GPS tizimidan foydalangan holda elektromontyorlarning ish faoliyatini monitoring qilish tizimini loyihalashtirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

GPS tizimidan foydalangan holda elektromontyorlarning ish faoliyatini monitoring qilish tizimini loyihalashtirish

Купить

“ GPS tizimidan foydalangan holda elektromontyorlarning ish faoliyatini
monitoring qilish tizimini loyihalashtirish ”
KIRISH ................................................................................................... 3
I BOB ISH JARAYONIDA ISHCHILAR HOLATINI MONITORING
QILISH TIZIMLARINI TAHLIL QILISH………………………… 6
1.1 Xodimlarning joylashuvini kuzatish tizimlarini tahlil qilish…................ 6
1.2 Xodimlarning sog’lig’i ko’rsatkichlarini monitoring qilish tizimlarini
o’rganish………………………………………………………………. 1 3
1.3 Xodimlarning ish faoliyatini nazorat qilish tizimlarini o’rganish…… 16
II BOB GPS TIZIMINING TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTINING
O`ZIGA XOS HUSUSIYATLARI……………………………………. 30
2.1 GPS tizimining ishlash prinsipi …………………………....................... 30
2.2 GPS dasturiy ta’minoti haqida ma’lumot………………………………. 3 6
2.3 GPS qurilmalari haqida ma’lumot ……..……………………………..... 4 0
III BOB GPS TIZIMI ASOSIDA UZTELEKOM SAMARQAND FILIALI
ELEKTROMONTYOR-LARINING ISH FAOLIYATINI VA
JOYLASHUV O`RNINI ANIQLASH VA MONITORING
QILISH……………………………………………………………….. 4 4
3.1 GPS GF-07 trekerining texnik xususiyatlari…….……………………… 4 4
3.2 GPS asosida monitoring va kuzatuv tizimining modelini ishlab chiqish.. 4 9
IV BOB HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI VA MEHNAT
MUHOFAZASI …… .............................................................................. .. 5 4
4.1 Elektr xavfsizligini ta’minlash shartlari va tahlili …………………… 54
4.2 Mikro iqlim tushunchasi.. ........... .................................. ............... ... .... ....... 56
4.3 Favqulotda vaziyatlar ………………………….. ... ................. ......... ........ 59
1

XULOSA …............................................................................................... 6 2
FOYDALANILGAN A DABIYOTLAR RO‘YXATI …....................... 6 3
MUNDARIJA
2

KIRISH
Bugungi kunda mamalakatlar iqtisodiyotiga va millionlab kishilarning
yashash sharoitlariga telekommunikatsiya texnologiyalari va axborotlashtirishning
rivojlanish darajasi ta’siri kundan kunga tobora oshib bormoqda.
Telekommunikatsiya texnologiyalari hozirgi kunda shakllanayotgan axborot
infratuzilmasini asosi bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishda muhim
o‘rinni egallaydi. Davlatning rivojlanish taraqqiyoti telekommunikatsiya
texnologiyalari va axborotlashtirishning rivojlanish darajasi bilan bog`liq bo`lib
bormoqda. Zero, Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev o’z
ma’ruzalarida “Biz yaqin yillar davomida aloqa va telekommunikatsiya rivoji
bo’yicha jahon standartlari darajasiga kotarilishimiz lozim. Rivojlangan
kommunikatsiya tizimi bo’lmasa, O’zbekistonning kelajagi ham bo’lmaydi. Biz
buni aniq his qilishimiz lozim”, deya ta’kidlaganlar.
Mamlakatda zamonaviy axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish, elektron davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yaxlit tizimini yaratish,
davlat organlarining aholi bilan muloqot qilishining yangi mexanizmlarini joriy
etish yuzasidan izchil ish olib borilmoqda.
Shu bilan birga, axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini boshqarish
va joriy etish sohasidagi bir qator tizimli muammo va kamchiliklar ushbu sohaning
jadal rivojlanishiga, sifatli axborot xizmatlarini ko‘rsatishga to‘sqinlik qilmoqda.
Boshlash uchun xodimlar ish joyida va navbatchi ish vaqtida nazorat qilish
odatda qabul qilingan amaliyot ekanligini va butun dunyo bo'ylab kompaniyalarda
uzoq vaqtdan beri mavjud ekanligini tushunishi kerak. Shunday qilib, ular
monitoringning qandaydir shakllarini qabul qilishlari kerak, ayniqsa ilg'or
texnologiyalar buni amalga oshirishning ko'proq usullarini ta'minlaydi. Binobarin,
har doim ma'lum darajada noqulaylik kuzatiladi.
Mavzuning dolzarbligi . Ushbu bitiruv malakaviy ishida telekomunikatsiya
sohasida faoliyat yurutuvchi telekommunikatsiya sohasi muhandislarining ish
jarayonini kuzatish va monitoringini amalga oshirish imkonini beruvchi tizimning
3

loyihasini va amaliy yechimlarini ishlab chiq ish zarur . Bunda GPS tizimining
ishlash jarayoni va prinsiplari bilan yaqindan tanishib chiqish kerak.
Avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari va trekerlar asosida jarayonni kuzatish
taqsimlangan jarayonlarni nazorat qilishni osonlashtiradi, shu bilan birga GPS
asosida qidiruv tizimini yengillashtiradi.
GPS texnologiyasi kontekstida, xodim o'zi uchun qila oladigan eng yaxshi
narsa, GPS texnologiyasi qanday ishlashi va GPS kuzatuvi atrofidagi mahalliy
qonunlar haqida ma'lumot olishdir. Ular kasaba uyushmasidan yordam so'rashlari
va bu borada jamoaviy tashabbus boshlashlari mumkin, shuning uchun u kamroq
qo'rquvni his qiladi. Ayrim hodimlar odatda suiste'mollikka ko'proq moyil
bo'lishadi, chunki ular o'z huquqlari va muammolari haqida bilishmaydi.
Xodimlar, ayniqsa, monitoring kuchga kirganda, imzolagan siyosatlarni
diqqat bilan o'qib chiqishlari va ishonchingiz komil bo'lmaganda savollar berishlari
kerak. Har qanday kelishmovchilikda xodimlar xotirjam, hamkorlik va konstruktiv
bo'lishlari kerak. Ish beruvchilar bilan ishonchni mustahkamlash juda muhim,
chunki xodim boshchiligidagi kelishmovchiliklarga qarshi har qanday qarshilik
ko'rsatish uchun emas, balki konstruktiv va maqbul natija uchun bajarish zarur.
Xodimlar xotirjam, oqilona va konstruktiv bo'lgan holatlarda, eng oqilona
ish beruvchilar o'zaro munosabat bildiradilar va xodimlarning fikrlarini hisobga
oladilar.
GPS vaqt va joylashuv haqida ma'lumot berish uchun ishlatiladi. Sun'iy
yo'ldoshlar ma'lum bir vaqtda orbitadagi yulduzlar va yer usti stantsiyalari ma'lum
bir joyda radarda bo'lishi kerak va qabul qiluvchi sun'iy yo'ldoshlardan signallarni
qabul qiladi, qabul qiluvchi ushbu sun'iy yo'ldoshlar tomonidan taqdim etilgan
barcha ma'lumotlarni yoki signallarni tahlil qiladi va shu sababli sizning aniq
joylashuvingizni tavsiflaydi.
Birituv malakaviy ishining maqsadi. Zamonaviy kuzatuv vositalaridan
foydalangan holda korxona ishchilarining holatini monitoring qilish tizimini ishlab
chiqish. GPS texnologiyasi asosida elektromontyorlarning faoliyatini nazorat qilish
va monitoringni olib borish tizimini loyihalash va ishlab chiqish.
4

Bitiruv malakaviy ishining vazifalari. Ishning maqsadidan kelib chiqib,
uning asosiy vazifalari quyidagilarni tashkil etadi:
1. Ishchilar holatini monitoring qilish tizimlarini tahlil qilish va o’rganish.
2. GPS tizimining texnik va dasturiy ta’minotining o`ziga xos
hususiyatlarini o’rganish.
3. GPS tizimi asosida monitoring qilish jarayonini o’rganish va kuzatuv
tizimini loyihalash.
4. GPS treker asosida elektromontyorlarning faoliyatini nazorat qilish
tizimini ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ishi natijalarining amaliy ahamiyati.
1. Ishlab chiqilgan monitoring tizimi soha korxonalari ishchilarining
faoliyatini o’rganish va xizmat ko‘rsatishning sifat darajasini yaxshilash imkonini
beradi.
2. Soha korxonalarining ishchilarini ishlash samaradorligini baholash
uchun yangi vosita sifatida qo’llanilishi mumkin.
3. Nisbatan arzon va qulay tizim hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, 4 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
r o‘yxatidan iborat.
5

I BOB. ISH JARAYONIDA ISHCHILAR HOLATINI MONITORING
QILISH TIZIMLARINI TAHLIL QILISH
1.1. Xodimlarning joylashuvini kuzatish tizimlarini tahlil qilish .
Zamonaviy texnologiyalar xodimlarni nazorat qilishning ko'plab usullarini
belgilab bermoqda. Soha korxonalari rahbarlari bugungi kunda xodimning ish
faoliyatini, elektron pochtasi, chatlari, telefon qo‘ng‘iroqlari, ovoz ohangi, suhbat
uzunligi, ishga kelib ketish vaqti, joylashuvi va hokazolarni kuzatishi mumkin.
Endilikda bunday ma’lumotlarni osonroq va ishchilarga bildirmasdan
to'plash va tahlil qilish mumkin. Bugungi kunda katta ma'lumotlar oqimini tahlil
qilish imkonini beruvchi suniy intellektga asoslangan tizimlar mavjud. Lekin bu
tizimlarning faoliyati uchun dastlabki ma’lumotlar bo’lishi zarur. Ushbu turdagi
ma’lumotlarnin turli xil datchiklar va sensorlar taqdim etishi kerak.
Xodimlarni kuzatishning ko'plab usullari mavjud eng murakkab usullardan
biri ularning joylashuvini kuzatishdir chunki ko’p hollarda ular doim harakatda
bo’ladilar. Xodimlarning joylashuvini kuzatish xodimlarning xatti-harakatlari
haqidagi ma'lumotlarni olish yo'lidagi qadamdir. Harakat va joylashuv tahlilidan
menejer ma'lum bir xodim haqida ikkilamchi ma'lumotni olishi mumkin, xodim
qaerda, qancha vaqt, qaysi yo`nalishda va hokazo, Xodimlarning ish vaqtidan
tashqari, shaxsiy hayoti chegarasini kesib o'tish - xodimning qayerda ibodat
qilishga borishini, qayerda ovqatlanishini, xodim qaysi siyosiy partiyani qo'llab-
quvvatlashini, qaysi choyxonalarga tez-tez borishini va hokazolarni bilish. Ish
joyidagi xodimlarni kuzatish odatiy hol va bir muncha vaqtdan beri mavjud
bo'lsada, hech kim kuzatuvni yoqtirmaydi.
Zamonaviy biznes operatsiyalari muqarrar ravishda ba'zi ishlarni boshqarish
platformalarini o'z ichiga oladi va monitoring, ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish
bilan mashg'ul bo'lgan kompaniyalar raqobatlasha olmasliklari uchun bu
tendentsiyadan voz kechishmoqda, va bu tushunarli, klassik fundamental
6

ziddiyatni keltirib chiqaradi, ish beruvchilarning nazorat qilish huquqi va
xodimlarning shaxsiy daxlsizlig huquqi.
Xodimlarini ish bilan ta'minlaydigan biznes egalari qiyinchiliklarni yaxshi
bilishadi. Xodimlar ofisdan chiqib, ko'zdan uzoqda qolsa, ularni topish qiyin
bo'lishi mumkin. Bundan ham muammolisi, ular hatto vazifa ustida ishlayaptimi
yoki yo'qmi, ularning joylashuvi va mijozlar xonadoniga yetib borganmi yoki
yo'qligini aniqlashdir.
1.1-rasm. Chaqiruv nuqtalari.
Eng katta tashvish bu xodimlarning o'z ishiga jiddiy yondashayotganligiga
ishonch hosil qilish va bu vaqtni behuda o'tkazmaslikdir, bu yerda elektromontyor
xodimlarini kuzatish boshlanadi. Bunday holda, sizga GPS texnologiyasidan
foydalangan xolda xodimlarni kuzatish tizimi kerak bo'ladi.
7

Xodimlarni kuzatish yechimlari sohada ishlaydiganlar bilan cheklanishi
shart emas, aksincha, GPS xodimlarini kuzatish bino ichidagilarni, ayniqsa bino bir
necha qavatli yoki majmuaga asoslangan bo'lsa, kuzatib borish uchun ham
ishlatilishi mumkin.
Sizning xodimlaringiz ofisingizni tark etib, sizning ko'zingizdan uzoqda
bo'lgan paytda, ular har qanday vaqtda qayerda va hozir nima bilan
shug'ullanayotganini aniqlash qiyin bo'ladi? Ular mijozning xonadoniga yetib
borishganmi? Ular vazifani boshladilarmi? Ular hozir qaysi vazifani
bajarishmoqda? Ular qaysi vazifani bajardilar? Yoki ular tibbiy yordamga
muhtojmi? Agar sizning xodimlaringiz ofisdan topshirilgan vazifani bajarayotgan
bo'lsa yoki shunchaki aldashayotgan bo'lsa, siz xavotirdasiz va doimiy
tashvishdasiz!
1.2-rasm. Xodimlarning joylashgan o’rni.
Sizning soha xodimlaringizning joylashuvini aniqlash, yo‘l-yo‘lakay
vazifalarni belgilash, asosiy topshiriqlar haqida ogohlantirishlarni olish va soha
8

xodimlari o‘z vazifalarini ancha yuqori samaradorlik bilan bajarishlarini ta’minlash
uchun ko‘proq nazorat qilish to‘liq ko‘rish imkonini beradi. Bizning GF-07 deb
nomlangan kuzatuv qurilmamiz xodimlarini kuzatishda katta yordan beradi, bu
qurilma GPS texnologiyasidan foydalangan xolda sun’iy yo’ldoshlardan
to’g’ridan-to’g’ri ma’lumotlarni oladi va bu qurilmaga oldindan ulangan telefon
raqamiga ma’lumotlarni uzatadi.
Ushbu texnologiyaning eng qiziqarli xususiyati shundaki, u ishchilarni
kuzatish va monitoring ma'lumotlaridan foydalanish orqali hisobotni haqiqiy
qiladi. Shunday qilib, har safar sizning xodimlaringiz bilan ularning ishi bo'yicha
kelishmovchilik bo'lsa, ularga hujjatlashtirilgan dalillarni taqdim etishingiz
mumkin.
1.3-rasm. Chaqiruv nuqtasiga qisqa yo’lni topib borish.
GPS texnologiyasidan foydalangan holda xodimlarini kuzatish sizning tashqi
xodimlaringiz har doim ko'rinadigan qiladi. Ularning qayerdaligini va ularning
vazifa holatini istalgan vaqtda bilish korxonagaga o‘z xizmatlarini
9

optimallashtirish imkonini beradi, bir vaqtning o‘zida xodimlar o‘zlarini baxtli his
qilishadi, chunki ularning ishlashi doimiy ravishda nazorat qilinadiva xaqoniy
ravishda rag’batlantrilib boriladi.
Eng katta muammo xodimlarni imtiyozlarga ishontirishdir. "GPS" so'zi
darhol ularning qornida "qo'rquv qo'ng'irog'i"ni chaladi va norozilikdan tortib
ochiq qo'zg'olongacha bo'lgan turli darajadagi qarshilikni keltirib chiqaradi. Bizda
ochiq qo'zg'olon tufayli GPS floti kuzatuv birliklarini o'z parklaridan butunlay olib
tashlashimizni so'ragan kompaniyalar bor edi. Bunday hamkorlik qilmaslikning
eng katta sababi ularning GPS monitoring tizimining afzalliklaridan bexabarligidir.
Ammo bu texnologiyalar jiddiy cheklovlarga ega. Uyda GPS va GLONASS
kam qo'llaniladi, chunki sun'iy yo'ldosh signali devorlar va shiftlar tomonidan
zaiflashgan va GSM signali yordamida joylashishni aniqlash etarli darajada aniq
emas. Shuning uchun, tashkilotning ofisida yoki sanoat korxonasi hududida
yuqoridagi usullar Bluetooth, WiFi simsiz tarmoqlaridan foydalanish bilan
to'ldiriladi. Bu holda joylashishni aniqlash texnologiyasi ko'pincha tayanch
stantsiyalar deb ataladigan turli kirish nuqtalaridan ob'ektlar tomonidan qabul
qilingan signallarning kuchi to'g'risidagi ma'lumotlarga asoslanadi. Bunday
monitoring tizimlari Real Time Locating Systems (RTLS) sinfiga tegishli bo'lib,
xodimlarning joylashishini kuzatish, tashkilot aktivlarini inventarizatsiya qilish,
shuningdek, asbob-uskunalar va transport vositalariga tezkor kirishni ta'minlash
imkonini beradi. Ushbu qo'llash sohalari ob'ektlarning joylashishini aniqlashda
yuqori aniqlikni talab qiladi. Uskunaning keng tarqalganligi va mavjudligini
hisobga olgan holda, aksariyat hollarda Wi-Fi signalining kuchiga asoslangan
joylashuv qo'llaniladi. Standart kirish nuqtalari tayanch stantsiya sifatida
ishlatiladi. Bazi stantsiyalari chang va namlikka chidamli dizaynga ega bo'lishi
mumkin, shuning uchun yechim tashkilotning ofislarida ham, sanoat hududlarida
ham teng darajada qo'llaniladi.
Bugungi kunda zamonaviy korxona uchun xavfsiz mobil platforma asosida
joylashishni aniqlash tizimi ishlab chiqilgan. Tizim GPS, va GLONASS geolo-
katsiyasining afzalliklarini Wi-Fi-ga asoslangan RTLS afzalliklari bilan
10

birlashtiradi. Xodimlarning binolar va inshootlardan tashqaridagi joylashuvi GPS
sun'iy yo'ldosh navigatsiyasini qo'llab-quvvatlaydigan smartfonlar va
radiostansiyalar yordamida aniqlanadi. Sun'iy yo'ldoshdan signal noaniq qabul
qilinadigan va binoning qavatini aniq aniqlashga imkon bermaydigan bino ichida,
xodimlar tashkilotning odatiy Wi-Fi tarmog'i yordamida nazorat qilinadi. Harakat
traektoriyalari bitta konsoldan kartografik asosda ham, zamin rejasida ham mavjud.
Korporativ smartfondan teg sifatida foydalanish ham o‘zining afzalliklariga ega.
Agar xodimlarning joylashuvi korporativ smartfon yordamida aniqlansa,
tashrif buyuruvchilar uchun boshqa qurilma kerak bo'ladi. Ular uchun RTLS
teglari bir martalik qisqichli bilaguzuk shaklida ishlab chiqilgan. Ko'pincha, siz
qimmatbaho jihozlarning joylashishini ham bilishingiz kerak. Xususan, yordam
ko'rsatish uchun sog'liqni saqlash muassasalaridagi qurilmalar zudlik bilan talab
qilinishi mumkin. Bunday uskunalar uchun teglar ham yaratilgan. Strukturaviy
jihatdan ular RTLS-bilaguzuklardan faqat kattaroq batareya quvvati va biroz
kattaroq o'lchamlari bilan farq qiladi. RTLS teglarining ikkala modeli ham simsiz
zaryadlash stansiyasi yordamida quvvatlanadi, bu korpusdagi ulagichlarga bo'lgan
ehtiyojni yo'q qiladi va eng og'ir sanoat sharoitlariga javob beradigan chang va
namlikdan himoya qiladi. Bitta tegning narxi byudjetli fitnes bilaguzuk narxi bilan
taqqoslanadi.
1.4-rasm. GPS qurilmasi yordamid xodimlarni kuzatish.
11

Binolarning qavat rejalarida joylashishini juda aniq aniqlashga tayanch
stansiyalar sonining keng ko'lamli ko'payishi bilan emas, balki kuchli matematik
aparatdan foydalanish va turli xil matematik statistika vositalaridan foydalanish
orqali erishiladi. Ushbu qo'shma yondashuvning dasturiy ta'minoti radio to'lqin-
larning tarqalishi va aks etishining juda murakkab sxemasi bo'lgan hududlarda ham
o'zini yaxshi ko'rsatdi. Dengiz kemalari kabi "qiyin" ob'ektlarda sinovdan
o'tkazilganda, xodimlar va jihozlarning joylashishini 3 m aniqlik bilan aniqlash
mumkin.
Albatta, RTLS qutidagi yechim emas. Odatda, amalga oshirish jarayoni
qo'shimcha Wi-Fi nuqtalarini o'rnatish va tizimni o'qitishni o'z ichiga oladi.
Loyihaviy yondashuv va Internet of Things texnologiyalarini joriy etish tashkilot
faoliyatining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olishga imkon beradi. Siz
uskunalar uchun teglarni sanoat sensorlari bilan birlashtirishingiz yoki xodimning
joylashuvi haqidagi ma'lumotni u joylashgan xonadagi harorat, bosim va gaz
tarkibi, shuningdek uning hayotiy faoliyati ko'rsatkichlari to'g'risidagi ma'lumotlar
bilan to'ldirishingiz mumkin. Xavfli ishlab chiqarishlarda, favqulodda vaziyat
yuzaga kelganda, RTLS tizimi qayerda va kimga shoshilinch yordam kerakligini
aniqlashga yordam beradi. Qutqaruvchilar uchun maxsus ishlab chiqilgan RTLS
bilaguzuklari esa favqulodda vaziyatlar guruhlari harakatlarini markazlashtirilgan
monitoring va muvofiqlashtirish imkonini beradi. Xuddi shu bilaguzuklar
qutqaruvchilarni silindrlarda kislorod bilan ta'minlashning kritik darajaga
tushganligi haqida avtomatik ravishda xabardor qiladi va xavfli zonadan chiqish
yo'lini taklif qiladi.
Monitoring va nazorat qilish tizimlari allaqachon odamlarni boshqarish
usulini o'zgartirmoqda va rahbarlarga va butun kompaniyaga ko'proq narsani
olishda yordam bermoqda. Tashkilot xodimlarining ishini monitoring qilish va
aniq baholashni onlayn xizmatlar va dasturlardan foydalangan holda amalga
oshirishoson. qancha qo'ng'iroqlar qilingan, shartnomalar imzolangan, har bir
xodim necha soat ishlagan va hokazo. Bo'lajak xodimlar ushbu yondashuvga
12

qiziqish bildirishadi, chunki ko'proq ish qiladigan, xatolarini tuzatishga,
o'rganishga va yaxshilashga tayyor bo'lgan kishi yaxshi ishlaydi.
Zamonaviy monitoring tizimlari xodimning barcha xatti-harakatlari haqida
“aytib berishi” mumkinu qaysi dasturlarda va qaysi fayllar bilan ishlagan, qaysi
saytlarga tashrif buyurgan, berilgan vazifalarni qancha vaqt davomida bajargan va
hokazo. Natijada, haqiqiy natija ko’rinadi va xodim jarayonda maksimal darajada
ishtirok etadi. Ammo monitoring tizimlari xodimlarni to’liq nazorat qilish emas,
balki xodimlarning kasbiy o’sishi, kompaniya samaradorligini oshirish va ish
jarayonini to’g’ri, optimal qurish haqidadir.
1.2 Xodimlarning sog'lig'i ko'rsatkichlarini monitoring qilish tizimlarini
o’rganish .
Albatta, siz faqat joylashuvni aniqlash orqali xodimlarning holatini
kuzatishni cheklay olmaysiz. Biz allaqachon tibbiy ko'rsatkichlar mavzusiga
to'xtalib o'tdik, keling, bu haqda batafsilroq to'xtalib o'tamiz. Ko'pgina kasblarda
smenadan oldin, safar oldidan nazoratdan o'tish majburiydir. Biroq, dastlabki
ekspertiza xodimning holati butun smena davomida o'z vazifalarini bajarishga
imkon berishiga kafolat bermaydi. Hushidan ketgan yoki uxlab yotgan shahar
avtobusi haydovchilari bilan bog'liq baxtsiz hodisalarni eslash kifoya. Afsuski,
ayanchli muntazamlik bilan takrorlanadigan hodisalar nafaqat moddiy va
moliyaviy yo'qotishlarga, balki odamlarning shikastlanishiga va hatto o'limiga olib
keladi. Shiftdan oldingi nazorat har doim kasallikning to'satdan hujumlarini yoki
jiddiy charchoqni oldindan aytib bera olmaydi. Smenaning boshlanishidan bir
necha soat o'tgach, xodimning sog'lig'i keskin yomonlashishi mumkin. Bundan
tashqari, xodimning hiyla-nayranglari ham mumkin.
13

1.5-rasm. Shahar sharoitida xodimlar xarakatiga misol.
Siz smenadan oldingi tekshiruv ma'lumotlarini real vaqtda to'plangan
xodimlarning sog'lig'i ko'rsatkichlari bilan to'ldirish orqali xavflarni
kamaytirishingiz mumkin. Zamonaviy fitnes-trekerlar yurak urish tezligini,
haroratni, terlashni o'lchash va bu ma'lumotlarni Bluetooth orqali mobil
qurilmangizga uzatish imkonini beradi. Korporativ tizim uchun salomatlik
ko‘rsatkichlari monitoringini moslashtirish va uni smartfondan mobil kanal orqali
yagona korporativ bazaga o‘tkazish texnologiya masalasidir. Albatta, bunday
ko'rsatkichlar ro'yxati statsionar tibbiy nazorat punktida bo'lgani kabi to'liq va aniq
emas, lekin har doim dolzarb ma'lumotlar mavjud va vaqt o'tishi bilan xodimning
holati o'zgarishining to'liq tasviri mavjud.
Smena oldidan o‘tkazilgan tahlil natijalari va xodimning mobil
datchiklaridan olingan ma’lumotlar yagona ma’lumotlar bazasida jamlanadi va bir-
birini to‘ldiradigan kompleksda tahlil qilinadi. Agar ko'rsatkichlar xavotirli
tendentsiyani ko'rsatsa, konsoldagi xizmatchilar ham, sog'lig'i xavotirga soladigan
xodim ham bu haqda avtomatik ravishda xabardor qilinadi. Bundan tashqari, agar
yurak urishi kabi ko'rsatkichlar chegara qiymatidan oshib ketgan bo'lsa, hozirda
biron bir sababga ko'ra serverga ulanish bo'lmasa ham, smartfon xodimga signal
14

beradi. O'z vaqtida javob berish baxtsiz hodisaning oldini olish uchun zarur bo'lgan
daqiqalar, soniyalarni tejaydi.
Shubhasiz, hodisalarning oldini olish ushbu tizimni joriy etishning juda
muhim samarasidir, ammo yagona emas. Doimiy ma'lumot to'plash xodimlarning
sog'lig'idagi o'zgarishlarni uzoq muddatda oylar va yillar miqyosida aniqroq ko'rish
imkonini beradi. Korporativ tibbiy sug'urta tizimi bilan integratsiyalashgan holda,
bu xodimlarning sog'lig'ini boshqarish tizimini yaratadi. Shunday qilib, ish
beruvchi nafaqat ishchilarning ish vaqtidagi holatiga g'amxo'rlik qilishi, balki
tibbiy yordam va xodimlarning pensiya ta'minoti uchun xarajatlarini kamaytirishi
mumkin, masalan, ularni xavfli hududlardan o'z vaqtida o'tkazish orqali.
Xodimlar salomatligini boshqarish tizimi tubdan yangi yechim va printsipial
jihatdan yangi yondashuvdir. Surunkali kasalliklarning o'z vaqtida oldini olish,
ularning jismoniy holati haqida qayg'uradigan hamkasblar uchun korporativ
rag'batlantirish dasturlari, mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan turli
tashkiliy harakatlar samaradorligini baholash - bularning barchasi xodimlarning
sog'lig'ini boshqarish doirasida amalga oshirilishi mumkin. Oxir-oqibat, bunday
yechim har bir xodim uchun ham, umuman tashkilot uchun ham foydali bo'ladi.
Tibbiy texnologiyalar ham ishtirok etadi va tibbiy asbob-uskunalarni
ishlatish masalalari qonun bilan juda ehtiyotkorlik bilan tartibga solinadi, shuning
uchun xodimlarni smenadan oldin avtomatik tekshirish punktlarini joylashtirish va
sog'liqni saqlash ko'rsatkichlarini qayta ishlash har bir loyihada tegishli huquqiy
o'rganishni talab qiladi. Axborot xavfsizligiga ham e'tibor qaratish lozim, chunki
tashkilot uchun muhim ma'lumotlarni, xodimning holati to'g'risidagi ma'lumotlarni
ochiq kanallar orqali uzatish yoki ularni himoyalanmagan qurilmalarda qayta
ishlash kompaniyaning xavf-xatarlari nuqtai nazaridan ham, tashkilot nuqtai
nazaridan ham qabul qilinishi mumkin emas. tartibga soluvchi organlar.
Albatta, bosqichma-bosqich, tashkilot hududida RTLS-ni joylashtirmasdan,
GPS va GLONASS-dan foydalangan holda joylashuvni aniqlash bilan cheklanib,
birinchi ijobiy natijalarga erishish mumkin. Bunga parallel ravishda, sog'liqni
saqlash ko'rsatkichlari monitoringi joylashtirilishi mumkin. Uchinchi bosqichda,
15

olingan ishonch kreditidan foydalangan holda, xodimlarning sog'lig'ini boshqarish
tizimini muntazam ravishda rivojlantirish mumkin. Agar RTLS va salomatlik
monitoringi amalga oshirilgandan so'ng birinchi yoki ikki yil ichida o'zining
barcha afzalliklarini to'liq namoyon qilsa, ma'lumot to'plangan sari sog'liqni
saqlashni boshqarish yanada foydali bo'ladi. Natijada baxtsiz hodisalarning
kamayishi, mehnat unumdorligining oshishi, nogironlik va kasbiy kasalliklar
bo'yicha statistik ma'lumotlarning yaxshilanishi bilan namoyon bo'ladi.
1.3 Xodimlarning ish faoliyatini nazorat qilish tizimlarini o’rganish.
Xodimlarni boshqarishning asosiy maqsadi tashkilot maqsadlariga erishish,
uning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini oshirish uchun inson resurslarini
boshqarishni rivojlantirishga qaratilgan o'zgaruvchan muhitda xodimlarni
boshqarish tizimi doirasida faoliyatni muvofiqlashtirish va optimallashtirish
mexanizmini yaratishdir. Taklif etilayotgan ta'rifdan ko'rinib turibdiki, ushbu
maqsad tashkilotning xodimlarni boshqarishda ma'lum natijalarga erishishga
qaratilgan. Tashkilotning rivojlanish darajasiga va uning maqsadli ehtiyojlariga
qarab, tashkilot va xodimlarni boshqarish quyi tizimini boshqarishning iqtisodiy
maqsadlari quyidagilar bo'lishi mumkin: ishlab chiqarish yoki sotish hajmini
oshirish, rentabellikni oshirish, raqobatbardoshlikni oshirish, biznes qiymatini
oshirish. Xorijiy tadqiqotlar va nazoratdan foydalanish amaliyoti shuni
ko'rsatadiki, xodimlarni nazorat qilish maqsadi asta-sekin murakkablashib
bormoqda. Hozirgi vaqtda x ni xodimlardan eng yaxshi foydalanish orqali biznes
samaradorligi va samaradorligini oshirish sifatida shakllantirish mumkin. Bu
maqsad yuqori darajadagi maqsaddir. Ammo maqsadni belgilash qoidalariga ko'ra,
quyi tartibdagi maqsadlar va tizimning o'ziga xos vazifalari yuqori darajadagi
maqsadlarga erishishga xizmat qiladi. Natijada, maqsadlar daraxti quriladi, unda
eng yuqori maqsad yakuniy natijaning tavsifidir. Har bir keyingi darajaning pastki
maqsadlari oldingi daraja maqsadiga erishish uchun zarur va etarli shartlardir.
Ijrochilarning o'ziga xos vazifalari maqsadlar ierarxiyasining oxirgi darajasi bo'lib,
16

ma'lum bir tarzda va oldindan belgilangan vaqt oralig'ida bajarilishi mumkin
bo'lgan ishlarni shakllantirishni ifodalaydi. Kontseptsiya va vositalarni nazorat
qiluvchi xodimlar. Muayyan ish yo'nalishlarini rejalashtirish va maqsadli
ko'rsatkichlar xodimlar bilan strategik ishlashga faol ta'sir ko'rsatadi. Ular strategik
xodimlarni boshqarish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Xodimlarni nazorat
qilish ana shunday shartlardan biridir.
Nazorat qilishning asosiy maqsadi boshqaruv jarayonini korxona oldida
turgan barcha maqsadlarga erishishga yo'naltirishdir. Nazorat vazifasi boshqaruvni
qarorlar qabul qilish va zarur harakatlarni amalga oshirishga yo'naltirish uchun
zarur boshqaruv ma'lumotlarini tayyorlash va taqdim etishdan iborat.
Xodimlarni nazorat qilish maqsadiga asoslanib, tadqiqotchilar quyidagi
vazifalarni aniqlaydilar:
 Xodimlarni boshqarish va umuman tashkilotning strategiyalari,
siyosati, maqsadlarini shakllantirishga hissa qo'shish;
 Xodimlar uchun doimiy va o'zgaruvchan moddiy xarajatlarni
rejalashtirish, ularning bajarilishini nazorat qilish;
 Xodimlarni boshqarish jarayonlari tahlilini tashkil etish va ularni
optimallashtirish;
 Xodimlarni boshqarish tizimining ishlashi va rivojlanishi uchun zarur
bo'lgan resurslarni optimallashtirish;
 Xodimlarni boshqarish sohasida boshqaruv qarorlarini qabul qilish
uchun axborot va maslahat yordami;
 Xodimlarni boshqarish jarayonlarini tashkilotni boshqarish jarayonlari
bilan integratsiyalashuvi;
 Xodimlarni boshqarish muammolarining sabablarini diagnostikasi va
ularni bartaraf etish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
 Kadrlar faoliyatini operativ o'rganish;
 Tashkilot maqsadlariga erishish uchun xodimlarni boshqarish
faoliyatini tizimli tashkil etish va muvofiqlashtirish;
17

 Mehnat salohiyatidan maksimal darajada foydalanish hisobiga
ijtimoiy samara olish.
 Nazoratning maqsad va vazifalari uning mohiyatini, bajaradigan
funksiyalarini esa mazmunini belgilaydi. Xodimlarni boshqarishning operativ va
strategik shakllari bilan bir qatorda uning miqdoriy va sifat shakllari ham mavjud.
Xodimlarni nazorat qilish funktsiyalari moliya, rejalashtirish va iqtisodiy
bo'limlar, shuningdek, kadrlar bilan ishlash va ijtimoiy rivojlanish bo'limlari
xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. Ular tashkiliy va mazmun jihatidan
nazoratga nisbatan ancha farq qiladi.
Nazorat asosan korxonada o'z ishining samaradorligi, shuningdek, uning
bo'linmalari faoliyati bo'yicha ichki nazorat funktsiyalarini bajaradi. Shu bilan
birga, nazorat qilish tizimi bo'linishlarga nisbatan hech qanday qarorlar,
sanktsiyalar qabul qilish huquqiga ega emas. Uning asosiy vazifasi tashkilot
rahbariyatini boshqaruv qarorlarini qabul qilish va zarur harakatlar uchun zarur
bo'lgan barcha ma'lumotlar bilan ta'minlashdir.
Boshqarish va nazorat qilish o'rtasidagi farqlar xodimlar xarajatlarini nazorat
qilish bu butun korxona uchun xodimlar xarajatlarini rejalashtirishni o'z ichiga
olgan markaz-lashtirilgan funktsiya. Bundan tashqari, kadrlar bo'yicha ish
tugagandan so'ng, u turli bo'limlar tomonidan aniq raqamli materiallar taqdimoti
asosida huquqiy va biznes masalalari bo'yicha muhokamalarga duchor bo'ladi.
Natijada, nima bo'lishi kerak va nima borligini hisobga olgan holda, qiymat
tuzilishi shakllanadi. Reja uchun "kurash" ning navbatdagi bosqichi, bir tomondan,
oldingi davr uchun an'anaviy statistik ma'lumotlardan kadrlar iqtisodiyoti bo'yicha
miqdoriy ma'lumotlarni, boshqa tomondan, rejalashtirish uchun zarur shartlarni o'z
ichiga olgan ma'lumotlarni takomillashtirish va taqqoslash bilan bog'liq. ishlab
chiqarish maqsadlariga asoslanadi. Markazlashtirilmagan nazorat kadrlar va
ijtimoiy rivojlanish bo'limlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu bunday
birliklarning muhim vazifasidir. U korxonaning markaziy boshqaruviga bo'ysunadi
va ish jarayonlarini umumiy tahlil qilish va optimallashtirish uchun zarur shartlar
bo'lgan har xil turdagi xarajatlarni hisoblash va tahlil qilishni o'z ichiga oladi.
18

Xodimlarning potentsialidan foydalanishni markazlashmagan nazorat qilish.
Kadrlar bo'limi korxona bo'linmalariga xodimlarni o'z imkoniyatlariga muvofiq
foydalanishda, shuningdek ularni rivojlantirishda xodimlarning o'ziga yordam
beradi
Ayrim xodim, guruh yoki umuman tashkilot faoliyatining ma'lum bir
natijasiga erishish ko'plab omillarga bog'liq. Eng muhimlaridan biri - bu individual
xodim tomonidan bajariladigan ish, ya'ni "nima qilish kerak?" Degan savolga
javob beradigan, har ikkala mazmunli tomoniga ega bo'lgan mehnat faoliyati.
Savollar: "Qanday qilish kerak?" va "kim qilish kerak?" Bularning barchasi
birgalikda ish joyi deb atash mumkin bo'lgan u yoki bu ish sohasini ajratib
ko'rsatish va tavsiflash imkonini beradi.
Ishga (yoki ish joyiga) va xodimga qo'yiladigan asosiy xususiyatlar va
talablarni aniqlash ish va uning tavsifini tahlil qilish jarayonida amalga oshiriladi.
"Ish tahlili" atamasining bir nechta ta'riflari mavjud. Britaniya standartlashtirish
instituti tadqiqotiga ko'ra, ish tahlili ishning eng muhim xususiyatlarini aniqlashdir.
AQSh Mehnat Departamenti ushbu ta'rifni kengaytirdi. Uning talqiniga ko'ra, ish
tahlili ish yoki xodim bilan bog'liq bo'lgan "axborotni tashkil qilish va
baholashning har qanday jarayoni" deb ta'riflanadi. Axborot muayyan mehnat
funktsiyalari va tartiblari bilan ifodalangan ish mazmunini aks ettirishi mumkin
yoki u ishni malakali bajarish uchun zarur bo'lgan xodimning xususiyatlaridan
(amaliy ko'nikmalar, bilimlar, qobiliyatlar, tolerantlik va boshqalar) iborat bo'lishi
mumkin.
Ta'rif. Ishni tahlil qilish - bu ishning eng muhim xususiyatlarini,
shuningdek, ushbu ishni bajaruvchilarga qo'yiladigan talablarni aniqlash uchun
tizimli tadqiqot jarayoni.
Shunday qilib, tahlil ish talablari to'g'risidagi ma'lumotlarni taqdim etadi,
keyinchalik ular ishni tavsiflash (ya'ni, majburiyatlar, huquqlar, majburiyatlarni
tavsiflash) va shaxsiy spetsifikatsiyani (ya'ni, xodimga qo'yiladigan talablar) tuzish
uchun ishlatiladi.
Ish tahlili ikki jihatga ega bo'lishi mumkin:
19

1) vazifaga yo'naltirilgan tahlil - vazifalarni, mas'uliyatni, ishni bajarish
usullarini va boshqalarni aniqlash;
2) xodimlarga yo'naltirilgan tahlil - ishni muvaffaqiyatli bajarish uchun zarur
bo'lgan xodimlarning xatti-harakatlarining xususiyatlarini aniqlash.
Ishga yo'naltirilgan va ishchiga yo'naltirilgan jihatlar o'rtasidagi farq juda
aniq. Birinchisi, ishning texnologik jihatlari bilan bog'liq bo'lgan va umuman
xodimning nima qilayotganini aks ettiruvchi ish mazmunining tavsiflari. Ishchiga
yo'naltirilgan jihatlar u bilan bog'liq umumlashtirilgan inson xatti-harakatlarini
tavsiflaydi. Ish tahlili ko'plab funktsiyalarini bajarish uchun talab qilinadi va
quyidagilar uchun ishlatiladi:
 Lavozim tavsifini tayyorlash (ish yoki boshqaruv jarayonining
mohiyati, uning javobgarlik darajasi, mehnat sharoitlari va boshqalar haqida
qisqacha ma'lumotni o'z ichiga oladi);
 Xodimning shaxsiy fazilatlarini ko'rsatadigan shaxsiy spetsifikatsiyani
tuzish;
 Xodimlarni tanlash va ularni ishga olish: ma'lum bir lavozimga
xodimlarni tanlashda tahliliy ma'lumotlar hisobga olinadi;
 Xodimlarning ish faoliyatini baholash;
O‘quv dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish orqali kadrlar
tayyorlash va ularning malakasini oshirish. Ish tahlili ma'lum bir ish joyida
jarayonni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va malakalarni
aniqlashga yordam beradi; Xodimning yuqori natijalarga erishishini hisobga olgan
holda martaba rejalashtirish va martaba ko'tarilishi;
Mehnatga haq to'lash, chunki u malaka, qobiliyat, mehnat sharoitlari, sog'liq
uchun xavf va boshqalar bilan bevosita bog'liq bo'lishi kerak;
Kadrlar bo'limi menejeri, bevosita rahbar yoki ish beruvchi tashkilot
xodimlari tomonidan o'z vazifalarini bajarish samaradorligini baholash huquqiga
ega. Ayrim xodimning kasbiy faoliyati samaradorligini tahlil qilish, belgilangan
vazifalarning bajarilishini baholash butun kompaniya faoliyatining samaradorligini
qayd etish imkonini beradi.
20

Xodimlarning samaradorligini baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
 bajarilgan ish hajmi;
 vazifalarning murakkabligi;
 tayinlangan funktsional vazifalarning xususiyatlari;
 mehnat natijalari.
Biror kishi o'z vazifalarini bajara oladi,lekin hech qachon muddatlarga
mablag’ sarflamaydi,ishda yordam berishga doimo hamkasblarini chalg'itadi,
samaradorlik esa ikkita ko'rsatkichdan iborat:
Tajribali mutaxassisiga yaxshi ma'lumki, xodimlarning ish faoliyatini
yaxshilash uchun uchta shart bajarilishi kerak. Va uchta shart ham menejer va unga
bo'ysunuvchining o'zaro ta'siriga qaratilgan:
1. Ishlash istagi o'zaro bo'lishi kerak. Oddiy xodimdan "qaytish" olish uchun
boshliq bonuslar yoki martaba ko'tarilishi ko'rinishidagi "bonuslar" haqida
gapirishi kerak. Shunday qilib, har ikki tomon ham foyda ko'radi: xodim o'zining
moliyaviy ahvolini yaxshilaydi yoki yangi maqomga ega bo'ladi va xodimlardan
samarali foydalanish tufayli tashkilot foydani oshiradi.
2. Bo'ysunuvchining "shaxsiy" "xudbin" ehtiyojlaridan foydalanib, uning
sama-radorligi ko'rsatkichlarini oshirish. Har bir inson uchun shaxsiy manfaat
muhim. Agar siz inson uchun nima muhimligini bilib olsangiz, uni motivatsiya
sifatida ishlatishingiz mumkin.
3. Rahbariyatning ishchilar jamoasiga qiziqishi. Agar qo'l ostidagilar
o'zlarining "ehtiyojlarini" his qilsalar, kompaniya ularning har biriga qiziqish
bildirishini tushunadi, ular rahbariyatni ko'nglini qoldirmaslikka harakat qiladilar
va ularning ish natijalari ham bo'ysunuvchi, ham menejer uchun mukofot bo'lib
xizmat qiladi.
Deloitte tadqiqotiga ko‘ra, xodimlar ish vaqtining 25 foizini begona ishlarga
– shaxsiy elektron pochta, ogohlantirishlar, bildirishnomalarni tekshirishga
sarflaydi. Bir kishi kuniga o'rtacha 150 marta telefonini tekshiradi. Shaxsiy
pochtani tekshirishdan tashqari, offis xodimlari ijtimoiy tarmoqlar, o'yin-kulgilar
bilan chalg'itishi va hatto masofadan turib qo'shimcha pul ishlashlari mumkin.
21

Shaxsiy kompyuter unumdorligini kuzatish dasturi o'zgarishlar qilishga yordam
beradi. Mehnat samaraliroq bo'ladi: odam ofis yoki do'konda soatlab "o'tirish" yoki
"xizmat qilish" ga qiziqmaydi. Axir ko'rsatkichlar va natijalar qanchalik yaxshi
bo'lsa, ish haqi yoki mukofot shunchalik yuqori bo'ladi. Shunday qilib, menejer
g'ayratli va malakali xodimni oladi va xodim mehnatga adolatli baho beradi va
moddiy rag'batlantiradi. Biri topshirilgan vazifalarni bajaradigan, ikkinchisi ish
kunining tugashini kutayotgan vaziyat bundan mustasno: hamma teng sharoitlarda
bo'ladi. Saytdagi mutaxassislar ish vaqtida shaxsiy masalalar bilan ham
shug'ullanishlari mumkin. GPS bilan shaxsiy monitoring tizimi dala ishchilarining
ishini nazorat qilishga yordam beradi:
GPS-treker yordamida siz real vaqt rejimida turar joy haqida ma'lumot
olishingiz, xodimning harakatini nazorat qilishingiz, harakatlar tarixini ko'rishingiz
va olingan ma'lumotlar asosida xulosalar chiqarishingiz mumkin - vazifalar
qanchalik vijdonan bajarilmoqda. Dala ishchisini kuzatish uchun smartfon,
dasturiy ta’minot va internetga kirish yetarli.
Monitoring va nazorat qilish tizimlari allaqachon odamlarni boshqarish
usulini o'zgartirmoqda va rahbarlarga va butun kompaniyaga ko'proq narsani
olishda yordam bermoqda. Tashkilot xodimlarining ishini monitoring qilish va
aniq baholashni onlayn xizmatlar va dasturlardan foydalangan holda amalga
oshirish oson. qancha qo'ng'iroqlar qilingan, shartnomalar imzolangan, har bir
xodim necha soat ishlagan va hokazo. Bo'lajak xodimlar ushbu yondashuvga
qiziqish bildirishadi, chunki ko'proq ish qiladigan, xatolarini tuzatishga,
o'rganishga va yaxshilashga tayyor bo'lgan kishi yaxshi ishlaydi.
Zamonaviy monitoring tizimlari xodimning barcha xatti-harakatlari haqida
"aytib berishi" mumkin: u qaysi dasturlarda va qaysi fayllar bilan ishlagan, qaysi
saytlarga tashrif buyurgan, berilgan vazifalarni qancha vaqt davomida bajargan va
hokazo. Natijada, haqiqiy natija ko'rinadi va xodim jarayonda maksimal darajada
ishtirok etadi. Ammo monitoring tizimlari xodimlarni to'liq nazorat qilish emas,
balki xodimlarning kasbiy o'sishi, kompaniya samaradorligini oshirish va ish
jarayonini to'g'ri, optimal qurish haqidadir.
22

Center2M kompaniyasining CenterVision “aqlli” videotahlil tizimi real vaqt
rejimida ishlab chiqarish jarayonini kuzatib boradi, avtomatik ravishda vaziyat
markazini xabardor qiladi, xavfsizlik qoidalarining buzilishi haqida bir zumda
xabar beradi va qoidabuzarliklar aniqlanganda hisobot tayyorlaydi.
Raqamlashtirish ish jarayonlarini soddalashtirishga, ko'plab vazifalarni
soddalashtirishga, daromadlarni oshirishga va xodimlarga g'amxo'rlik qilishga
yordam beradi. Monitoring tizimlaridan individual mutaxassislar va butun
bo'limning yoshini, sog'lig'ini hisobga olgan holda optimal ish rejasini tuzish
mumkin. Har kimga bunday individual yondashuv qimmatli kadrlarni saqlab
qolishga yordam beradi. Optimal miqdordagi vazifalarni bajarib, odam ortiqcha
ishlamaydi va uning ishining samaradorligi oshadi.
Xodimlarni boshqarishning asosiy maqsadi tashkilot maqsadlariga erishish,
uning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini oshirish uchun inson resurslarini
boshqarishni rivojlantirishgaqaratilgan o'zgaruvchan muhitda xodimlarni
boshqarish tizimi doirasida faoliyatni muvofiqlashtirish va optimallashtirish
mexanizmini yaratishdir. Taklif etilayotgan ta'rifdan ko'rinib turibdiki, ushbu
maqsad tashkilotning xodimlarni boshqarishda ma'lum natijalarga erishishga
qaratilgan. Tashkilotning rivojlanish darajasiga va uning maqsadli ehtiyojlariga
qarab, tashkilot va xodimlarni boshqarish quyi tizimini boshqarishning iqtisodiy
maqsadlari quyidagilar bo'lishi mumkin. Xorijiy tadqiqotlar va nazoratdan
foydalanish amaliyoti shuni ko'rsatadiki, xodimlarni nazorat qilish maqsadi asta-
sekin murakkablashib bormoqda.
Nazorat qilishning asosiy maqsadi boshqaruv jarayonini korxona oldida
turgan barcha maqsadlarga erishishga yo'naltirishdir. Nazorat vazifasi boshqaruvni
qarorlar qabul qilish va zarur harakatlarni amalga oshirishga yo'naltirish uchun
zarur boshqaruv ma'lumotlarini tayyorlash va taqdim etishdan iborat.
 Xodimlarni nazorat qilish maqsadiga asoslanib, tadqiqotchilar
quyidagi vazifalarni aniqlaydilar:
 xodimlarni boshqarish va umuman tashkilotning strategiyalari,
siyosati, maqsadlarini shakllantirishga hissa qo'shish;
23

 xodimlar uchun doimiy va o'zgaruvchan moddiy xarajatlarni
rejalashtirish, ularning bajarilishini nazorat qilish;
 xodimlarni boshqarish jarayonlari tahlilini tashkil etish va ularni
optimallashtirish;
 xodimlarni boshqarish tizimining ishlashi va rivojlanishi uchun zarur
bo'lgan resurslarni optimallashtirish;
 xodimlarni boshqarish sohasida boshqaruv qarorlarini qabul qilish
uchun axborot va maslahat yordami;
 xodimlarni boshqarish jarayonlarini tashkilotni boshqarish jarayonlari
bilan integratsiyalashuvi;
 xodimlarni boshqarish muammolarining sabablarini diagnostikasi va
ularni bartaraf etish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
 kadrlar faoliyatini operativ o'rganish;
 tashkilot maqsadlariga erishish uchun xodimlarni boshqarish
faoliyatini tizimli tashkil etish va muvofiqlashtirish;
 mehnat salohiyatidan maksimal darajada foydalanish hisobiga ijtimoiy
samara olish.
Nazoratning maqsad va vazifalari uning mohiyatini, bajaradigan
funksiyalarini esa mazmunini belgilaydi. Xodimlarni boshqarishning operativ va
strategik shakllari bilan bir qatorda uning miqdoriy va sifat shakllari ham mavjud.
Nazoratning barcha shakllari, vositalari va funktsiyalari tashkilotning birinchi
shaxsining xodimlar va har bir shaxs uchun alohida javobgarligi bilan
birlashtirilgan. Xodimlarni nazorat qilish funktsiyalari moliya, rejalashtirish va
iqtisodiy bo'limlar, shuningdek, kadrlar bilan ishlash va ijtimoiy rivojlanish
bo'limlari xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. Ular tashkiliy va mazmun
jihatidan nazoratga nisbatan ancha farq qiladi.
Nazorat asosan korxonada o'z ishining samaradorligi, shuningdek, uning
bo'linmalari faoliyati bo'yicha ichki nazorat funktsiyalarini bajaradi. Shu bilan
birga, nazorat qilish tizimi bo'linishlarga nisbatan hech qanday qarorlar,
sanktsiyalar qabul qilish huquqiga ega emas. Uning asosiy vazifasi tashkilot
rahbariyatini boshqaruv qarorlarini qabul qilish va zarur harakatlar uchun zarur
bo'lgan barcha ma'lumotlar bilan ta'minlashdir.
Xodimlar xarajatlarini nazorat qilish - bu butun korxona uchun xodimlar
xarajatlarini rejalashtirishni o'z ichiga olgan markazlashtirilgan funktsiya. Bundan
24

tashqari, kadrlar bo'yicha ish tugagandan so'ng, u turli bo'limlar tomonidan aniq
raqamli materiallar taqdimoti asosida huquqiy va biznes masalalari bo'yicha
muhokamalarga duchor bo'ladi. Natijada, nima bo'lishi kerak va nima borligini
hisobga olgan holda, qiymat tuzilishi shakllanadi.
Reja uchun "kurash" ning navbatdagi bosqichi, bir tomondan, oldingi davr
uchun an'anaviy statistik ma'lumotlardan kadrlar iqtisodiyoti bo'yicha miqdoriy
ma'lumotlarni, boshqa tomondan, rejalashtirish uchun zarur shartlarni o'z ichiga
olgan ma'lumotlarni takomillashtirish va taqqoslash bilan bog'liq. ishlab chiqarish
maqsadlariga asoslanadi.
Markazlashtirilmagan nazorat kadrlar va ijtimoiy rivojlanish bo'limlari
tomonidan amalga oshiriladi. Bu bunday birliklarning muhim vazifasidir. U
korxonaning markaziy boshqaruviga bo'ysunadi va ish jarayonlarini umumiy tahlil
qilish va optimallashtirish uchun zarur shartlar bo'lgan har xil turdagi xarajatlarni
hisoblash va tahlil qilishni o'z ichiga oladi.
Xodimlarning potentsialidan foydalanishni markazlashmagan nazorat qilish.
Kadrlar bo'limi korxona bo'linmalariga xodimlarni o'z imkoniyatlariga muvofiq
foydalanishda, shuningdek ularni rivojlantirishda xodimlarning o'ziga yordam
beradi.
Nazorat qilishning o'ziga xos funktsiyalarini ko'rib chiqaylik:
 Xodimlar biznes sheriklari sifatida;
 Madaniyatining rolini oshirish;
 Kadrlarni rejalashtirish;
 Tashqi pozitsiyalar:
 Raqobatning kuchayishi;
 Bozorfaoliyati.
Controlling kontseptsiyasining maqsadlariga to'xtalib o'tamiz:
 Ishni uning faolligi va sifatini o'lchash asosida baholash;
 Korxona muvaffaqiyatiga har bir xodimning hissasini oshirish;
 Axborot oqimlarining integratsiyasi;
 Loyiha guruhlarini shakllantirish.
25

Xodimlarni nazorat qilish xodimlarning birgalikdagi ishini tizimli tahlil
qilish, nazorat qilish va rejalashtirishni o'z ichiga oladi. Xodimlarni boshqarish
vositalari korxona strategiyasini ishlab chiqish uchun xodimlar bilan o'tmishda,
hozirgi va kelajakdagi ish holatini diagnostika qilish uchun mo'ljallangan. Shu
bilan birga, boshqaruv uslubi, ishlab chiqarish iqlimi va ishdan qoniqish darajasini
baholashga xizmat qiluvchi xodimlarning so'rovlari muhim rol o'ynaydi.
Ishga va xodimga qo'yiladigan asosiy xususiyatlar va talablarni aniqlash ish
va uning tavsifini tahlil qilish jarayonida amalga oshiriladi. Britaniya
standartlashtirish instituti tadqiqotiga ko'ra, ish tahlili ishning eng muhim
xususiyatlarini aniqlashdir.
AQSh Mehnat Departamenti ushbu ta'rifni kengaytirdi. Uning talqiniga
ko'ra, ish tahlili ish yoki xodim bilan bog'liq bo'lgan "axborotni tashkil qilish va
baholashning har qanday jarayoni" deb ta'riflanadi. Axborot muayyan mehnat
funktsiyalari va tartiblari bilan ifodalangan ish mazmunini aks ettirishi mumkin
yoki u ishni malakali bajarish uchun zarur bo'lgan xodimning xususiyatlaridan
(amaliy ko'nikmalar, bilimlar, qobiliyatlar, tolerantlik va boshqalar) iborat bo'lishi
mumkin.
Ta'rif. Ishni tahlil qilish - bu ishning eng muhim xususiyatlarini, shuningdek,
ushbu ishni bajaruvchilarga qo'yiladigan talablarni aniqlash uchun tizimli
tadqiqot jarayoni.
Shunday qilib, tahlil ish talablari to'g'risidagi ma'lumotlarni taqdim etadi,
keyinchalik ular ishni tavsiflash (ya'ni, majburiyatlar, huquqlar, majburiyatlarni
tavsiflash) va shaxsiy spetsifikatsiyani (ya'ni, xodimga qo'yiladigan talablar) tuzish
uchun ishlatiladi.
Ish tahlili ikki jihatga ega bo'lishi mumkin:
1) vazifaga yo'naltirilgan tahlil - vazifalarni, mas'uliyatni, ishni bajarish
usullarini va boshqalarni aniqlash;
2) xodimlarga yo'naltirilgan tahlil - ishni muvaffaqiyatli bajarish uchun zarur
bo'lgan xodimlarning xatti-harakatlarining xususiyatlarini aniqlash.
26

Ishga yo'naltirilgan va ishchiga yo'naltirilgan jihatlar o'rtasidagi farq juda
aniq. Birinchisi, ishning texnologik jihatlari bilan bog'liq bo'lgan va umuman
xodimning nima qilayotganini aks ettiruvchi ish mazmunining tavsiflari. Ishchiga
yo'naltirilgan jihatlar u bilan bog'liq umumlashtirilgan inson xatti-harakatlarini
tavsiflaydi.
Lavozim tavsifini tayyorlash (ish yoki boshqaruv jarayonining mohiyati,
uning javobgarlik darajasi, mehnat sharoitlari va boshqalar haqida qisqacha
ma'lumotni o'z ichiga oladi). Ish joyi ijtimoiy-iqtisodiy bilan bir qatorda tashkiliy,
texnik va fazoviy jihatlarni ham o'z ichiga oladi. Muayyan ish joyida bajarilishi
kerak bo'lgan vazifalar (ishlar) ish joyining tavsifida miqdoriy va sifat jihatidan
belgilanadi.
Ta'rif. Ish tavsifi - ish joyidagi talablar, ish hajmi va ish mazmuni haqida
to'liq ma'lumot. U xodimlarni tanlash, tanlash va yollashda, ish joylari va
ishchilarni attestatsiyadan o'tkazishda qo'llaniladi.
Ish joyining tavsifi tipik bo'limlarni o'z ichiga oladi: ish joyining nomi; ish
joyini tasniflash guruhi; ish joyidagi ishchilar soni; boshqaruv organlarining
xususiyatlari; boshqaruv organiga bo'ysunish; ish joyidagi lavozimlarni to'ldirish
sxemasi; ish joyidagi ish mazmuni (asosiy mehnat funktsiyalari); ish joyining
texnik tavsifi (tarkibiy vositalari va ishni tashkil etish); xodimning malakasiga
qo'yiladigan talablar (ta'lim darajasi, kasbiy tayyorgarlik, kasbiy tajriba); aqliy
talablar (ishning monotonligi, tartibga solish qobiliyati, sa'y-harakatlar bilan
hamkorlik qilishga tayyorlik, kollektivistik ruhning mavjudligi).
Xodimlar faoliyati natijalarini baholash: Tashkilot xodimlarini baholash
kadrlar ishidagi eng qiyin bo'g'indir. Bu maxsus (uzluksiz, bir martalik, davriy
ravishda amalga oshiriladigan) rasmiylashtirilgan chora-tadbirlar bo'lib, uning
doirasida xodimning o'zi, uning ishi va faoliyati natijasi baholanadi.
Ta'rif. Mehnat natijalarini baholash xodimlarni boshqarish funktsiyalaridan
biri bo'lib, ish samaradorligi darajasini aniqlashga qaratilgan. Mehnat natijalarini
baholash xodimlarning kasbiy xulq-atvori va shaxsiy fazilatlarini baholash bilan
bir qatorda ishbilarmonlik faoliyatini baholashning ajralmas qismi bo'lib,
27

xodimning mehnat natijalarining belgilangan maqsadlarga, rejalashtirilgan
ko'rsatkichlarga va normativ talablarga muvofiqligini aniqlashdan iborat.
Baholash muayyan xodimlarning ma'lum bir davrdagi ish natijalarini
to'playdi. Bu erda ularni bir-biri bilan taqqoslash emas, balki ish standarti bilan
taqqoslash.
Korxona xodimlarini baholash ko'plab boshqaruv harakatlarining asosi
hisoblanadi: ichki o'zgarishlar, ishdan bo'shatish, yuqori lavozimga zaxiraga
qo'yish, moddiy va ma'naviy rag'batlantirish, sanktsiyalarni qo'llash, qayta
tayyorlash va malakasini oshirish, nazorat qilish, tashkilotni takomillashtirish,
boshqaruv. texnika va usullar, tuzilma va xodimlar sonini optimallashtirish ...
Kadrlar xizmatlari xodimlarni baholashning umumiy tamoyillarini ishlab
chiqadi, bu esa muhim va ahamiyatsiz fazilatlarni tanlash muammosini hal qilishga
imkon beradi, ularning maqbulligi va nomaqbulligi doirasi, asosiy tartib va usullar,
me'yoriy-uslubiy materiallar va ma'lumotlarni qayta ishlash.
Baholash omillarining tasnifi: Baholashning barcha omillarini hisobga
olish muayyan mansabdor shaxslarning muayyan joy va vaqtning muayyan
sharoitlarida faoliyatini baholashda majburiydir, chunki bu baholash xulosalarining
asoslilik, xolislik va ishonchlilik darajasini oshiradi.
Turli toifadagi ishchilarning (rahbarlar, mutaxassislar, boshqa xodimlar,
ishchilar) ish natijalarini baholash ularning vazifalari, ahamiyati, ko'rsatkichlari
yoki xususiyatlari, natijalarni aniqlashning murakkabligi bilan farqlanadi.
Oddiy qilib aytganda, bu muammo ishchilar toifasi, ayniqsa parcha-parcha
ishchilar uchun hal qilinadi, chunki ular mehnatining miqdoriy va sifat natijalari
ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori va sifati bilan ifodalanadi. Rejadagi topshiriq
bilan solishtirib, ularning ishining natijasi baholanadi.
Menejerlar va mutaxassislarning mehnat natijalarini baholash ancha qiyin,
chunki bu ularning har qanday ishlab chiqarish yoki boshqaruv bo'g'ini faoliyatiga
bevosita ta'sir ko'rsatish qobiliyatini tavsiflaydi. Eng umumiy shaklda boshqaruv
apparati xodimi mehnatining natijasi boshqaruv maqsadiga eng kam xarajat bilan
erishish darajasi yoki darajasi bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, tashkilot yoki
28

bo'limning yakuniy maqsadlarini aks ettiruvchi miqdoriy yoki sifat
ko'rsatkichlarini to'g'ri belgilash katta amaliy ahamiyatga ega.
Xodimlar baholanadigan ko'rsatkichlar xilma-xildir. Bularga bajarilgan
ishlarning sifati, uning miqdori va natijalarining qiymatini baholash kiradi.
Samaradorlikni baholash ish hajmini (masalan, savdo agenti tomonidan amalga
oshirilgan tashriflar soni) va uning natijalarini (masalan, daromad miqdori) qamrab
oladigan juda ko'p sonli ko'rsatkichlarni talab qiladi.
29

II BOB. GPS TIZIMINING TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTINING
O`ZIGA XOS HUSUSIYATLARI
2.1 GPS tizimining ishlash prinsipi.
Global Positioning System (GPS) - bu sun'iy yo'ldoshning navigatsiya tizimi
bo'lib, uning foydalanuvchisi uchun barcha sohalarda joylashuv va vaqt haqida
ma'lumot va iqlim sharoitlarini yaratadi. U 24 sun'iy yo'ldoshi va ularning erdagi
stantsiyalaridan tashkil topgan, GPS tizimi asosan AQSh hukumati Mudofaa
vazirligi tomonidan moliyalashtiriladi va nazorat qilinadi. GPS shuningdek
kemalarda, samolyotlarda, avtoulovlarda, mototsiklda va yuk mashinalarida
harakatlanish uchun ishlatiladi. Ushbu tizim butun dunyo bo'ylab harbiylar va tinch
aholiga juda ko'p foydali kuchlar beradi, GPS doimiy real vaqt rejimida, 3D
joylashishni aniqlash va navigatsiya bo'yicha dunyo bo'ylab vaqtni ta'minlaydi.
GPS - bu obyekt yoki shaxsning aniq manzilini olish usuli. Masalan, GPS-ni
kuzatish tizimi, masalan, avtoulovga (avtoulovga), PDA kabi maxsus GPS
moslamasiga yoki hatto mobil qurilmaga joylashtirilishi mumkin. Bu doimiy yoki
ko'chma birlik bo'lishi mumkin, u aniq manzilni taqdim etish orqali ishlaydi.
Shuningdek, u ob'ektlar va odamlarning harakatini kuzatishi mumkin. Masalan,
ota-onalar GPS orqali bolalarining maktabga ketayotganlarida harakatlanishini
kuzatishda yoki kuryer xizmatlari tomonidan etkazib berilayotgan yuklarning
harakatini kuzatishda foydalanishi mumkin.
2.1-rasm: Suniy yo`ldoshlarning joylashuvi.
30

Ushbu g'oya 20 yil davomida amalga oshirildi. 1973 yilda DNSS dasturi
keyinchalik Navstar-GPS deb nomlangan, keyin esa GPS-da. Birinchi sinov sun'iy
yo'ldoshi 1974 yil 14 iyulda orbitaga olib borildi va 1993 yilda Yer sirtining to'liq
yuzasi uchun zarur bo'lgan barcha 24 yo'ldoshning oxirgisi orbitaga olib borildi,
shunda GPS qurolli tomonga ko'tarildi. Rasmlarda raketalarni to'g'ri ko'rsatadigan
va keyin havoda va erdagi boshqa ob'ektlarni aniq ko'rsatadigan uchun GP-dan
foydalanishga kirishdi.
Dastlabki GPS loyihasi harbiy maqsadlarga qaratilgan bo'lsa-da, bugungi
kunda GPS fuqaro maqsadlarida keng qo'llaniladi. GPS qabul qiluvchilar
elektronikani sotadigan ko'plab do'konlarda sotadi, ular mobil telefonlar,
smartfonlar, pdas va roziyalizatsiya qilinadi. Iste'molchilar, shuningdek, elektron
xaritada joylashgan joylarini ko'rishga imkon beradigan turli xil qurilmalar va
dasturiy mahsulotlar taklif etiladi; Yo'nalishlarni yo'l belgilarini hisobga olish
imkoniyatiga ega bo'lish, burilishlar va hatto tirbandliklarga ruxsat berish; Xaritada
maxsus uylar va ko'chalar, diqqatga sazovonlar, shifoxonalar, gaz stantsiyalari va
boshqa infratuzilma ob'ektlari.
Gorizontal tekislikda zamonaviy GPS qabul qiluvchilarning odatiy aniqligi
sun'iy yo'ldoshlarning yaxshi ko'rinishi va tuzatish algoritmlaridan foydalanish
bo'yicha taxminan 6-8 metrni tashkil qiladi. Amerika Qo'shma Shtatlari, Kanada,
Yaponiya, XXR, Evropa Ittifoqi va Hindiston hududida bu mamlakatlarda
xatolarni 1-2 metrga o'zgartirish kiritish va boshqa rejimlar mavjud. Ko'proq
murakkab tafovut rejimlaridan foydalanganda, koordinatalarni aniqlashning
aniqligi 10 sm gacha oshirish mumkin. Ufqda ishlatiladigan sun'iy yo'ldoshning
balandligi kosmosning ochiqligiga bog'liq.
Yaqin kelajakda, hozirgi GPS standartining barcha apparati bir nechta
afzalliklarga ega bo'lgan GPS IIFning yangi versiyasi bilan almashtiriladi, ular bir
qator afzalliklarga ega, shu jumladan ular aralashuvga ko'proq chidamli.
Ammo asosiysi - GPS IIF muvofiqlashtiruvchi koordinatalarni aniqlashning
aniqligini ta'minlaydi. Agar joriy sun'iy yo'ldoshlar 6 metrni tashkil etsa, yangi
yo'ldoshlar, kutilganidek, kutilganidek, aniqligini aniqlay oladi 60-90 sm. Agar
31

bunday aniqlik nafaqat harbiylar uchun, balki tinch aholiga tegishli bo'lganlar
uchun xush habar GPS-navigatorlar egalari uchun. 2011 yil oktyabriga qadar
orbitada yangi versiyadan birinchi ikkita sun'iy yo'ldosh ko'rsatildi: 2010 yil 16
iyul kuni 2011 yil 16 iyul kuni GPS IIF-2 GPS ishga tushirildi.
Umuman olganda, yangi avlodning 33 ta gPS uchastkasini ishga tushirish
uchun dastlabki shartnomasi 2006 yildan boshlab 2006 yil uchun ishga tushirildi
va 33 dan 12 gacha. ulardan yaqin kelajakda orbitaga ishga tushiriladi.
GPS-ning yangi avlodining aniqligi oshgani aniq atomli soatlardan
foydalanish hisobiga amalga oshirildi. Sun'iy yo'ldoshlar soatiga 14 000 km / soat
tezlikda (birinchi kosmik tezlik) (birinchi kosmik tezlik) (birinchi kosmik tezlik
20,200 km), hatto oltinchi belgisida uchinchi belgisida aniqlikni oshiradi.
GPS kuzatuv tizimi Global Navigation Satellite System (GNSS) tarmog'idan
foydalanadi. Bu GPS-ga uzatiladigan mikroto'lqinli signallardan foydalanadigan
bir qator sun'iy yo'ldoshlarni o'z ichiga olgan tarmoq, bu qurilmaga tezligi,
joylashuvi va vaqt zonasi to'g'risida ma'lumot berish imkoniyatini beradi. Shunday
qilib, GPS kuzatuv tizimi har qanday sayohat bo'yicha tarixiy navigatsiya va real
vaqtda ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin. GPS qabul qiluvchilar tomonidan
ishlov beriladigan maxsus sun'iy yo'ldosh signallarini taqdim etadi, bu qabul
qiluvchilar nafaqat signalning joylashgan joyini kuzatishi, balki harakatlanadigan
tezlikni va u joylashgan joyda vaqt zonasi bo'yicha hisoblashi mumkin. 4D
ko'rinishini yaratish uchun 3 ta GPS sun'iy yo'ldosh signallari yordamida aniq
pozitsiyani aniq belgilash mumkin, kosmik sektor 24 ta ishlaydigan GPS sun'iy
yo'ldoshidan va bitta yoki bir nechta ishlamay qolgan taqdirda 3 ta qo'shimcha
sun'iy yo'ldoshdan iborat. GPS qabul qiluvchilar qabul qiladigan radio signallarni
uzatish paytida har bir sun'iy yo'ldosh har 12 soatda Yer atrofida harakat qiladi.
GPS manzilni qanday aniqlaydi: GPS-ning ishlash printsipi "trilateratsiya"
deb nomlangan matematik printsipga asoslanadi. Trilateratsiya 2D va 3D turlariga
to'g'ri keladi, chunki matematik hisobni mukammal qilish uchun GPS qabul
qiluvchisi avval ikkita narsani bilishi kerak. Birinchidan, bu joy kamida uchta
sun'iy yo'ldosh ostida joylashgan, ikkinchidan, u pozitsiya va sun'iy yo'ldoshlar
32

orasidagi masofani bilishi kerak. Bularning barchasi yorug'lik tezligida
harakatlanadigan elektromagnit to'lqinlar yordamida uzatiladigan signallarga
taalluqlidir, bu harakatlar soniyalarda sodir bo'ladi. Joylashuv o'lchangan yo'ldosh
masofasidan uzoqdan aniqlanadi, qabul qiluvchining erdagi holatini aniqlash
uchun to'rtta sun'iy yo'ldosh ishlatiladi. Tasdiq to'rtinchi yo'ldosh orqali amalga
oshiriladi. Qolgan uchta sun'iy yo'ldosh yerdagi joylashishni aniqlash uchun
ishlatiladi, chunki GPS sun'iy yo'ldosh, boshqaruv stantsiyasi va monitor
stantsiyasidan iborat. GPS qabul qiluvchisi yo'ldoshdan ob'ekt joylashgan joyni
oladi va foydalanuvchi yoki ob'ektning aniq joylashishini aniqlash uchun
"triangulyatsiya" deb nomlangan usuldan foydalanadi.
O'zimiz yaratgan yulduzlar orqali biz qaerda ekanligimizni va har doim
hamma joyda qayerga borishni bilishimiz mumkin. Qadimgi zamonlarda
navigatsiya va joylashishni aniqlash har doim odam uchun muammo bo'lib kelgan,
bu hozirgi zamonda GPS tizimi tufayli juda oson qilingan. Avtomobillar, qayiqlar,
samolyotlar va hatto yuk mashinalarida GPS navigatsiyani haqiqatan ham
osonlashtiradi. O'z-o'zini boshqarish (avtopilot) faqat GPS tufayli mumkin.
1. Harakat navigatsiyasi; yo'qolib qolishingiz yoki foydalanishi noma'lum
bo'lgan hududda ma'lum bir joyni topishga urinayotganda, GPS-dan
maqsadingizga boradigan yo'lingizni aniqlash uchun foydalanishingiz mumkin.
2. Ikkala nuqta orasidagi masofani aniqlashda GPS ikkita nuqta orasidagi
masofani aniq aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
3. Maxsus foydalanish uchun hududning raqamli xaritasini yaratish uchun
GPS kuzatuv tizimi va boshqa tizimlar yordamida google xaritasi va boshqa
xaritalar yaratildi.
4. Joylashuvni aniqlash; masalan, harbiy askar qiruvchi samolyotdan olib
ketilishini talab qiladi, radio aloqasi o'rnatilishi kerak va qabul qilish uchun
muayyan joyni aniqlash uchun GPS-dan foydalaniladi.
GPS kompaniyalardan transport vositalarining joylashuvini qayd qilish
uchun ishlatiladi, chunki ular turli yo'nalishlarga individual borganlarida. Ba'zi bir
tizim vaqti-vaqti bilan GPS-ni kuzatish tizimidagi xotira kartasida o'z
33

joylashuvlarini jurnal formatida saqlaydi, bu passiv kuzatuv deb nomlanadi.
Boshqa usul - bu faol usul, bu ma'lumot har doim har doim intervalda ma'lumotlar
bazasiga yuborilib turiladi, bu ko'pincha qo'llaniladi. Avtotransport vositasida
GPSni kuzatish juda katta yordam beradi, chunki politsiya tekshiruvi har doim shu
erdan boshlanadi, agar transport vositasi o'g'irlangan bo'lsa, kuzatish tizimi u
olingan joyni aniqlashga yordam beradi.
Uyali telefonlarni kuzatish, mobil qurilmalarning ixtirosi foydalanuvchilarga
uyali bo'lsa, ularga kirishning boshlang'ich maqsadidan ancha oldinroq kelgan.
Bugungi kunda mobil telefonlar shunchaki rivojlangan va shunchaki Qisqa
Xabarlar Xizmati (SMS) orqali xabarlarni etkazish yoki etkazishdan ko'ra ko'proq
foydali.
2.2-rasm: GPS qurilmasining qo’llanilishi.
Uyali telefonni GPS-ni kuzatish texnologiyaning eng katta yutug'idir. Uyali
telefonlar doimo ishlatilmaganda ham radio to'lqinlarini uzatadi, bu har doim uyali
aloqa operatorlari tomonidan istalgan vaqtda uyali telefonni topishda ishlatiladigan
usul. So'nggi paytlarda ushbu qo'lda ishlaydigan qurilmalarga GPS funktsiyalari
qo'shildi va endi telefonni kuzatish hech qachon oson va aniq bo'lmagan,
triangulyatsiya printsipi yo'ldoshlar tomonidan har doim qurilmani topish uchun
34

ishlatiladi. Joylashuv texnologiyasi quvvat darajasini va antennani o'lchashga
asoslanadi, mobil qurilmalar har doim eng yaqin tayanch stantsiya bilan simsiz
aloqa o'rnatadi, mobil telefon siz bilan qanday aloqa o'rnatganini bilsangiz, u
odatda 50mgacha joylashuv aniqligini aniqlaydi .
GPS Tracker alohida ovoz yozuvi. Ovoz bilan boshqariladigan qayta
qo'ng'iroq (lokator atrofidagi ovoz 40dB dan oshganda, lokator avtomatik ravishda
qayta qo'ng'iroq qiladi). GPRS manzil so'rovi. Haqiqiy vaqtda ovozli so'rov.
Trekning joylashishini so'rab oling. Xotira kartasining tarkibini yo'q qiling.
Joylashuv holatini so'rash (barcha funktsiyalar: batareya quvvati, ulanish raqami,
TF karta va boshqalar). Lokatorni qayta yoqing yoki o'chiring. Javobni
qidirganingizda batareya zaryadi ko'rsatiladi.
Ushbu tarmoq tufayli siz sun'iy yo'ldoshlardan signalni bosib o'tishni va
koordinatalarni aniqlash uchun ushbu ma'lumotdan foydalanib, joylashuvni
aniqlashingiz mumkin. GPS tizimi endi qanday ishlaydi? Kosmosdagi har qanday
navigatsiya tarmog'ida - bu butunlay bepul. U har qanday ob-havo sharoitida va
kunning istalgan vaqtida yuqori samaradorlik bilan ishlaydi. Faqatgina sotib olish
kerak, bu GPS navigatorning o'zi yoki GPS funktsiyalarini qo'llab-quvvatlaydigan
qurilma. Aslida, navigatorning ishlash printsipi uzoqdan ishlatilgan navigatsiya
sxemasiga asoslanadi.
Yuqorida aytib o'tilgan sun'iy yo'ldoshlar bu marker ob'ektlarining
joyingizdan 18 ming km masofada masofada joylashgan. Garchi ularni orbitada
aylantirsa va juda katta tezlikda sodir bo'lsa-da, joy doimiy ravishda kuzatiladi.
Har bir navigatorda GPS qabul qiluvchisi bor, u kerakli chastotaga
dasturlashtirilgan va sun'iy yo'ldosh bilan to'g'ridan-to'g'ri o'zaro ta'sirda. Har bir
radio signalida sun'iy yo'ldoshning texnik holati, u erda er orbitasida va vaqt
zonasida (aniq vaqt) bo'lganligi to'g'risidagi arizani o'z ichiga oladi. Aytgancha,
aniq vaqt haqida ma'lumot koordinatalaringiz haqida ma'lumot olish uchun eng
zarurdir: Radio signalini qaytarish va qabul qilish o'rtasidagi vaqtni hisoblash radio
to'lqinining va masofaning tezligi bilan ko'paytiriladi navigatsiya vositangiz va
orbitada sun'iy yo'ldosh o'rtasida qisqa muddatli hisob-kitoblar bilan hisoblanadi.
35

GPSning ixtirosi va evolyutsiyasi: GPS dastlab AQSh Mudofaa vazirligi
tomonidan harbiy dastur sifatida yaratilgan. Tizim 1980-yillarning boshidan buyon
faol bo'lgan, ammo 90-yillarning oxirlarida tinch aholiga yordam bera boshlagan.
Consumer GPS ko'plab mahsulotlar, xizmatlar va Internet-asosidagi kommunal
xizmatlar bilan ko'p milliard dollarlik sanoatga aylandi. Ko'pgina texnologiyalar
bilan bir qatorda, uning rivojlanishi davom etmoqda; bu haqiqiy zamonaviy
mo''jizadir, muhandislar cheklovlarini tan olishadi va ularni engish uchun doimo
ishlaydi.
GPS qobiliyati :
 GPS butun ob-havo sharoitida, butun dunyoda va butun dunyoda
to'g'ri ishlaydi.
 GPS signallaridan foydalanish uchun abonent to'lovi yo'q.
 GPS signalini qabul qiluvchilar yani trekerlar odatda 3 metrdan 15
metrgacha aniqlikda signallarni uzatadi.
2.2 GPS dasturiy taminoti xaqida ma’lumot.
GPS dasturi orbital sun'iy yo'ldoshlar orqali uzatiladigan ma'lumotlar
asosida, Yerdagi ob'ektlarning joylashuv ma'lumotlarini ta'minlovchi GPS qabul
qiluvchilarni, radio-navigatsiya qurilmalarini dasturlash, boshqarish va monitoring
qilish uchun ishlatiladi. GPS, global joylashishni aniqlash tizimining qisqartmasi
bo'lib, odamlar va qurilmalarga o'zlarining aniq joylashuvini aniqlash imkonini
beruvchi sun'iy yo'ldoshlar va qabul qiluvchilar tizimiga ishora qiladi. Butun tizim
kuniga ikki marta Yerni aylanib chiqadigan 24 ta radio chiqaruvchi sun'iy
yo'ldoshlar tarmog'iga tayanadi. yerga asoslangan GPS qabul qiluvchilar GIS,
xaritalash, kuzatish, o'lchash va ma'lumotlarni yig'ish ilovalari uchun yuqori
aniqlikdagi sirt koordinatalarini olishga yordam berish uchun GPS chiplari va GPS
dasturidan foydalanadi. Geografik axborot tizimining qisqartmasi bo'lgan GIS
relyatsion ma'lumotlar bazalarini xaritalar kabi fazoviy natijalar bilan birlashtirish
uchun ishlatiladi. GPS dasturini tanlash texnik xususiyatlarni, imkoniyatlarni, va
36

xususiyatlari. Parametrlar kompyuter operatsion tizimi (OS), qurilma turi va GPS
qabul qiluvchi turini o'z ichiga oladi. GPS dasturi ma'lum operatsion tizimlar
uchun mo'ljallangan. OS tanlovlari orasida Microsoft Windows, MacOS va
PalmOS mavjud. Windows-ga asoslangan GPS dasturi bilan operatsion tizim
ko'pincha qurilma turiga bog'liq. Masalan, Windows XP operatsion tizimi shaxsiy
kompyuterlar (ShK) uchun mo'ljallangan; ammo, qo'l qurilmalari uchun GPS
dasturi o'rniga Windows CE.NET dan foydalanishi mumkin. MacOS - bu Apple
Macintosh va Macintosh-ga mos keladigan kompyuterlar uchun operatsion
tizim. Palm OS - bu bir nechta litsenziatlar tomonidan ishlab chiqarilgan shaxsiy
raqamli yordamchilar (PDA) uchun operatsion tizim. GPS dasturi, shuningdek,
GPS qabul qiluvchilarning muayyan turlari uchun mo'ljallangan. GPS dasturi
imkoniyatlari va xususiyatlari jihatidan farq qiladi. Ba'zi GPS mahsulotlari uch
o'lchamli (3D) xaritalarni ishlab chiqaradi, rastrli tasvirlarni vektorli
ko‘pburchaklarga aylantiradi va geo-mos tasvirlarni ko‘rsatadi.
Boshqa GPS dasturlari geo-keshlashni qo'llab-quvvatlaydi va keyingi
yuklash uchun yo'l nuqtasi va marshrut ma'lumotlarini chiqaradi. Kompyuter va
GPS qabul qilgich o'rtasida ma'lumot almashish uchun GPS dasturi ham
mavjud. Simsiz joylashishni aniqlash tizimlari Wi-Fi ulanish nuqtalari va uyali
minoralardan uzatiladigan signallarni uchburchak qiladi. Bluetooth-mos GPS
dasturi ham mavjud. GIS tadqiqotchilari, geologlar, kartograflar, sayyohlar,
haydovchilar va uchuvchilar turli xil xaritalash, kuzatish va o'lchash dasturlarida
GPS dasturidan foydalanadilar. Butunlikni boshqarish imkoniyatlariga ega GPS
dasturlari geofazoviy xavflarni tahlil qilish va turli federal, shtat, mahalliy va
viloyat tartibga solish talablariga rioya qilishga yordam berish uchun ishlatiladi.
Internet kabi GPS global axborot infratuzilmasining muhim
elementidir. GPS-ning bepul, ochiq va ishonchli tabiati zamonaviy hayotning
barcha jabhalariga ta'sir qiluvchi yuzlab ilovalarni ishlab chiqishga olib keldi. GPS
texnologiyasi mobil telefonlar va qo'l soatlaridan tortib buldozerlar, yuk tashish
konteynerlari va bankomatlargacha bo'lgan hamma narsada mavjud.
37

GPS qishloq xo'jaligi, qurilish, tog'-kon sanoati, geodeziya, paketlarni
yetkazib berish va logistika ta'minot zanjirini boshqarishni o'z ichiga olgan holda
iqtisodiyotning keng miqyosidagi samaradorlikni oshiradi. Asosiy aloqa
tarmoqlari, bank tizimlari, moliyaviy bozorlar va elektr tarmoqlari vaqtni aniq
sinxronlashtirish uchun ko'p jihatdan GPS-ga bog'liq. Ba'zi simsiz xizmatlarsiz
ishlamaydi.
GPS transport hodisalarining oldini olish, qidiruv-qutqaruv ishlariga yordam
berish, favqulodda xizmatlar va tabiiy ofatlarni bartaraf etishni tezlashtirish orqali
hayotni saqlab qoladi. GPS yangi avlod havo transporti tizimi (NextGen) uchun
juda muhim bo'lib, u parvozlar xavfsizligini oshiradi va havo bo'shlig'i sig'imini
oshiradi. GPS shuningdek, ob-havo prognozi, zilzila monitoringi va atrof-muhitni
muhofaza qilish kabi ilmiy maqsadlarni ilgari suradi va nihoyat, GPS AQSH milliy
xavfsizligi uchun muhim bo lib qolmoqda va uning ilovalari AQSh harbiyʻ
amaliyotlarining deyarli barcha jabhalariga kiritilgan. Deyarli barcha yangi harbiy
vositalar - transport vositalaridan tortib o'q-dorilargacha - GPS bilan jihozlangan.
2.3-rasm. GPS texnologiyasining ishlash prinsipi.
GPS aniqligi: Vaziyatga bog'liq. GPS sun'iy yo'ldoshlari o'z signallarini
kosmosda ma'lum bir aniqlik bilan uzatadi, ammo siz qabul qiladigan narsa
38

qo'shimcha omillarga, jumladan, sun'iy yo'ldosh geometriyasi, signal blokirovkasi,
atmosfera sharoitlari va qabul qiluvchining dizayn xususiyatlari/sifatiga bog'liq.
Masalan, GPS-ni qo'llab-quvvatlaydigan smartfonlar odatda ochiq osmon
ostida 4,9 m (16 fut) radiusda aniq bo'ladi. Biroq, ularning aniqligi binolar,
ko'priklar va daraxtlar yaqinida yomonlashadi.
Yuqori darajadagi foydalanuvchilar ikki chastotali qabul qiluvchilar va/yoki
ko'paytirish tizimlari yordamida GPS aniqligini oshiradilar. Ular real vaqtda bir
necha santimetr ichida joylashishni aniqlash va millimetr darajasida uzoq muddatli
o'lchovlarni amalga oshirish imkonini beradi.
Nega GPS ba'zan meni noto'g'ri joyda ko'rsatadi: Ko'p narsalar GPS
joylashishni aniqlash aniqligini buzishi mumkin. Umumiy sabablarga quyidagilar
kiradi:
 Binolar, ko'priklar, daraxtlar va boshqalar tufayli sun'iy yo'ldosh
signalining bloklanishi.
 Ichki yoki er osti foydalanish
 Binolar yoki devorlardan aks ettirilgan signallar ("ko'p yo'l")
2.4- rasm . GPS joylashuvni aniqlashi .
Kamroquchraydigansabablarquyidagilarnio ' zichigaolishimumkin :
 Radio shovqini yoki tiqilib qolish
 Katta quyosh bo'ronlari
39

 Sun'iy yo'ldoshga texnik xizmat ko'rsatish/manevrlar qamrovda
vaqtinchalik bo'shliqlarni keltirib chiqaradi
 GPS interfeysi spetsifikatsiyalariga mos kelmaydigan noto'g'ri ishlab
chiqilgan qurilmalar.
Ko'p hollarda qurilmaning GPS uskunasi yaxshi ishlaydi, lekin uning
xaritalash dasturi noto'g'ri. Masalan, foydalanuvchilar ko'pincha quyidagilar bilan
aldashadi:
 Noto'g'ri chizilgan xaritalar
 Noto'g'ri belgilangan korxonalar va boshqa diqqatga sazovor joylar
 Yo'qolgan yo'llar, binolar, jamoalar va boshqalar.
 Noto'g'ri hisoblangan ko'cha manzillari .
AQSh hukumati iste'molchi qurilmalaridagi xaritalash xatolarini tuzata
olmaydi. Iltimos, bizning Manzil, Marshrut va Xarita muammolari bo'limidagi
havolalar orqali mas'ul tomonlarga xabar bering.
Aniq bo'lish uchun, URE foydalanuvchi aniqligi emas. Foydalanuvchining
aniqligi sun'iy yo'ldosh geometriyasi, URE va signal blokirovkasi, atmosfera
sharoitlari va qabul qiluvchining dizayn xususiyatlari/sifati kabi mahalliy
omillarning kombinatsiyasiga bog'liq.
Davom etilayotgan GPS modernizatsiya dasturi fuqarolik va harbiy
foydalanuvchilar uchun aniqlikni yanada oshiradi. Joylashuvda bo'lgani kabi, GPS
tezligining aniqligi ko'plab omillarga bog'liq. Hukumat kosmosda GPS signalini
har qanday 3 soniyalik intervalda ≤0,006 m/sek global o'rtacha foydalanuvchi
diapazoni tezligi xatosi bilan, 95% ehtimol bilan ta'minlaydi.
Kosmosdagi GPS signallarining foydalanuvchi diapazoni xatosi (URE)
fuqarolik va harbiy GPS xizmatlari uchun bir xil. Biroq, bugungi fuqarolik
qurilmalarining aksariyati faqat bitta GPS chastotasidan foydalanadi, harbiy qabul
qiluvchilar esa ikkitadan foydalanadi.
Ikkita GPS chastotasidan foydalanish Yer atmosferasidan kelib chiqqan
signal buzilishlarini tuzatish orqali aniqlikni oshiradi. Ikki chastotali GPS uskunasi
40

fuqarolik maqsadlarida foydalanish uchun sotuvda mavjud, ammo uning narxi va
hajmi uni professional ilovalar bilan cheklab qo'ydi.
2.3 GPS qurilmalari xaqida ma’lumot.
Global joylashishni aniqlash tizimi (GPS) qabul qiluvchilari
foydalanuvchilarga ularning geografik joylashuvi haqida ma'lumot beradi. GPS
uskunasini tanlashda ko'plab tanlovlar mavjud bo'lsa-da, bir necha o'nlab yoki
undan ko'p birliklarni sotib olish kerak bo'lgan o'rtacha o'lchamdagi dala kursi
uchun iste'molchi darajasidagi GPS qabul qiluvchilar odatiy holatda pozitsion
aniqlikda ko'proq mos kelishi kerak. dala lagerlarining tashqi sharoitlari. Barcha
zamonaviy GPS qabul qiluvchilar bir vaqtning o'zida 12 ta sun'iy yo'ldoshni
kuzatish imkoniyatiga ega bo'lib, joylashuvni aniqlashda ~10 m aniqlik
beradi. Agar yuqori aniqlik kerak bo'lsa, ko'plab yangi GPS qabul qiluvchilar
Federal Aviatsiya ma'muriyati (FAA) tomonidan qisman ishlab chiqilgan real vaqt
rejimida differentsial tuzatish tizimi bo'lgan Keng maydonni kengaytirish tizimini
(WAAS) o'z ichiga oladi. WAAS tizimi real vaqt rejimida gorizontal holatda 1-3
metr aniqlikni taklif qiladi,
GPS forma faktorini tanlash: So'nggi bir necha yil ichida GPS qabul
qiluvchilar deyarli hamma joyda paydo bo'ldi va endi ularni telefonlar, kameralar,
kompyuterlar va soatlarda topish mumkin. GPS-dan foydalanishdagi ushbu
portlash apparat narxlarini sezilarli darajada pasaytirdi, ammo GPS uskunasini
tanlashda ba'zan juda ko'p tanlovlarga olib keldi. Umuman olganda, tanlash uchun
GPS uskunasining uchta toifasi mavjud. Bular simsiz, o'rnatilgan va qo'l qabul
qiluvchilardir. Har bir navning ijobiy va salbiy tomonlari ro'yxati bilan quyida
batafsil muhokama qilinadi.
Simsiz GPS qabul qiluvchilar GPS joylashuvi haqidagi ma'lumotni GPS
qabul qilgichdan qo'l, planshet yoki noutbukga simlardan foydalanmasdan
uzatadi. GPS qabul qiluvchilar uchun eng keng tarqalgan simsiz ulanish bu
Bluetooth radiosi. Bluetooth ulanishi allaqachon ko'pgina noutbuklar bilan
birlashtirilgan va ko'plab planshet va qo'l kompyuterlarida (shuningdek, uyali
41

telefonlarda) birlashtirilgan variant sifatida mavjud yoki mavjud kompyuterga
ichki yoki tashqi kengaytirish kartasi bilan qo'shilishi mumkin. Bluetooth radiosi
juda qisqa masofalarda ishlaydi; ideal sharoitda 30 metrgacha, 10 metr esa yanada
oqilona kutish. Bluetooth simsiz GPS qabul qiluvchisidan foydalanishning turli
afzalliklari mavjud. Radio aloqasi GPS qabul qilgichni eng yaxshi GPS qabul
qilish uchun shlyapada, ryukzakning tepasida yoki asboblar panelida optimal
tarzda joylashtirish mumkinligini anglatadi. Qabul qilgich GPS joylashuvi
haqidagi ma'lumotni uzatganligi sababli, xaritalash guruhidagi bir nechta talabalar
bitta GPS qabul qilgichni baham ko'rishlari mumkin. Dala kompyuterida osilgan
kabellar va simlarning yo'qligi uning ustidan qoqilib ketish yoki tushish ehtimolini
kamaytiradi va kompyuterni atrof-muhit ifloslanishidan ko'proq himoya qiladi.
Kamchiliklari shundaki, Bluetooth GPS qabul qiluvchilari boshqa
variantlarga qaraganda biroz qimmatroq va bir nechta Bluetooth qabul
qiluvchilarda displey mavjud, shuning uchun ular qo'shimcha kompyuter
uskunasisiz ishlamaydi. Ko'pchilik ichki qayta zaryadlanuvchi batareyalarga ega,
shuning uchun ularni qayta zaryadlash uchun quvvat nuqtasi talab qilinadi,
ko'pincha ish kuni davomida bir necha marta. Dala kompyuterida osilgan kabellar
va simlarning yo'qligi uning ustidan qoqilish yoki tushish ehtimolini kamaytiradi
va kompyuterni atrof-muhitning ifloslanishidan ko'proq himoya qiladi. Kamchilik-
lari shundaki, Bluetooth GPS qabul qiluvchilari boshqa variantlarga qaraganda
biroz qimmatroq va bir nechta Bluetooth qabul qiluvchilarda displey mavjud,
shuning uchun ular qo'shimcha kompyuter uskunasisiz ishlamaydi
O'rnatilgan GPS qabul qiluvchilar: O'rnatilgan GPS qabul qiluvchilar
qo'l, planshet yoki noutbukga ulanadi va bitta, o'rnatilgan kompyuter/GPS blokini
ko'rsatadi. O'rnatilgan qabul qiluvchilar xususiy bo'lishi mumkin, shuning uchun
kompyuterning ma'lum bir markasi va modeliga xos yoki umumiy va shuning
uchun ko'p turdagi kompyuterlar bilan mos keladi. Deyarli barcha o'rnatilgan GPS
qabul qiluvchilarning afzalliklaridan biri shundaki, ular asosiy kompyuterning
quvvat manbaidan foydalanadi, shuning uchun qo'shimcha batareyalar yoki
zaryadlash qobiliyatiga ehtiyoj yo'q.
42

Xususiy o'rnatilgan GPS qabul qiluvchilar : Xususiy o'rnatilgan GPS
qabul qiluvchilar noutbuk, portativ yoki planshet kompyuterning ma'lum bir
markasi yoki modeli bilan ishlash uchun mo'ljallangan. Ba'zi hollarda, xususan,
portativ kompyuterlarda, ishlab chiqarish jarayonida xususiy o'rnatilgan GPS bloki
kompyuter ichiga o'rnatiladi. Boshqa hollarda, masalan, ko'plab mustahkam
planshet kompyuterlar, GPS birligi tashqi qo'shimcha yoki variant hisoblanadi.
Xususiy GPS qurilmasining afzalliklari shundan iboratki, sozlash va o'rnatish
apparat mosligi bilan bog'liq muammolarsiz oddiy bo'lishi mumkin. Qattiq shaxsiy
kompyuterlarga hamroh bo'lish uchun mo'ljallangan birliklar shaxsiy kompyuter-
larning atrof-muhit muhrini saqlaydi va ko'pincha sindirish plitalari bilan ishlab
chiqilgan bo'lib, agar siz jihozni tashlab qo'ysangiz, arzon plastik plastinka qisilib
qoladi va GPS va shaxsiy kompyuterni saqlaydi. Xususiy birliklarning kamchilik-
lari bu boshqa GPS opsiyalariga qaraganda ancha yuqori bo'lishi mumkin bo'lgan
narx.
Umumiy o'rnatilgan GPS qabul qiluvchilar : Umumiy o'rnatilgan GPS
qabul qiluvchilar keng tarqalgan kengaytma uyasi turlaridan biri yordamida asosiy
kompyuterga ulanadi. Ulardan eng keng tarqalganlari CompactFlash (CF) yoki
SecureDigital (SD) bo'lib, ikkalasi ham qo'l kompyuterlarida standart bo'lib,
noutbukning PCMCIA uyasidagi adapter kartasi yordamida ko'pchilik noutbuk
yoki planshet kompyuterlariga qo'shilishi mumkin. yoki planshet. Bozorda bir
nechta PCMCIA GPS qabul qiluvchilar, shuningdek, USB GPS qabul qiluvchilar
mavjud. Ushbu qo'shimcha GPS qabul qiluvchilarining afzalliklari shundaki, ular
deyarli har qanday turdagi kompyuter uskunalari bilan ishlatilishi mumkin va ular
nisbatan arzon.
43

III BOB. GPS TIZIMI ASOSIDA UZTELEKOM SAMARQAND
FILIALI ELEKTROMONTYORLARNING ISH FAOLIYATINI VA
JOYLASHUV O`RNINI ANIQLASH VA KUZATISH
3.1 GPS GF-07 trekerining texnik xususiyatlari
Biz hammamiz ma'lum bir ob'ekt yoki aniq shaxslarning joylashuvini
kuzatishni xohlagan joyda bo'lganmiz. Ushbu aqlli gf 07 mini gps izdoshi bilan
endi tashvishlanishga hojat yo'q. Odamlar ob'ektni yoki shaxsni kuzatishga qaror
qilishlari uchun ko'plab sabablar mavjud, shu jumladan boshqalar:
 Yo'qotish qo'rquvi
 Biznesda nazoratni yo'qotish
 Sevimli odamning xavfsizligi va xavfsizligi.
 Yo'nalishni o'rganish
 Hamkorning shubhali xatti-harakati
 Rashkchi
3.1- rasm . GF -07 ko ’ rinishi .
44

Bu yangi va yuqori sifatli kichik o ' lchamli va yengil vaznli mini GPS - treker
GF -07. o ` rnatish va tashish oson .
Qora qobiq uni yashirishni osonlashtiradi. Bu transport vositalarini
kuzatish uchun juda mos keladi; o'smirlar; hamkorlar; keksa odamlar yoki aktivlar.
Ichkarida ikkita kuchli magnit bor, transport vositasiga mahkam yopishtirish oson,
qo'shimcha o'rnatish kerak emas.
Sizga kerak bo'lgan narsa - qurilmaga joylashtirish uchun ishlaydigan
SIM-karta (qo'shilmagan!), keyin siz Internet orqali real vaqt rejimida
kuzatishingiz va xaritalashingiz mumkin (Google Xaritalar bilan). Shunchaki SIM-
karta raqamini tering, shunda siz bu treker atrofidagi tovushlarni yorug'lik va
shovqinsiz eshitishingiz mumkin. Siz kuzatuvchi atrofida nima sodir bo'layotganini
jim va yashirin kuzatishingiz mumkin.
Ovozni yozish funktsiyasi: SIM karta raqamiga 555 matnli xabar yuboring
va u “SMS” xabari bilan javob beradi va yozishni boshlaydi. Yana bir bor SIM va
TF kartalari paketga kiritilmagan.
Bu avtomobilni kuzatish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan ko'p
maqsadli qurilma; shaxslar va boshqa harakatlanuvchi ob'ektlar uchun.
3.2-rasm: GF 07 trekerining komplekti.
45

GF 07 Mini GPS Tracker ko'rsatmalari:
1. Tayyorlanishi: telefon SIM kartasi va mini xotira kartasi,
3.3-rasm. GPS GF-07 trekerga SIM karta mini xotira kartasinig o`rnatilishi.
2. Quvvatni yoqish: Karta qopqog'ini oching va SIM kartani ko'rsatilgan
yo'nalishda joylashtiring. Mini xotira kartasi o'rnatilganda, mahsulot avtomatik
ravishda qizil chiroqni yoqadi va 4 marta o'chadi va 30 soniyadan keyin normal
kutish holatiga kiradi.
3.4-rasm. GPS GF-07 trekerining o`lchamlari.
46

3. Ko'rsatkich: Yoqish indikatori har doim 4 marta yonadi va past
darajadagi indikator miltillaydi.
4. Asosiy nazorat raqamini bog'lang; 000 matnli xabarini tahrirlash
uchun mobil telefondan foydalaning, signalni aniqlash raqamiga yuboring, keyin
mahalliy mashina mobil telefonga matnli xabarga javob beradi.
3.5-rasm. GPS trekerni telefonga ulash.
5. Alohida yozib olish; SMS 555 ni tahrirlash va signalni aniqlash
raqamiga yuborish uchun mobil telefondan foydalaning. Keyinchalik, mahalliy
mashina mobil telefonga matnli xabar bilan javob beradi.
6. Ovozli boshqaruvni qayta qo'ng'iroq qilish; signalni aniqlash raqamiga
yuborish uchun SMS 666 ni tahrirlash uchun mobil telefondan foydalaning, keyin
mashina mobil telefon matnli xabariga javob beradi; ovozli monitoring
muvaffaqiyatli o'rnatildi, signalni qayta chaqirish.
7. Signal lokatori atrofidagi tovush 40 desibeldan yuqori bo'lsa, signalni
aniqlash moslamasi avtomatik ravishda avval o'rnatilgan mobil raqamga qo'ng'iroq
qiladi.
8. GPRS joylashishni aniqlash so'rovi: SMS 777ni tahrirlash va uni
signalni aniqlash raqamiga yuborish uchun mobil telefondan foydalaning.
Keyinchalik, mahalliy mashina telefonga Xitoy manzili va Google Xaritalar
havolasi bilan javob beradi. Telefon ushbu havolani ochgandan so'ng, joylashuv
xaritasi va matn manzili tavsifi paydo bo'ladi. Joylashuv aniqroq.
47

9. Mahsulot atrofida ovozli so'rov: signalni aniqlash moslamasida
to'g'ridan-to'g'ri karta raqamini tering. Bir necha soniyadan so'ng, signalni aniqlash
qurilmasi atrofidagi ovoz eshitiladi signal lokatorining o'zi so'rovda hech qanday
tovush va yorug'lik chiqarmaydi.
10. Trek so'rovini joylashtirish; 102 qisqa xabarini tahrirlash uchun mobil
telefondan foydalaning va uni signalni aniqlash raqamiga yuboring. Shundan so'ng,
mashina mobil telefonga hisob qaydnomasi, parol javob beradi va http veb-saytiga
kiradi.
11. Joylashuv vaqtini kuzatish; kompyuter platformasida ishlashi
mumkin.
12. Xotira kartasi tarkibini o'chirish; SMS 445ni tahrirlash va uni signalni
aniqlash raqamiga yuborish uchun mobil telefondan foydalaning. Shundan so'ng,
mahalliy mashina mobil telefonga javob beradi tozalash muvaffaqiyatli, joriy
quvvat mavjud.
13. Xost holati; SMS 888 ni tahrirlash va uni signalni aniqlash raqamiga
yuborish uchun mobil telefondan foydalaning, keyin mashina mobil telefonga
matnli xabar bilan javob beradi; Mezbonning barcha funktsiyalari batareya quvvati
ulanish raqamini, signal kuchini, yuklash chastotasini, GPRS TF karta sig'imini va
boshqalarni ochadi yoki yopadi.
14. Xostni qayta ishga tushiring; SMS 999 ni tahrirlash uchun mobil
telefondan foydalaning va uni signalni aniqlash raqamiga yuboring va
muvaffaqiyatli tiklanishi uchun 1 daqiqa kuting.
15. Yopish, ma'lumot qolgan quvvatning displeyni to'xtatish funktsiyasiga
ega; Uyali telefondan 444 qisqa xabarini tahrirlash uchun signalni aniqlash
raqamiga yuborish uchun foydalaning va keyin mahalliy mashina mobil telefonga
javob beradi, Reset; barcha vazifalar bekor qilindi.
16. Quvvat so'rovi: Har safar siz uni topganingizda javob beradigan
ma'lumotda kuch bor.
48

Texnik xususiyatlari:
1. Rang: qora
2. Hajmi: taxminan 42 * 25 * 20 mm
3. Material: ABS
4. Antenna turi: GSM/GPRS
5. GPS joylashishni aniqlash aniqligi: taxminan 100 m
6. Batareya: 3,7V 300mA lityum batareya
7. Batareyaning ishlash vaqti: taxminan 30 soat.
3.2 GPS asosida monitoring va kuzatuv tizimining modelini ishlab
chiqish.
GPS kuzatuvchilari qanday ishlaydi: Global Navigatsiya Sun'iy yo'ldosh
tizimi tarmog'i bilan ishlaydi. GNSS tarmog'i mikroto'lqinli signallardan
foydalanadigan bir nechta sun'iy yo'ldoshlarni o'z ichiga oladi, ular keyinchalik
GPS qurilmalariga uzatiladi. Bu joy, vaqt, elektromontyorlarning tezligi va
yo'nalishi haqida aniq ma'lumot berishga imkon beradi. Shunday qilib, GPS
kuzatuv tizimi foydalanuvchilarga barcha turdagi sohalarda real vaqtda navigatsiya
ma'lumotlarini taqdim etishi mumkin.
3. 6 -rasm. GPS GF-07 trekeridan kelgan kordinatalar orqali elektromontyorlarning
joylashgan o`rnini aniqlash.
49

Bu shunday ishlaydi: GPS-trekeri noyob sun'iy yo'ldosh signallarini ishlab
chiqaradi, keyin esa qabul qiluvchi tomonidan tezda qayta ishlanadi. Ayni paytda,
bu qabul qiluvchilar joylashuvni kuzatib boradi va bir vaqtning o'zida vaqt va
tezlikni hisoblaydi. Keyin pozitsiyalarni 4 ta GPS sun'iy yo'ldosh signallari
yordamida uch o'lchovli ko'rinishlarda hisoblash mumkin.
GPS fazo segmenti yer atrofida aylanadigan 27 ta sun'iy yo'ldoshlar
to'plamidan iborat. Ushbu sun'iy yo'ldoshlarning 24 tasi ishlamoqda, bittasi
ishlamay qolsa, yana uchta sun'iy yo'ldosh kutish holatida. Ularning barchasi har
12 soatda yer atrofida harakatlanadi, koinotdan radio signallarni yuboradi va keyin
GPS qabul qiluvchisi tomonidan qabul qilinadi.
Joylashuvni aniqlash tizimi boshqaruvchisi butun dunyo bo'ylab turli kuzatuv
stantsiyalari guruhidan iborat. Ushbu kuzatuv stantsiyalari doimiy ravishda yer
atrofida aylanadigan GPS sun'iy yo'ldoshlaridan olingan signallarni kuzatishga
yordam beradi. Keyin kosmik kemalar mikroto'lqinli tashuvchi signallarni
uzatadi. Global Positioning Systems foydalanuvchilari sun'iy yo'ldosh signallarini
osongina o'zgartiradigan bir nechta GPS qabul qiluvchilariga ega bo'lib, haqiqiy
vaqt va joylashuvini tezda aniqlash mumkin.
Butun tizimning ishlashi, birinchi navbatda, trilateratsiya deb ataladigan
narsaga, ya'ni oddiy matematik printsipga asoslanadi. Trilateratsiya ikki toifaga
bo'linadi, ya'ni 2-D trilateratsiya va 3-D trilateratsiya.
GPS qabul qiluvchisi oddiy matematik hisob-kitoblarni amalga oshirish
uchun ikkita narsani bilishi kerak:
1. U hudud bo'ylab kamida 3 ta sun'iy yo'ldosh tomonidan kuzatilishi kerak
bo'lgan joyning haqiqiy manzilini bilishi kerak
2. U joylashuv va tashqaridagi hodimlarning har biri o'rtasidagi haqiqiy
masofani bilishi kerak.
Bir nechta qabul qiluvchiga ega qurilmalar bir vaqtning o'zida bir nechta
GPS sun'iy yo'ldoshlaridan signallarni qabul qilishlari mumkin. Bu signallar
yorug'lik tezligida tarqaladi, chunki ular elektromagnit energiyadir.
50

3. 7 -rasm: Sun’iy yo’ldoshlarning orbitada joylashinuvi.
Shunday qilib, GPS kuzatuv tizimi turli yo'llar bilan ishlaydi. Agar siz bunga
tijorat nuqtai nazaridan qarasangiz, u holda avtomobilning GPS-trekeridan
avtomobilning sayohatdagi haqiqiy holatini qayd etish uchun foydalanish
mumkin. Ba'zi GPS tizimlari hatto ma'lumotni bevosita GPS kuzatuv tizimining
o'zida saqlash uchun mo'ljallangan. Aytgancha, bu passiv tomon deb
ataladi. Biroq, ba'zi GPS tizimlari muntazam ravishda GPS blokidagi modem
orqali ma'lumotlarni markaziy tizim yoki ma'lumotlar bazasiga yuboradi. Keyin bu
ikki tomonlama GPS yoki faol kuzatuv deb ataladi.
Passiv GPS kuzatuv tizimi: Ushbu kuzatuv tizimi joylashuvni kuzatib boradi
va keyin bir qator voqealar asosida sayohatlar haqidagi ma'lumotlarni
saqlaydi. Passiv GPS kuzatuv tizimi qurilma so'nggi bir necha soat ichida qayerda
bo'lganligi kabi ma'lumotlarni qayd qiladi. Bu erda saqlangan ma'lumotlar xotira
kartasida yoki ichki xotirada saqlanadi, keyin esa chuqur tahlil qilish uchun
kompyuterga ancha keyinroq yuklab olinadi.
51

Biroq, ba'zi hollarda, ma'lumotlar oldindan belgilangan
vaqtlarda/nuqtalarda simsiz yuklab olish uchun avtomatik ravishda uzatiladi yoki
sayohat davomida ma'lum nuqtalarda so'ralishi mumkin.
Faol GPS kuzatuv tizimi: Bu real vaqtda tizim sifatida ham tanilgan, chunki
bu usul avtomatik ravishda GPS-dagi ma'lumotlarni real vaqtda markaziy kuzatuv
tizimiga yoki portalga uzatadi. Bu tijorat maqsadlarida, masalan, flotni kuzatish
yoki keksalar yoki bolalar kabi odamlarni kuzatish uchun juda yaxshi
variant. Buning sababi, g'amxo'rlik qiluvchilar yoki ota-onalarga yaqinlarining
aniq joylashuvi haqida ma'lumot beriladi. Kuzatuv tizimi sayohat qilgan har bir
kishi, ular qaerda yoki qaerda bo'lishi kerakligi haqida ma'lumot beradi.
Bundan tashqari, u xodimlarning xatti-harakatlarini kuzatish va ichki
protseduralar va etkazib berish floti jarayonlarini tartibga solish uchun ishlatilishi
mumkin.
Ishonchli GPS-trekerning xususiyatlari: GPS-trekerini sotib olayotganda
e'tiborga olish kerak bo'lgan ba'zi asosiy xususiyatlar yoki fikrlar:
real vaqtda kuzatish : Bu avtomobilning GPS kuzatuvchisi bo'lishi kerak
bo'lgan eng keng tarqalgan xususiyatdir, chunki u sizning avtomobilingiz
joylashuvi haqida aniq ma'lumotlarni beradi. Foydalanuvchilar o'z xodimlari,
oilasi, do'stlari va boshqalarning joylashuvini hamda avtomobilning hozirgi
holatini kuzatishi mumkin. Ya'ni, u to'xtatilganmi, ko'chirilganmi yoki olomon
yoki tanho joyda to'xtatilganmi.
SOS funktsiyasi : Bu ko'plab GPS kuzatuv kompaniyalari o'z ilovalariga
joylashtirgan xususiyatdir. Xavfli vaziyat yoki favqulodda vaziyatga duch
kelganingizda, siz ushbu tugmani bosishingiz va shu orqali darhol joylashgan
joyingizdagi eng yaqin politsiya bo'limiga ogohlantirish yuborishingiz mumkin.
Oldindan belgilangan favqulodda kontaktlaringiz ham bir soniyadan kamroq
vaqt ichida bildirishnoma oladi.
52

3. 8 -rasm. Elektromontyorlarning joylashgan o`rni.
Tezlik haqida ogohlantirish : Bu funksiya foydalanuvchiga avtomobil uchun
GPS uzatuvchi o‘z trekerida belgilangan tezlik chegarasidan oshib ketishi bilanoq
xabar beradi. Shunday qilib, tijorat transport kompaniyalari egalari haydovchilari
hurmat qilishi kerak bo'lgan tezlik chegaralarini kuzatishi mumkin. va agar siz
ushbu xususiyatdan shaxsan foydalansangiz, xavfsizlik chorasi sifatida oilangiz va
do'stlaringiz uchun tezlik chegaralarini kuzatib borishingiz mumkin.
Dvigatelni to'xtatish : Bu ajoyib xususiyatni faqat mos ravishda rivojlangan
avtomobil GPS-trekerida topish mumkin. Bu foydalanuvchilarga mobil ilovadan
avtomobil dvigatelini o‘chirish imkonini beradi. Bu o'g'irlangan mashinalar
hollarini minimallashtirishda qo'l keladi va hatto avtomobil egasini katta
yo'qotishlardan qutqaradi.
GPS kuzatuvchisi, masalan, bolalaringizni kuzatib borish, uy
hayvonlaringizni kuzatish yoki kichik yoki mobil qurilmalarni kuzatishni
xohlaganingizda foydali bo'ladi.
53

IV-BOB . HAYOT FAOLIY A TI XAVFSIZLIGI
4.1. Elektr xavfsizligini ta’minlash shartlari va tahlili.
Ma’lumki elektr toki odam uchun xavflidir. Shuning uchun elektr
qurilmalari bilan bo`ladigan muomalada albatta texnika xavfsizligi qoidalariga
rioya etish kerak. Ko’pincha baxtsiz xodisalarga quyidagilar sabab bo’ladi.
 Ochiq qoldirilgan uchli, simlarga tegib ketish;
 Yerga ulanmagan metall qismlarga tegib ketish;
 Tok o`tayotgan qismlarga tegib ketish;
Ma’lumki odam tanasi tok o’tkazuvchan xisoblanadi. Lekin inson tanasini
tok o`tishiga qarshiligi o’zgarib turadi. O`zgarish chegarasi 30…40 Mg Om va bu
qarshilik bir necha sabablarga bog’liq bo`ladi. Masalan: teri yuzasi xolatiga, uning
namligiga, qolaversa odamning o’zini xolatiga ya’ni asablariga va salomatligiga
xam bog`liq bo`lishi mumkin. Shu sababdan ba’zi xollarda odam qarshiligi 50 Om
ga tushib qolishi mumkin. Lekin xavf darajasi odamning kuchlanish manbaasiga
qanday xolatda tushganligiga xam bog`liq bo`ladi. Mabodo, odam ikki qo`li bilan
2 ta faza simiga tegib turgan bo`lsa, undan o`tayotgan tok I=
U линия
Rодам bo`ladi
( U
L =380) Odam yalang oyoq bo`lib yerda turgan bo`lsa, u xolda
I=
U фаза
Rодам
buladi ( U
ф =220)
Aniqlanishicha xavfsiz tok miqdori 0,03…0,04 A xisoblanadi. Biroq odam
yuragidan 0,1 A tok o’tsa, u o`limga olib kelishi mumkin. Kuchlanish miqdoriga
qarab barcha elektr qurilmalari ikkiga bo`linadi.
1.Past kuchlanishli elektr qurilmalari, ularda istalgan sim va yer orasidagi
kuchlanish 250 B dan ortmaydi.
2.Yuqori kuchlanishli qurilmalar. Xavfsizlik nuqtai nazardan fikr
yuritilganda yuqori va past kuchlanishlar inson xayoti uchun to’la xavfli
xisoblanadi, chunki 60V ta’sirida xam inson uchun xalokat yuz bergan xolatlar
54

bo’lgan. Qabul qilinishicha, inson xayoti uchun energetika tizimida qo’llaniladigan
36…40 V kuchlanish xavfsiz xisoblanadi. Nam joylarda esa 12 V xavfsiz
xisoblanadi.
Elektr tokidan jaroxatlanganda (tok urganda) birinchi yordam juda tez
ko’rsatilishi lozim. Avvalo tok ta’siriga tushgan odamni undan ajratib olish kerak.
Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, tok ta’siridagi odam o’tkazuvchi vazifasida
bo’ladi. Shuning uchun tezda rubilnikni ajratish zarur yoki saklagichni burab
chiqarish lozim. Ularni iloji bo’lmagan xolda, simni tok o’tkazmaydigan dastali
asbob bilan uzib tashlash kerak.
Tok ta’siri natijasida odamda nafas olish to’xtab qolishi mumkin, bu xolat
«yashirin o’lim» xolati deb ataladi. Bunday paytda zudlik bilan nafas oldirish
yo’llarini bajarish lozim. Lekin bu tadbir juda tez (4-6 minut ichida) bajarilishi
kerak. Tok ta’sirida bo’lgan odamni yerga ko’mib quyish mutlaqo mumkin emas.
Chunki bundan hech qanday foyda yo’q, aksincha ziyon, inson tanasini havo bilan
ta’minlanishini kamayadi, qolaversa zax o’tib kasallanishi mumkin.
Tajriba xonalarida talabalarga qo’yiladigan talablar.
1.Talabalar tajriba xonalariga o’qituvchi borligidagina qo’yilishi lozim.
2. Quyidagilar taqiqlanadi.
a) kuchlanish ta’sirida bo’lgan g’iloflar, jixozlar va asboblarni o’tkazuvchi
qismiga tegish;
b) o’qituvchi ruxsatisiz tajriba o’tkaziladigan zanjirni tarmoqqa ulash;
v) yuqori kuchlanishli manbaani ulab – o’chirish.
3.Mabodo qo’qqisdan tajriba o’tkaziladigan paytda tormoqdagi kuchlanish
yo’qolib qolsa, darrov o’qituvchiga aytish lozim. O’qituvchi ruxsatisiz tajriba
stendini tarmoqqa qayta ulash tavsiya etilmaydi.
4.Nazariy jixatdan yetarli tayyorlangan, texnika xavfsizligi qoidalari bilan
tanishgan va birinchi yordam ko’rsatishni biladigan talabalargina tajriba
o’tkazishga qo’yiladilar.
5.Baxtsiz xodisa yuz bersa yoki yongin chiqsa, xar bir talaba o’qituvchi yoki
boshqa kafedra a’zosi ko’rsatmasiga binoan xarakat qilishlari kerak.
55

6. Texnika xavfsizlik qoidalariga rioya etmay turib laboratoriyada o’qituvchi
ruhsatisiz kirish mumkin emas, hamda tarmoqda biror sabab uzilish paydo
bo’lganda o’qituvchi ruhsatisiz ulash mumkin emas.
4.2. Mikro iqlim tushunchasi
Ishlab chiqarish mikroiqlimi normalari mehnat xavfsizligi standartlari
sistemasi "Ish muhiti mikroiqlimi" ga asosan belgilangan. Ular gigiyenik va texnik
iqtisodiy negizlarga asoslangan.
Sanoat korxonalari xonalarining xarakteri, yil fasllari va ish kategoriyasiga
qarab, ulardagi harorat, nisbiy namlik va havo harakatining ish joylari uchun ruxsat
etilgan normalari belgilangan.
Ish kategoriyalari quyidagicha belgilanadi: yengil jismoniy ishlar (I
kategoriya)–o‘tirib, tik turib yoki yurish bilan bog‘liq holda bajariladigan, biroq
muntazam jismoniy, zo‘riqish yoki yuklarni ko‘tarishni talab qilmaydigan ishlar,
energiya sarfi soatiga 150 kkal (172 J.S) ni tashkil etadi. Bunga radio qisimlarini
yig‘ish korxonasi, aniq asbobsozlik va shu kabi korxonalar kiradi.
O‘rtacha og‘irlikdagi jismoniy ishlar (II kategoriya)–soatiga 150-250 kkal
(172-293 J.S) energiya sarflanadigan faoliyat turlari kiradi. Bunga doimiy yurish
va og‘ir bo‘lmagan (10 kg gacha) yuklarni tashish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar
kiradi. Masalan, mexanik-yig‘uv, payvandlash sexlaridagi ishlar shular
jumlasidandir.
Og‘ir jismoniy ishlar (III kategoriya)–muntazam jismoniy zo‘riqish xususan
og‘ir yuklarni (10 kg dan ortiq) muttasil bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish va
ko‘tarish bilan bog‘liq ishlar kiradi. Bunda energiya sarfi soatiga 250 kkal (293
J.S) dan yu q ori bo‘ladi. Bunday ishlar temirchilik, q uyuv va bosh q a q ator sexlarda
bajariladi.
H arorat, nisbiy namlik va h avo h arakatining tezligi risoladagi va yo‘l
q o‘yilishi mumkin bo‘lgan mi q dorlar ko‘rinishida normalanadi. Risoladagi
mi q dorlar deganda odamga uzo q muddat va muntazam ta’sir q ilganda tash q i
mu h itga moslashuv reaksiyalarini kuchaytirmasdan organizmning normal
56

faoliyatini va issiklik h olatini sa q lashini ta’minlaydigan mi q roi q lim
ko‘rsatgichlarining yi g‘ indisi tushunilib, ular issi q lik sezish mo‘‘tadilligini vujudga
keltiradi va ish q obiliyatini yuksaltirish uchun shart-sharoit h isoblanadi. Yo‘l
q o‘yilishi mumkin bo‘lgan mikroi q lim sharoitlari-organizmning faoliyatini va
issi q lik h olatdagi o‘zgarishlarini, fiziologik moslanish imkoniyatlaridan chetga
chi q maydigan tash q i mu h itga moslashish reaksiyalarining kuchayishini bartaraf
etadigan va tez normaga soladigan mikroi q lim ko‘rsatgichlarining yi g‘ indisidir.
Bunda so g‘ li q uchun xatarli h olatlar vujudga kelmaydi, biro q nomo‘‘tadil issi q lik
sezgilari, kafiyatning yomonlashuvi va ish q obiliyatining pasayishi kuzatilishi
mumkin. Jadvalarda mikroi q limning risoladagi va yo‘l q o‘yilishi mumkin bo‘lgan
normalari keltirilgan.
4.1.- j adval . Ishlab chiqarish xonalari ish xonasidagi havoning harorati,
nisbiy namligi va harakat tezligining normalari.
Yil fasli Ish kategoriyalari H avoning
h arorati, o
S Nisbiy namligi ,
% H arakat tezligi ,
m / c
Sovu q Yengil - I 20 – 23 60 - 30 0,2
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
a 18 – 20 60 - 40 0,2
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
b 17 –19 60 - 40 0,3
O g‘ ir- III 16 – 18 60 - 40 0,3
Ili q davr Yengil- I 20 – 25 60 - 40 0,2
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
a 21 – 23 60 - 40 0,3
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
b 20 –22 60 - 40 0,4
O g‘ ir- III 18 – 21 60 - 40 0,5
Issi q Yengil- I 20 – 30 60 - 40 0,3
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
a 20 – 30 60 - 40 0,4 - 0,5
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
b 20 – 30 60 - 40 0,5 - 0,7
O g‘ ir - III 20 – 30 60 - 40 0,5 - 1,0
57

Doimiy ishlarda 1- jadvalda keltirilgan mi q dorlar ta ’ minlanishi lozim , ular
h avoni mutadillashtirishda h am majburiydir . Biro q q ator h ollarda , masalan issi q lik
ko ‘ p ajralib chi q adigan yoki isitiladigan xonalarining h ajmi katta metallurgiya ,
mashinasozlik va bosh q a zavodlarda yo ‘ l q o ‘ yiladigan normalarga asoslanishi
mumkin , biro q me h nat va dam olish rejimlariga q o ‘ yiladigan gigiyenik talablarga ,
organizmning issi q lab ketishi va sovu q q otishini oldini olishga q aratilgan barcha
vositalaridan foydalanishga h am amal q ilish zarur .
4.2.-jadval. Yilning sovuq va iliq davrida ishlab chiqarish xonalari harorati,
nisbiy namligi va havo harakati tezligining yo‘l qo‘yiladigan normalari
Ish
kategoriyalari H avo
h arorati, o
S Nisbiy
namligi , % H araka
t tezligi , m / c Tash q ari
dagi h avo
h arorati, o
S
Yengil - I 19 - 25 75 0,2 15 - 30
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
a 17 - 23 75 0,2 15 - 30
O‘rtacha
o g‘ irlikdagi-II
b 15 - 21 75 0,4 15 - 30
O g‘ ir - III 13 - 19 75 0,5 15 - 30
Normalarda organizmning tashqi muhitga moslashish faqat tashqi
sharoitlarga emas, balki mehnatning og‘ir-engilligiga bog‘liq holda o‘zgarib
turadigan issiqlik hosil qilishi miqdoriga aloqadorligi ham hisobga olinadi. Shunga
ko‘ra yengil ishlarda, o‘rtacha og‘irlikdagi va og‘ir ishlarga qaraganda, havoning
birmuncha yuqori haroratlarda va harakatining birmuncha kam tezlikda bo‘lishi
qabul qilingan.
Yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan normalar yilning sovuq va bir mavsumdan
ikkinchisiga o‘tish davrlarida (tashqi havoning) o‘rtacha kundalik harorati –10 o
S
dan yuqori (yoki muvofiq holda past) doimiy ish joylaridan tashqarida (I-jadval)
birmuncha katta raqamlarda o‘zgarib turishi, yilning issiq paytida esa (2-jadval)
sexlar havosining oshgan harorati (ayniqsa O‘rta Osiyo sharoitida va issiqlik
ajralib chiqishi mumkin bo‘lgan sexlarda) issiqlikning aniq ortiqcha bo‘lishini
ko‘zda tutadi. Bu tashqi muhitining issiq bo‘lishi bilan birga katta miqdordagi
58

issiqlikni yo‘qotishni qiyinligi bilan bog‘liq. Biroq bu holda ham normalar yo‘l
qo‘ysa bo‘ladigan maksimumni chegaralaydi (ammo O‘rta Osiyo sharoiti uchun
emas).
4.3. Favqulotda vaziyatlar
Favqulodda vaziyat (FV)- ma’lum xududda yuz bergan falokat, xalokat va
boshqa turdagi ofatlar natijasida kishilarning o‘limiga, salomatligiga, tevarak
atrofdagi tabiiy muxitga sezilarli moddiy zarar yetkazuvchi, odamlarning turmush
sharoitini buzilishiga olib keladigan xolatdir.
FVlar xavfning tarqalish tezligiga ko‘ra, quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
a) tasodifiy FV - yer silkinishi, portlash, transport vositalardagi avariyalar
va boshqalar;
b) shiddatli FV - yong‘inlar, zaxarli gazlar otilib chiquvchi portlashlar va
boshqalar;
v) mu’tadil (o‘rtacha) FV - suv toshqinlari, vulqonlarning otilib chiqishi,
radioaktiv moddalar oqib chiquvchi avariyalar va boshqalar;
g) ravon FV - sekinasta tarqaluvchi xavflar: qurg‘oqchilik,
epidemiyalarning tarqalishi, tuproqning ifloslanishi, suvni kimyoviy moddalar
bilan ifloslanishi va boshqalar.
Favqulodda vaziyatlar tavsifiga ko‘ra (sababi va kelib chiqish manbaiga
ko‘ra):
1. Tabiiy tusdagi FV;
2. Texnogen tusdagi FV;
3. Ekologik tusdagi FVlarga bo‘linadi.
Tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlarga3 xil turdagi xavfli xodisalar kiradi:
1) geologik xavfli xodisalar: zilzilalar, yer kuchishlari, tog‘ o‘pirilishlari va
boshqa xavfli geologik xodisalar;
2) gidrometeorologik xavfli xodisalar: suv toshki nlari, sellar, kor
kuchkilari, kuchli shamollar (dovullar), jala va boshka xavfli gidrometerologik
xodisalar;
59

3) favqulodda epidemiologik, epizootik va epifitotik vaziyatlar:alohida
xavfli infeksiyalar (o‘lat, vabo, sarg‘ayma, isitma), yuqumli kasalliklar, epidemik
toshmali terlama, Bril kasalligi, infeksiyalar-Sibir yarasi, quturish, virusli
infeksiyalar-SPID;
Hozirgi vaqtda Birlashgan Millatlar Tashkiloti - BMT bo‘yicha favqulodda
vaziyatlarning tavsifiga yana qo‘shimcha qilib:
a) ijtimoiy-siyosiy tavsifdagi FV;
b) harbiy tavsifdagi FV ni kiritish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining qaroriga ko‘ra bizning
mintaqada 7 xil FV turlari tasdiqlangan:
1. Zilzilalar, yersurilishi;
2. Sel, suv toshqinlari va boshqalar;
3. Kimyoviyxavfli ob’ektlarda avariya va falokatlar (o‘tkir zaxarli
moddalarning ajralib chiqishi);
4. Portlash va yong‘in xavfi mavjud ob’ektlardagi avariya va falokatlar;
5. Temir yul va boshqa transport vositalaridatashish paytidagi avariya va
falokatlar;
6. Xavfli epedemiyalarningtarqalishi;
7. Radioaktiv manbalardagi avariyalar.
Fuqaro muxofazasi davlat tizimlari-harbiy davrda xam, tinchlik davrvda
xam yuzaga keladigan xavflardan axolini, xududlarni, moddiy boyliklarni
muxofaza qilishda muxim vazifalarni bajaradi.Bu borada O‘zbekiston
Respublikasining 2000 yil 26 mayda qabul kilgan «Fuqaro muxofazasi to‘g‘risida»
gi qonunida o‘z aksini topgan.
Mana shu vazifalarni muvaffaqiyatli olib bormay turib, zararlangan
xududlarda, ob’ektlarda mutadil hayot faoliyatini yaratib bo‘lmaydi. Bu ishlarni
davlat organlari orqali, fuqaro muxofazasi boshchiligida butun xalq yordamida
amalga oshiriladi.
FVDTning asosiy vazifalari qo‘yidagilardan iborat:
60

-tinchlik va harbiy davrda aholi va xududlarni favqulodda vaziyatlardan
muxofaza qilish sohasida xuquqiy, iqtisodiyva me’yoriy hujjatlarning yagona
konsepsiyasini belgilash, ishlab chiqish va uni amalga oshirish;
-Respublika xududidagi mumkin bo‘lgan texnogen va tabiiy favqulodda
vaziyatlarni ifodalash, bashoratlash ularning oqibatlarini baholash;
-favqulodda vaziyatlarning oldini olish, odamlar xavfsizligini
ta’minlashga, xavfli texnologiyalar va boshqa ishlabchiqarishlarning barqarorligini
ta’minlashga qaratilgan ilmiy-texnik dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish;
-boshqaruv organlari va tizimlarining favqulodda vaziyatlarning oldini
olish va ularni bartaraf etish uchun mo‘ljallagan kuch va vositalarining doimiy
tayyorligini ta’minlash;
FVDTning hududiyqo‘yi tizimlari o‘z ma’muriy xududlari doirasida
favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish uchun
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida tuziladi hamda
tegishli ravishda tumanlar, shaxarlar, qishloqlar va ovullar miqyosida tashkil
topadi.
FVDThududiyqo‘yi tizimlarining vazifalari, ularni tashkil etish, kuch va
vositalari tarkibi, faoliyat ko‘rsatish tartibi maxalliy geofizik va tabiiy, iqlim
sharoitlarini, kuchli xavfli ob’ektlarning mavjudligini hisobga olib belgilanadi
hamda FVV bilan kelishilgan xolda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar
Kengashining Raisi, viloyatlar vaToshkent shaxar hokimi tomonidan tasdiqlanadi.
FVDTning funksional qo‘yi tizimlari vazirliklar, davlat qumitalari,
korporatsiyalar, konsernlar, uyushmalar va kompaniyalarda atrof muxitni, kuchli
xavfli ob’ektlar xolatini kuzatish va nazorat qilishni amalga oshirish, shuningdek,
ularga qarashli ob’ektlarda o‘zlarining ishlab chiqarish faoliyati bilan bog‘liq
favqulodda vaziyatlarning oldini olish hamda bartaraf etish uchun tashkil etiladi.
61

XULOSA
Biz bu bitiruv malakaviy ish davomida simsiz tarmoqlarning evolyutsiyasi
bilan tanishib chiqdik.
“GPS texnologiyasidan foydalangan holda elektromontyorlarning ish
faoliyatini monitoring qilish va loyhalash” mavzudagi Bitiruv malakaviy ishimni
tayyorlash jarayonida men yurtimizda ham GPS texnologiyasidan ko`p korxona va
kompaniyalar foydalanib kelmoqdalar masalan: Tog`-kon, grafik bo`yicha
harakatlanuvi aftobus, yuk tashuvchi trelerlarda va h.k manashunday yirik
korxonalar bunday GPS qurilmalaridan foydalanib kelmoqdalar va korxona
raxbarlariga bir qancha qulayliklarni yaratib bermoqda.
GPS texnologiyasini oddiy hayotda balki harbiy sohalarda ham
foydalanishadilar, Askarlar sog`ligiga bir qancha yordam ko`rsatmoqda Askar
hayoti naqadar qiyinchilklar va balki sinovlardan tshkil topgan. Topshiriq bilan
xizmatga yo`l olgan askarning tog`li hududlarda aloqa vositalari to`lqinlarni
uzulish holatlari ham kuzatiladi, shunday hollarda askar tog`li hududa yiqlib
tushishi, biron bir zaxarli jonzot chaqib olishi yoki hushdan ketish xollari ham
kuzatiladi, shunday hollarda aloqaga chiqolmagan vaxtida askarning qayerda
joylashganini va uni onson toppish imkonini beradi.
X ulosa sifatida shuni ta’kidlamoqchimanki, zamon, texnologiyalar va
taraqqiyot bir joyda to’xtab turgani yo’q. Ilm-fan taraqqiyoti rivoji juda katta
tezlikda ildamlab ketayapti. Demak, biz ham, bizning yurtimiz ham zamondan
ortda qolmaslik uchun innovatsion yangi texnologiyalarni amaliyotga tadbiq
etaversa insonlarning hayoti ancha yengillashar edi.
62

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev, “Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini yanada takomillashtirish chora
tadbirlari” to‘g‘risidagi 2018-yil 19-fevralda qabul qilgan mamlakatimiz farmoni.
2. https://www.electronicshub.org/wireless-communication-introduction-types-
applications
3. https://www.researchgate.net/publication/
268585438_evolution_of_wireless_mobile_communication_networks_and_future_
of_cellular_market_in_india
4. http://www.wirelesscommunication.nl/reference/chaptr01/evolut.htm
5. https://www.ufinet.com/the-evolution-of-wireless-telecommunication-from-1g-
to-5g/
6. https://www.rfpage.com/evolution-of-wireless-technologies-1g-to-5g-in-mobile-
communication/
7. “Toward Designing a Li-Fi-Based Hierarchical IoT Architecture” Lamya I.
Albraheem , Lamia H. Alhudaithy, Afnan A. Aljaser, Muneerah R. Aldhafian,
va Ghada M. Bahliwah. Information Technology Department, King Saud
University, Riyadh 11451, Saudi Arabia.
8. M. Leba, S. Riurean, and A. Lonica, ‘‘LiFi—The path to a new way of
communication,’’ in Proc. Iberian Conf. Inf. Syst. Technol. (CISTI), Jun. 2017,
pp. 1–6.
9. Y. Perwej, ‘‘The next generation of wireless communication using Li-Fi (light
fidelity) technology,’’ J. Comput. Netw., vol. 4, no. 1, pp. 20–29, 2017.
10. “ Analysis of Cybersecurity Based on Li-Fi in Green Data Storage
Environments ” Vijey Thayananthan, King Abdulaziz University, Omar Ahmed
Abdulkader, King Abdulaziz University, Kamal M. Jambi, King Abdulaziz
University
63

11. Harald Haas, “Latest Li-fi Research News” http://www.lifi.eng.ed.ac.uk/
The University of Edinburgh, 2015, UK.
12. “An Architecture for Wireless Communication Systems using Li-Fi
technology”, D. Satyanarayana, Alex Roney Mathew, and Sathyashree. S
13. “ The Technology of LiFi: A Brief Introduction ”, E Ramadhani and G P
Mahardika 2018 IOP Conf. Ser.: Mater. Sci. Eng. 325 012013
14. “Future of Wireless Technology-Lifi”, Dhanush Varanasi Computer Science
Engineering AMC Engineering College Bannerghatta Road, Bangalore, India
15. “Li-Fi – the future of wireless technology”, C Shyamala Kumari *, S Florence,
K Prema , L Leema Priyadharshini, Assistant professor Veltech Rangarajan
Dr. Sakunthala R & D Institute of Science and Technology, Avadi, Chennai,
Tamilnadu, India.
16. “ Evolution of Wireless Networks Technologies, History and Emerging
Technology of 5G Wireless Network: A Review ”, Lateef Olashile Afolabi,
Esther Toyin Olawole1, Fatimoh Abidemi Taofeek-Ibrahim, Teslim Nuhu
Mohammed and Olaide Eyiwumi Shogo, Department of Electrical/Electronic
Engineering Institution, Federal Polytechnic Offa, Offa, Kwara State,
Nigeria, Department of Computer Science, Federal Polytechnic Offa, Offa,
Kwara State, Nigeria, Department of science Laboratory Technology,
Federal Polytechnic Offa, Offa, Kwara State, Nigeria.
64

GPS tizimidan foydalangan holda elektromontyorlarning ish faoliyatini monitoring qilish tizimini loyihalashtirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish