Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 79.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Grafikli obraz, ta’rifi, kartografik obrazlar. Grafik obrazlarni tanib olish haqida. Geotasvirlarni o‘qish axborot olish jarayonida

Купить
Grafikli obraz, ta’rifi, kartografik obrazlar. Grafik obrazlarni tanib olish haqida. Geotasvirlarni o’qish axborot olish jarayonida. Asosiy qism: Kirish Reja: 1 Grafikli obraz ta’rifi 2 Kartografik obrazlar 3 Geotasvirlar haqida ma’lumot 4 Geotasvirlardan axborot olish. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: Kirish. Geoaxborot tizimlari xaqida tushuncha. Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari География ахборот технологиялари ва тизимларини ўрганишда қатор муҳим саволлар юзага келади. Булардан энг биринчиси география ахборот нима? География ахборотни Ер юзасидаги жойлар тўғрисидаги ахборот деб тушуниш керак. Ушбу ахборот қаерда? ва нима? бор деган саволларга жавоб беради. Ва бу ахборот жуда батафсил бўлиб у мутахассисларни шаҳар ичидаги ҳамма бор бинолар жойлашиши тўғрисидаги маълумот билан таъминлаши мумкин. Бошқа томондан улар жуда ҳам умумлаштирилган бўлиб, фақат умумий маълумот билан таъминлайди , айтайлик, Ўзбекистонда аҳолини ҳудудий жойлашувининг билдирадиган умумий кўрсаткичи ўртача аҳоли зичлигидир. Юқорида кўрсатилган мисолларда турли хил география ахборотнинг ечимлиги тўғрисида гап кетмоқда ва бу кўрсаткич асосийлардан бири. География ахборот бошқача ҳам таърифланади ва у вақт мобайнида ўзгариш суръатини ва айрим ҳолатдаги ҳодиса ва объектларни харитага тушуриш имкониятларини билдиради. Жой тўғрисида маълумотлар кўплиги туфайли география ахборот жуда юқори ҳажмли бўлиб, бир неча террабайтларга баробар бўлиши мумкин. Компьютер технологиялар ривожланган сари география ахборот унда сақланиб келмоқда ва бу рақамли география ахборот қандай хусусиятларга эга? Бошқа ахборотдан фарқ қиладими, йўқми? География ахборотни рақамли тарзга айлантириб ва уни сақлаб , идора қилсак маълумотлар янги рақамли қиёфасига эга бўлади. Улар бошқа ахборот каби замонавий технологиялар ёрдамида қайта ишла нади ва таҳлил қилинади. Компьютер харфларни , сўзларни , рақамларни , тасвирларни , хариталарни сақлаб туради ва уларни Интернет орқали тарқатади. Компьютер ҳотирасида турлича маълумотлар сақланади ва улар рақамли кўринишда бўлиб, компьютер уларни кўшиши ва айириши, кўпайтириши ва бўлиши мумкин. Ҳарфлар бўлса, компьютер улардан матн тузиб, уни таҳрир қилиб беради, матнни электрон почта орқали қабул қилади ёки юборади. Компьютер тасвирларни яратиши ва турли хил жадвалларни тузиб бериши мумкин. Бошқа муҳим савол г еография ахборот технологиялари нима? География ахборотни тўплайдиган ва у билан ишлайдиган технологиялардир. Ишлатиладиган воситаларга кўра уларни асосий 3 та гуруҳга ажратиш мумкин: 1. Глобал позиционли тизим (Global Positioning System GPS) . Ер атрофида айланиб турган сўнъий йўлдошлардан иборат бўлган тизимдан юқори аниқликдаги сигналларни тарқатиб туради. Улар махсус қабул қилувчи воситалар ёрдамида Ерда қабул қилинади ва жойнинг координаталарини ўлчашга ёрдам беради. 2. Масофадан туриб маълумот тўплаш тизими . Ер атрофида айланиб турган сунъий йўлдошлардан атмосфера ва Ер юзаси тўғрисида маълумотлар тўпланади. Бундай йўлдошлар хилма хил ва уларда ўрнатилган асбоблар нурнинг турли спектрларини қайд этиб кўп фойдали маълумот олиш имкониятга эга. Ерга ушбу сигналлар етиб боргач улар рақамли кўринишга келтирилиб сақланади ва турли ташкилотларга тарқатилади. 3. География ахборот тизимлари (Geographic information system GIS). География ахборотни киритиш, сақлаш, қайта ишлаш, чиқариш ва тарқатиш учун мўлжалланган махсус ахборот тизимидир. Махсус дастурлаш тури деб ҳисобланади. География ахборот тизимларида компьютер ва бошқа техникавий воситалар, маълумотлар, фойдаланувчи бир бирига боғлиқ ушбу тизим маълумотларидан турли хил масалаларни ечишда, қарорлар қабул қилишда ва турли ислоҳотларни амалга оширишда ёрдам беради. География ахборот тизимлари ахборот тизимларининг махсус тури ва бошқа ахборот тизимлар каби маълумотлар базасида сақланиб турган ахборотни кўшиш, айриш, топиб бериш, таҳлил қилиш ишларини бажаради. Лекин улардан фарқ қиладиган томони у Ер юзасида нима ва қаерда бор деган маълумотни идора қилади. Фақат География ахборот тизимлари харита ва Ер тўғрисидаги тасвирлар билан ишлай олади. Демак география ахборот тизимлари нинг асосий хусусиятлари: 1. География ахборотни таҳлил килиш йўли . 2. Ахборот тизимлар и нинг махсус тури . 3. Фазовий ва ҳудудий ахборот лар ни таҳлил килиш усули . 4. Маълумот ларни саклаш ва таркатиш усули . 5. География ахборот эса : a. -харита ва жой тўғрисидаги маълумотлар тўплами b. -улар орасидаги алоқалардан иборат Компьютер технологиялар ўзлаштирилгач картография ва геодезия фанларида ҳамда амалиётида катта қулайлик яратилди ва бундай ўзлаштиришнинг ижобий томони янги имкониятларни очишдадир.Улар қуйидагилар: 1. Ра қ амли ахборотни бир хил тарзда саклаш . 2. Ра қ амли ахборотни бир хил тарзда кайта ишлаш . 3. Ра қ амли маълумотларни яратиш . 4. Интернетда керакли маълумотларни излаш ва тарқатиш. 5. Ра қ амли ахборотни тасвирга айлантириш . 6. Кайта ишлаш тезлиги ни ва самарадорлигини ошириш . Компьютердан фойдаланиш афзаллиги уларда маълумотларни сақлаш, топиб олиш, улар билан ишлаш, юбориш, қабул қилиш, нусҳа тайерлаш, экранда кўрсатиш осонроқ ва тезроқдир. География ахборот тизимларни таърифлайдиган бўлсак бунда албатта иккита томонига эътибор берамиз: 1. Компьютер тизими ни , яъни к омпьютер, турли техникавий воситалар, маълумотлар, дастур ва улар билан ишлайдиган мутахассислар ташкил этади. Бошқа соҳаларда ишлатиладиган компьютерлардан фойдаланилади. Фарқи шундаки география ахборот тизимида харита ва чизмалардан олинган маълумотларни компьютер ҳотирасига киритиш учун махсус сканер, дигитайзер ва чиқариш учун махсус принтер, плоттерлардан фойдаланишга тўғри келади. 2. География ахборотни бошқа ахборотдан фарқ қиладиган томони шундаки у бирорта координата тизимига боғлиқ ҳолда сақланади ва қайта ишланади. Шунга қараб харитадан еки аэросуратдан олинган маълумот албатта координата тизими билан биргаликда компьютерга киритилади ва сақланади. География ахборот тизими шундай кўшимча воситаларга эга бўладики, улар ёрдамида география ахборотни экранга чиқариб беради, ўзгартиради, майдонни ҳисоблаб беради, битта проекция ва координата тизимидан бошқасига ўтказади, турли хил ўлчовларни бажариб беради, жой хариталарини бирлаштириб кўрсатади ва бундай функциялар фақат География ахборот тизимида мавжуд. Ундан ташқари анча мураккаброқ ишларни ҳам бажариш имкониятлари бор, яъни қаерда ва нима борлигини излаб беради ва шу асосда жойнинг идора қилишда маслаҳат берувчи бўлади ва жойнинг бирорта мақсад учун қулайлигини баҳолаб беради. Махсус дастурлаш тури ҳиосбланади ва География ахборот тизимнинг ҳудудий таҳлил қилиш функциялари дастурнинг муҳим қисмини ташкил этади. Бундай қиммат баҳо технологиялар ва маълумотлар кимга ва нима учун керак? деган савол ҳам пайдо бўлиши мумкин. Ҳудудий жараён ва ҳодисаларни ўрганадиган фанларда “қаерда ва нима бор?” савол оддий бўлиб қолган. Бундан ташкари газ , телефон, электр, сув тармоқлари , кабелли телевидение билан ишлайдиган ташкилотлар га ҳам ушбу маълумот керак . Шундай ташкилотларда кўп мижозларга ҳизмат кўрсатиш учун турли ахборотдан фойдаланилади, яъни ҳамма бор техникавий воситалар, қувурлар, инфратизимнинг бошқа элементлари, тизимлар катталиги ва узунлиги тўғрисида тўлиқ ва янги маълумотларга муҳтож бўлиб, шу маълумотлар асосида улар ишни бошқариш ва такомиллаштириш йўлларини топишга ҳарақат қилинмоқда. Ушбу маълумотлар бошқаларга ҳам керак бўлиб қолиш мумкин, масалан, телефон тизими қаердан ўтганлигини ўрганиб, сув билан таъминлаш тармоқларини қазиш ишларини унумли ва безарар олиб бориш мумкин. Транспорт ташкилотлари йўл ҳолатини, светофор ва йўл ҳарақати белгиларни назорат қилишда, кўнгилсиз автомобил ҳодисаларини олдини олишда шундай маълумотларга таянгани мақсадга мувофиқдир. Энг қулай ва қисқа йўлни, транзит жойларни аниқлашда география ахборот тизимининг ўрни беқиёсдир. Геопозиционли тизимлар ва география ахборот тизимлари ривожланган сари улардан фойдаланиш йўллари кўпайиб бормоқда. Қишлоқ ҳўжалигида география ахборот тизимларидан фойдаланиш мисоллари ҳам жуда кўп ва даладаги ишларни идора қилишда ва режалаштиришда, ўғит ва культивация ишларини олиб боришда уларнинг қулайлиги яхши маълум. Шундай усуллар аниқ қишлоқ ҳўжалик технологияси деб номланади. Бу рўйҳатни давом эттириш мумкин ва кейинги бобларда улардан айримларни батафсил кўриб чиқамиз. Демак, география ахборот тизим билан ишлашда кўйидаги жараёнларни бажариш лозим: 1. муаммони география ахборот тизимда ечиладиган ҳолда аниқлаш, 2. махсус дастурдан ва компьютердан фойдаланиш, 3. рақамли маълумотни яратиш ёки топиб олиш, 4. маълумотлар базасини барпо этиш, 5. географи я ахборотни таҳлил қилиш , 6. натижаларни таърифлаш ва уларни кўрсатиб бериш . Тайёр бўлган география ахборот тизимлардаги имкониятлардан фойдаланиш қатори уларни кенгайтиришни, янгилар и ни қўшиш ва текширишни ҳам назарда тутмоқ лозимдир. Шу соҳага ўз фаолиятини бағишлаган мутахассис География ахборот фанини ва қабул қилинган ёки изланиб турган назарияларни ва ғояларни батафсил ва чуқур ўрганиш керак. География ахборот асосида турли изланишларнинг ҳуқуқий асосларини, иқтсодиётини ва ахборот ҳимоясини ҳам ўрганиш фойдалидир. Саволлар: 1. География ахборот бошқа ахборотдан қандай фарқ қилади? 2. География ахборот технологиялар и ни бошқа ахборот технологияларидан ажратишга қандай асос бор? 3. География ахборот тизим и нимадан иборат? 4. География ахборот тизим и билан ишлаш учун қандай ишларни бажариш лозим? 1.2. География ахборот тизимларининг ривожланиши ҳақида қисқача маълумот География ахборот тизимлар ининг вужудга келиши ва тараққиёти ахборот ва коммуникация технологиялари нинг ривожланиши билан боғлиқдир. Дастлаб автоматик равишда фақат харита чизиш назарда тутилиб, сўнг фазовий маълумотларни тўплаш, уларни таҳлил қилиш, қайта ишлаш ва моделлаштириш ҳамда тарқатиш каби вазифалар География ахборот тизимларига топширилди. География ахборот тизими мураккаб тизим бўлиб, у бир неча қисмлардан иборат ва технологиялар ривожланган сари такомиллашиб бормоқда. Бугун география ахборот тизимларидан фақат географияда эмас, балки кўп бошқа фанларда ҳам қўлланилиб келинмоқда. Археология, архитектура, геология, иқлимшунослик, кадастр, жойни иқтисодий ривожлантириш, қишлоқ ҳўжалиги, табиий офатларни олдини олиш, жиноятчиликни камайтириш, ташқи сиёсат ва бошқа соҳалардан кўп мисолларни келтириш мумкин. География ахборот тизимининг ривожланишига айрим ижодий гуруҳлар , ишлаб чиқариш ташкилотлари ва шаҳслар катта таъсир кўрсатган. Уларнинг тариҳий ўрни замон талабига мос ҳолда таклиф қилган асосий ғоялари ва ташаббусларидир. География ахборот тизимининг тариҳи шуни кўрсатадики , картография каби у босқичма босқич техникадан фанга айланиб кетган ва бугун ўз назарий аппарати , услубиёти ва услубларига эга. Асосий қурол эса картографик ёндашув ва услубиёт , картографик манбълар ва бошқа тасвирлардир. Компьютерлар яратилишдан олдин бир неча мавзули хариталарни устма-уст тушириш ва уларни бирлаштириб географияга оид вазифаларни ечиш ғояси пайдо бўлди. Масалан , доктор Жон Сноу томонидан 1854 йили Лондонда вабодан вафот этган кишиларнинг турар жойлар ва заҳарланган кудуклар жойлашишини кўрсатадиган хариталар. Уларни солиштириб Сноу таҳлил қилиш йўл билан вабо касаллигини тарқалишини тўхтатиш бўйича тадбирларни амалга оширди. Бу мисол географик таҳлилнинг , яъни турли ҳодисаларни ўзаро фазовий муносабатларини ўрганиш муҳимлигини кўрсатади. Бошқа мисол 19 асрнинг ўрталарида “Ирландия темир йўллари тўғрисидаги хисобот”га илова қилиб ягона масштаб ва проекцияда тузилган аҳоли , поездлар харақати , геология ва топографик хариталардир. Бу ғоя ривожланиб бугунги кунда география ахборот тизимларида турли хил қатламларни устма-уст туширишда ўз ифодасини топди. Компьютерлар пайдо бўлиши учун катта таъсир кўрсатган ва бу таъсирни бир неча омилларини кўрсатиш мумкин: 1. Компьютер технологияларини такомиллаштир ил иш и ва айниқса компьютер графикаси имкониятлари ошган сари улардан фойдаланиш афзал деб топилган. 2. Ижтимоий ва иқтисодий географияда , минтақавий фанларда фазовий ва ҳудудий жараёнлар назариясини ривожланиши. 3. Атроф муҳитга оид муаммоларни тушунишга ва ўрганишга интилишлар. 4. Компьютер ва автоматизация бўйича билим лар савияси ни ошганлиги ва таълими ривожланган лиг и. Бу омиллар таъсирида турли мамлакатларда география ахборотни компьютерга киритиш , уни таҳлил қилиш ва компьютерда харита чизиш каби масалаларни ечишга йўналтирилган тадқиқот ишларни кўп олимлар ва муҳандислар олиб боришди. Ушбу тадқиқотларни бошланғич даври деб 1950 ва 1960 йилларни ҳисобласа бўлади. Бу пайтда статистик усуллардан фойдаланиш ва компьютер учун дастурларни яратиш масалалари ечилиб турилган эди. Ушбу тизимнинг ривожланишига катта ҳисса кўшган Вашингтон университети олимларидан қўйидагиларниэътироф этиш лозим: 1. Нистьюен асосий фазовий концепцияларни, яъни “масофа , ориентировка , бо ғлиқлиги”ни яратган, 2. Тоблер компьютер учун картографик проекцияларининг алгор ит мларини яратган ва уни компьютер картографиясини асосчиси деб ҳисобласа бўлади , 3. Бунге назарий географияга оид геометрик асос деб нуқта , чизиқ ва майдон тушунчаларни киритди, 4. Бэрри “географик матрица” деб жойнинг турли хил кўрсатқичлар (атрибутлар) орқали изоҳлаш мумкинлигин кўрсатди. Биринчи бўлиб Канада географик ахборот тизими ( CANADA GEOGRAPHIC INFORMATION SYSTEM (CGIS) 1960 йилларнинг ўртасида ишга тушди ва у йирик масштабли тизим бўлиб ҳозиргача ишлаб турибди (1 расм). 1 расм. Канада география тизимнинг тузилишининг чизмаси Ушбу тизимни яратишилиши билан кўп назарий ва амалий янгиликлар ўзлаштирилди. Бу тизимни яратишда бир қанча мақсад назарда тутилган эди: 1. Канада “Ерни рўйҳатга олиш ҳизмати” томонидан тўпланган маълумотларни таҳлил қилиш ва қишлоқ жойларни ривожлантириш ва ер ресурсларни идора қилиш бўйича режаларни яратиш учун мўлжалланган маълумотлар билан таъминлаш вазифасини ечиш. 2. Канада “Ерни рўйҳатга олиш” ҳизмати томонидан тузилган 1:50 000 масштабдаги мавзули хариталарда ернинг тавсифи берилган эди ва қатор кўрсаткичларга кўра жойдан унумли фойдаланиш йўллари кўрсатилган эди. Мисол учун , тупроқ унумдорлигига кўра қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ёки ҳайвонот олами бойлигига кўра дам олиш зоналарини ривожлантириш каби тавсиялар берилган эди. Илк бор баҳолаш хариталари яратилган ва ягона баҳолаш тизимда (“1” энг юқори ва “7” энг паст баҳо) ҳамма бор объектларнинг бахоси кўрсатилган эди. Ушбу мажмуа 7 та харитадан иборат бўлиб , хариталарни ҳар биттасида бир хил атрибутга эга бўлган майдонлар кўрсатилган. Улар асосий харита сифатида бошқа мавзули хариталарни яратиш учун ишлатилган. Бу хариталарни компьютерга киритиш ва уларни таҳлил қилиш вазифаси турган эди. Компьютерга киритгач ушбу маълумотларни таҳлил қилиш имконият и пайдо бўлади эга деган фикр қабул қилинган эди. Канада географик ахборот тизимини ривожланиши янги технологияларни такомиллаштиришни талаб қилди ва шу туфайли турли хил технологик янгиликлар яратилди . Бундан илгари маълумотларни тартибга келтириш ёки уларни компьютер ёрдамида устма-уст тушириш каби масалалар ечилмаган эди ва тажриба йўқ эди. Шу йилларда маълумотларни компьютерга киритиш учун биринчи бўлиб экспериментал сканер яратилган эди. Ушбу тизимни барпо этиш даврида кўп изланишлар олиб борилган ва техникавий томонни тузишга жуда катта маблағ сарфланган. Тадқиқотларнинг таннарҳи жуда баланд бўлиб , харажатлар дастлабки бюджетдан ошиб кетди ва 1970 йилда қатор муаммолар пайдо бўлди , улардан асосийси қутилган натижага эриша олинмаганлиги эди. Фақат 1970 йилларнинг ўртасига бориб маълумотлар базаси барпо этилди ва керакли маҳсулот тайерлаш йўлга қўйилди. Тизим таъминланадиган маълумотлардан жойнинг турли хил кўрсаткичлари орқали ифодаланадиган статистик ҳисоботларни кўрсатиш мумкин ва кейинчалик оддий хариталар яратилди. Канада географик ахборот тизими ҳозир ҳам технологиялар маркази деб ҳисобланади ва маълумотлар базаси эскирган бўлса ҳам ундан фойдаланиш давом этмоқда. Янги имкониятлар , яъни тармоқли технологиялар ривожланган сари , узоқдан туриб тизимга боғланиш функциялари кўшилган. Лекин 1980 йилларда дунё бозорига чиқарилган янги тизимлар билан Канада географик тизими мусобақа қила олмади. Канада географик тизими тариҳда ўз ўрнига эга, чунки бу тизим барпо этилганда кўп технологик ғоялар яратилган. Технологияларни ривожлантириш қўйидаги йўналишда олиб борилди: 1. юқори зичликдаги жойларни компьютерга киритиш учун сканердан фойдаланиш ва шу мақсад билан хариталарни қайтадан тузиш ғояси; 2. сканер ёрдамида яратилган тасвирларни вектор форматга айлантириш ишлари бажарилди; 3. маълумотларни географик маънога эга бўлган ҳолда ва мазмунга кўра қисмларга ажратиш ва қатламларни яратиш; 4. объектларни “харита варағи”га кўра қисмларга ажратиш ва алоҳида турган варақларни бирлаштириш функцияси яратилди; 5. ягона координата тизимидан фойдаланиш ва маълумотларни уларнинг ечимлиги ва аниқлигига боғлаш; 6. тизим менежери томонидан белгиланган аниқлиқ даражаси турли қатламларда ўзгарувчан миқдор деб аниқланди; 7. чизиқли объектларни кўрсатиш учун нуқталарни бирлаштирувчи чизиқлар ўрнига 8 компас йўналишдаги дифференциал мажмуаси (Фримен коди) ишлатилди; 8. майдонли объектларнинг чегаралари “арк” ёрдамида кодланди ва “чап” ва “ўнг” томондаги майдон объектлари тушунчаси киритилди; 9. биринчи булиб "топологик" тизим тузилди ва ҳар бир қатламда арк ва майдон орасидаги муносабатлар маълумотлар базасига махсус код орқали киритилди; 10. маълумотлар атрибут ва жойлашувини билдирадиган файлларга алоҳида сақланди; 11. таърифлайдиган маълумотлар мажмуаси ("descriptor dataset" DDS) ва тасвирий маълумотлар мажмуаси ("image dataset" IDS) тушунчалар таклиф қилинди; 12. атрибутлар жадвали концепцияси тузилди ; 13. майдонли объектларни ( полигонларни ) устма-уст тушириш , майдон ҳисоблаш , фойдаланувчи белгиланган тартибда полигонларни излаб топиш функциялар яратилди . Канада географик тизими ни яратишда Рожер Томлинсон катта ҳисса кў шг ан ва унинг асосчиси деб ҳисобланади. Г еография ахборот тизимини ривожланишида муҳим ўрин тутган Компьютер графикаси ва фазовий таҳлил қилиш Гарвард лабораторияси тўғрисида ҳам айтиб ўтиш ўринлидир. 1960 йилларинг ўртасида Ховард Фишер компьютер ёрдамида харита чизиш дастурларини яратиш мақсадида ушбу лабораторияни ташкил этган эди ва у 1980 йилгача география ахборот тизимини ривожланишига катта таъсир кўрсатган. Гарвард лабораториясида тузилган дастурлар кўп география ахборот тизимларида қўлланилган ва уларнинг асосини ташкил этган. Шуни айтиб ўтиш керакки география ахборот тизимини яратувчиларининг кўплари Гарвард лабораториясида таълим олган. Гарвард лабораториясида яратилган дастурлар тўғрисида умумий маълумот қўйидагича: 1. SYMAP дастури o 1964 йилда яратилган харита чизиш учун тузилган дастур чизиқли принтерда чиқариш учун мўлжалланганлиги туфайли ечимлиги ва сифати паст хариталарни чизар эди, o функциялар чегараланган , лекин ишлатишда жуда осон , айниқса картограф бўлмаган шаҳслар учун харита чизиш жуда қулай, o илк бўлиб компьютерни харита чизиш имкониятларини кўрсатди ва ушбу соҳага катта қизиқишни уйғотди. 2. CALFORM дастури o 1 960 йилларнинг оҳирида яратилган харита чизиш учун мўлжалланган дастур, o юқорида кўрсатилган SYMAP дастурига ўхшаш , лекин плоттер учун мўлжалланган эди, o чегаралар ни кодлаш йўли анча осонлаштирилди , нуқталар жадваллари киритилди ва полигонлар кетма - кетллиги ўз санаси ( ID ) билан бел ги ланди, o бу дастурда мукаммал легенда ҳам таклиф қилинди . 3. SYMVU дастури o 1960 йилларнинг оҳирида яратилган, o SYMAP да 3 ўлчовли тасвирни яратадиган дастур тузил ди, o биринчи бўлиб компьютерда фазовий маълумотларнинг янги киефасини кўрсатган. 4. GRID дастури o 1960 йилларнинг оҳирида яратилган, o SYMAP дан фойдаланиб растр ли уялар экранда кўрсат ил ар эди, o растрли география ахборот тизим яратилиш и га олиб келди ва кўп растрли қатламларни компьютерга киритиш йўлини очиб берди , o ландшафтли архитектура ва дизайндан олинган ғояларга асосланган. 5. POLYVRT дастури o 1970 йилларнинг бошида яратилган, o майдонли объектларни кўрсатиш турли хил альтернатив йўлдан фойдаланилган : SYMAP ҳар бир полигон алоҳида кўрсатиш учун , CALFORM чегаралар учун нуқталар жойлашиш жадвали ва ID рўйҳати берилган эди, o тизимдан тизимга чегараларни кўчириш ва катта ҳажмдаги рақамли маълумотларни сақлаш учун қулай дастур яратиш мақсад қилиб қуйилган эди . 6. ODYSSEY дастури o 1970 йилларнинг ўртасида тузилган, o POLYVRT ғоясига таяниб векторли маълу мотларни таҳлил қилиш дастури , o илк бўлиб полигонларни устма-уст тушириш учун мўлжалланган унумли алгоритм яратилди ва тахририят учун қулай восита бўлди. Дастурларнинг муаллифларини ҳам кўрсатиш ўринлидир : Ховард Фишер лаборатория асосчиси ва SYMAP дастурнинг муаллифи . Уильям Варнтц Фишердан кейин лабораторияга 1971 йилгача раҳбарлик қилди ва географик маълумотларни компьютер ёрдамида таҳлил қилиш назариясини ва услубиетини асосчиси ҳисобланади. Скотт Морхаус кейинчалик Атроф мухит тизимлар ўрганиш тадқиқот институтига (ESRI) ишга ўтиб ODYSSEY ва ARC/INFO дастурини яратишга ҳисса кўшган. Аҳолини рўйҳатга олиш Бюроси томонидан география ахборот тизимини ривожлантириш бўйича кўп ишлар олиб борилди. Рўйҳатга олиш натижаларини ҳақиқий географик жойлашиши билан боғлашни асосий мақсад деб қуйилган эди. Ечиладиган вазифа эса кўчалар номларини ва фуқаролар манзилларини географик координаталарда кўрсатиб ҳамда рўйҳатга олиш зоналар билан боғлаш эди. Географик координаталар киритгач маълумотларни бошқа фазовий зоналарга айлантириш имконияти бўлиши керак деб шарт қуйилган эди. Шуни айтиб ўтиш керакки, аҳоли рўйҳатга олишда зоналар иерархияга эга, яъни кичик майдонли объектлар катта майдонли объектларни барпо этади ва бунинг ўзига хос қонун қоидалари мавжуд. 1970 йили биринчи бўлиб аҳоли рўйҳатга олиш натижалари компьютерга киритилди ва географик кодлашнинг асосий компоненти DIME файллар бўлди. (Бу файллар кейинчалик TIGER файл билан алмаштирилди). Бу файлларни барпо этишда чорраҳалар орасидаги кўчалар кодида чап ва ўнг томондаги даҳаъларнинг саналари (ID), туташган нуқталар саналари (ID), x,y координаталари, хонадон саналарнинг энг катта ва энг кичик миқдорлари кўрсатилган эди. Бошқача айтгандай, Канада географик тизимда қўлланилган арк структураси ва маълумотларни ички тартибга келтириш асосида POLYVRT структураси эди. DIME файллардан кенг фойдаланилган ва улар ёрдамида кўп амалий масалалар ечилган. DIME файлнинг топологияга оид ғоялар сўнг TIGER моделида ишлатилган эди ва улардан муҳими уянинг 0-, 1- ва 2- даражани билдирадиган атамалар қабул қилинди. DIME, TIGER файллар кўчалардан иборат бўлган тармоқларга боғлиқ ҳолда жойни ўрганишда жуда мос келади, мисол учун, автомобил навигация тизими, ҳайдовчига автомобилни ҳайдаб кетиш бўйича кўрсатмаларни яратишда, маршрутни танлаб олишда, тез ёрдам хизматида ва бошқалар. Шаҳар атласларининг яратилиши эса 1970 йили аҳолини рўйҳатга олиш натижаларини компьютер ёрдамида харитага туширилиши билан боғлиқ. Сараланган шаҳарлар учун сараланган кўрсаткичларга кўра турли аҳоли хариталари тузилган эди ва оддий компьютер хариталар маркетинг, жойни ўрганиш каби масалаларни ечишда қулайлигини кўрсатди. Бу ўз навбатида шундай статистик хариталар тузиш учун мўлжалланган дастурларни яратишга олиб келди. Ҳаммага маълум бўлган ARCGIS, ARC/INFO, ArcView каби география ахборот тизим маҳсулотлар “Атроф тизим ўрганиш” тадқиқот институтида ( ESRI ) яратилган. Жек Дэнжермонд 19x йилда мазқур институтни ташқил қилиб, география ахборот тизим яратишда Гарвард лабораториясида ва бошқа турли жойларда яратилган ғоялардан фойдаланган. 1970 йилларда айрим растрли ва векторли тизимлар ва 1980 йилларнинг бошида ARC/INFO яратилди. Канада географик тизимнинг атрибут ва жой тўғрисидаги маълумот алоҳида файлларда сақланадиган ғояси ишлатилган. Маълумотларни идора қилиш стандарт реляцион (INFO) тизими атрибутлар жадвалларини идора қилишда ва “арк”сифатида сақланган объектларни идора қилишда (ARC) махсус дастурдан унумли фойдаланган эди. Бу асосий дизайн кўплаб бошқа тизимларда кейинчалик қўлланилди. ARC/INFO янги супер мини компьютердан фойдаланишга мўлжалланган эди ва шу сабабли у Дунёнинг кўп мамлакатларида турли хил соҳаларда ва ташкилотларда кенг тарқалиб кетди. Бугун ҳаммага маълум бўлган ARCGIS тизими ARC/INFO тизимининг давом эттирилиши деб ҳисобласа бўлади. Унинг бошқа афзал томони, ушбу тизим муайян платформа ёки операцион тизимга боғлиқ эмас. Geografik kartaning xususiyatlari Маълумотларни компьютерга киритишда уларни рақамли кўринишга айлантиришга тўғри келади. Компьютерда маълумот қайси тарзда сақланади? Биламизки, маълумот махсус код билан ёзилган ва идора қилинадиган тарзда сақланади. Компьютердаги ахборот фақат 2 ҳолатда сақланади ва ишлатилади: Ҳа-йуқ, очик-ёпик, ёқилган-ўчирилган дегани компьютер тилида электроток бор-йўқ дегани, ҳар 2 тадан битта шарт албатта мавжуд бўлади. Битта жойда 2 та ҳар хил маълумот бўлса улардан нечтасини олиш мумкин? Жавоб: 4 тасини, чунки 4 комбинация бор-йўқ пайдо бўлади (n!): 00 01 10 11. Компьютер тилида 2 ҳолат “1” ва “0” ёрдамида бинар шаклида сақланади ва унда 4 та код- “00, 01, 10, 11” яратилади. 3 ҳолат эса 8 код яратади- 000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111 . М атематика атамаларида бу : 1 бинар ра қ ам 21 (2*1) = 2 алтернатива 2 бинар ра қ ам 22 (2*2)= 4 алтернатива 3 бинар ра қ ам – 23 (2*3) = 8 алтернатива ва ҳ.қ. 8 бинар рақам – 28 (2*8) = 256 Ҳар бир бинар рақамга бит номи берилган ва компьютер мураккаблиги бит орқали изоҳланади, яъни бир дақиқада юборилган ахборот шундай йўл билан ўлчанади. Замонавий компьютерларда 8, 16 ва 32 бит йўллари мавжуд. 8 битдан иборат бўлган ахборот гуруҳи – байт деб номланади. Байт компьютердаги маълумотларни ҳисоблаш учун яратилган стандартлаштирилган шаклдир. Компьютер ўз ҳусусий форматида ҳамма бор маълумотни саклайди ва ўзини асосий мақсадини сақлаш самарасини оширишда кўради. Ҳамма тизимлар тушунадиган махсус стандартлаштирилган код ҳам яратилган ва уни ASCII код тизими деб номлашади. ASCII (ass- key) телетайп учун яратилган эди ва компьютер технология ҳам ундан кенг фойдаланади. Бу кодда рақамлар 128 белги орқали белгиланади, 0 дан 9 гача рақамлар ва ҳарфлар, ҳамда турли белгилардан фойдаланилади. 128 турли хил мисолларни турли бор-йўқ комбинациялардан иборат бўлган 7 бит ёрдамида изохлаш мумкин. Амалиётда 1 байт (8 бит) қўлланилади. Мисол учун, бинарлардан фойдаланиб ушбу кодларни ракамларга айлантириш мумкин (ўнгдан чапга ўқилади ва 8 бит 0 дан 7 гача саналади): берилган бит - 7 6 5 4 3 2 1 0 128s 64s 32s 16s 8s 4s 2s ва уни айлантириш натижасида 01010101 дегани йук 128s, битта 64, йук 32s, битта 16, йук 8s, битта 4, йук 2s ва битта бир беради -> 64+16+4+1 = 85. Бу кодда 85 код санаси “U” ҳарфини билдиради ва бу ҳарф битларда 01010101 тарзда сақланади. Компьютер нима ва у нимадан иборат ? Уни ташкил қиладиган кисмлар қўйидагилардан иборат: 1. Марказий процессор (CPU) дастурни ишга туширади ва бутун тизимни назорат қилади. Бир неча процессор лар б ў лиш и мумкин ва улар турли вазифаларни бажаради . Марказий процессор ё ки шаҳсий компьютер бир неча Intel процессорлар (чиплар) асосида ишлайди . Шаҳсий компьютерларда ( " PC " ) 8088 (8 bit ) моделларидан фойдаланилад и. Замонавий компьютерлар да 80386 (т ў ли қ 16 bits ) ва 80486 дан фойдаланилади . 2. Компьютернинг х отира сидан: 1. Маълумотларни киритиш ва чиқариш учун фойдаланилади ва у марказий процессордан юбориладиган буйруқларни сақлайди. 2. Сақланадиган миқдор бит ва байт ҳисобида (Кб, Мб, Гб, Тб) ўлчанади 3. Хотиранинг 2 тури мавжуд: a) Асосий (ички) хотираси компьютер ишлаши учун мўлжалланган бўлиб барча бор буйруқлар унинг ичида сақланади. Энг қиммат қисми (random access-RAM) ҳисобланади. Микрочип тарзда марказий процессор билан боғлиқ ва шу сабабли ҳар бир байт тез ва осон топилади. Вақтинча сақланади (ҳамма бор маълумотлар электр токи билан боғлиқ ва бу ток ўчирилгач улар йўқолади). Бир неча Килобайтдан бир неча Террабайт ҳажмда бўлади. b) Кўшимча хотира катта ва вақтинча сақланадиган файллар учун мўлжалланган бўлади. География ахборот дастурлари учун катта хажмдаги хотира керак. 3. Периферия –барча мавжуд чиқариш ва киритиш воситаларини, яъни клавиатура ва сичқон, дигитайзер ва дисководлар (маълумотларни киритиш учун), экран, принтер, плоттерлар (маълумотларни чиқариш учун) ўз ичига олади. Xulosa: Ҳақиқатнинг мураккаблигини эътиборга олсак ҳамма бор ахборотни сақлаш муаммоси юзага чиқади. География ахборот тизимлари ҳудудий ёки фазовий маълумотлар орқали дунёни ўрганишга ёрдам беради. Демак, география ахборот тизимидан фойдаланувчи маълумотлар базаси асосида дунё тўғрисида тасаввур ҳосил қилинади. Ўлчаш натижалари ва маълумотлар базасидаги ахборот иложи борича тўлик ва аниқ бўлиши шарт. Маълумотлар базасидаги ахборот қўйидаги талабларга жавоб бериш керак: – т асвирланган ҳ одиса ва жараёнлар нинг мазмуни ни ва кўрсаткичларини батафсил ё рити бериши, – в а қ т кўрсатуви борасида аниқ маълумотга эга бўл иши, – ў рганадиган жойга мос кел иши . Ахборотнинг кўриниши қандай? Маълумотлар базаси дискретли объектларнинг рақамли тарзидан иборат. Ҳаританинг элементлари (кўллар, чегаралар) дискретли объектлардир. Ҳаританинг мазмунини эса маълумотлар базасидаги объектлар ташкил қилади. Бу объектлардан айримлари ҳ а қ и қ атда й ўқ (чегаралар, горизонталлар) ва айримлари ҳ а қ и қ ий объектлар (уйлар, кўллар). Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Алаев Э. Б. Социально-экономическая география. Понятийно-терми - нологический словарь. — М.: Мысль, 1983. 2. Антошко Я.Ф., Соловьев А.М. История географического изучения Земли. -М.: МГУ, 1962. 3. Берлянт A . M . Картография. — М.: Аспект-пресс, 2001. 4. Беручашвили Н.Л., Жучкова В. К. Методы комплексных физико-гео - графических исследований. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1997. 5. Богучарсков В.Т. История географии. -М.: 2004 6. Боков В.А., Селиверстов Ю.П., Черванев И. Г. Общее землеведение. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 1998. 7. Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины. — М.: Сов. энциклопедия, 1988. 8. Герасимов И. П. Экологические проблемы в прошлой, настоящей и будущей географии мира. — М.: Наука, 1985. 9. Гладкий Ю.Н., Чистобаев А. И. Регионоведение. — М.: Гардарики, 2002. 10. Дьяконов К. Н., Касимов Н. С., Тикунов В. С. Современные методы гео - графических исследований. — М.: Просвещение, 1996.

Grafikli obraz, ta’rifi, kartografik obrazlar. Grafik obrazlarni tanib olish haqida. Geotasvirlarni o‘qish axborot olish jarayonida

Купить