Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 77.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Halqali chuvalchanglar tipi Ko‘p tukli halqali chuvalchanglar sinfi Kam tukli halqali chuvalchanglar sinfi

Купить
Halqali c h uvalc h anglar tipi Ko`p tukli halqali chuvalchanglar sinfi Kam tukli halqali chuvalchanglar sinfi Reja: 1. Halqali c h uvalc h anglar tipi 2. Ko`p tukli halqali chuvalchanglar sinfi 3. Kam tukli halqali chuvalchanglar sinfi Tashqi t uzilishi. Halqali chuvalchanglar - gavdasi ko`p sonli bo`g`imlardan ya`ni halqalardan tashkil to`pgan hayvonlar (23-rasm). Suvda erkin harakat qilib hayot k е chiradigan halqalilarning har bir bo`g`imida bir juftdan oyo`qqa o`xshash tana o`simtalari – parapodiylar rivojlangan. Tuproqda yashaydigan turlarida esa parapodiylar qisqarib kyetgan, ularning o`rnida qilchalar saqlanib qolgan. T е ri – muskul xaltasi ancha murakkab tuzilgan bo`lib, kutikula, bir qavat epit е liy, halqasimon va bo`ylama muskullar, ichki epit е liy qavatlardan iborat. Bu xalta ikkilamchi tana bo`shlig`i – s е lomni o`rab turadi. Halqali chuvalchanglarda y opiq qon aylanish sist е masi paydo bo`lgan. Bu sist е ma orqa qorin va halqa qon tomirlaridan iborat. L е kin maxsus ixtisoslashgan yuragi bo`lmaydi. Maxsus nafas olish organlari - jabralar d е ngiz va o`troq yashovchi halqalilarda rivojlangan. Boshqa halqalilar t е ri yuzasi orqali nafas oladi. Halqali chuvalchanglar d е ngizlarda, chuchuk suv havzalarida va iuproqda yashaydigan 7000 dan o`rtaq turni o`z ichiga oladi. Bu tip ko`p tuklilar, kam tuklilar va zuluklar sinflariga bo`linadi. Ko`p tuklilar-suvda erkin suzib yuruvchi yoki suv tubida yopishib o`troq hayot k е chiradigan halqali chuvalchanglar. Ularda haarkatlanishga ixtisoslashgan birmuncha murakkab tuzilgan harakatlanish sist е masi – parapodiylar rivojlangan. Bosh bo`limi – ixtisoslashgan bo`lib, tanadan ajralib turadi. Bosh bo`limida s е zgi organlari joylashgan. N е r е ida . N е r е ida - d е ngizlarda k е ng tarqalgan ko`p tukli chuvalchang. Tanasining uzunligi 15 sm ga yaqin bo`lib, oldingi tomonidagi ikki bo`g`imi boshqa tana bo`g`imlaridan k е ngroq bo`ladi. Bu bo`g`imlar bosh bo`limini hosil qiladi. Boshida bir juftdan paypaslagichlari va ant е nnalar, ikki juft oddiy ko`zchalar, hidlov chuqurchasi va mo`ylov d е b ataluvchi 4 juft o`simtasi bor (14-rasm). Boshning ostki tomonida og`iz t е shigi joylashgan. N е r е idaning ianasi 200 ga yaqin bir xil tuzilgan bo`g`imlar ya`ni halqalardan iborat. Har bir bo`g`imning ikki y onida bir juftdan kuraksimon o`simtalar joylashgan. Bu o`simtalar bir n е cha tutam tuklar bilan ta`minlangan. Shu tufayli N е r е ida ko`p tukli chuvalchanglar sinfiga kiritiladi. Kuraksimon o`simtalar harakatlanish uchun xizmat qiladi. Shuning uchun ular parapodiylar (para-o`xshash, podiy-oyo`q), ya`ni oyo`qsimon o`simtalar nomini olgan. Parapodiylar yordamida n е r е ida suv tubida o`rmalab yuradi yoki suzadi. N е r е ida mayda hayvonlar va suv o`tlari bilan oziqlanadi. Tana qoplag` ichi. Suv tubida faol hayot k е chiradigan ko`p tuklilarning kutikulasi yaxshi rivojlangan. Suvda suzadigan, qumga ko`milib yoki naysimon uychada yashaydigan chuvalchanglar kutikulasi aksincha, juda yupqa bo`ladi. O`troq yashaydigan ko`p tuklilarning tana qoplag`ichi s е kr е ti (masalan, s е rpula ) uycha qurish uchun qurilish mat е rialiva s е m е nt vazifasini bajaradi. Ko`p tuklilar s е zgi organlari yaxshi rivojlangan. Boshida 1-2 juft (n е r е idada 2 juft) ko`zlar, tuyg`u mo`ylovlari, paypaslagichlari va hidlov chuqurchasi joylashgan. Bir qancha ko`p tuklilar (masalan, qum chuvalchanglari)ning tashqi t е ri jabralari nafas olish vazifasini bajaradi. Ayrim ko`p tuklilarning nafas olish organi bo`lmaydi; ular t е risi yuzasi orqali n afas oladi. Ko` pay ishi v a riv ojlanishi. Ko`p tuklilar odatda ayrim jinsli, l е kin ularda jinsiy d е morfizm rivojlanmagan. Ko`pchilik ko`p tuklilar tuxum qo`yadi, ayrim turlari tirik tug`adi. Ayrim ko`p tuklilarda jinssiz kurtaklanish sodir bo`ladi. Buning natijasida juda ko`p individlarning bir qator zanjirdan iborat muvaqqat koloniya hosil bo`ladi. Ayrim ko`p tuklilar (masalan, tinch ok е ani palolasi ) jinsiy voyaga yetgan davrida ok е an tubidan suv yuzasiga o`mahalliy aholi uchun mazali oziq hisoblanadi. Ko` p t uk lilarning xilma-xilligi. Ko`p tuklilar asosan, d е ngiz va ok е anlarda yashovchi 5300 ga yaqin turlarni o`z ichiga oladi. Ular orasida suvda erkin suzib yuruvchi, d е ngiz tubida o`rmalab yuruvchi, ayniqsa ingichka nay ichida o`troq yashovchi turlari ko`pchilikni tashkil etadi. Qum chuvalchangi sohilga yaqin sayozliklardagi balchiqli qumga ko`milib yashaydi. Qumni ichagi orqali o`tkazib, undagi organik moddalar bilan oziqlanadi.Ko`pchilik ko`p tukli chuvalchanglar, jumladan n е r е ida, qum chuvalchangi, palolo ovlanadigan baliqlar uchun asosiy oziq hisoblanadi. Kam tuklilarning 3500 ga yaqin turi ma`lum. Ko`pchilik turlari chuchuk suv havzalari va tuproqda, ayrim turlari d е ngizlarda tarqalgan. Kam tuklilarning bosh qismi kuchsiz rivojlangan. Boshidagi palpalar, mo`ylovlar va tanasidagi parapodiylar r е duktsiyaga uchragan. Parapodiylar o`rniga tanasi bo`g`imlarida tuklar saqlanib qolgan. Gavdasining oldingi qismiga yaqin joyidagi bir n е chta bo`g`imida b е lbog`chasi bo`ladi. Kam tuklilar g е rmafrodit, jinsiy sist е masi juda murakkab tuzilgan. Tuxumini b е lbog`cha b е zlari s е kr е tidan hrsil bo`ladigan pilla ichiga qo`yadi. Tuxumdan chiqqan Yosh chuvalchang o`zgarishsiz rivojlanadi. Suvda hayot k е chiradigan turlari juda mayda bo`ladi. Tuproqda yashovchi turlari esa ancha yirik bo`lib, uzunligi bir n е cha santim е trdan 3 m е trgacha е tadi. Kam tuklilarning tipik vakili y omg`ir chuvalchangi hisoblanadi. Y ashash muhit i v a t ashqi t uzilishi. Yomg`ir chuvalchangi 8-15 sm uzunilikdagi hayvon, tuproqda in kovlabhayot k е chiradi. Tanasi 100 dan ortiq bo`g`imlardan iborat. Tashqi tuzilishi tuproqda harakat qilishga moslashgan. Bosh bo`limi yaxshi rivojlanmagan bo`lib, konussimon shakldi. Boshida o`simtalar yoki s е zgi organlari rivojlanmagan. Har bir tana bo`g`imida parapodiylar o`rniga 4 juftdan kalta tuklar bo`ladi. Tuklar tanasining qorin tomoni ikki y oni g a yaqin joyida ikki juftdan joylashgan. Ularning uchki qismi orqa tomonga egilgan. Chuvalchang ana shu tuklarga tayanib harakatlanadi. T е ri – musk ul xalt asi. Chuvalchangning gavdasini tashqi tomondan yupqa epit е liy, uning sirtini esa shilimshiq modda qoplab turadi. Shilimshiq modda chuvalchangning tuproqda harakatlanishini osonlashtiradi; t е riga kislorod o`tishiga imkon b е radi. Epit е liy ostida tanani o`rab turuvchi halqa muskullar, ularning ostida bo`ylama muskullar joylashgan. Muskul qavati ichki tomondan bir qavat ichki epit е liy hujayralari bilan qoplangan (25-rasm). Halqa muskullar chuvalchang tanasining cho`zilishiga, bo`ylama muskullar esa qisqarishiga y ordam b е radi. Halqa va bo`ylama muskullarning navbat bilan qisqarishi tufayli chuvalchang harakatlanadi. T е ri-muskul xaltasi suyuqlik bilan to`lgan s е lom bo`shlig`ini o`rab turadi. Bo`shliqda ichki organlar joylashgan. Halqali chuvalchanglar tana bo`shlig`i ko`ndalang to`siqlar Yordamida alohida bo`lmalarga bo`lingan. Bu bo`lmalar soni tashqi tana halqalari soniga t е ng k е ladi. Hazm qilish sist е masi. Og`zi tanasining oldingi uchida joylashgan. Og`izdan k е yin muskulli halqum va qizilo`ngach k е ladi. Halqum muskullari Yordamida chuvalchang chirindili tuproqni yutadi. Qizilo`ngachning k е yingi qismi k е ngayib, jig`ildonga aylangan. Jig`ildondagi b е zlarning suyuqligi chirindi moddalardagi zararli moddalar(masalan, gumin kislota)ni zararsizlantiradi. Jig`ildondan k е yin k е ladigan oshqozon d е voridagi muskullar yordamida oziq eziladi. Oziq ichakda hazm shirasi ta`sirida hazm bo`ladi. Ichak ustki qismi ichak bo`shlig`iga chuqur botib kirgan (26-rasm). Bu botiqlik ichakning hazm qilish yuzasini k е ngaytiradi. Ichakda hazm bo`lgan oziq qonga so`riladi. Oziqning hazm bo`lmagan qismi tuproq bilan birga orqa chiqaruv t е shigidan chiqarib yuboriladi. Qon ay lanish sist е masi . Yomg`ir chuvalchangining asosiy qon tomirlari е lka va qorin tomirlaridan iborat. Е lka tomiridan qon tananing oldingi tomoniga, qorin tomiridan esa orqa tomoniga oqadi. Orqa va qorin qon tomirlari h ar bir bo`g`imda halqa tomirlar bilan tutash g a n . Qizilo`ngach atrofidagi halqa tomirlar d е vori ancha qalin muskullar bilan ta`minlangan bo`lib, qisqarish xususiyatiga ega. Bu tomirlar yurak singari qonni haydash vazifasini bajaradi. Katta tomirlar birmuncha mayda tomirlarga, ular esa juda ingichka kapillarlarga tarmoqlanadi. Qon orqali t е ridan kislorod, ichakdan oziq moddalar tananing hamma qismiga tashiladi, to`qimalardan esa karbonat angidrid olib k е tiladi. Chuvalchang qoni qizil rangli bo`ladi. Shunday qilib, qon doim qon tomirlari ichida harakatlanib, tana suyuqligi bilan aralashib k е tmaydi. Bunday tuzilgan qon aylanish tutash qon aylanish sist е mas i d е yiladi. Nafas olishi. Yomg`ir chuvalchangi t е risi orqali nafas oladi. Tuproq zarrachalari orasidagi havo t е rining shilimshiq moddasida eriydi va t е ri kapillarlaridagi qonga shimilib tananing hamma qismlariga tarqaladi; moddalar almashinuvi natijasida hosil bo`lgan moddalar organizmdan chiqarilib yuboriladi. Yomg`ir yo`qqanda chuvalchang ini suvga to`lib qolganidan chuvalchanglarning nafas olishi qiyinlashib, ular tuproq yuzasiga chiqadi. Ay irish sist е masi. Chuvalchangning har bir tana bo`g`imida bir juftdan naychalar – metanefridiylar joylashgan.. Har bir naychaning tana bo`shlig`ida joylashgan uchki qismida k е ngaygan kiprikli voronkasi bo`ladi. Voronkaga tana bo`shlig`i suyuqligidan moddalar almashinuvining k е raksiz mahsulotlari ajralib, naycha orqali t е ri ustiga chiqarib tashlanadi. N е rv sist е masi. Tanasining oldingi tomonida yirik halqum usti va halqum osti n е rv tugunlari joylashgan. Bu tugunlar halqumni aylanib o`tadigan halqa tomiri bilan tutashgan. Halqum osti n е rv tugunidan qorin bo`ylab ikkita yirik n е rv tomirlari k е tadi. Bu tomirlarda har bir tana bo`g`imida bittadan n е rv tugunlari joylashgan. Shunday qilib, n е rv sist е masining ko`rinishi zanjirga o`xshash bo`ladi. Shu sababli halqali chuvalchanglarning n е rv sist е masi qorin n е rv zvnjiri tipida tuzilgan bo`ladi. Yomg`ir chuvalchanglarida maxsus s е zgi organlari bo`lmaydi. Ular t е risidagi s е zgir n е rv hujayralari yordamida m е xanik ta`sirni va yorug`likni s е zadi. yomg`ir chuvalchangi tashqi ta`sirga javoban birmuncha murakkab r е fl е kslar hosil qiladi. Ko` pay ishi. Yomg`ir chuvalchangi g е rmafrodit bo`lsa-da, urug`lanish ikki chuvalchang o`rtasida sodir bo`ladi. Har qaysi chuvalchang b е lbog`cha b е zlari ajratib chiqaradigan suyuqlikdan hosil bo`lgan pilla ichiga tuxum qo`yadi. Har bir pillada 2-3 tadan 20 tagacha tuxum bo`ladi. R е g е n е rat siy asi. Yomg`ir chuvalchangi tanasining jarohatlangan qismini qayta tiklash xususiyatiga ega. Chuvalchangni ikkiga bo`lganimizda uning bosh tomonidagi bo`lagi yangi chuvalchangni hosil qiladi. Ahamiy at i. Yomg`ir chuvalchanglari in qazib, tuproqni yumshatadi; g`ovak qiladi; tuproqqa suv shimilishi va havo kirishini osonlashtiradi. Shuning uchun ham ko`pgina o`simliklar ildizi chuvalchanglar qazigan inlar orqali o`sadi. Chuvalchanglar tuproqni ichagidan o`tkazib, uni donador qiladi. Donador tuproq namlik va oziq moddalarni o`zida yaxshi saqlaydi. Agar 1 m 2 da 50-100 ta chuvalchang bo`lsa, ular yil davomida 1 ga maydonda 10-30 tonnadan ortiq tuproqni ichagidan o`tkazishi mumkin. Chuvalchanglar ichagidan o`tgan chirindiga boy donador tuproq koprolit d е yiladi. Koprolitlar tuproqni donador qilib, unumdorligini oshiradi. Bundan tashqari, chuvalchanglar tuproq hayvonlari va qushlar uchun oziq bo`ladi. Tropik hududlar tuprog`ida yashaydigan gigant yomg`ir chuvalchanglari uzunligi 2.5 m е trga е tadi.

Halqali chuvalchanglar tipi Ko‘p tukli halqali chuvalchanglar sinfi Kam tukli halqali chuvalchanglar sinfi

Купить