Hadis ilmining paydo bo‘lishi va Al-Buxoriy va At-Termiziy asarlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	125.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hadis ilmining paydo bo‘lishi va Al-Buxoriy va At-Termiziy asarlari

Купить

REFERAT
Mavzu: Hadis ilmining paydo bo'lishi
va Al-Buxoriy va At-Termiziy asarlari.

Reja
1.Hadis ilmi haqida.
2. Imom Ismoil al-Buxoriy va uning asarlari.
3. At-Termiziy va uning asarlari.

Hadis (arab. — xabar, gap, yangilik) — Muhammad (sav) aytgan so zlari,ʻ
qilgan ishlari, iqrorlari to g risidagi rivoyat. Islom dinida Qur on karimdandan
ʻ ʻ ʻ
keyin ikkinchi manba hisoblanadi. Hadis 2 qismdan iborat bo ladi: matn va isnod.
ʻ
Hadis 2 turga — Hadisi qudsiy (ma nosi Alloh taoloniki, aytilishi rasululloh
ʼ
tomonidan bo lgan hadislarlar) va Hadisi nabaviyga bo linadi. Hadislar e tiborga
ʻ ʻ ʼ
olinishi jihatidan 3 qismga bo linadi: 1) sahih (ishonchli); 2) hasan (yaxshi); 3)
ʻ
zaif.
Qur onda barcha huquqiy va axloqiy masalalar umumiy tarzda bayon etilgan.
ʼ
Ularga aniqlik kiritish va izohlash uchun Muhammad (sav) o z H.larini aytardi. Bu
ʻ
hadislarni payg ambarlarning safdoshlari yodda saqlashga harakat qilardi.
ʻ
Payg ambar vafotidan so ng Hadislarni naql qilish odat tusiga kirdi. Shu
ʻ ʻ
munosabat bilan bir guruh musulmonlar uni yozma shaklda to play boshladilar.
ʻ
Birinchi hadis kitobini Ibn Shihob az-Zuhriy yozdi. Undan keyin birin-ketin hadis
to plamlari tasnif etila boshladi. Lekin bu to plamlar muayyan tartibga solinmagan,
ʻ ʻ
boblarga ajratilmagan bo lib, ularda payg ambar hadislari bilan sahobalar va
ʻ ʻ
tobe inlarning fatvolari chalkashtirib yuborilgan edi.
ʼ
Hijriy 3-asrda hadis ta lif etish sohasida "musnad", "sahih", "sunan" deb atalmish
ʼ
turli yo nalishlar vujudga keldi. "Musnad" yo nalishida tas-nif etilgan to plamlarda
ʻ ʻ ʻ
turli mavzudagi hadislar bir joyda keltirilib, ular hadis rivoyat qiluvchi
sahobalarning islom dinini qabul qilgan vaqtiga ko ra yoki alifbo tartibida
ʻ
joylashtirilgan. Abu Hanifa, Ahmad ibn Hanbalg ging hadis kitoblari shu
ʻ
yo nalishga mansub. "Sahih" yo nalishiga tug ri, ishonarli hadislar kiritilgan. Bu
ʻ ʻ ʻ
yo nalishga Imom Buxoriy asos solgan. "Sunan" yo nalishidagi to plamga esa,
ʻ ʻ ʻ
to g ri, ishonarli hadislar bilan bir qatorda "zaif" hadislar ham kiritilgan. Abu
ʻ ʻ
Dovud, Abu Iso atTermiziy, Nasoiy, Ibn Moja to plamlari shu yo nalishta
ʻ ʻ
mansubdir.
Imom Ismoil al-Buxoriy
“Sahih” yo’nalishining asoschisi eng yetuk va mashhur muhaddis Abu
Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriydir. Imom Ismoil al-Buxoriy hadis

ilmida “Amir-ul-mo’minin”, “Imom al-muhaddisiyn” (“Barcha muhaddislarning
peshvosi”) degan sharafli nomga sazovor bo’lgan. U 810 yilning 13 mayida (ba’zi
manbalarda 810 yilning 20 iyulida) (hijriy 194 yil shavvol oyining 13 kuni)
Buxoroda tug’ilgan. Go’dakligida otadan yetim qolgan. Dastlabki savodini
maktabda chiqargan, 10 yoshidayoq arab tilida yaratilgan kitoblar yordamida
hamda roviylardan og’zaki ravishda eshitish asosida hadislarni yodlay boshlagan.
Alloma hadis ilmini zo’r ishtiyoq va katta qiziqish bilan o’rgandi. Abdulloh ibn al-
Muborak, Vaqi’ ibn Jarroh kabi olimlar tomonidan to’plagan hadislarni yod olgan,
shuningdek, hadis rivoyatchilari xususida so’z yuritilgan bahslarda ishtirok etgan.
Imom Ismoil al-Buxoriy 825 yilda, o’n olti yoshida onasi va akasi bilan
Hijozga safar qiladi. Makkayu Mukarrama va Madinai Munavvarada bo’lib, haj
ibodatini ado etadi. Balx, Basra, Kufa, Bog’dod, Xume, Damashq, Misr, Makka va
Madina kabi shaharlarda bo’lib, safar jarayonida muhaddislar bilan bilan
uchrashadi. Muhaddislar bilan uyushtirilgan suhbatlarda ular tomonidan aytilgan
hadislarni yodlab borar edi. Olti yil Hijoz shahrida yashab, u yerda yetuk
muhaddislardan hadis ilmi bo’yicha, Damashq, qohira, Basra va Bag’dod
shaharlarining mashhur olimlardan esa fikh ilmi bo’yicha ta’lim oladi.
Shuningdek, allomaning o’zi ham turli bahs va munozaralarda ishtirok etib,
toliblarga dars ham beradi.
Imom Ismoil al-Buxoriy iste’dodli, o’tkir zehnli hamda ziyrak olim
bo’lgan. “Manbalarga ko’ra, Bag’dod shahrida istiqomat qilgan vaqtda ko’pincha
qorong’u kechalari sham yorug’i va oyning nurida ijod qilib, kitob yozar ekan.
Tunda yodiga bexosdan biror-bir fikr-mulohaza tushib qolsa, shamni yoqib, darhol
o’sha fikrni qog’ozga tushirar, shu tahlitda ba’zan shamni yigirma martagacha
o’chirib-yoqar ekan”.
Imom Buxoriyning o’tkir zehn egasi ekanligini quyidagi misoldan ham
bilish mumkin.
Rivoyatlarga ko’ra, u qaysi bir kitobni qo’lga olib, bir marotaba mutoala
qilsa, unda bayon etilgan barcha fikrlar, ma’lumotlarni yodda saqlab qolavergan.
Imom Ismoil al-Buxoriyning qayd etishicha, yuz ming sahih (ishonchli) va ikki

yuz ming g’ayri sahih (ishonchsiz) hadisni yod bilgan. Shogirdlaridan Amir ibn
Fallos “Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyga ma’lum bo’lmagan hadis, albatta
ishonchli hadis emasdur”, - deydi. Ustoz Imom Ahmad ibn Xanbal al-
Marvaziyning aytishicha, “Butun Xurosondan Muhammad ibn Ismoil kabi olim
chiqqan emas”.
Imom Ismoil al-Buxoriyning o’tkir zehni xususida yana shunday rivoyat
keltiriladi: “Imom Buxoriy bilan Basrada hadis darsiga qatnashgan sheriklaridan
biri Hoshid ibn Ismoil aytadi: “Imom Buxoriy bizlar bilan birga ustozning darsini
eshitardi. Ustoz rivoyat qilgan hadislarini biz yozib olar edik, ammo Buxoriy faqat
quloq solibgina o’tirardi. Shu tarzda qancha kunlar o’tib, orada ustoz qariyb 15
ming hadis rivoyat qildi. Shunda biz Buxoriyga: Sen nega hadislarni yozmaysan?,
-deb ta’na qilgan vaqtimizda: Sizlar yozib borayotgan hadislarni men ustoz
og’zidan yodlab olayotirman, - dedi-da, ustoz rivoyat qilgan hamma hadislarni bir
chekkadan yoddan o’qib berdi. Shundan keyin biz yozib olgan hadislarimizdagi
xatolarni uning yodlaganlaridan tuzatib oladigan bo’ldik”
Imom Ismoil al-Buxoriy juda ko’p zabardast olimlardan ta’lim oladi.
Manbalarda alloma ustozlarining soni to’qson nafarga yaqin bo’lgan deb
ko’rsatiladi. Muhammad ibn Yusuf al-G’artobiy, Ubaydulla ibn Musa al-Abasiy,
Abu Bakr Abdulla ibn az-Zubayr al-Hamiydiy, Is’hoq ibn Ibrohim ar-Rahavayh,
Imom Ahmad ibn Hanbal, Ali al-Madiniy kabi olimlar uning ustozlari sanaladilar.
Imom Ismoil al-Buxoriyning o’zi ham yirik va mashhur olimlar Is’hoq ibn
Muhammad al-Ramoziy, Abdulloh ibn Muhammad al-Masnadiy, Muhammad ibn
Xalaf ibn qutayba, Ibrohim al-Harbiy, Muhammad Iso at-Termiziy, Muhammad
ibn Nasr al-Marvaziy, Muslim ibn al-Hajjojlarga ustozlik qilgan.
Imom Ismoil al-Buxoriy o’ta kamtar, insonparvar, xulq-odobda tengsiz,
sahovatli inson ham bo’lgan. U hadis ilmining yetuk olimi sanalsada,
zamondoshlari hamda shogirdlaridan ham ilm o’rgangan. Alloma bir ming sakson
nafar muhaddisdan hadis eshitgan. Allomaning o’zidan esa to’qson ming nafar
kishi ishonarli hadislarini eshitgan. Ma’lumotlarga ko’ra, Imom Ismoil al-Buxoriy
600 mingga yaqin hadisni to’plagan., 100 ming “sahih” va 200 ming “g’ayri sahih”

hadislarni yod olgan.
Imom Ismoil al-Buxoriy uzoq safardan ona yurti Buxoroga qaytgach,
talaba va ulamolarga hadis ilmidan saboq beradi va mazkur ilmning
targ’ibotchisiga aylanadi. Rivoyatlarga ko’ra, xalifaning Buxorodagi noibi Xolid
ibn Ahmad ibn Xolid az-Zuhaliy uni saroyga kelib hadis ilmidan saboq berishga
taklif etadi. Ammo Imom Ismoil al-Buxoriy bu taklifni qabul etadi va: “Men ilmni
xorlab sultonu amirlar eshigiga olib bormayman. Agar amirga ilm kerak bo’lsa,
bolalarni (ikkinchi rivoyatda saroyidagilarni) uyimga yoki masjidimga yuborsin”, -
deb javob beradi. Shu bois alloma bilan amir Xolid ibn Ahmad az-Zuhaliy
o’rtasidagi munosabatga bir oz putur yetadi. Bunga ayrim hasadgo’y shaxslarning
ig’volari ham sabab bo’ladi. Amir allomaning shahardan chiqib ketishga farmon
beradi. Samarqand ulamolari Imom Ismoil al-Buxoriyni o’z yurtlariga taklif
etadilar. Yo’lga chiqqan Imom Ismoil al-Buxoriy Samarqand shahriga yaqin
bo’lgan Haftang qishlog’i (hozirgi Poyariq tumanining hududi)da betob bo’lib
qoladi va shu yerda hijriy 256 yili ramazon oyining oxirgi kuni (milodiy 872 yil 1
sentyabr) 62 yoshida vafot etadi va shu yerga dafn etiladi.
Imom Ismoil al-Buxoriy juda boy ijodiy meros qoldirgan. Uning “Al-jome’
as-sahih” (“Ishonchli to’plam”), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), “At-
tarix al-kibor” (“Katta tarix”), “At-tarix as-sag’iyr”, (“Kichik tarix”), “Al-qiroatu
xalfa-l-Imom” (“Imom ortida turib o’qish”), “Vaf’ul-yadini fi-s-saloti” (“Namozda
ikki qo’lni ko’tarish”) kabi asarlari mavjud bo’lib, ularning qo’lyozmalari bizgacha
yetib kelgan. Ammo “At-tarix al-avsat” (“O’rta tarix”), “At-tafsir al-kabir” (“Katta
tafsir”), “Al-jome’ al-kabir” (“Katta to’plam”), “Kitob-ul-hiba” (“Hadya kitobi”)
nomli asarlari ham bo’lganligi ma’lum, biroq ular bizgacha yetib kelmagan.
Shubhasiz, yuqorida nomlari qayd etib o’tilgan asarlarining eng yirigi, shoh asari
“Al-jome’ as-sahih”dir. Bu asar “Sahih al-Buxoriy” nomi bilan ham dunyoga
mashhur. 4 jilddan iborat mazkur kitobda payg’ambarimiz Muhammad Alayhis-
salom hadislaridan tashqari, islom huquqshunosligi, islom marosimlari, axloq-
odob, ta’lim-tarbiya, tarix va etnografiyaga oid ma’lumotlar ham berilgan. Unga
600 ming hadisdan 7275 ta eng “sahih” hamda 4000 ta takrorlanmaydigan hadislar

kiritilgan. Bó kitob Islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyingi asosiy manba
hisoblanadi.
Islom dini insonni ma’naviy kamolot sari yetaklovchi ta’limotdir. Shu
sababli Qur’oni Karimda ham, hadislarda ham yaxshi xulq-odob qoidalari va
ularga kishilarning qat’iy amal qilishlari lozimligi borasidagi qarashlar keng
targ’ib etilgan. Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” asarining bir
jildiga odob-axloq masalalarini yorituvchi hadislar jamlangan bo’lsa, “Al-adab al-
mufrad” (“Adab durdonalari”) nomli asarda ham ijtimoiy turmushda hamda
insonlar o’rtasida o’zaro munosabatlarni tashkil etish chog’ida amal qilinishi lozim
bo’lgan odob-axloq qoidalari borasida yanada batafsil ma’lumotlar berilgan. Ushbu
asar 644 bobda bayon etilgan 1322 ta hadisni o’z ichiga olgan.
Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi
Bu allomaning to`liq ismi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan
ibn Bashir (ayrim manbalarda Bishr) al-Hakim at-Termiziy. Hakim at-
Termiziyning ilmiy va ijodiy faoliyati haqida ma`lumot Tojiddin Subkiy ("Tabaqot
ash-shafi`-iyya al-Kubro"), Xotib al-Bag`dodiy ("Tarixi Bag`dod"), Ibn Hajar al-
Asqaloniy ("Lison al-miyzon"), as-Sulamiy ("Tabaqot as-sufiyya") va boshqa bir
qator olimlar asarlarida keltirilgan. Xakim at-Termiziy o`z hayoti to`g`risida
o`zining "Bad`u sha`ni Abu Abdulloh" asarida bayon etadi. Bu asar 1965 yilda
Bayrutda Yahyo Ismoil tomonidan olimning "Xatmul avliyo" asari bilan birga
chop etilgan. Hakim at-Termiziyning tavalludi va vafoti sanalari yozma manbalar
hamda hozirgi adabiyotlarda turlicha keltiriladi. Ba`zi mualliflar, masalan, Hoji
Xalifa "Kashf az-zunun"da Hakim at-Termiziy vafoti yilini milodiy 869 yil deb
ko`rsatgan. Allomaning qabr toshida ham shu sana keltirilgan. Hakim at-Termiziy
yuz yildan oshiq vaqt umr ko`rganidan kelib chiqilsa, manbalarda ham u 112, 116,
yoki hatto 120 yoshgacha umr ko`rgani keltiriladi, u holda alloma I taxminan 750
— 760 yillar oralig`ida tug`ilgan bo`lib chiqadi. Ayni mahalda bundan 30 yil oldin
"Al-Hakim at-Termiziy va nazariyyatuhu fil valoyati" asarini yozgan misrlik
mashhur olim Abdulfattoh Abdulloh Baraka Hakim at-Termiziy milodiy 820 yilda
tavallud topib 112 yil yashab 932 yilda vafot etgan, deb yozgan. Allomaning bo-

lalik va yoshlik yillari haqida manbalarda batafsil ma`lumot berilmagan. "Tarjimai
hol" iga ko`ra, u sakkiz yoshidan boshlab diniy ilmlar bilan jiddiy shug`ullangan,
yigirma sakkiz yoshida esa Makkaga haj safariga jo`nagan. Safardan qaytgach,
Hakim at-Termiziy sufiylik yo`lini tutgan: xilvatga ketib, nafsi ammorani yengib,
sufiyona risolalarni o`rgangan. Uning padari buzukvori Ali ibn Hasan bilimdon
muhaddis olim bo`lgan, ilm izlab Bag`dodga borgan, o`sha davrning taniqli
olimlari bilan xadisning turli masalalari borasida ilmiy munozaralarda faol ishtirok
etgan. Volidai muhtara-masi hamda tog`asi ham hadisi nabaviyyaning durust
bilimdonlari hisoblanishgan. Binobarin, Hakim at-Termiziy o`z dunyoqarashiga
ulkan ta`sir ko`rsatgan bilimli va ilmiy muhitda voyaga yetgan. Yozma
manbalarda Hakim at-Termiziy ustozlari haqida ishonchli ma`lumotlar keltirilgan.
Uning dastlabki ustozi otasi Ali ibn al-Hasan at-Termiziy bo`lgan. Al-Xotiyb al-
Bag`dodiyning "Tarixi Bag`dod" asarida bir muncha ma`lumot keltirilgan.
Ustozlari orasida Qutayba ibn Sa`id as-Saqafiy al-Balxiy (798 — 888 yillar), Ibn
Xib-bonning "Mashxur kishilar to`g`risida kitob" asarida ancha dilbar gaplar
aytilgan Solih ibn Abdulloh at-Termiziy, bir qancha vaqt Termiz qozisi bo`lgan
Solih ibn Muhammad at-Termiziy, Sufyon ibn Vakiy` (vafoti 860 yil), Hasan ibn
Umar ibn Shafiq al-Bahriy (vafoti 840 yil), Ahmad ibn Hadravayh (vafoti 854 yil),
Abu Turob al-Naxshabiy, Yahyo ibn Maoz ar-Roziylar (vafoti 875 yil) bo`lishgan.
Hakim at-Termiziy xayoti va faoliyatini tavsiflovchi yozma manbalar ma`lumotiga
asoslangan holda uning uzun hayotini quyidagi bosqichlarga bo`lish mumkin.
Birinchi bosqich — sakkiz yoshgacha bo`lgan bolalik yillari. Taassuflar
bo`lsinki, uning hayotining bu davri haqida aniq ma`lumotlarga ega emasmiz.
Shunday bo`lsa-da, u o`z tengdoshlaridan farqli ravishda, shu yoshga xos turli
o`yinlarga ko`ngil ko`ymagan, balki o`zini istiqboldagi ilmiy hayotga tayyorlab
borgan — ustozlaridan ko`proq dars olgan, turli ilmlarni (ayniqsa kalom ilmini)
o`rgangan, sirli ma`naviy hayotga o`zini chog`lagan, deb aytish mumkin.
Ikkinchi bosqich Hakim at-Termiziyning sakkiz yoshdan yigirma sakkiz

yoshgacha bo`lgan hayotini o`z ichiga oladi. Bu davrda u turli shayxlardan bilim
o`rgangan. Ilm izlab Sharqning boshqa shaharlariga borgan, Makkada bo`lib,
Baytullohni ziyorat qilgan. Hayotining shu davrida u hadis o`rganishga hamda fiqh
masalalariga ko`proq e`tibor bergan. Alloma hayotining uchinchi bosqichida
Qur`oni karimni chuqur o`rganish bilan mashg`ul bo`lgan. U kalomullohni, uning
mohiyatini chuqur o`rganish, ro`za tutish, ibodat qilish, taqvo va hokazolar bilan
shug`ullangan. Al-Antokiyning "Qalb muolajasi" falsafiy-tasavvufiy asari unga
ayniqsa qattiq ta`sir ko`rsatgan. Hakim at-Termiziyning shogirdlari ham ko`p
bo`lgan. Bular: Abu Muhammad Yahyo ibn Mansur al-Qoziy (vafoti 960 yil), Abu
Ali Mansur ibn Abdulloh ibn Xolid az-Zuhliy al-Hiraviy, Abu Ali al-Hasan ibn Ali
al-Jurjoniy, Ahmad ibn Muhammad ibn Iso, Abu Bakr Muhammad ibn Umar al-
Hakim al-Varroq, Muhammad ibn Ja`far ibn Muhammad ibn al-Xaysam ibn
Umron ibn Burayda va boshqalardir. Hakim at-Termiziyning ilmiy-ijodiy
faoliyati uning boshqa mamlakatlar va shaharlarga sayohati bilan chambarchas
bog`liq. U Balxda, Nishopurda bo`lgan, fan va madaniyat yuksak rivojlangan
Bag`dodga borgan. Bu shaharlarda u mashxur olimlar bilan uchrashgan, ilmiy
munozaralarda qatnashgan. Shunday bo`lsa-da, Hakim at-Termiziyning ilmiy-
ijodiy hayotida uning ona shahri — Termiz juda muhim rol o`ynagan, o`zining
asosiy asarlarini alloma shu yerda yaratgan. Uning mav`izayu xutbalari,
shuningdek ayrim asarlari va, eng avvalo mu-sulmonlik marosimlari, Allohga
oshiqlik, sufiylarning ayrim toifalari, "xotamul anbiyo" bilan bir qatorda bo`lgan
"xatmul avliyo" to`g`risida mulohaza yuritilgan "Xatmul-avliyo", "Ilal ash-shari`a"
faqihlar va arboblarning ma`lum qismida norozilik uyg`otgan. Hakim at-Termiziy
badxohlar ta`qibidan qutulish uchun Balxga, so`ng Nishopurga ketishga majbur
bo`lgan. U yerlarda allomani kuvonch bilan kutib olishgan. Keyinchalik u yerlarda
tarafdorlari va izdoshlari ko`paygan.
Al-Hakim at-Termiziy asarlari
Xakim at-Termiziy qalamiga mansub asarlar soni to`g`risida yozma
manbalarda turli raqamlarkeltirilgan. Ba`zi mualliflar uning asarlari adadi to`rt
yuzga boradi, deyishgan. Biroq ko`pchilik mualliflar uning asarlari soni saksonga

yaqin, deb hisoblashadi. Abdulfattox Abdulloh Baraka yozishicha, Hakim at-
Termiziyshshg to`rt yuz asaridan oltmishga yaqini yetib kelgan. Eng muhimi,
bizgacha allomaning ilmiy-ma`naviy merosining asosini tashkil qiluvchi asarlari
yetib kelgan (2). Ular orasidan, eng avvalo, 291 hadisni o`z ichiga oluvchi
"Navodir al-usul fi ma`rifat axbor ar-Rasul" nomli asarini ko`rsatib o`tish zarur. Bu
asarda Hakim at-Termiziy dunyoqarashi muayyan darajada bayon etilgan.
"Navodir al-usul"ning bir qo`lyozma nusxasi Toshkentda, O`zbekiston
musulmonlari diniy idorasining kutubxona fondida saqlanadi. Allomaning nashr
etilgan boshqa asarlaridan "Kitob xaqiqat al-odamiya", "Adab an-nafs"ni sanab
o`tish lozim. Hakim at-Termiziy asarlarining katta qismi bizgacha qo`lyozma
tarzida yetib kelgan hamda jahondagi turli qo`lyozma fondlarida saklanmokda.
Chunonchi, alloma asarlarining qo`lyozmalari Parij, Qohira, Damashq,
Iskandariya, Istambul va Londonda saqlanmoqda. Parij Milliy kutubxonasida (arab
bo`limida 5018-inventar ostida) Hakim at-Termiziyning kuyidagi asarlari
saqlanmoqda:
1. Kitob as-salot va maqosidiho.
2. Kitob al-hajj va asrorihi.
3. Kitob al-Ehtiyotot.
4. Kitob al-Jumal al-lozim ma`rifatiho.
5. Kitob al-Furuq va man` at-taroduf.
6. Kitob haqiqat al-odamiyya.
7. Kitob Urs al-muvahhadiyn.
8. Kitob al-A`zo val-nafs va yusammo kazalika g`avr al-umur.
9. Kitob Manozil al-ibod min al-ibodati.
10.Kitob al-Aql val-havo.
11.Kitob al-Amsol min al-Kitob vas-Sunna.
12.Kitob al-Manohiy.
Damashkda, az-Zohiriyya kutubxonasida Hakim at-Termiziyning ikki
asari va besh risolasi qo`lyozmalari (tasavvuf turkumi, 104-raqami ostida);
Misrdagi Iskandariya shahrida uch risolasi (Maktabat al-baladiyya, 3585-raqami

ostida) saqlanmoqda. Allomaning Londonda saqlanayotgan asarlari ro`yxatida
beshta risola ko`rsatilgan. Qohirada, "Dor al-kutub al-ilmiyya"da "Ilal al-
u`budiyya" asarining qo`lyozma nusxasi mavjud. "Kitob as-salot" asarining
qisqartirilgan varianti bo`lgan bu risola ko`proq "Ilal ash-shariy`a" nomi bilan
mashhur. Bulardan tashqari, Leypsig va Istambulda ham uning ba`zi asarlari
qo`lyozmalari mavjud. Xakim at-Termiziyning asosiy asarlaridan biri — "Xat-
mulavliyo" haqida biroz to`xtab o`tish maqsadga muvofiq. Ko`p vaqtgacha bu asar
bizgacha yetib kelmagan, deb hisoblangan. Baxtimizga bu taxmin noto`g`ri bo`lib
chiqdi. Parij ilmiy-tadqiqot markazi-ning islom qadriyatlari bo`limi a`zosi Usmon
Is-moil Yahyo 1965 yilda Bayrutda "Xatmul-avliyo" ni chop ettirdi. 586 sahifadan
iborat bu ulkan nashrga Hakim at-Termiziyning bir necha risolasi, shu jumladan
tarjimai holiga oid o`ttiz ikki sahifadan iborat "Bad`u sha`ni Abu Abdullox" asari
ilova qilingan. Uncha katta bo`lmagan ayni shu asarga asoslanib Hakim at-
Termiziy hayoti xaqida haqikatga birmuncha yaqin a`lumotlarga ega bo`lin-di.
Unda allomaning hayoti, u dastavval padari buzurgvoridan ta`lim olgani, Kufa va
Basraga sayohati, Makka ziyorati haqida yozilgan. Ma`lum bo`lishicha, alloma
hadisi nabaviyyani aynan Kufada chuqur o`rgangan ekan. Termizga qaytar ekan,
yo`l-yo`lakay Qur`oni karimning ma`lum qismini yod olgan. "Xatmul-avliyo"
mazmuni haqida gapiriladigan bo`lsa, 6u asarning asosiy mazmunini valoyatning
haqligi, shuningdek uning nubuvvat va risolat bilan bog`lik masalalari tashkil
etishini qayd qilish darkor. Risola muqaddima hamda yigirma to`qqiz bobdan
iborat. Uning asosiy mazmuni muridning savollariga shayxning bergan javobi
tarzida bayon etilgan. Hakim at-Termiziyning bu asarida valoyat masalalari
sufiylik tarixida ilk bor mutlaqo tugal nazariya tarzida tavsiflangan. Bu asar
Termiz va Balxda yoyilgan mashhur "xakimiyya" sufiylari uchun sufiylik tarixida
o`ziga xos yangi hodisa bo`lgan. Bu ta`limot diniy vasiyatnoma yoki ma`rifiy
dastur sifatida xizmat qilgan. "Xatmul-avliyo" Shark musulmonlari
dunyoqarashiga kuchli ta`sir qilgan, shunga qaramay, yuqorida ta`kidlanganidek,
ayrim faqihlar hamda arboblarda norozilik uyg`otgan. Hakim at-Termiziyning
sufiylik tarixidagi ahamiyati asosan uning risolalari bilan belgilanadi. Ularda "rux"

va uning "holati" hamda "harakati" to`g`risidagi, o`zini-o`zi takomil toptirish
hamda tuban xatti-harakatlarni jilovlash usullari haqidagi, poklanishga olib
keluvchi iztirob va shu kabilar sufiylik ruhiyatining rivojlanishiga ulkan ta`sir
ko`rsatdi. Hakim at-Termiziy sufiyona "ma`rifat" ("hikmat")ni inson yetishishi
mumkin bo`lgan oliy bilim deb hisoblagan. Bu bilimni u inson qalbidan joy olgan
"ilohiy nur" ga o`xshatgan. Shariat qoidalarini sharhlash va qo`llashdan iborat
bo`lgan odatiy ilmdan farkli o`laroq "ma`rifat" narsalarning ichki mohiyatini va
oxir oqibatda, "ilohiy mohiyatni" anglab yetadi. Ilmni ta`lim jarayonida egallash
mumkin bo`lsa, "ma`rifat" Allohning suygan bandalariga nozil qilgan rahmatidir.
Ilmni tatbiq etish sohasi hamda vaqti cheklangan, "ma`rifat"ning esa cheki yo`q.
Qalbini dunyo mehridan poklagan va Allohga oshiq bo`lganlargina ma`rifatga
yetishadilar. Hakim at-Termiziy sufiy valiylarni shundaylardan deb hisoblagan.
Ular qolgan dindorlardan ayni ma`rifatga yetishganliklari bilan ajralib turishadi.
Avliyo haqidagi sufiyona tasavvurlarni birinchi bo`lib nazariy asoslab, hukuk
borasida ularni rusul va anbiyo bilan amalda tenglashtirgan ham, aftidan, Hakim
at-Termiziydir. Allomaning risolat va valoyat nisbati, sufiylikdagi avliyolik
darajasi to`g`risidagi g`oyalari taniqli olim Ibn Arabiy ijodida o`z rivojini topdi.
Ibn Arabiy o`z asarlariga ko`pincha Hakim at-Termiziy risolalaridan katta-katta
bo`laklar kiritgan. Tadqiqotchilar ta`kidlashicha, Hakim at-Termiziy budda-viylik,
xristianlik va moniylik ta`limotlaridan xabardor bo`lgani ehtimol. Uning asarlarida
shu ta`limotlar ta`sirini ko`rish mumkin. Allomaning chuqur va har tomonlama
bilimini e`tirof etgan zamondoshlari unga faxrli al-Hakim — donishmand rutbasini
bejiz berishmagan (3). Alloma maqbarasi XX asrning 30-yillarida al-Hakim
at-Termiziy maqbarasini taniqli arxeolog olim M.YE.Masson tadqiq etgan.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. I.A.Karimov. «Ijobiy ishlarimizni oxiriga yetkazaylik». T.: O’zb, 1994 y. 8-
9 betlar
2. I.A.Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O’zbekiston, 1997 yil 137-140-
betlar.
3. Ibn Xalmiqon haqida. Abu Nasr Forobiyning «Fozil odamlar shahri»
kitobidan olindi. T. Abdulla Qodiriy nomidagi Xlaq merosi nashiriyoti, 1993, 204
bet
4. www . ziyonet . uz

Hadis ilmining paydo bo‘lishi va Al-Buxoriy va At-Termiziy asarlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish