Hadis ilmining paydo bo‘lishi. AlBuxoriy, At-Termiziy asarlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	82.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hadis ilmining paydo bo‘lishi. AlBuxoriy, At-Termiziy asarlari

Купить

Mavzu:Hadis ilmining paydo bo‘lishi. AlBuxoriy, At-Termiziy
asarlari
Reja:
1. Hadis ilmiyning paydo bo’lishi.
2. Imom Ismoil al-Buxoriy va Imom at-Termiziyning hadis ilmi rivojidagi
xizmatlari

Hadislarning mazmuni va tarbiyaviy ahamiyati
Hadislarda insonning kamolotga erishishi uchun talab etiladigan insoniy fazilatlar
ifoda etilgan bo’lib, ushbu fazilatlar sirasiga o’zgalarga mehr-oqibat ko’rsatish,
saxiylik, ochiq ko’ngillik, ota-ona, kattalar va qarindoshlarga nisbatan muruvvatli
bo’lish, ularga g’amxo’rlik qilish, vatanga muhabbat, mehnat va kasb-hunarni
ulug’lash, halollik, poklik, do’stlik, oliyjanoblik, rahm-shafqatlilik, kamtarlik,
rostgo’ylik va vijdonlilik kabi xislatlar kiritiladi. Bundan tashqari, insonning o’zini
yomon illatlardan tiyishi, yaxshilik sari intilishi kerakligi borasidagi pand-
nasihatlar ham o’z aksini topganki , bularning barchasi Qur’oni Karimda qayd
etilgan ko’rsatmalarga asoslanilgan va komil insonni shakllantirishda asosiy mezon
bo’lib xizmat qiladi.
Islom ta’limoti g’oyalariga ko’ra har bir musulmon eng avvalo iymonli bo’lishi
kerak. Qur’oni Karimda ta’kidlanganidek, Islom dini ta’limotining yaratilishidan
muddao, murod kishilarda iymon, e’tiqodni shakllantirishdir. Hadislarda
iymonning mukammal va mustahkam bo’lishi quyidagi uch shartga qat’iy amal
qilinishiga bog’liqligi ko’rsatilgan:
- to’g’ri e’tiqodli bo’lmoq;
- kishilar bilan yaxshi munosabatda bo’lmoq;
- kishi o’z ustida ishlamog’i va o’zini ibodat va itoatga chaqirmog’i 1
(Keyingi
misollar ham ushbu kitobdan olindi).
Iymon daraxtga tenglashtiriladi va uning 60 dan ortiq shoxlari bor deya iymonning
belgilari sanab o’tiladi. Sanab o’tilgan belgilarning har biri inson ma’naviy
qiyofasini shakllantiruvchi va mukammallashtiruvchi xislatlardir. Bular
quyidagilardan iborat: “qo’li bilan va tili bilan o’zgalarga ozor bermagan kishi
musulmondir”, “o’zingiz yaxshi ko’rgan narsani birodaringizga ravo
ko’rmaguningizcha hech biringiz chinakam mo’min bo’la olmaysiz” (3-4-boblar);
“Uchta xislatni o’zida mujassam qilgan kishining iymoni mukammal bo’lgaydir:

- insofli va adolatli bo’lmoq;
- barchaga salom bermoq;
- kambag’alligida ham sadaqa berib turmoq” (20-bob).
Bundan tashqari, kishilar uchun xos bo’lmagan munofiqlik xislati xususida ham
so’z yuritiladi, chunonchi, «Rasululloh sallallohu alayhi vassalam aytganlar:
“quyidagi to’rtta xislat kimda bo’lsa, aniq munofiq bo’lg’aydir, kimdaki, ulardan
bittasi bo’lsa uni tark etmaguncha munofiqlikdan bir xislati bor ekan, deyiladir:
- omonatga xiyonat qilgaydir;
- so’zlasa yolg’on so’zlaydir;
- shartnoma tuzsa, shartida turmagaydir;
- urishib qolsa, kek saqlagaydir va nohaqlik qilaydir (25-bob).
Hadislarda inson ma’naviy kamolotining mezoni, uning tafakkur doirasi,
dunyoqarashining kengligi, ilmiy bilimlarni qay darajada egallaganligi, o’z bilimi
bilan atrofdagilar va jamiyatga foyda keltirguvchi shaxs bo’lib yetishishida muhim
omildir deya ko’rsatiladi. “Tolibi ilm qilish farzdir. Tolibi ilmga har bir narsa
istig’for aytadi, hatto dengizdagi baliqlar ham”. Bilimsizlik kishilarning
nodonligiga zamin hozirlashi, ilmsiz jamiyatda esa jaholat hamda razolatning
hukmronlik qilishi aloqida ta’kidlab ko’rsatiladi. “Ilm o’rganmoq va
o’rgatmoqning fazilati” borasidagi hadis (21-bob) da ilm o’rganish ko’p yoqqan
yomg’irga qiyoslanadi va ilm ahli quyidagi uch turga bo’ladi: “Ba’zi yer sof,
unumdor bo’lib, yomg’irni o’ziga singdiradi-da, har xil o’simliklar va ko’katlarni
o’stiradi va ba’zi yer qurg’oq, qattiq bo’lib, suvni emmasdan o’ziga to’playdir,
undan Olloh taolo bandalari foydalangaydir. Odamlar suvdan ichgaydirlar,
hayvonlari va ekinlarini sug’orgaydirlar. Ba’zi yer esa tekis bo’lib, suvni o’zida
tutib qolmaydir, ko’katni ham ko’kartirmaydir. Bularni quyidagicha muhoyasa

qilish mumkindir: Bir kishi Olloh ilmini (Islomni) teran o’rganadir, teran
tushunadir va undan manfaatlanadi va Olloh yuborgan hidoyatni o’zi o’rganib,
o’zgalarga ham o’rgatadir. Ikkinchi bir kishi ilm o’rganib, odamlarga o’rgatadir.
Ammo o’zi amal qilmaydir. Uchinchi bir kishi mutakabburlik qilib, o’zi ham
o’rganmaydir, o’zgalarga ham o’rgatmaydir”.
Ammo ilmga e’tiborsizlik va nodonlik (jaholat)ning avj olishi jamiyatning
inqiroziga olib keladi. Hatto “Rasululloh quyidagilar qiyomat alomatlaridir,
deganlar:
- ilmning susaymog’i;
- jaholatning kuchaymog’i;
- zinoning avj olmog’i;
- xotinlarning ko’paymog’i;
- erkaklarning ozaymog’i”
Demak, qiyomatni odamlarning o’zlari sodir etadilar. «Ilm ravnaq topmagan
mamlakatda zino avj olgan, o’zaro urushlar kuchayib , erkaklar ozayib ketganda
albatta, qiyomat qoyim bo’ladi” (22-bob). SHu bois “Ilmga amal va rioya qiluvchi
bo’linglar, uni faqat hikoya qiluvchi bo’lmanglar”, -deyiladi (637-hadis). Islomda
ikki xil ilm haqida so’z yuritiladi: biri huquqiy (fikh), diniy yo’l-yo’riqlar
to’g’risidagi ilm bo’lsa, ikkinchisi dunyoviy ilmlardir. Har ikki turdagi bilimlarni
chuqur egallash va ularga qat’iy amal qilish har bir mo’’min uchun farz
hisoblanadi.
“Ilmning ofati unutishdir. Uni noahil kishiga gapirish esa uni zoye
qilishdir” 1
mazmunidagi hadis orqali o’zlashtirilgan ilmni takrorlab borish, faqat
chuqur va puxta bilimlargagina ega bo’lgan kishilarning atrofdagilarga ilm
berishining maqbul ekanligiga urg’u beriladi. SHuningdek, hadislarda ilmning

kishilarni fahm-farosatli, o’tkir zehnli, zukko hamda xotirani kuchli qilishdagi
ahamiyati ham ta’kidlanadi va “Ilmu hunarni Xitoydan bo’lsa ham borib
o’rganinglar”, -deya da’vat etiladi. “Olim bo’l, ilm beruvchi bo’l yoki ilm
o’rgatuvchi bo’l yoki tinglovchi bo’l. Beshinchisi bo’lma, halok bo’lasan”
mazmunini ilgari suruvchi hadisning bayon etilishi orqali ham ilmli bo’lish insonni
falokat va uning yomon oqibatlaridan saqlovchi omil ekanligiga urg’u beriladi (41-
hadis).
Bir qator hadislarda ilmning ibodatdan ustun ekanligi ko’rsatib o’tiladi. Xususan,
“Ilm ibodatdan afzal va u taqvo dinining ustunidir” (268-hadis). Biroq ilmning
manfaatsiz holda sarflashdan saqlanish maqsadga muvofiq ekanligi aytiladi va ilm
ahlini ana shunga da’vat etiladi (173-hadis), haqiqiy komil insonning bilimga boy,
xushxulq, sog’lom bo’lishi (182-hadis), uni faqat foydali ishlar va insonlarning
farovon hayot kechirishlari yo’lida sarf etish kerakligi ham uqtiriladi: “Boshliq
bo’lmasingizdan avval ilmni chuqur o’rganing! Rasulloh sallallohu alayhi-
vassalamning sahobalari yoshlari ulg’ayganda ham ilm o’rganganlar. Rasulloh
sallollohu alayhi-vasallam: ikki narsadan o’zgasiga hasad qilmoq joiz emas, biri-
kishiga Olloh taolo halol mol-dunyo bersa-yu, uni Haq yo’lida sarflayotgan bo’lsa,
ikkinchisi-kishiga Olloh taolo ilmu hikmat ato etsa-yu, u shu tufayli oliy maqomga
erishib, hukm surayotgan, odamlarga bilganini o’rgatayotgan bo’lsa”, – deydilar» 1
.
Ma’lumki, islom ta’limotida eng yuksak xislatlardan biri sifatida ota-onaga
g’amxo’rlik, ularni e’zozlash, ota-ona haqqini o’z o’rniga qo’yish, farzandning ular
oldidagi haqqi borasidagi masalalarning yoritiligiga alohida e’tibor beriladi.
Hadislarda ham ana shu talablar o’z ifodasini topgan. Ota-onani xafa qilib
yig’latish eng katta gunohlari sifatida e’tirof etilgani quyidagi, ya’ni, Olloh
Taoloning mavjudligiga shirk keltirish, odam o’ldirish, urush maydonidan qochish,
afifa (o’zini pokiza saqlagan) xotinni fohisha deb tuhmat qilish, ribo (ijaraxo’rlik),
yetimlar molini yemoq, Olloh Taoloning qudrati va irodasini inkor qilish,
odamlarni masxara qilish hamda ularni kamsitish kabi holatlar qatorida tilga olib
o’tiladi. Hadislarda ota-onaning dilini og’ritib, ozor berish, ularni xafa qilib,

buyruqlarini bajarmaslik ham qoralanadi: “Abdulloh ibn Amr (Roziyollohu anhu)
aytadilar: bir kishi Rasulloh huzurlariga hijrat qilmoq uchun bay’at qilishga keldi.
Ammo ota-onasi uning ketishiga rozi bo’lmay, xafalikdan yig’lab qolgan edilar.
SHunda Rasulloh: “Sen hozir ota-onang oldiga bor! Hijrat qilaman deb ularni xafa
qilganingdek, endi hijrat qilmaydigan bo’ldim, deb ularni xursand qil”, -dedilar
(13-hadis). Islomda eng katta gunoh Olloh Taologa shirk keltirish va ota-onaga oq
bo’lish hisoblanishi 15-hadisda alohida ta’kidlanadi. Ota-onaning ham o’z
navbatida farzandlarini tarbiyat etmog’i, odob o’rgatishi, yaxshilik qilishi lozimligi
ta’kidlanadi: «Namir ibr Avs aytishlaricha, o’tmish kishilari bolalarning solih-
qobil bo’lishlari Olloh Taoloning tavfiqi bilan bo’ladi, ammo ularga odob-axloq
o’rgatish otalari vazifasidir, der edilar” (92-hadis)».
Islom dini ta’limoti asoslarini yorituvchi Qur’onè Karimdan keyingi asosiy
manba hadis hisoblanadi. Hadislarni to’plash va ularga muayyan tartib berish
asosan VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlanib, uni eng bilimdon, turli fan
asoslarini mukammal o’rgangan, katta hayotiy tajribaga ega bo’lgan kishi
(muhaddis)lar tartib bergan. VIII-XI asrlarda to’rt yuzdan ortiq muhaddis hadis
ilmi bilan shug’ullangan. Mazkur bilimlarni o’rganishning o’ziga xos yo’nalishi
bo’lib, «hadis ilmi» nomi bilan yuritilgan. Keyingi yillarda Muhammad Alayhis-
salomning hayoti, faoliyati hamda uning diniy-axloqiy ko’rsatmalarini o’z ichiga
olgan hadislar, Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” («Ishonarli
to’plam»), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), Imom Iso Muhammad ibn
Iso at-Termiziyning “Ash-Shamoil an-nabaviya” asarlari nashr etildi. “Hadis” yoki
“Sunna” so’zlari bir ma’noni anglatib, Rasulullohning hayoti va faoliyati hamda
diniy va axloqiy ko’rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat.
Muhammad alayhissalomning ibratli ishlari, e’tiqod, poklik va insonga xos
ma’naviy-axloqiy xislatlarni ifodalovchi so’zlari, pand-nasihatlari uning nomi
bilan bog’liq hadislarda mujassamlangan.
Hadislar dastlab yozib borilmagan. Payg’ambar Muhammad Alayhis-salom
arab bo’lmagan kishilarning hadislarni Qur’oni Karim oyatlari bilan adashtirib

yuborishlaridan cho’chib, hadislarning yozib borilishiga ruxsat etmaganlar. Biroq
payg’ambar Muhammad Alayhis-salom huzurida sahoblar bo’lib, ular Rasuli
akramdan eshitgan hadislarini yodlab borganlar. Jumladan, hazrati Abu Hurayra
ana shunday mo’tabar kishilardan biri bo’lib, hadislarni mukammal yodlab borgan.
Abu Hurayra tomonidan qayd etilgan hadislar to’g’ri, ishonarli (sahih) hadislar
hisoblangan.
Lekin hadislarni yod olgan kishilar sonining tobora kamayib borishi
natijasida ularning asta-sekin unutilib ketishi borasidagi xavf yuzaga keladi. Ana
shu xavfning oldini olish maqsadida xalifalar ishonarli hadislarni to’plashga
farmon berganlar. Hadislarni to’plash xususidagi farmon dastlabki xalifa Umar ibn
Abdulaziz tomonidan berilgan.
Hadislarni yozib borish bilan mashg’ul bo’lgan ilk muhaddislar sifatida
Rabee bin Sabeh, Said ibn Abi Aruba, Molik bin Anas, Abdumalik bin Jurayj
Makkiy, Abdurahmon al-Avzoiy Shoshiy, So’fyon Savriy Kufiy va boshqalardir.
VIII-IX asrlar hadis ilmining rivojlanishida “oltin davr” hisoblanadi. Bu
davrga kelib, Islom ulamolari tomonidan hadislarning qay darajada to’g’riligi,
ularning qanday manbalarga tayanilib to’planganligi jiddiy tadqiq etila boshlandi.
Chunki ba’zi soxta, ishonchsiz hadislar ham paydo bo’la boshlagan, ularni
tekshirib, asl hadislarni tiklash va yozma ravishda qayd qilish zamon talabi bo’lib
qolgan edi. Shuning uchun ham birinchidan, hadislarni yoddan biluvchi haqiqiy,
bilimdon, o’tkir mulohazali kishilarning asta-sekin kamayib ketayotganligi,
ikkinchidan, hadislarning haqiqiy, ishonarli, ya’ni sahihlarini saqlab qolish
maqsadida ular tekshirilib, asl holiga keltirib, yozib yig’ila boshlangan. Ana shu
tarzda hadis ilmi rivojlana boshlagan.
Islom olamida oltita ishonchli to’plam (as-sahih as-sitta) eng nufuzli
manbalar sifatida e’tirof etilgan. Ushbu manbalarning mualliflari IX asrda yashab
ijod qilgan quyidagi muhaddislar bo’lganlar: Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil
al-Buxoriy 194 (810), - 256 (870), Imom Muslim ibn al-Hajjoj 206 (819), - 261
(874), Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy 209 (824), - 279(892), Imom Abu
Dovud Sulaymon Sijistoniy 202 (817), - 275(880), Imom Ahmad an-Nasoiy (215

(830), - 303 (915) va Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Yazid ibn Mojja 209
(824), - 273(886).
Muhaddislar tomonidan yaratilgan va ishonarli manbalar deya e’tirof
etilgan “Al-kutub as-sitta” (“Olti kitob”) quyidagilardan iborat:
1. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tomonidan yozilgan
“Al-jome’ as-sahih” asari.
2. Imom Muslim an-Nishopuriy (Imom Muslim ibn al-Hajjoj) tomonidan
yozilgan “As-sahih” asari.
3. Imom ibn Mojja tomonidan yozilgan “Sunnan”.
4. Imom Abu Dovud Sulaymon–Sijistoniy tomonidan yozilgan “Sunnan”
asari.
5. Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy tomonidan yozilgan “Aj-jami al-
kabir” asari.
6. Ahmad an-Nasoiy tomonidan yozilgan “Sunnan”.
Movarounnahrda birinchi bo’lib hadis to’plagan muhaddis Imom Abdulloh
ibn Muborak al-Marvaziy sanaladi. Allomaning safdoshlari sifatida Imom Ahmad
ibn Xanbal al-Marvaziy, Is’hoq ibn Rahovayh al-Marvaziy, Imom al-Haysam ibn
qulayb ash-Shoshiy, Hofiz al-Xorazmiy, Imom Abdulhasan Ahmad ibn
Muhammad as-Samarqandiy kabi vatandoshlarimizning nomlari ham mashhur.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. I.A.Karimov. «Ijobiy ishlarimizni oxiriga yetkazaylik». T.: O’zb, 1994 y. 8-
9 betlar
2. I.A.Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O’zbekiston, 1997 yil 137-140-
betlar.
3. Ibn Xalmiqon haqida. Abu Nasr Forobiyning «Fozil odamlar shahri»
kitobidan olindi. T. Abdulla Qodiriy nomidagi Xlaq merosi nashiriyoti, 1993, 204
bet

Hadis ilmining paydo bo‘lishi. AlBuxoriy, At-Termiziy asarlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish