Hamaxo‘r zararkunandalar va ularga qarshi kurash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hamaxo‘r zararkunandalar va ularga qarshi kurash

Купить

HAMAXO’R ZARARKUNANDALAR VA ULARGA QARSHI
KURASH
Reja:
1.Hamaxo’r zararkunandalar tur tarkibi, zarari, tarqalishi, hayot
kechirishi
2. Hamaxo’r zararkunandalar va ularga qarshi kurash choralari
o’rganish

Markaziy Osiyoda Asrididae oilasiga, Orthoptera turkumiga kiruvchi
marokash chigirtkasi (Dosiostaurus marossanus Thnb), otbosar chigirtkasi
(D.sraussi Lng.), sholi chigirtkasi (Oxya fussvoittata Marsh), qir chigirtkasi
(Sflliptamus turanisus Tarb), voha chigirtkasi (S. italisusL.), turkman
chigirtkasi (Ramburiyella tursomana F.W) va to’qay chigirtkasi (Losusta
migratoria L) ekinlarga katta zarar yetkazadi. Bulardan tashqari, ba’zi yillari
ayrim mintaqalarda konofimalar (jumladan, Sonophyma jasobsoni Uv. Df S.
sokolowi Zub), katta saksovul chigirtkasi (Derisorys Albidula Serv.) va qora
targ’il chigirtka (Osdaleus desorus Germ.) ekinlarga jiddiy zarar yetkazadi.
1929 yili Markaziy Osiyo respublikalariga erondan uchib kelgan
shistotserka chigirtkalari (Schistosersa gregaria Forsk) turli ekinlarga katta
zarar yetkazdi. Markaziy Osiyoda qishlamaydigan bu zararkunandaning
bizga uchib kelishi juda kam uchraydigan hodisa bo’lib, keyingi yuz yil
mobaynida faqat 1901, 1902 va 1929 yillardagina ro’y berdi.
Zararkunanda chigirtkalar galalashib va yakka-yakka bo’lib
yashaydigan guruhlarga bo’linadi.
Galalashib yashaydigan chigirtkalar g’uj bo’lib turadi. Bunday
chigirtkalarning g’ujlangan lichinkalari gala deb, ayrim lichinkalari esa
chigirtkalar deb ataladi. Voyaga yetgan chigirtkalar gala-gala bo’lib uchadi.
CHigirtka galalari quyoshli iliq kunlarda doimo harakatlanib turadi, ammo
sovuq va bulutli kunlarda bir joyda tura beradi. Lichinkalar kechasi
o’simliklarda tunaydi va ertalab, yer beti birmuncha qizigandan keyin,
harakatlana boshlaydi. CHigirtka to’dalari kun issiq vaqtlarda ham harakat
qilmaydi, bu paytda chigirtkalar o’simliklarning soyasiga yashirinadi va
harorat pasayishi bilan harakatga kiradi. SHu tariqa, chigirtka to’dalari ba’zan
har sutkada ikki marta-kechasi va kunduzi dam oladi.

Lichinka yoki yosh chigirtkalar qanot chiqargandan keyin, gala bo’lib
avvalo yaqin masofalarga, keyinchalik esa uzoq joylarga uchadi. Bir qancha
vaqt o’tgandan so’ng ular voyaga yetib juftlashadi va tuxum qo’yadi.
YAkka-yakka yashaydigan chigirtkalar gala bo’lib to’planmay, bir
joyda hayot kechirib, qulay sharoit tug’ilishi bilan juda ko’plab urchiydi. Bu
chigirtkalarning lichinkalari ham, voyaga yetganlari ham muayyan tartibda
ko’chib yurmaydi.
Galalashib, shuningdek yakka-yakka yashaydigan chigirtkalar bir necha
donadan to yuzgacha va ba’zan undan ham ko’proq tuxum qo’yadi. Ular
tuxum qo’yishdan oldin tuxum qo’ygichlari va qorinchasining uchi bilan
yerni kavlab chuqurcha yasaydi, tuxumlarni o’sha chuqurchalarga qo’yadi.
CHigirtkalarning ko’pchiligi chuqurchaga qo’ygan tuxumlarining ustini
jinsiy sistemasidagi qo’shimcha bezlardan ajratiladigan va havoda tez qurib
qoladigan ko’piksimon modda bilan suvab qo’yadi. Bu tuxumlar atrofiga
tuproq yopishib, ko’zacha (kubishka) hosil qiladi. Tuxumlarning ustida
ko’piksimon modda (probochka) bo’lmaganida ham tuproq tuxumning tashqi
devoriga yopishib, ko’zachalar hosil bo’ladi. Har qaysi turga qarashli
chigirtkalarning ko’zachalari o’ziga xos shaklda va har xil kattalikda bo’ladi.
CHigirtkalarning har qaysi turi tuxumlarini o’ziga xos keladigan joylarga
qo’yadi.
Marokash chigirtkasi
Dosiostaurus marossanus Thnb
Zarari. Marokash chigirtkasi har xil dala o’simliklarini zararlaydi;
arpa, bug’doy, oq jo’xori, tariq, makkajo’xori, tamaki, beda, g’o’za va poliz
ekinlariga ayniqsa katta zarar yetkazadi. Bu chigirtka o’zi uchun qulay kelgan
yillari keng ko’lamda urchiydi.

Tarqalishi. Marokash chigirtkasi Markaziy Osiyoda, Kavkaz va
Kavkaz ortida, Qrimda, hamma yaqin sharq mamlakatlarida, Bolqon yarim
orolida, janubiy yevropa mamlakatlari va SHimoliy Afrikada uchraydi.
Bu chigirtka Markaziy Osiyoda quruq cho’llarda, tog’ yonidagi
tashlandiq yerlarda uchraydi, shu sababli u cho’l chigirtkasi deb ham ataladi.
Ta’rifi. Urg’ochi chigirtkaning uzunligi 2,5–4,2 sm , erkaginiki 2–3,5
sm keladi. Marokash chigirtkasi jigar rangda bo’ladi. Och qo’ng’ir tusdagi
ko’kragining old qismida X harfiga o’xshash oq naqshi bor, bu chigirtka
boshqa chigirtkalardan ana shu naqshi bilan farq qiladi.
Ko’krak oldi yon tomonlarida bittadan qora dog’ bor, bu dog’larning
orqa tomoniga oq dog’lar tutashib turadi. Qanotustligi va qanotlari
qorinchasidan uzunroq bo’ladi. Qanotustligi qora dog’chalar bilan qoplangan
och qo’ng’ir tusda. Orqa qanotlari tiniq.
Lichinkalari besh yoshni kechiradi. Ular dastlab qoramtir bo’lib,
rivojlangan sari oqara boradi va eng oxirida och qo’ng’ir tusga kiradi, shu
bilan birga ko’kragining old tomonidagi X harfiga o’xshash naqsh ancha
ravshan ko’rinib turadi, birinchi yoshdagi lichinkalarida esa bu naqsh deyarli
ko’rinmaydi.
Lichinkalarga qarshi kurashda ularning yoshini bilib olish juda katta
ahamiyatga ega. Lichinkalarning yoshi qo’yidagi belgilarga qarab aniqlanadi.
1–yoshdagi lichinkaning uzunligi 5–8 mm keladi, mo’ylovchalari 13
bo’g’imli bo’ladi, qanot boshlang’ichlari bo’lmaydi, jinsiy belgilari deyarli
bilinmaydi, urg’ochisi erkagidan qorinchasining 8–9 va 9-sternitlari o’rtasida
botib turgan joylar bo’lishi va oldingi yelkasining ketingi cheti salgina botib
turishi bilangina farq qiladi.
2–yoshdagi lichinkaning uzunligi 5,5–11 mm keladi, mo’ylovchalari
15–17 bo’g’imli bo’ladi, orqasining ketingi burchaklari uchlanib, orqa
tomonga qayrilib turadi, qanotlar ana shu burchaklardan chiqadi. Urg’ochi

lichinkalarning tuxum qo’ygich boshlang’ichlari uchlanib turgan ikki juft
plastinkaga o’xshaydi; oldingi yelkasining oxirgi chetida o’yiqchasi
bo’lmaydi.
3–yoshdagi lichinkaning uzunligi 8–14 mm keladi, mo’ylovchalari 20
bo’g’imli bo’ladi, qanot boshlang’ichlari aniq ko’rinadi, qanotustligining
boshlang’ichlari esa kattaroq bo’ladi; urg’ochisining tuxum qo’ygich
boshlang’ichlari yaqqol ko’rinib turadi.
4–yoshdagi lichinkaning uzunligi 13–21 mm , lekin erkagi (13-19 mm )
urg’ochisidan (15-21 mm ) kichikroq bo’ladi; mo’ylovchalari 21 – 22
bo’g’imli; qanotlarining uch burchakli boshlang’ichlari qanotustligining
cho’zinchoq boshlang’ichlari esa kattaroq bo’ladi va qanotustliklarini qoplab
turadi; qanot boshlang’ichlari bundan oldingi yoshlardagi lichinkalarniki
singari pastga qarab turmay, yuqoriga qarab rivojlanadi.
5–yoshdagi erkak lichinkalarning uzunligi 17–24 mm , urg’ochilariniki
19 – 28 mm bo’ladi; mo’ylovchalari 23 – 24 bo’g’imli; qanot
boshlang’ichlari qorinchasining uchdan bir qismini yoki yarimini qoplab
turadi.
SHu tariqa marokash chigirtkasi lichinkalarining yoshini
mo’lovlaridagi bo’g’imlar soniga qarab aniqlash to’g’ri bo’ladi.
Hayot kechirishi. Marokash chigirtkasining lichinkalari tog’larda,
odatda aprelning birinchi yarmida yoki bahor sovuq kelgan yillarda aprel
o’rtasida va hatto oxirida ancha birdamlik bilan tuxumdan chiqadi.
Lichinkalar qo’riq yerlarda 3 – 6 kunda chiqib bo’ladi, tuman doirasida esa
bu yarim oygacha cho’ziladi. Marokash chigirtkasining tuxumdan chiqish
vaqti yaqinlashib qolganligi quyidagicha aniqlanadi: ko’zacha ichidagi tuxum
olinib uning uchi bormoq bilan qisiladi, shunda tuxumdan suyuq modda
chiqsa, bu lichinkalarning chiqishiga hali ancha vaqt borligini, tuxumdagi

shakllangan embrion ezilib sachrasa – lichinkalarning chiqishiga faqat 1 – 3
kun qolganini ko’rsatadi.
Marokash chigirtkasi tuxumlarini qo’riq cho’llarga yoki tog’
oldilaridagi toshloq yerlarga qo’yishi sababli, lichinkalar sug’oriladigan
ekinzorlardan uzoq yerlarda tuxumdan chiqadi. Lichinka to’dalari cho’l
tomondan keng doiraga yoyilib siljiganida ekinzorlarga o’tadi. Ular
ko’pincha juda zo’r to’siqlardan: ariq, zovur va daryolardan suzib o’tadilar.
Kechasi o’simliklarda dam olganlaridan keyin ertalab quyosh nuri tomonga
o’giriladilar, so’ngra o’simliklardan tushib quyosh ta’siri bilan isigan siyrak
o’simlikli yerda yangidan to’dalanadilar va tuproq 30 0
S gacha isigandan
so’ng atrofdagi o’simliklar bilan ovqatlanib, muayyan tomonga qarab
harakatlanadilar. Tuproq harorati 41 0
S ga yetganda lichinkalar harakatlanish
va oziqlanishdan to’xtaydi; ular bu vaqtda o’simlik soyasida turadilar va
harorat bir muncha pasayishi bilan harakatga kirib, to kech soat 17 – 18
gacha ovqatlanadilar. Tuproq harorati 25 – 30 0
S gacha pasayishi bilan
lichinkalar kichik to’dalarga bo’linib, o’simliklarga chiqib tunaydilar.
Markaziy Osiyoda chigirtkalarning Salliptamus Serv. avlodiga qarashli
ikki turi anchagina zarar yetkazadi. Ularning biri voha chigirtkasi
(Salliptamus italisus L.) va ikkinchisi qir chigirtkasi (Salliptamus turanisus
Tarb.) dir. Har ikkala chigirtkaning hayot kechirishi bir – birinikiga juda
o’xshaydi. Bu chigirtkalarning tashqi ko’rinishlari ham juda o’hshash
bo’lganligidan, 1930 yilgacha ularning har ikkisini chigirtkaning yagona bir
turi deb hisoblar edilar.
Zarari. Voha chigirtkasining Markaziy Osiyodagi chigirtkalar
orasidagi g’o’zaga eng ko’p zarar yetkazadigan zararkunandalardan biridir.
Qir chigirtkasi esa cho’lga chegardosh yerlardagi g’o’zalarni zararlaydi.
Partov yerlar o’zlashtirilishi munosabati bilan qir chigirtkaning g’o’zaga

zarari yanada oshadi. Qizil chigitkalar g’o’zadan boshqa ekinlarga ham zarar
yetkazadi; qir chigirtkasi asosan sug’orilmaydigan yerlarda hayot kechiradi.
Qizil chigirtkalarga qarshi o’z vaqtida kurashilmasa, ular katta
maydonlardagi ekinlarni tamoman nobud qilib qo’yishlari mumkin. Masalan,
Axumov ma’lumotlariga qaraganda, bu chigirtkalar eronning Mozandaron
viloyatida g’o’zani tomomila nobud qilgan vaqtlari ham bo’lgan.
Tarqalishi. Voha qizil chigirtkasi Markaziy Osiyoda, Qozog’istonning
eng shimoliy qismlaridan boshqa hamma mintaqalarida, Qirg’iziston va
G’arbiy Xitoyda, Afg’oniston va eronning shimoliy qismlarida, G’arbiy
Sibirning janubi-sharqiy qismida, Kavkaz orti, SHimoliy Kavkaz, Qrim va
Ukrainada, Rossiyaning Markaziy qora tuproq mintaqasida, yevropaning
janubi-g’arbiy qismida hamda SHimoliy Afrikaning tog’li mintaqalarida
uchraydi.
Qir chigirtkasi hozircha faqat O’zbekiston, Tojikiston va
Turkmanistonda borligi aniqlangan bo’lsa ham, ammo u Markaziy Osiyoning
deyarli hamma lalmi yerlarida tarqalgan bo’lsa kerak.
Ta’rifi. Voha va qir chigirtkalarning erkak va urg’ochilari bir –
birlaridan juda katta farq qiladi – urg’ochilari erkaklaridan anchagina katta
bo’ladi.
Voha chigirtkasi (Salliptamus italisus L.) erkagining uzunligi 14 – 23
mm , urg’ochisinki 26-38 mm keladi. Tanasining asosiy rangi sarg’ish qum
tusdan to’q kulrang tusgacha o’zgarib turadi; aksari chigirtkalarning asosiy
rangi bilan qoplangan joylarida ko’pdan – ko’p noto’g’ri shaklli qoramtir
dog’chalar bor. Keyingi oyoq sonlarining ichki yuzasi tamoman yoki qisman
qizil, yoxud pushti rangda, boldiri esa qizil rangda. Orqasining old qismi
yonlari bo’ylab qanotustliklarigacha och rangli chiziq o’tadi. Pastki
qanotlarining keyingi qismi pushti rangda. Orqasining old qismida ravshan
ko’rinib turadigan uchta qirra bor, ularning biri o’rta va ikkitasi yon

qirralardir. Ko’kragining old qismida, oldingi oyoq chanoqlari o’rtasida, uzun
so’galga o’xshash baland bo’rtikcha bor. Qanotustlari keyingi sonlarining
uchlariga yetib yoki ulardan birmuncha tashqariga chiqib turadi.
Qir chigirtkasi (Salliptamus turanisus Tarb) voha chigirtkasidan ancha
katta bo’lishi bilan farq qiladi. erkagining bo’yi 25 – 30 mm , urg’ochisiniki
40 – 50 mm keladi.
Bu chigirtka voha chigirtkasiga nisbatan birmuncha ochroq, ko’pincha
qo’ng’ir – sarg’ish yoki loysimon kul rangda bo’ladi, peshona qirrasi bo’ylab
tepa va ensasigacha qoramtir chiziq o’tadi. Keyingi oyoq sonlarining ichki va
pastki tomonlari birmuncha sarg’ish yoki kul rang tusda, har qaysi keyingi
sonining yuqorisida ba’zan salgina ko’rinib turadigan ikkita dog’cha bor.
Keyingi oyoq boldirlarining ichki tomoni qizg’ish – sariq tusda. Qanot –
ustligi keyingi sonlarining uchlaridan tashqariga chiqib turadi. Qir
chigirtkasi boshqa jihatlardan voha chigirtkasiga o’xshaydi.
Voha chigirtkasining ko’zachasi 3,5 sm uzunlikda, salgina bukilgan
hamda pastki va yuqorigi qismlarga ajralgan bo’ladi, pastki qismi ancha
qattiq devorchali va tuxumlar bilan to’lgan bo’ladi. YUqorigi qismi esa
yupqa devorli, urg’ochi chigirtka chiqargan va quyuqlashib qotib qolgan,
bulutsimon g’ovak, qizg’ish kulrang modda bilan to’lgan bo’ladi.
Ko’zachaning pastki qismi yuqorigi qismidan pishiq to’siq bilan ajralib
turadi. Ba’zan bu qismlar bir – biridan yupqa, salgina ko’rinib turadigan
bo’g’im bilan ajralib turadi. Ko’zachaning bukigi pastki va yuqorigi
qismlarining chegarasida bo’ladi. Ko’zachani yerdan chiqarib olishda uning
yuqorigi qismi jo’ngina sinib ketadi.
Tuxumlari. Har bir ko’zachada 24 – 64 va ko’pincha 27 – 45 ta tuxum
bo’ladi. Tuxumlari sarg’ish – kul rang tusda, cho’zinchoq shaklda, 4 – 5 mm
uzunlikda bo’lib, ko’zachaning tik o’qiga nisbatan 90 0
burchak bilan
joylanadi.

Qir chigirtkasining ko’zachalari voha chigirtkasinikidan anchagina farq
qiladi. Uning yuqorigi qismi (probirkasi) deyarli tik, salgina bukilib turadigan
va oxirgi tomoni birmuncha yo’g’onlashgan pastki qismiga nisbatan uzunroq
bo’ladi. Uzunligi 3,5 – 5,8 sm . YUqorigi qismidagi ko’piksimon modda rangi
sarg’ish oq. Har ko’zachaga 27 – 68 ta, ko’pincha 40 – 60 ta tuxum
burchakma – burchak qilib, ba’zan esa ko’zachaning tik o’qi bo’ylab
joylanadi.
Lichinkalari. Qir chigirtkasining lichinkalari voha chigirtkasining
lichinkalariga qaraganda birmuncha kattaroq bo’ladi. YOsh lichinkalar
keyingi yoshlardagi lichinkalarga nisbatan birmuncha qoramtirroq bo’ladi,
shu bilan birga har galgi po’st tashlashdan keyin ularning rangi oqara borib,
nihoyat bir xil tusga kiradi.
Birinchi yoshdagi lichinkalarning uzunligi 5 – 6 mm keladi, orqasining
old qismi o’rta qismiga birmuncha kirib turadi, oldingi oyoq chanoqlari
o’rtasidagi so’gal hali rivojlanmagan bo’ladi. Orqasi old qismi bo’ylab o’tgan
qirralar deyarli ko’rinmaydi, mo’ylovchalari 13 bo’g’imdan iborat. Birinchi
yoshdagi lichinka deyarli qora tusda, tanasining pastki tomoni ustki tomoniga
qaraganda ochroq bo’ladi. SHu bilan birga oldingi ko’krak yonlarining
keyingi burchagi, keyingi sonlarining tubi, keyingi sonlari uchidagi bitta yoki
o’zaro qo’shilgan ikkita halqa oq tusda bo’ladi. Bunday oq uchastkalar
tufayli yosh chigirtkalarning rangi olachipor bo’lib ko’rinadi; birinchi
yoshdagi qir chigirtkasi lichinkalarining xarakterli xususiyati ana shundan
iborat.
Ikkinchi yoshdagi lichinkalarning uzunligi 6 – 7 mm keladi. SHu
yoshdan boshlab orqasining old qismidagi qirralari ancha ravshan ko’rinib
qoladi, ko’kragining old qismida – oyoq chanoqchalari o’rtasida o’tkir uchli
bo’rtikcha o’sib chiqadi; shu bilan birga orqasining o’rta va keyingi
qismlarida pastga hamda orqa tomonga cho’zilib turgan burchaklar shaklida

qanot boshlang’ichlari paydo bo’ladi. Ikkinchi yoshda urg’ochi lichinkalarda
tuxum qo’ygich boshlang’ichlari rivojlanadi. erkak lichinkalarning
mo’ylovlari 16, urg’ochilariniki esa 17 bo’g’imli bo’ladi. Lichinkalarning
rangi odatda olachipor holicha qola beradi, ba’zan esa bir xil kul rang tusga
kiradi.
Uchinchi yoshdagi erkak lichinkalarning uzunligi 11 – 13 mm ,
urg’ochilariniki 12 – 16 mm keladi. Orqasining old qismi ancha cho’zilib
o’sadi va o’rta qismini deyarli qoplab turadi. Oldingi oyoq chanoqchalari
o’rtasidagi bo’rtikchalar ancha rivojlangan bo’ladi. Qanot boshlang’ichlari
ravshan ko’rinib turadi. Urg’ochilarining tuxum qo’ygichlari birmuncha
rivojlanadi; erkaklarining mo’ylovlari 18 – 20, urg’ochilariniki 20 – 22
bo’g’imli bo’ladi. Tanalari kul rang yoki sarg’ish kul rang bo’ladi.
To’rtinchi yoshdagi erkak lichinkalarning uzunligi 10 – 14 mm ,
urg’ochilarniki 19 – 22 mm keladi. Qanot boshlang’ichlari orqasiga o’tadi.
Orqasining old qismi o’rta qismini qoplab, keyingi qismiga o’tib turadi.
Uchinchi marta po’st tashlagandan keyin tanasining rangi deyarli
o’zgarmaydi. erkaklarining mo’ylovlari 21 – 22 ta, urg’ochilariniki 22 – 23 ta
bo’g’imli bo’ladi.
Beshinchi (oxirgi) yoshdagi erkak lichinkalarning uzunligi 12 – 23 mm ,
urg’ochilariniki 24 – 28 mm ga yetadi. Qanot boshlang’ichlari qorinchaning
uch – to’rtinchi bo’g’imigacha yoyiladi. Orqasining old qismi qanot
boshlang’ichlarining tubini qoplab oladi. Tanasining rangi avvalgicha qoladi.
erkaklarining mo’ylovlari 23, ba’zan 24, urg’ochilariniki, aksincha, 24,
ba’zan 23 bo’g’imli bo’ladi.
Hayot kechirishi. Voha chigirtkasi tuxum qo’yish uchun chim bosgan
uvatlarni, yo’l yoqalari va ariq chetlarini, tashlandiq yer va eski
bedapoyalarni, ayniqsa ajriq (Synodon dastylon Sos.) bosgan yerlarni
tanlaydi. Qir chigirtkasi tuxumlarini sug’orilmaydigan lalmi yerlarga,

zichlashgan tuproqlarga, ko’pincha vohalarga chegaradosh yerlarga, ayniqsa
yengil qumoq tuproqli uchastkalarga qo’yadi.
CHigirtkalar eng yaxshi ko’rib tuxum qo’yadigan yerlarda ham 1 m 2
ye
rga ko’p deganda 130 tagacha ko’zacha qo’yadi; ammo Lepyoshkin
ma’lumotlariga qaraganda, ba’zi bir ayrim hollarda 1 m 2
ga 665 va hatto 855
tagacha ko’zacha qo’yilishi mumkin. Odatda esa har m 2
da 5 dan 20 tagacha
ko’zacha bo’ladi.
Qizil chigirtka galalashib hayot kechirishidan yakka – yakka o’tayotgan
tiplardir. Qir chigirtkasida, ayniqsa u ko’plab urchigan yillari galalashib
hayot kechirish instinkti yaqqol ko’rinadi. Bunday yillarda qir chigirtkasining
lichinkalari hamisha harakatlanib turadigan ancha katta to’dalarga to’planadi,
yetuk chigirtkalar esa unchalik g’uj bo’lmagan galalarga to’planib yaqin
masofaga uchib boradi.
Voha chigirtkasining lichinkalari tuxumdan chiqqandan keyin ikkinchi
kundan oziqlana boshlaydi. Ular faqat kunduz kuni oziqlanib, kechasi
harakatlanmaydi. Lichinkalar aprel-may oyining boshida taxminan ertalab
soat 9 da mayning ikkinchi yarimidan boshlab quyosh chiqqandan yarim soat
o’tgach, havo harorati 16 – 18 0
S gacha ko’tarilgan paytda oziqlanishga
kirishadi. Tajribalarga ko’ra qir chigirtkasining oziqlanishiga shamolning
esish darajasi anchagina ta’sir yetadi. SHamolli kunlarda va havo harorati
yuqori bo’lgan paytda chigirtkalar ertalab ovqatlanadi. SHamolli kunlarda
lichinkalar havo harorati 20 0
S dan kam bo’lmagan vaqtda qattiq shamol
esganda esa harorat 28 0
S ga yetganda oziqlana boshlaydi. Lichinkalar
ertalabki soatlarda hamda kechqurungi 3 dan 5 gacha ayniqsa xo’ra bo’ladi.
Harorat 37 0
S dan oshganida lichinkalar oziqlanishdan to’xtaydi, soya joyga
yashirinadi. Qizil chigirtka lichinkalari g’o’za, dukkakli lubli, moyli, donli,
ildiz mevali va tuganak mevali ekinlar, poliz va tamaki ekinlari, karam, sabzi,
piyoz va boshqalardan iborat sabzavot ekinlari, shuningdek tok, ba’zan esa

tsitrus, yong’oq, tut va boshqalardan iborat daraxtlar kabi ko’p xil o’simliklar
bilan oziqlanadi. SHu bilan birga g’allasimon ekinlari g’allagullilar oilasiga
kirmaydigan yovvoyi o’simliklardan yantoq va shuvoqni ham yaxshi ko’radi.
Bundan tashqari qizil chigirtkalar, ayniqsa qir chigirtkasining
lichinkalari har xil o’simliklarning qurigan qismlarini ham yeydi. YOsh
lichinkalar asosan barglarni shikastlaydi, barglarning o’rtasini kemirib
tashlaydi, eng yosh lichinkalar esa barglarni ilma-teshik qilib qo’yadi.
Rivojlangan lichinkalar ko’pincha barglarning atrofini, ayrim hollarda
o’rtasini kemiradi. Bu lichinkalar barglardan tashqari o’simliklarning gullari
g’unchalari va mevalarini ham yeb qo’yadi.
Voha chigirtkasining lichinkalarida yoshligidan to tuxum
qo’ygunigacha bo’lgan davrda ko’chib yurish instinkti kuzatiladi. Tuxumdan
chiqqan lichinkalar dastab quruqroq yerlarga so’ngra bu yerlardagi
o’simliklar qisman quriganidan keyin o’simligi ko’p pastliklarga ko’chib, shu
joyda qanot chiqaradi. Qanot chiqargan chigirtkalar tuxum qo’yish joyiga
uchib ketadi, ular ajriqzorlarni ayniqsa yaxshi ko’radi.
Quruq joylarda tuxumdan chiqqan qir chigirtkasi ham u yerdagi
o’simliklar quriy boshlashi bilan ko’proq o’simligi bor joylarga ko’chadi,
biroq vohaning uncha ichkarisiga o’tmay, o’simliklari suv kamchil sharoitida
o’sadigan yerlarda qolishni yaxshi ko’radi, chunki tuxum qo’yish uchun
yangidan qum sahrolarga qaytadi.
To’qay (Osiyo, ko’chmanchi) chigirtkasi
Losusta migratoria L.
Markaziy Osiyoda to’qay chigirtkasining xo’jalikka zarar yetkazish
darajasi jihatidan morfologik va biologik jihatlardan o’zaro farq qiladigan
ikkita fazasi uchraydi. Ulardan biri galalashib yashaydigan (L.migratoria
L.ph. gregaria) va ikkinchisi yakka–yakka yashaydigan (L.migratoria

L.pr.solitaria) fazalaridir. Bir fazali chigirtkalarning hayot kechirish
sharoitiga qarab paydo bo’ladi va bir faza ikkinchi fazaga o’ta oladi.
Zarari. O’tmish asrlarda to’qay chigirtkasi Markaziy Osiyo uchun
katta bir ofat edi. Hozirgi chigirtkalar hayot kechiradigan joylarda ekologik
sharoitning o’zgarishi va yerlarning o’zlashtirilishi natijasida bu
zararkunanda qishloq xo’jaligiga juda kam zarar yetkazadi. endilikda bu
chigirtka Qoraqolpog’istonda unga chegaradosh bo’lgan Xorazm vohasidagi
qishloq xo’jaligi ekinlari uchun asosiy zararkunanda bo’lishi mumkin.
Lichinkalari, asosan bug’doy, arpa, makkajo’xori va oq jo’xori ekinlarini
zararlaydi. Uchib yuradigan chigirtkalar esa g’o’za va boshqa ekinlarini ham
zararlashi mumkin. Bundan tashqari, lichinka va chigirtkalar daryo va ko’l
yoqalaridagi katta maydonlarda o’sayotgan, yoqilg’i, qurilish materiallari va
mol ozig’i sifatida foydalaniladigan qamish (Phragmites sommunis Trin.) ni
ham nobud qiladi.
To’qay chigirtkasining yakka hayot kechiradigan xili ekinlarga kamdan
kam zarar yetkazadi.
Tarqalishi. To’qay chigirtkasi Markaziy Osiyoda, Qozog’iston,
Kavkaz va Kavkaz ortida, Quyi Volga bo’yi, Janubiy Ukrainada, G’arbiy
Sibirning janubiy qismida, Kichik Osiyoda, Janubiy yevropada, Xitoy va
YAponiyada uchraydi.
Ta’rifi. e rkagining peshonasidan qanotustligi oxirigacha uzunligi 6–7
sm , urg’ochisiniki esa 7–7,5 sm keladi; gala bo’lib yashaydigan
chigirtkalarning rangi ko’kish qo’ng’ir yoki sarg’ish; yakka yashaydigan
chigirtkalarniki esa ko’pincha yashil bo’ladi. YAkka – yakka yashaydigan
chigirtka orqasining old qismi o’rtasida yoyga o’xshash baland qirra borligi
yaqqol ko’rinib turadi. Galalashib yashaydigan chigirtka orqasining old
qismidagi qirrasi past bo’ladi; uning o’rta qismi botib tursa ham, yon
tomonidan qaraganda to’g’ridek bo’lib ko’rinadi. YAkka yashaydigan

chigirtkalarning keyingi oyoq sonlari qanotustligining yarmisidan uzunroq,
galalashib yashaydigan chigirtkalarda esa bir muncha kaltaroq bo’ladi.
Keyingi oyoq boldirlarining rangi galalashib yashaydigan chigirtkalarda
ko’kish, yakka yashaydigan chigirtkalarda esa qizil bo’ladi.
Qanotustlarida ko’pdan ko’p qoramtir dog’chalar bor, keyingi qanotlari
oynasimon yaltiroq, ularning tubiga yaqin qismi sarg’ish yashil, ustki
jag’larining tubi ko’kimtir rangli bo’ladi.
Galalashib va yakka holda yashaydigan chigirtkalarning tashqi
ko’rinishlarida xilma – xil o’zgarishlar bo’lib turadi.
To’qay chigirtkasining ko’zachalari yirik – uzunligi to 8 sm gacha
yetadi va salgina egik bo’ladi. Ko’zachalarning devori mo’rt bo’lganidan,
ularni tuproqdan chiqarib olish ancha qiyin. Ko’zachalarning yuqorigi qismi
qotib qolgan qo’ng’ir rangli g’alvirak probka bo’lib, pastki qismiga 55 – 115
ta tuxum to’rt qator qilib joylanadi. Tuxumining uzunligi 7 mm cha keladi.
Galalashib yashaydiganlarida lichinkalar dastlab qoramtir, deyarli qora
rangli, tanasining pastki tomoni ustkisiga qaraganda ochroq bo’ladi.
Keyinchalik ularning tanasi qizg’ish qo’ng’ir tusga kiradi va ko’kragining old
qismidan baxmalsimon chiziqlar o’tadi, qanot boshlang’ichlari qora. Siyrak
joylashgan to’dalardagi lichinkalar ochroq rangda bo’ladi, bunday lichinkalar
qo’ng’ir emas, balki ko’kimtir tus oladi. To’dalar qachon zich bo’lsa,
lichinkalar shuncha qoraya boradi va ular orqasining old qismidagi
baxmalsimon qora chiziqlar ancha ravshan ko’rinib turadi.
YAkka yashaydigan chigirtkalarning lichinkalari yashil yoki sarg’ish
bo’lib ularda baxmalsimon qora chiziqlar bo’lmaydi. Katta yoshlardagi
lichinkalar orqasining old qismida yoysimon qirra borligi ravshan ko’rinib
turadi. To’dalar g’ujlashgan sari lichinkalarning rangi qoraya boradi.
Ularning rangi bilan galalashib yashaydigan lichinkalarning rangi o’rtasidagi
farq kamayadi.

To’qay chigirtkasining lichinkalari 5 yoshni kechiradi.
Hayot kechirishi. To’qay chigirtkasi ko’zachalarini daryo va ko’l
yoqalaridagi pastliklarga, qurib qolgan ko’l tublaridagi qamishzor va
g’allasimon o’t poyalarga qo’yadi. Ko’klam va yoz fasllarida bunday joylar
sernam va harorat ko’tarilganida zararkunandaning rivojlanishi uchun qulay
bo’ladi. SHu bilan birga qamish va g’allasimon o’tlar bu chigirtkalar uchun
eng sevimli oziqa bo’ladi. CHigirtkalar o’rnashib olgan tipik joylar tuxum
qo’yish joyi deb ataladi.
Lichinkalar bahorda: Markaziy Osiyoning janubiy qismlarida aprel
o’rtasida, SHimoliy Qozog’istonda may oyining oxirida tuxumdan chiqa
boshlaydi. Lichinkalarning tuxumdan chiqish vaqti shu joy iqlimiga va ob-
havo sharoitiga ham bog’liq. Bundan tashqari chigirtka tuxum qo’ygan
joylarda ko’klamgi suv toshqinlari ham lichinkalarining tuxumdan chiqishini
juda kechiktirib yuborishi mumkin; lekin bunday toshqin ko’zachalardagi
tuxumlarni nobud qilmaydi, ammo ko’zachalar uzoq vaqt suv ostida qolsa,
birmuncha zararlanadi.
Tuxumdan chiqqan lichinkalar g’uj yoki siyrak to’dalarga to’planadi.
Lichinkalar birinchi po’stini tashlab ikkinchi yoshga o’tganlaridan so’ng,
ularning to’dalari muayyan bir tartib bilan harakat eta boshlaydi. Ular
qamishzordan kamroq o’simlikli va taqir joylar, yo’llar, so’qmoqlar bo’ylab
siljiydi. SHu sababli ularning to’dalari marokash chigirtkasi lichinkalarniki
singari yon tomonlarga keng yoyilib harakat qilmay, birin ketin keladigan
uzun tizmaga o’xshab harakatlanadi. To’qay chigirtkasi lichinkalari bilan
kurashda ularning yo’l bo’ylab harakat qilishidan foydalaniladi.
Lichinkalarning ertalabki harakati tuproq yuzasining qizish darajasiga
qarab boshlanadi. Masalan, bir yoshdagi lichinkalar harorat 12 – 13 0
S ga,
undan keyingi uch yoshlardagi lichinkalar harorat 14 – 16 0
S ga va katta
yoshdagi lichinkalar harorat 20 – 22 0
S ga yetganda harakatlana boshlaydi.

Kunduzgi harorat 50 0
S dan oshganida lichinkalar soya joylarga
yashirinib, harakatlanishdan to’xtaydi. Ular kechqurun o’simliklarga
o’rmalab chiqib, to ertalabgacha oziqlanmaydi. ertalab soat 7 – 8 dayoq
lichinkalar oziqlanish uchun to’dadan chiqib har tarafga tarqaladi. Oziqlanib
bo’lganlaridan so’ng qaytadan to’dalarga to’planib muayyan tartibda
harakatlana boshlaydi va yo’l – yo’lakay oziqlanish uchun to’xtaydi. Katta
yoshlardagi lichinkalar ko’pincha tunagan o’simliklardan tushguncha ham
oziqlana beradi.
Ba’zan hamma yoshlardagi lichinkalar ham ertalab oziqlanish uchun
tarqalmasdan to’dalashib harakatlana beradi. Bunday hollarda ular kechroq
ovqatlanadi.
Voyaga yetgan chigirtkalar ovqatni unchalik tanlamaydi, ular
g’allasimon o’tlarni yaxshi ko’radi, lekin daraxt va tok barglarini ham yeya
beradi.
Lichinkalar tuxumdan chiqqanidan 40 – 45 kun o’tgach po’st tashlab,
voyaga yetgan chigirtkaga aylanadi. Qanot chiqargan chigirtkalar yaqin
joylarga bot – bot ucha berib chiniqqanlaridan keyin galalashib birato’la
uchib ketadi. Bunda ular u kechasi to’xtab, kunduzi bir necha o’n va hatto bir
necha yuz kilometr yo’l bosadi. To’qay chigirtkasi uchish vaqtida tuxum
qo’yish joyidan uzoqda bo’lgan ekinlarga zarar yetkazadi. Bu chigirtkalar
tuxum qo’yish joyidan muayyan tomonga, aksariyat hollarda qattiq shamollar
yo’nalishiga qarab uchadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Hamaxo‘r zararkunandalar va ularga qarshi kurash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish