rotorli bug‘latgichda
haydaldi hamda geksanli fraksiya sifatida alohida idishga to‘plandi.
Butanol bilan ekstraksiya
Filtrdan o‘tgan suyuq massani ajratish voronkasiga solib, ustiga 20 ml dan n -
butanol solindi va ajratish voronkasida 3 marta n -butanol bilan ekstraksiya qilindi.50 ml
C
2 H
5 O 10
gr
hggj
g

35
Ajratish voronkasining yuqori qismi alohida yig‘ildi. n -Butanolli qavat rotorli
bug‘latgichda haydaldi hamda butanoldagi fraksiya sifatida alohida idishga to‘plandi.
Yupqa qavatli xromatografiya
Geksan (C
6 H
14 )- 2 ml
Metanol(CH
3 OH)-5ml erituvchilar sistemasi
Xloroform(CHCl
3 )-2ml
Yupqa qavatli xromotografiya o‘tkazilganda olingan erituvchilar aralashmasi
qutbli bo`lib ketadi. Aralashmadagi qutbliligini kamaytirish kerak. Butanoldagi
qavatda dog` aniqlanmadi.
Geksan (C
6 H
14 ) -6 ml
Xloroform (CHCl
3 ) – 1ml Aralashtirildi
Metanol (CH
3 OH) – 0 ml X Geksandagi
namuna .
. .
. . . .
.
. . . .

36
Geksan (C
6 H
14 ) – 6 ml
Xloroform (CHCl
3 ) - 1 ml Aralashtirildi
Metanol (CH
3 OH) -1 ml
Farqli R f qiymatiga erishulguncha erituvchilarni nisbatini turlicha qilib
aralashtirdik. Etilatsetat va geksandagi fraksiyalarda dog‘ kuzatildi.
Har bir bosqichda fraksiyalarimizni tarkibida flavonoidlar borligini bilish uchun sifat
reaksiya o`tkazildi. Xloroform va n-butanoldagi fraksiyalarda ijobiy sifat reaksiyasi
kuzatilmadi. Etilasetatli fraksiyada esa ishqor ta’sirida kuzatilgan sariq dog‘
flavanoidlar mavjud ekanligini anglatadi.
Etilatsetatdan o`tgan fraksiyada sifat reaksiyasini amalga oshirganimizda
flavanoidlar uchun reksiya berdi. Shu sababli aynan etilatsetatdagi fraksiyadan
boshladik. Tarozida 0.6 g namuna o‘lchab olindi. Ustunli xromatografiyada ajratish
uchun harakatsiz faza sifatida 1:40 massa nisbatda silikageldan foydalanildi. Hajmi
50 ml li kolonka olib pastki qismiga paxta qo`ydik va ichiga silikagelning
xloroformdagi eritmasi quyildi. Namuna silikagelbilan aralashtirilib, joylashtirish
uchun qulay holatga keltirildi. Ustunli xromatografiyada ajratish jarayoni xloroform- .
.
.
. . . .

37
xloroform:metanol-xloroform:etilasetatlarning mos ravishdagi 200:1 dan 100:5 gacha
bo‘lgan nisbatlaridan o‘tkazildi. Barcha hollarda elyuentlar toza holatda qo‘llanildi.
So‘ngra ketma-ket namunani shisha flakonlarga yig‘ildi va olingan
namunalarimizdan YuQX qo‘yildi. Xromatogrammalarni ochishda UB kabinet
254/360 nm, yodli kamera va ammiakeritmalaridan foydalanildi. Dastlabki 23
namunada dog` hosil bo`ldi. Ustunli xromotogrfiyada yordamida etilasetatli
fraksiyadagi 3 ta farqli birikmaning R f qiymati 0,58 bo‘lgani toza holda ajratib olindi.
Ustunli xromatografiya yordamida ajratib olingan birikmaning ayrim fizik kattaliklari
quyidagi jadvalda keltirilgan.
T/r Birikma Rangi R f
(CHCl
3 :CH
3 OH 3:1) T.suy
1 Kversetin sariq 0.58 311-313 o
C

38
O ‘ simlik xom - ashyosidan flavanoidlar ajratishda hamda olingan namunalar
tuzilishini o ‘ rganishda fizik - kimyoviy usullardan foydalanildi .
Etilatsetatdagi namunaning IQ-spektri

39
Toza holda ajratilgan birikmaning IQ-spektri
Olingan birikmalarning IQ-spektrida 3407 sm -1
dagi intensiv yutilish chiziqlari
gidroksil (Ar-OH) guruhlarini va 1660-1611 sm -1
yutilish chiziqlari esa siklik va
ekzosiklik kislorodlarga tegishli. 1463 – 1408 sm -1
dagi intensiv yutilish chiziqlari
Ar-CH ga tegishli.
Birikmaning IQ-spektri va yuqoridagi jadval ma’lumotlari uni flavanol –
kversetin ekanligini ko‘rstadi.

40
XULOSALAR
1. Lycium turkumi o‘simliklari fenol birikmalari o‘rganildi.
2. Lycium depressum turi mevasi 80% etanolning suvli eritmasida 3 xil
sharoitda: suv hammomida, Sokslet eksekatorida va UB hammomda ekstraksiya
qilindi.
3. Flavanoidlar fraksiyasini ajratish maqsadida bosqichli (xloroform, geksan, n -
butanol, etilasetat) ekstraksiya qilindi.
4. Ajratib olingan mahsulotni R f qiymati, suyuqlanish harorati hamda UB, IQ-
spektrlari asosida struktura tuzilishi o‘rganildi.
5. Toza holdagi flavanoidlar – kversetin ning fizik-kimyoviy xossalari
o‘rganildi.

41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Naji S. et al. The extract of Lycium depressum stocks enhances wound healing
in streptozotocin-induced diabetic rats //The International Journal of Lower
Extremity Wounds. – 2017. – Т . 16. – №. 2. – С. 85-93. doi:
10.1177/1534734617700538.
2. Хайдаров Х., Мукимов Т., Исламов Б., Нуруллаева Н. Биологические
особенности и пр(уктивность засухоустойчивых кормовых растений в
условиях Адырской зоны Узбекистана. Междунар(ный журнал научных
и технологических исследований, 2020. – 6, C . 34–38.
3. Yao X. et al. Phytochemical and biological studies of Lycium medicinal
plants //Chemistry & biodiversity. – 2011. – Т . 8. – №. 6. – С. 976-1010 .
doi.org/10.1002/cbdv.201000018 .
4. Qian D., Zhao Y., Yang G., Huang L. (2017). Systematic Review of Chemical
Constituents in the Genus Lycium (Solanaceae). Molecules, 22(6), 911 .
doi.org/10.3390/molecules22060911 .
5. А.И.Гранитов. Мет(ические указания по геоботаническому
обследованию естественных кормовых уг(ий Узбекистана. –1980. с. 170.
6. Qian D., Zhao Y., Yang G., Huang L. Systematic Review of Chemical
Constituents in the Genus Lycium (Solanaceae). Molecules. – 2017. 22(6),
911. doi:10.3390/molecules22060911.
7. Roshandel G. et al. Cancer in Iran 2008 to 2025: recent incidence trends and
short ‐ term predictions of the future burden //International journal of cancer. –
2021. – Т . 149. – №. 3. – P . 594-605.
8. Greenhalgh D. G. Wound healing and diabetes mellitus //Clinics in plastic
surgery. – 2003. – Т . 30. – №. 1. – P. 37-45.
9. Deshmukh P. T., Gupta V. B. Embelin accelerates cutaneous wound healing in
diabetic rats //Journal of Asian natural products research. – 2013. – Т . 15. – №.
2. – С . 158-165.

43
18. Zheng G., Hu Z. Research progress on the biology and chemical composition
of Lycium barbarum. Chin Tradit Herb //Drugs. – 2008. – Т . 39. – С . 796-99.
19. Qian J. Y., Liu D., Huang A. G. The efficiency of flavonoids in polar extracts
of Lycium chinense Mill fruits as free radical scavenger //Food Chemistry. –
2004. – Т . 87. – №. 2. – P . 283-288 . doi.org/10.1016/j.foodchem.2003.11.008
20. Wang C. C. et al. Isolation of carotenoids, flavonoids and polysaccharides
from Lycium barbarum L. and evaluation of antioxidant activity//Food
chemistry. –2010. – Т . 120. –№. 1. –P. 184-192. doi.org/10.1016/j.foodchem.
2009.10.005
21. Wu W. B. et al. Anti-inflammatory and anti-angiogenic effects of flavonoids
isolated from Lycium barbarum Linnaeus on human umbilical vein endothelial
cells //Food & function. – 2012. – Т . 3. – №. 10. – С. 1068-1081.
https://doi.org/10.1039/C2FO30051F
22. Dong J. Z., Lu D. Y., Wang Y. Analysis of flavonoids from leaves of
cultivated Lycium barbarum L //Plant Foods for Human Nutrition. – 2009. – Т .
64. – С . 199-204. 25.
23. Hsu H. Y. et al. Difference in the effects of radioprotection between aerial and
root parts of Lycium chinense //Journal of ethnopharmacology. – 1999. – Т .
64. – №. 2. – С. 101-108.
24. Hemwimol S., Pavasant P., Shotipruk A. Ultrasound-assisted extraction of
anthraquinones from roots of Morinda citrifolia //Ultrasonics sonochemistry. –
2006. – Т . 13. – №. 6. – С. 543-548.
25. Zhang H. F. et al. Simultaneous extraction of epimedin A, B, C and icariin
from Herba Epimedii by ultrasonic technique //Ultrasonics Sonochemistry. –
2008. – Т . 15. – №. 4. – С. 376-385.
26. Yu M. S. et al. Neuroprotective effects of anti-aging oriental medicine Lycium
barbarum against β -amyloid peptide neurotoxicity /Experimental gerontology.
– 2005. – Т . 40. – №. 8-9. – С . 716-727.

44
27. Chao J.C.J., Chiang S.W., Wang C.C., Tsai Y.H., Wu, M.S. Hot water-
extracted Lycium barbarum and Rehmannia glutinosa inhibit proliferation and
induce apoptosis of hepatocellular carcinoma cells //World journal of
gastroenterology: WJG. – 2006. – Т . 12. – №. 28. – С . 4478.
28. Дормидонтов М.Ю, Закс А.С., Будри Н.З. и др., Хим.-фарм.журн. 1989. 8.
929.
29. Дормидонтов М.Ю, Сыропятов Б.Я., Даутова Р.З. и др., Хим.-фарм.журн.
1990. 1. 22.
30. Михайловский А.Г., Александров Б.Б., Вахрин М.И., ХГС 1992. 9. 1144.
31. Глушков В.А., Шуров С.Н., Майорова О.А., Постаногова Г.А., Фешина
Е.В., Шкляев Е.В., Синтез 6,7-5,8-диметокси-3,3-диалкил-3,4-
дигидрiзохинолинов тандемной реакцией алкилирования-циклизации.
ХГС. 2001. №4. С.492-500 .
32. Amman H.L., Prasad S.M., Barnhart D.M.,Syal V.K., El-Sayed K.,Wassel
G.M. Acta Cryst. Sect. C. Cryst. Commun. 1987. V.43. P.567; C.A. 1988.
V.108. 94819.
33. Watson T. J. N. Alternative synthesis of septic shock candidate 3, 4-dihydro-3,
3-dimethylisoquinoline N-oxide (MDL 101002) utilizing an improved Pictet-
Spengler reaction //The Journal of Organic Chemistry. – 1998. – Т. 63. – №. 2.
– С. 406-407.
34. Поссет Б.В., Антипов М.А. “Практикум по техническому анализу и
контролю прiзв(ства химико-фармацевтических препаратов и
антибиотиков” 1990 г. c тр 56.

Goji tarkibidan flavonoidlar ajratish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Goji tarkibidan flavonoidlar ajratish

Похожие документы