Hamid Olimjon ijodida folklorizm - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	365.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Hamid Olimjon ijodida folklorizm

Sotib olish

Hamid Olimjon ijodida folklorizm
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDARIJA
1. Tushuntirish qismi - Kirish.……………………………………………… .3-bet
ASOSIY QISM:
I . BOB . HAMID OLIMJON LIRIKASIDA POETIK G OYA VA SHOIR
‘
RUHIYATI
1.1. Shoir ijodida ilhom va iste dod uyg unligi
’ ‘ .. ……………………… …… ....17-bet
I.2. Hamid Olimjon g oyaviy
‘ konsepsiyasi va badiiy tasvir
vositalaridan foydalanish mahorati ..................................... …… ...26-bet
……………
II BOB. HAMID OLIMJON IJODIDA FOLKLORIZM
2.1. Shoir dostonlarining g oyasida xalq og zaki ijodining uyg unlashuvi ...43-
‘ ‘ ‘
bet
2.2. Hamid Olimjon ijodida xalq ertaklarining o rni
‘ …......................................56-
bet
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro xati .................63-bet
’ …………………………………

2

Kirish
Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi : Mamlakatimiz mustaqillikka
erishgandan so ng jamiyatning barcha jabhalarida bo lgani kabi adabiyot va san at‘ ‘ ’
sohasida ham katta o zgarishlar ro y bermoqda. Ayniqsa o zbek
‘ ‘ ‘
adabiyotshunosligida ijodkorlar ijodini tahlil qilish ma naviy yuksalishlarimizdan
’
biri hisoblanadi, zero, Respublikamiz Prezidenti I.A. Karimov ta kidlaganidek,
’
Ma naviyat insonni ruhan poklanishi, qalban ulg ayishiga chorlaydigan,
“ ’ ‘
odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e tiqodini butun qiladigan,
’
vijdonini uyg otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlari mezonidir .
‘ ”
Hamid Olimjon o zbek adabiyotidagi ijodiy taqdiri g oyat murakkab
‘ ‘
kechgan shaxsiyatlardan biridir. Adiblarning badiiy maxoratini ko rsatishdan ko ra,
‘ ‘
ularning qaysi tuzum va tizimga tarafdorligini tekshirish muhimroq deb qarashga
odatlangan o zbek adabiyotshunosligida keyingi paytda sho ro davrida yashab ijod
‘ ‘
qilgan bir qator yozuvchilar qatori Hamid Olimjon merosiga ham nopisandlik bilan
nigilistik qarash bir qadar sezilmoqda. Bu hol shoir ijodiga bag ishlangan ilmiy
‘
tadqiqotlar kamayib ketganligida, uning asarlarini qayta bosish ehtiyoj darajasida
emasligida, umumta lim maktablarida Hamid Olimjon ijodi namunalarini o rganish
’ ‘
miqdori sezilarli ozayganligida namoyon bo lmoqda.
‘
Badiiy adabiyotga faqat bugunning talablaridan kelib chiqib yondashish uni
publitsistika darajasiga tushiradi, nafis adabiyotning diapozonini bugunning manfaati
qadar toraytiradi. Xolbuki, bugun yaratilayotgan badiiy asar faqat bugungagina
tegishli emas. Shuning uchun ham chinakam badiiyat namunalariga ijtimoiy-siyosiy
talablaridan kelib chiqib baho berish noto g ridir. Aslan mangulikka, juda
‘ ‘
bo lmaganda, umrzoqlikka da vogar adabiy yaratiqlarni baholaydigan o lchovlar
‘ ’ ‘
ham hodisalarga yarasha miqiyosli bo lishi lozim. Bizdan oldin yashab o tgan
‘ ‘
adiblarning faoliyatiga bizning bugungi ijtimoiy manfaatlarimizga qanchalik tug ri
‘
kelishiga qarab emas, balki badiiy asarlarining betakrorligi va inson ma naviyatini
’
3

yuksaltirishga qanchalik yaroqli ekanidan kelib chiqib baho berish sog lom aqlga‘
muvofiq bo ladi.
‘
Adabiyot ilmi uchun biror yozuvchining qaysi tuzumga qanchalik xizmat
qilgani yoki qilmaganini aniqlashdan ko ra, uning yaratiqlari millatning bugungi
‘
badiiy tafakkuri va ma naviyatiga nima berishi mumkinligini tekshirish ko proq naf
’ ‘
keltiradi.
Shu nuqtai nazardan Hamid Olimjon lirikasining poetik g oyasi va ijodkor
‘
g oyaviy konsepsiyasi ayniqsa uning qolklordan foydalanish mahoratini tadqiq etish
‘
bitiruv malakaviy ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Muammoni o rganilish darajasi
‘ . Hamid Olimjonning hayoti va ijodi
adabiyotshunos olimlardan Oybek, I. Sulton, H. Yoqubov, N. Karimov, U. Normatov,
T. Yo ldoshev, S. Mirzayev, H. Umurovlarning ilmiy tadqiqot va maqolalarida o z
‘ ‘
ifodasini topgan.
Bitiruv Malakaviy ishning maqsadi. Hamid Olimjonning xalq poetik
ijodidan foydalanish mahoratini tadqiq etish
Malakaviy ishning vazifalari. Asosiy maqsaddan kelib chiqib, tadqiqot oldiga
qo yilgan ilmiy vazifalar qo yildi.
‘ ‘
- Hamid Olimjon lirikasidagi poetik g oya va shoir ruhiyatini tahlil qilish.
‘
- Shoir ijodidagi ilhom va iste dod uyg unligini o rganish.
’ ‘ ‘
- Hamid Olimjon g oyaviy konsepsiyasining rivojida badiiy tasvir vositalaridan
‘
foydalanish mahoratini tadqiq etish.
- Shoir ijodida folklorizm masalasini tahlil etish.
- Shoir dostonlarining g oyasida xalq og zaki ijodining uyg unlashuvi
‘ ‘ ‘
muammosini tadqiq etish.
- Hamid Olimjon ijodida xalq ertaklarining o rni masalasini tahlil etish.
‘
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi
Hamid Olimjonning hayoti va ijodi, uning lirikasidagi o ziga xos
‘
individualligi muammolari o zbek adabiyotyotshunos olimlari tomonidan yetarlicha
‘
tahlil qilingan. Ammo Hamid Olimjon ijodi ya ni uning asar yaratish jarayonida
’
folklorizmdan foydalanish mahorati yetarlicha tadqiq etilmagan. Biz bitiruv
4

malakaviy ishimizda mazkur muammolarni yetarlicha tadqiq etishni asosiy vazifa
qilib oldik. Bu esa ishimizning o ziga xos yangiligini tashkil etadi.‘
Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati.
Bitiruv malakaviy ishning natijalaridan maktab, litsey va kollejlarda Hamid
Olimjon hayoti va ijodini o rganishda ma ruza refaratlar yozishda bemalol
‘ ’
foydalanish mumkin.
Bundan tashqari bitiruv malakaviy ishning materiallari o zbek adabiyotida, Hamid
‘
Olimjonning ijodini o rganishda ozgina ulush bo lib qo shiladi va tadqiqot
‘ ‘ ‘
obyektini kengaytiradi.
Bitiruv malakaviy ishning hajmi . Bitiruv Malakaviy ish kirish, ikki asosiy
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘

5

I bob. Hamid Olimjon lirikasida poetik g oya va shoir‘
ruhiyati
Hamid Olimjon she riyati ijodkorning ichki kechinmalarini, uning
’
dunyoqarashini, qalb torlarining eng nafis, eng nozik ohanglarini aks ettiradi. Shoir
ruhiyati, ijodiy ufqlari, qarbi, sirli tuyg ulari uning she rlarida bor go zalligi bilan
‘ ’ ‘
namoyon bo ladi. Shuning uchun ham betakror she riyat sohibi Hamid Olimjon
‘ ’
she rlari, mana bir asrdirki, hanuz qutb yulduzidek chaqnab kitobxonlarni o ziga
’ ‘
chorlab turibdi.
Shoir she rlari mavzu jihatidan rang-barang, badiiy jihatdan
’
sehrga to ladir. Uning ijodida peyzaj lirikasi aloxida o rin tutadi.
‘ ‘
Hamid Olimjon chinakam tabiat shaydosi bo lib undagi
‘
go zalikni, uning butun latofatini qalbdan, mehr bilan kuylaydi.
‘
H. Olimjon tabiatdagi ranglar jilosini, sadolar rangin nozik his etadi:
Salqin saharlarda
uyqudan turgan.
Buloq suvlariga
yuzini yuvgan.
Marmar havolarning qo yniga cho mgan,
‘ ‘
Zilol bo shliqlarga
‘
keng quloch qo ygan,
‘
Mustaqillik ishqi bilan
yongan dalalar
ko m-ko k
‘ ‘
Bu misralarda betakror tasviriy vositalarning o rinli qo llanganini ko ramiz.
‘ ‘ ‘
Shoir jonlantirishning tashxis ko rinishi (uyqudan turgan, keng quloch qo ygan,
‘ ‘
ishqi bilan yongan), ohorli sifatlashlar (po lat yag rin, marmar havo, zilol
‘ ‘
6

bo shliq), takror (ko m-ko k) va gradatsiyadan san atkorona ustalik bilan‘ ‘ ‘ ’
foydalanadi.
H.Olimjon she rlarida oshufta shoir qalbining muhabbat tuyg ulari salmoqli
’ ‘
o rinni egallaydi.
‘
H.Olimjon beadad muhabbat egasi edi. Shoir o z qalbidagi
‘
sevgi tuyg ularini "Xayoling-la o tadi tunlar...", "Xayolimda bo lding
‘ ‘ ‘
uzun kun...", "Sog inganda", "Kechir meni, nozli malagim", "Sevgi
‘
desam, faqat sen desam...", "Savol" kabi go zal she rlarida zo r
‘ ’ ‘
ehtiros bilan ifoda etadi va ularda parallelizm va metaforadan
unumli foydalanadi. Masalan:
Eng gullagan yoshlik chog imda,
‘
Sen ochilding ko ngil bog imda.
‘ ‘
Shunda ko rdi ko zim bahorni,
‘ ‘
Shunda qalbim tanidi yorni.
Qushlar sayrar jonimga payvast,
Mei sevgining bo yi bilan mast.
‘
Bu otashin misralar shoirning ishq sehridan masrur, baxtiyor holatini yorqin
namoyon etadi. Inson o z sevgisi, muhabbati bilan baxtli bo ladi, o zini behad
‘ ‘ ‘
baxtiyor his etadi. Yuragida muhabbati bor insonga esa olam, borlik, go zal va
‘
fusunkor ko rinadi. Shoir bu holatni shunday tasvirlaydi:
‘
Baxtim borki, har narsa g o
’ zal,
Ko rinadi mening ko zimga.
‘ ‘
H. Olimjon teran aql, nozik ta b, keng xayol, zukko nigoh, yuksak ruhiy kuch
’
va iroda, salohiyat egasi edi. Uning ijodi ifoda imkoniyatlarining kengligi,
serqirraligi, asarlarining mavzu ko lami, g oyasi, badiiyati va timsollar tizimi bilan
‘ ‘
keng kitobxonlar qalbidan o rin olgan.
‘
Shoirning o zi jisman qisqa yashagan bo lsada, lekin uning badiiy merosi,
‘ ‘
yaratgan asarlari asr yuzini ko rdi. Mana yuz yildirki, shoir nomi va she riyati
‘ ’
barhayot.
H.Olimjon serqirra ijodkor sifatida xalqning orzu-armonlarini kuylagani uchun
7

ham, u yaratgan asarlar, shoir nomi, avloddan-avlodga, tildan-tilga ko chib, bundan‘
keyin ham abadiyatga daxldor bo lib qolaveradi.
’
She r ijodkor badiiy tafakkurining mahsulidir. Tabiat va jamiyatdagi voqea-
’
hodisalarning badiiy ifodasi lirikada o z aksini topishi, shubhasiz.
‘
Hamid Olimjonning tabiat tasviriga bag ishlangan she rida lirik qahramon
‘ ’
olami, ruhiyati yaqqol namoyon bo ladi. Shoirning "Holbuki tun" she ri tun
‘ ’
manzarasini kuzatayotgan shaxsning ichki kechinmalari, hissiyoti talqiniga
bag ishlangan.
‘
Lirik qahramon tun manzarasini daryoning qarshisida kuzatadi. Tunda
hammayoq sokin, shuning uchun bo lsa kerak, ushbu ajabtovur sukunat har qanday
‘
insonni beixtiyor ravishda o ylarga cho mishiga sabab bo ladi. Lekin hayot davom
‘ ‘ ‘
etayotgani, hech bir narsa tinim bilmasligi anglashiladi.
Odatda, suvning oqishi davomida chiqadigan ovoz "shovullamoq"
"shildiramoq", "jildiramoq" kabi so zlar bilan ifodalanadi. Hamid Olimjon daryo
‘
suvini esa "shag irlaydi" degan o ziga xos so z bilan tasvirlaydi. Daryoning
‘ ‘ ‘
shag irlashi esa butun borliqni qamrab oladi. Shoirning nazarida "vahm to lgan jar",
‘ ‘
"qorong u dunyo", "vodiy, daralar" - hammasi daryoga qo shilib shag irlaydi. Ana
‘ ‘ ‘
shu ovozlar shoirga uyqu bermaydi, bu manzara uning ilhomini qo zg atadi.
‘ ‘
Daryo suvi va osmon tunda uyg unlashib ketganday tuyuladi. Bu holat-
‘
manzarani shoir yerning osmonga o ranib uxlashiga qiyoslab, o ziga xos tasvir
‘ ‘
etadi. Lirik qahramon tun manzarasidan hayajonlanib soyga tushganda quyidagi holat
ro y beradi:
‘
Soyga tushdim, ko kka chiqdi oy,
‘
Nur yog ildi oq bulutlarga.
‘
Nurga to ldi dara, to ldi soy,
‘ ‘
Nur yog ildi qorong i jarga.
‘ ‘
Tunda oyning aksi suvda jimirlab, yaltirab ko rinadi. Go yo oy suv ichida
‘ ‘
suzayotgandek bo ladi. Lirik qahramon soyga tushganda esa oy osmonga chiqib
‘
ketganday tasavvur beradi. Shoir "Soyga tushmoq" va "ko kka chiqmoq" antonimik
‘
so zlarni qo llab tasvirni yanada jonlantiradi. Soyga tushgan odam albatta suvni
‘ ‘
8

butun vujudi bilan his qilishni istaydi. Suvni ikki qo li bilan boshi uzra sochganda‘
esa o ziga xos zavq paydo bo ladi. Sochilgan suv zarralarining go yo bulutlarga
‘ ‘ ‘
ko chishini shoir "nur sochildi", "nur to kildi", "nur taraldi" deb emas, balki
‘ ‘
"yog ildi", ya ni nurga to liq ko mildi ma nosi bilan ifodalaydi.
‘ ’ ‘ ‘ ’
Misralar boshida nur so zining takrori anafora uslubi orqali shoir ta kidni
‘ ’
kuchaytirgan. Osmondagi oyning nuri, yulduzlarning yog dusi, suvning yaltirashi
‘
o zaro uyg unlashib ketadi. Bu yog dular sirasiga lirik qahramon ko zlaridagi
‘ ‘ ‘ ‘
akslanish qo shiladi.
‘
Zilol suv ostidagi tosh ham yaltirab tovlanadi. Bu tasvirni shoir "Oy nuriga
cho miluvchi tosh" kabi tashxis bilan ifoda etadi. Odatda toza, sof, tiniq sifati "zilol"
‘
shaklida suvga nisbatan qo llaniladi.
‘
Tunda atrof, butun dunyo qorong ilikda qolganday bo ladi. Lekin lirik
‘ ‘
qahramon kuzatayotgan tun manzasidagi yorug lik, nurlar qatoriga endi samolyot
‘
chiroqlarining nuri qo shiladi.
‘
Shoir tun manzarasidan hayajonga tushib, o z hislarini qog ozga tushirar
‘ ‘
ekan, qalbidagi tug yon qalam tutgan qo llariga ko chadi, qo llari titraydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Lirik qahramon tun manzarasini kuzatibgina qolmay, tabiat va borliqda
kechayotgan hodisalar va harakatlarda o zi ham qatnashadi. Demak, u o zini
‘ ‘
tabiatning bir bo lagi deb his qilar ekan, bu tuyg udan u juda mutaassir bo ladi.
‘ ‘ ‘
Shag irlagan daryoning ovozi endi osmonu havoga ko chadi. Endi butun koinot
‘ ‘
shag irlaydi.
‘
She rning dastlabki bandida "shag irlaydi" so zi qo llangan bo lsa
’ ‘ ‘ ‘ ‘
so nggi banda esa "shag irlardi" o tgan zamon davom fe li shaklidan
‘ ‘ ‘ ’
foydalanilganki, bu shakl daryo, osmon, havo, umuman butun koinotda ma lum bir
’
vaqt (tun)da uzluksiz takrorlanib turgan harakatni ifodalaydi. Demak, garchi tun
nihoyasiga yetgan bo lsada, lekin xayot davom etmoqda. "Shag irlardi" so zidagi
‘ ‘ ‘
"r" tovushlarining ketma-ket kelgan bo g inlarda qo llanishi o ziga xos ohangni
‘ ‘ ‘ ‘
bersa, band boshida bu so zning takrorlanishi, ya ni anaforani shoir
‘ ’
ta kidlamokchi bo lgan fikrni yuzaga chiqargan:
’ ‘
Shag irlardi osmon va havo,
‘
9

Shag irlardi butun koinot.‘
Shag irlardi betinim daryo,
‘
Shag irlardi daryoda hayot...
‘
Holbuki tun...
Hamid Olimjon tabiatni yaqindan his qilgan xassos shoir sifatida tabiat
manzaralarini obrazli tasvirlay olgan. Uning poetik tasvir yaratish uslubi o ziga
‘
xosligi bilan davr sinovlaridan o tib yashayveradi va kitobxonlar qalbini rom
‘
etaveradi.
Hamid Olimjon "Bolalik" deb nomlangan she rida xalqimizning udumlari,
’
bolalar o yinlari haqida alohida to xtalib, shunday deb yozadi:
‘ ‘
Nurli oydin kechalar,
Porlar edi ko chalar.
‘
To planardik,
‘
"Yashinmachoq" o ynardik,
‘
So ng charchardik.
‘
Chumchuq kabi
Chirqillashni
Tashlab biz,
Rohat-farog at
‘
Q o zi kabi uxlardik.
‘
("Kuychining xayoli"). 19-bet.
Shoir xalq ertaklarini shunchalar sevganidan, bu ruhni she rga ham chuqur
’
singdirib yuborgan. Shuning uchun u "poyezd" yoki "tramvay" deb emas, "olov
ko zli, temir tanli ot" deb tasvirlaydi. Bular shoir bolaligidan turli-tuman xalq
‘
ertaklaridagi uchar otlar, yog och otlar, temir otlar va boshqa sehrli narsalar haqida
‘
yaxshi tasavvurga ega bulganligini ko rsatadi.
‘
Hamid Olimjonning "Kuychining xayoli" she ri atoqli xalq dostonchi
’
baxshilaridan biri Fozil Yo ldoshga bag ishlangan. SHe rning har bir satri xalqona
‘ ‘ ’
10

ohang bilan sug orilgan. Quyidagi satrlar so zimizning isbotidir:‘ ‘
Oyoqlar ostida yastanar soylar,
Qoshlar charx urib aylanar oylar,
Qullarga amr etib, qamchi o ynatib,
‘
Ekinni bilmagan yilqini boylar.
"Ot chopsa gumbirlar tog n
’ ing darasi,
Urushda bilinar mardning sara s i",
Oltoychilik y o
’ lda solgan jur elni n g,
K o
’ rinarmi yulduzining k a rrasi,
("Kuychining xayoli ) 19-bet.
”
Ushbu satrlar xalq dostonlariga hamohangday jaranglaydi. Bevosita
dostonlarda ko p qo llaniladigan "Ot chopsa gumburlar tog ning darasi, Urushda
‘ ‘ ‘
bilinar mardning sarasi" degan an anaviy ibora esa she rning xalqchilligini
’ ’
ta minlashga, uning ta sirchanligini oshirishga xizmat qilgan. She rda "so zsiz
’ ’ ’ ‘
hikoyalar, eng buyuk sirlar"ni "daryodan toshib" so zlash iste dodiga ega bo lgan
‘ ’ ‘
kuychining obrazi mehr bilan chizilgan. Kuychining o y xayolini band etgan turli
‘ –
vaziyatlar atroflicha tasvirlangan. Dostonchi kuylagan mavzular qayd etib o tiladi.
‘
Shoir ularni ta riflashda "Yig lasam holimga yig’lar bir kecha...", "G am bilan
’ ‘ ‘
sarg aydi guldayin diydor" kabi dostonlardan olingan quyma satrlardan foydalanadi.
‘
"Alpomish" dostonining qahramoni nomini keltiradi:
Qirg oqlarga urar daryo o zini,
‘ ‘
Osmon qurshamishdir tuproq, yuzini..
Bahoriy dashtlarga, gul vodiylarga,
Oybarchin tikmishdir qora ko zini...
‘
Bundan ko rinib turibdiki, shoir "Oybarchin" o rniga "Adolat", "Yoqutxon",
‘ ‘
"Chamanoy", "Xolida" yoki biror boshqa qizlar ismini keltirishi ham mumkin edi,
lekin shoir aynan Oybarchin ismiga murojaat qilgan. Chunki bu ism hamma uchun
11

tanish va qadrdon. Oybarchinni hamma taniydi. Bundan tashqari, shoir she rda bu’
ismni keltirish bilan birga "baxoriy dashtlar va gul vodiylar" Oybarchin tug ilib
‘
o sgan ertakchilar va dostonchilar yurti ekanligini ham ta kidlamoqchi bo lgan.
‘ ’ ‘
Shoirning "Har yurakning bir bahori bor" she rida ham xalk dostonlaridagi Layli va
’
Shirin timsollari tilga olinadi:
Lekin Layli boshiga kelgan,
Qora kunlar bizga yot butun;
Bizga yotdir Shirin baxtini
Poymal etgan u qop qora tun.
–
Hamid Olimjon she rlarida roviydan foydalanadi. Masalan,
’
shoirning "Ofeliyaning o limi" she rida voqealar roviy tilidan hikoya qilinadi:
‘ ’
Hamlet sevar edi, uning qalbini,
G o
’ yoki ikki cho g , ikkita otash. ‘ ‘
Bo lib yondirardi ko zing tun-kuni,
‘ ‘
U ham qilmas edi bu otashga g ash.
‘
Hamlet yuragiga berardi bardi hayot,
Sening u otashin, gulbarg lablaring,
Jasur xayoliga bog lardi qanot,
‘
Sening u otashin bog idan bir kezib o tganing sening.
‘ ‘
Shu tariqa shoir voqealarni roviy tilidan bayon etgan holda, buyuk
S h ekspirning shoh asari bo lgan "
‘ H amlet"dagi sevgi fojeasini mahorat bilan
ko rsatib bera oldi.
‘
Odatda xalqimizning udumlariga ko ra, yigit bilan qiz sevishganda yigit qizga
‘
qasamyod qilib va da beradi. Uni ardoqlashiga, chin qalbdan sevishiga ishontiradi.
’
Hamid Olimjon xalqimizning shu udumidan foydalanib, o zining "Xayoling-la
‘
o tadi tunlar" she rida ajoyib manzara yaratadi.
‘ ’
Lirik qahramon an anaviy tushga ishonib, sevgiga shubha bilan qaragan
’
maxbubasiga muhabbati chinligi haqida qasamyod qiladi. Shoirning ertak va
12

dostonlardagi tush motividan foydalanishi ham diqqatga sazovordir. Shoir yigit tilidan
quyidagi kabi qasamyod so zlarini bitadi:‘
Shu rost esa o tga tushsin jon,
‘
Yomg irdayin boshga tushsin g am.
‘ ‘
Yashaganim - dunyoda yolg on,
‘
Qasam ichdim: emasman odam.
Nomard ketay, yurakda tug yon
‘
Shu to lqindan zarra kam esa,
‘
Nomard ketay, shu otash yurak
Sendan boshqa o zgani desa.
‘
Bunday misollarni yana ko plab keltirishimiz mumkin. Shoirning Chimyon
‘ “
esdaliklari, Xolbuki tun , Xayolimda bo lding uzun kun... , Ishim bordir
“ ” “ ‘ ” “
o sha ohuda , Qora dengiz bo yida , Sog inganda , O rik gullaganda ,
‘ ” “ ‘ ” “ ‘ ” “ ‘ ”
O lka kabi bir qator she rlarida ham shoir qalbining yoniq tafti, xalq ijodi
“ ‘ ” ’
namunalarining u yoki bu qirrasi ufurib turibdi. Bular Hamid Olimjonning xalq
og zaki ijodi namunalarini qayta-qayta mutoala qilib turishidan bir nishonadir.
‘
Hamid Olimjon ijodida folklor an anlari mavzusini batafsil tadqiq qilish
’
folklorshunosligimiz oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
Shoir:
Ko zlarimni yummasman aslo -
‘
Daryo kabi uyg oq o turman, -
‘ ‘
deb bejiz takidlamagan.
Xalq chashmasidan suv ichgan xalqona ohanglar marjonidan tuzilgan Hamid
Olimjon she riyati doimiy uyg oqdir.
’ ‘
"Odam ota-onasini tanlayolmaganidek Vatanni ham tanlayolmaydi. Albatta,
Olloh odamga Vatanni muzliklardan ham, sahrolardan ham, changalzorlardan ham
ato etishi mumkin. Lekin siz bilan bizga Olloh O zbekistan deb atalgan, tuprog ida
‘ ‘
oltin gullaydigan, qishlarida bahor shivirlaydigan, tog desa tog i bor, bog desa
‘ ‘ ‘
bog i bor, har tongda bulbullar madhini o qib tamom qilolmaydigan bir yurtni
‘ ‘
Vatan qilib bergan ekan, buning uchun o zimizni BAXTLI deb bilmog imiz kerak".
‘ ‘
13

Bu topib aytilgan, har bir O zbekistonlikning ko nglidagi mulohazaning‘ ‘
muallifi O zbekiston Qahramoni, adabiy tanqidchiligimiz sardori Ozod
‘
Sharafiddinovdir. Xo sh, bu fikrni sal davom ettiraylik. Aynan shunday BAXTLI
‘
Vatanda tug ilgan bizdan oldingi uzoq va yaqin ajdodlar ham Allohga shukronalar
‘
keltirsa, ular ham "Baxtlar vodiysi"ni - "Shodlik va baxt o lkasi" deya ta riflasa
‘ ’
nega bizning "g ashimiz" keladi? Nega biz o tgan asrda yashaganlar baxtni
‘ ‘
bilmagan, shodlikni ko rmagan, totalitar tuzumda bu tuyg ular umuman bo y
‘ ‘ ‘
ko rsatmagan degan xukmni chiqaramiz? "Sovet davridagi tariximizni mutlaqo
‘
maqtash mumkin bo lmagan tuzum, deb" hisoblaymiz? "Bu tuzum xalqimizning
‘
fikrlashiga yo l qo ymagan..." deya qat iy xulosa chiqaramiz? Nega?
‘ ‘ ’
Axir, birinchidan, inson tuzumning bandasi emas-ku! U Allohning bandasidir.
Shu bois, u qazo-qadarning hukmiga binoan muayyan bir vaqtda dunyoga keladi. Va
u qaysi tuzumda yashashidan qatiy nazar, doimo g am-alamlarga ham, baxtu
‘
saodatga ham duch kelishi, uni boshidan kechirishi muqarrar. Axir baxt, baxtiyorlik
tuzumlarning kashfi emas, u kishiga bog liq, tuyg u, insoniyatning tug ma xislati-
‘ ‘ ‘
ku! Gap yashayotgan tuzumidan, davridan Haqni va mohiyatni topa bilishida,
xarakteri xislatlarini - o zligini ro yobga chiqarishida, kimligini anglatishida,
‘ ‘
avlodlariga qoldiradigan betakror merosida bo lsa kerak. Ikkinchidan, XX
‘
asrdagidek rivojlanish, katta sifat o zgarishlari tariximizda kam bo lgan.
‘ ‘
Vatanga tug ilmasingdan tug ilgan muhabbat, unga mahliyolik yuz
‘ ‘
ko rsatib, so zga aylanganda Hamid Olimjon bo lib hayqirasan:
‘ ‘ ‘
"Men dunyoga kelgan kundanoq
Vatanim deb seni, uyg ondim,
‘
Odam baxti birgina senda
B o
’ luriga mukammal qondim ".
Demakki, lo nda fikr va mehrga to la so z yaxlitlashganda Vatan mohiyati
‘ ‘ ‘
va unga baxshidalik ajoyib aniqlik bilan gavdalanadi, yurakni hap q irtiradi. Ha, aniqlik
- qisqalik bilan, qisqalik - topib ifodalash bilan tug iladi. Ana shunda bu misralar har
‘
qanday qalbni egallaydi, qalbga eng sevimli, eng ardoqdi tuyg u bo lib, umrbodga
‘ ‘
joylashadi, asrlarga tatiydi.
14

Hamid Olimjon o zi yashagan zamonasining bosh haqiqatlarini kashf‘
etmasdan, ularning mohiyatini ochmasdan, qalbida "gullagan", fikrida "tinigan"
xulosalarini ifodalamasdan tura olmaydi:
" Bilsinlarkim, yo ldoshim bo lmas
‘ ‘
Ko zda yoshi bilan kulganlar,
‘
Tillari bor, o zlari hayot
‘
Lekin yurak-bag ri o lganlar .
‘ ‘ ”
Sovet tuzumini qabul qilmagan millatchilarga atalgan, ularning qalblariga
nashtar bo lib sanchilgan bu misralar muallifini aybsitish, bugungi Istiqlol nuqtai
‘
nazaridan uning bu haqiqatlarini rad etish, bizningcha, notug ridir. Chunki
‘
zamonaviy shoir bo lmasdan umriboqiy shoir bo lolmaydi. Bu badiiy ijodning
‘ ‘
azaliy va o zgarmas qonunidir. Umriboqiylikning asosida o z zamonasining asosiy
‘ ‘
dardlarini, ko plab zamondoshlarining urib turgan yuragi shodliklari va og riqlarini
‘ ‘
kashf etish, umumlashtirish, uni o zga avlodlar his qiladigan darajada anglatish
‘
yotadi. Darvoqe, XX asrning 30-yillari - Lenin davri, VKPB mafkurasi davri edi.
Lenin - Stalin va sotsialistik partiya - yagona yetakchi edi. O zbekistonning
‘
"Moskvada suyangan tog i, Gurjistonda sevgan o rtog i - Unga husn va iftixor
‘ ‘ ‘
edi", "Odamga baxt va toleni yor etgan ajib diyor"da yashaganlarni "qo shiq,
‘
Leninga eltgan" davr edi.
"Hamma yoq intilar Moskovga qarab,
Shu yerdan qon olar qalbiga hayot;
Shu q uyosh o ngida aylanar dunyo,
‘
Shu yerdan boshlanar butun koinot ".
Shunday tushuncha, bu tushunchaga to liq ishonch 28 yoshdagi Hamid
‘
Olimjon qalbida ham hukmron edi. Va bu haqiqatlar shoir poeziyasida aks etmasligi
mumkin emasdi.
Bugun biz Hamid Olimjon bilgan haqiqatlarning mag zi puch bo lganini,
‘ ‘
totalitar tuzum o ziga g ov bo lganlarni ayovsiz mahv etganligini, xalq boshiga
‘ ‘ ‘
ko plab qirg inlarni solganini bilamiz. U paytlar esa, shoir biz bilgan haqiqatlarni
‘ ‘
xayoliga ham keltirmagan, sotsialistik jamiyatni baxt va saodatga eltuvchi yagona
15

jamiyat deb tushungan, sotsialistik Vatanga o zligini baxshida qilgan, "sovet‘
shoiriman", deya faxr-tuyg uga to lib yashayotgan yigit edi.
‘ ‘
Shu sababli, Hamid Olimjon "O lka" she rida aytgan, uning qa ridan,
‘ ’ ’
mantig idan kelib chikuvchi quyidagi so zlarida shoir asarining umriboqiyligini
‘ ‘
anglaymiz; Vatanga bo lgan mehrimizni, ishonchimizni, safarbarligimizni, unga
‘
bo lgan qaynoq muhabbatimizni, aql va yuragimiz amrini biz ham, kelajak avlodlar
‘
ham shunday izhor qilamiz:
"Har aytganing buyuk jangnoma,
Qayga desang qaytmay keturman,
Ko zlarimni yummasman aslo -
‘
Daryo kabi uyg oq o turman".
‘ ‘
Xullas shunday ijodkorlar bo ladiki, ularning har bir asarining poetik
‘
g oyasida shoir ruhiyati qalblardan qalblarga, dillardan dillarga ko chib o tadi.
‘ ‘ ‘
Boshqacha aytganda bunday asarlar dil tarjimoni, ijodkorning qalb qiyofasidir.
Hamid Olimjon lirikasida poetik g oya dunyoda eng ulug zot bo lgan
‘ ‘ ‘
insonning yuksak ma naviy boyligi va beqiyos go zalligini shoirona san at bilan
’ ‘ ’
tasvirlanishida aks etadi. Hayotga muhabbat, Vatanga sadoqat, inja tuyg ular
‘
tarannum etilgan Shoir she riyati rang-barangligi va bir satri nurga yo g rilganligi
’ ‘ ‘
bilan ham diqqatga sazovordir.
16

I. 1. Shoir ijodida ilhom va iste dod uyg unligi.’ ‘
H. Olimjonning mashhur «O rik gullaganda» she rida shoirning badiiy
‘ ’
mahorati darajasi yaqqol namoyon bo ladi. Juda ohista, oddiy axborot berishdan
‘
boshlangan ushbu she rda tasvir bosqichma-bosqich tuyg ular jo shqinligi,
’ ‘ ‘
sezimlar junbushi sari yuksalib boradi. SHe rning birinchi bayti faqat xabar tashiydi,
’
xolos. Unda hali hissiyot, tuyg u, munosabat mutlaqo aks etmaydi:
‘
Terazamning oldida bir tup
O rik oppoq bo lib gulladi.
‘ ‘
She rning keyingi bandlarida gullab turgan o rikning latif manzarasi
’ ‘
chiziladi. O rik gullashida shaksiz go zallik bor, lekin u o z holicha poeziya
‘ ‘ ‘
bo lolmaydi. Lekin Hamid Olimjonning sinchkov poetik nigohi o rik novdalaridagi
‘ ‘
gullarda shunchaki ko zni quvnatuvchi chechakni emas, balki tiriklik g unchalarini
‘ ‘
ko radi va buni o quvchiga ham ko rsata oladi. Shuning uchun ham she rda
‘ ‘ ‘ ’
ularning hayot otini» aytayotgani tasvirlanadi. O sha misralarda guldan g o ra,
“ ‘ ‘ ‘
undan meva, mevadan mag iz, o rikdan ko chat deganlaridek, hayotning uzluksiz
‘ ‘ ‘
davomiyligi aks etadi. Hayotning shunday betakror go zalligidan o zgalar ham
‘ ‘
bahramand bo lishini istagan shoir gulning totini olib ketgan «shabboda
‘
qurg ur»dan g’ashlanmasligini ta kidlaydi.
‘ ’
Shoirning gullagan o rikni ko rib tuzg igan xayoliga baxtlimanmi degan o yning
‘ ‘ ‘ ‘
kelishi bir qaraganda tasodifiyga o xshab ko rinsada, mantiqan asoslidir. Chunki
‘ ‘
odam go zallikni tuya olganligining o zi bilan baxtiyordir. Binobarin, go zallik
‘ ‘ ‘
og ushida qolgan shoirning baxt haqida o ylashida zarracha g ayritabiiylik yo q.
‘ ‘ ‘ ‘
Endigina yigirma sakkizga kirgan iste dodli, sog lom, kelishgan shoir yigitning
’ ‘
baxtli ekanligi she rda ishonarli va to g ri aks etgan. Ayrimlar: «Butun
’ ‘ ‘
17

mamlakatda shafqatsiz va qonli qatag on ketayotgan bir davrda shoir odam baxtli‘
bo lishi mumkinmi?»- deya savol qo yib, H. Olimjondan ham xafagezak yashash
‘ ‘
va so nik ijod qilishni talab etadilar. Aytish kerakki, baxt ham, baxtsizlik ham na
‘
ommaviy, na uzluksiz va na tuzumga bog lik bo ladi. Mustaqillikka erishilgandan
‘ ‘
keyin mamlakatda birorta baxtsiz odam qolmadi deyish, kam deganda, soddalikdir.
Baxt va baxtsizlik g oyat o tkinchi, ichkin va shaxsiy xodisalardir. Hech qachon va
‘ ‘
hech qanday holatda hamma yoppasiga baxtli ham, baxtsiz ham bo lmaydi.
‘
Insoniyat alohida ruhiyatga ega shaxslardan tashkil topgan ekan, odamlarning baxtu
baxtsizligi ham alohida bo laveradiki, she rda bu xolat go zal aks etgan.
‘ ’ ‘
To g ri, she rda Bunda tole har narsadan mo l, To o lguncha shu
’ ‘ ’ “ ‘ ‘
o lkada qol tipidagi «qizil»roq, badiiy to xtamlar ham bor. Lekin bu ifodani
‘ ” ‘
lahzalik kayfiyatini mangu xolat tarzida taqdim etayotgan yosh va omadyor odamning
yanglish bo lsada, samimiy e tirofi sifatida qabul qilish mumkin. She rda gul bilan
‘ ’ ’
baxt muvoziy ko riladi. Gulni baxtiyorlik timsoli sanagan, oppoq gullar og ushida
‘ ‘
qolganidan tuyg ulari junbushga kelgan shoir o z quvonchini barchaning tuyg usi
‘ ‘ ‘
tarzida taqdim etadi. Shu sababli: «Umrida hech gul ko rmay yig lab
‘ ‘
O tganlarning haqqi ham senda. Har bahorni yig lab qarshilab Ketganlarning
‘ ‘
haqqi ham senda...» misralari ham samimiy dil izhori sifatida, ham tiriklarning
o tganlar yodi oldidagi burchdorligi ifodasi tarzida qabul qilinadi.
‘
Shoirning poetik mahorati she rning boshida keltirilgan ikki misrani she r
’ ’
so nggida ham hech qanday o zgarishsiz takrorlagani holda kuchli badiiy samaraga
‘ ‘
erishganida ko rinadi. SHe rning boshida bu misralar faqat habar bergan bo lsa,
‘ ’ ‘
oxirida ular shunchaki axborot tashib qolmay, shoirning hissiyot dunyosini dolg aga
‘
solgan holatning timsoli darajasiga ko tariladi. Bu misralarning har ikki o rindagi
‘ ‘
estetik vazifasini anglashga urinish o quvchi badiiy didini yuksaltiradi.
‘
Hamid Olimjon lirik merosida «Ofeliyaning o limi» she ri aloxida ahamiyat
‘ ’
kasb etadi. Mazkur she r 1936 yilda, Hamza nomidagi teatrda Shekspirning
’
«Hamlet» tragediyasi tomoshasidan keyingi taassurot asosida dunyoga kelgan. To rt
‘
bo limdan tashkil topgan she rning birinchi bo limi birgina to rtlikdan iborat.
‘ ’ ‘ ‘
Ikkinchi bo limda to qqiz, uchinchi bo limda yetti, to rtinchi bo limda ikki
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ —
18

jami o n to qqiz to rtlik bor. Ko rinadiki, «Ofeliyaning o limi» kattagina‘ ‘ ‘ ‘ ‘ —
she r. Unda shoir fojiada ro y bergan voqeani qayta bayon qilishni emas, balki
’ ‘
sevgiday buyuk bir tuyg uda baxtli yakun yo kligi sababi xaqida dunyo bilan
‘ ‘
bahslashishni niyat kilgan. Shuning uchun bo lsa kerak, she r Ofeliyaga
‘ ’
murojaatdan boshlanib, dunyoga malomat bilan tugallanadi.
Ma lumingizkim, husn, "go zallikni tarannum etish, ulug lash
’ ‘ ‘ —
she riyatning hamishalik mavzusi. Go zallar boshqa fazilatlarsiz, chiroyli
’ ‘
bo lishining o zi bilanok, kishida ehtirom uyg otishadi. Qismatning o yini
‘ ‘ ‘ ‘
shundoqki, ko pincha falokat ana shunday go zallar boshiga yog iladi. H.Olimjon
’ ‘ ‘
ham «yoniq yulduz»ni ko zlariga joylagan, «lablaridan yoqut husn oladi»gan,
‘
siynalari «qor tog i»day oq Ofeliya boshiga «so ngsiz musibatlar, dunyo-dunyo
‘ ‘
g am» tushganidan iztirob chekadi. Buni keksa falakning zolimligi, adolatsizligidan
‘
deb biladi. Lekin «Foyda yo qdir, go zal, zolim falakdan qancha dod qilsangu,
‘ ‘
qancha shikoyat».
Ikkinchi bo limda baxt yor bo lmas ekan, qizga bu qadar to kislik, husn ato
‘ ‘ ‘
etilishiga nima hojat bor edi tarzidagi dilo rtar savollar o rtaga tashlanadi. Shoir
‘ ‘
faqat muhabbat va husnning emas, balki ayolning qismati borasida ham fikrga toladi.
She rning beshinchi va oltinchi bandlarida «busiz» olmoshi «bunsiz» tarzida bir «n»
’
tovushi orttirib qo llangan. Agar e tibor berib uqilsa, shoir shu kichik orttirmaga
‘ ’
katta estetik vazifa yuklagani ma lum buladi.
’
Hamisha ezgulikka intilgan va har qayerda uni ko rishni istagan shoir
‘
sevishmoqning ma nosini visolda, baxtda deb biladi, suyishganlar, albatta, bir-
’
birlariga yetishishlari kerak deb xisoblaydi. Shu bois gunohsiz Ofeliyaning halokatini
qabul eta olmaydi. Shoirning isyonli tuyg ulari ildizi shunda:
‘
Hali sevishmoqda shumidi ma no?
’
Faqat azob bordir qismatda, nahot?
Nahotki, sevgiga shudir tamanno?
Nahot go zal uchun faqat, faqat dod!
‘
She rning uchinchi bo limida shoir bugundan uzoqlashib, o tmishga
’ ‘ ‘
19

chekinganday bo ladi. Shuning uchun ham dastlabki ikki bandda tasvir maromi bir‘
qadar sokinlik kasb etadi. Lekin xayotning adolatsizligi, hech nimaga hech qanday
da vosi bo lmagan sevgining poymol kilinishi shoir tuyg ularini yana junbushga
’ ‘ ‘
keltiradi. SHe rda chorasizlikdan qiynalib ketgan kishi tuyg ulari shunday
’ ‘
ifodalanadi:
Faqat netmak kerak, bordir na chora?
Sevguchi yurakni qurshasa balo?
Butun olam ko zga esa qorong u,
‘ ‘
Balolarga Hamlet esa mubtalo? Chindan ham, dunyoning ishlarini tushunib
bo lmaydi. Olijanob shahzodaning qalbiga shunchalar katta muhabbatni joylagach,
‘
uni adoqsiz tashvishlar girdobiga solishning, suyganidan ajratishning nima keragi
bor? Lekin odam faqat sevgi bilangina yashay olmas ekan-da! Dunyo biz o ylagan
‘
va xohlagandan ko ra murakkabroq, hayot esa chigalrok, bo lsa na iloj? Qabih
‘ ‘
kimsalarning yovuzliklari tufayli «sevguvchi yurak» balolarga giriftor etilgach,
bunday insonning muhabbatdanda kungli sovishi mumkin ekanda.
She rning keyingi bandi ruhiga ko ra «Hamlet» tragediyasi darajasiga
’ ’
ko tariladi. Unda inson taqdiridagi adoqsiz chigallik, odamga xos aldov, shubha,
‘
yo lsizlik butun ko lami bilan ifodalangan. She rxon bug ilib ketganday, ilojsiz
‘ ‘ ’ ‘
holatga tushganday buladi. She rda ezgulikka tayanilmagan joyda baxt bo lmasligi
’ ‘
o ta ta sirchan ifoda etilgan:
‘ ’
Shubha otashida yonar tafakkur,
Dunyo bir g amxona, «Doniyo zindon».
‘ —
Yo qdir yuraklarni yoritgali nur,
‘
Zanjirdadir sevgi, qafasdadir jon.
She rning keyingi misralarida g amgin ruh, umidsizlik hissiyoti yanada
’ ‘
kuchayadi. «Hamlet» asari bilan tanish odam biladiki, Ofeliyaning o limiga
‘
qirolning arvohi bevosita sababchi emas. Lekin she rda arvoh kuchli yozg iriq,
’ ‘
cheksiz alam bilan tilga olinadi. Nahotki, shoir otaning begunoh, arvohini
20

ayblayotgan bo lsa? Ehtimol, bu to rtlikni o zgacha izohlash mumkindir?‘ ‘ ‘
Hosil bo lmas murod, hech narsa nasib,
‘
Qancha yig lasangu qancha cheksang oh;
‘
Sevguvchi yigitni solmishdir yo lga
‘
Tunda ertak aytgan bir mudhish arvoh. Aslida bu sevgini barbod etgan arvohmi
yoki tirik qirolni arvohga aylantirgan yomonlik va yomonlarmi? Bo lmasa, shoir
‘
nega qirolning arvohini «mudhish» deya atayotir? Sinchiklab qaralsa, she rda shoir
’
halok bo lgan qiz nuqtai nazarini ifoda etgani, shunday go zal hilqatning yo q
‘ ‘ ‘
qilinganiga achinish tuyg usi ulkan bo lgani uchun asl haqiqatni payqashni
‘ ‘
istamagani anglashiladi.
She rdagi fojiali ruh bandma-band yuksakka o rlaydi. Shoir she rxonni
’ ‘ ’
butun asar davomida iztiroblar og ushida ushlab turadi va yakunda yana bir marta
‘
insoniy azoblarni kuchli darajada tatib ko rishga majbur etadi. Shuning uchun
‘
she rning tugallanishi yanada fojiona ohang kasb etadi
’
Sevgi ko klarida uchuvchi lochin
‘
Arshidan yiqildi va ko hna dunyo
‘ –
Butun armonlarni kul kilgan otash
O zi bo lib qoldi sevgiga gado. So nggi to rtlikda sevgi ko klarida
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
uchuvchi lochinni halok etib, o zi yetim kolgan bu keksa va adolatsiz dunyo o z
‘ ‘
qilmishlarining natijasi o laroq oxir-oqibatda «sevgiga gado» bo lib qolganligi
‘ ‘
o ta ta sirli ifoda etilgan. Chunki adolat bo lmagan makonda sevgiga ham o rin
‘ ’ ‘ ‘
yo qdir.
‘
Olam hodisalari faqat sinfiy-partiyaviy nuqtai nazardan ifodalanishi lozim deb
qaralgan 30-yillarda Ofeliya fojiasini sof insoniy tuyg ular nuqtai nazaridan
‘
tasvirlash, boy berilgan sevgi haqida bu qadar g amgin, umidsizlikka to la she r
‘ ‘ ’
yozish H.Olimjonning katta iste dodi va ijodiy jasoratidan dalolatdnr.
’
«O rik gullaganda» she rida yorug nur qanchalik ko p bo lsa,
‘ ’ ‘ ‘ ‘
Ofeliyaning o limi da zulmatga cho mgan ruhiyat tasviri shunchalik ustuvor.
“ ‘ ” ‘
21

Oshiq ham, ma shuqa ham pok, ularning niyatlariga g araz, amallariga yovuzlik’ ‘
aralashmagan. Lekin hayot nopok va shafqatsiz, odamlararo munosabatlarda yovuzlik
hukmron. Shu sabab sevgi toptaladi, go zallik o lim topadi. She rning lirik
‘ ‘ ’
qahramoni aqlga sig mas adolatsizlik oqibatlarini ko rib, sarosimaga tushgan kishi
‘ ‘
holatida qoladi. «O rik gullaganda»ni o qigan o quvchi baxtdan entiksa, bu yerda
‘ ‘ ‘
baxtsizlikdan nafasi qaytadi. Ko rinadiki, H.Olimjon faqat shodlikni kuylamagan,
‘
balki bir umr baxtga intiltgan insonning bosib o tayotgan yo lidagi qorong i va
‘ ‘ ‘
yorug bekatlarni haqqoniy aks ettirgan ekan.
‘
Shoir lirikasi qiyofasini tayin etishda uning to rt baytdan iborat ixchamgina,
‘
lekin g oyat mashhur g azali «Kuygay» ham aloxida o rin tutadi.
‘ ‘ ‘
G azal janridagi bu she r, aslida, to rt parda, olti ko rinishli «Muqanna»
‘ ’ ‘ ‘
musiqali dramasidagi Muqanna va Guloyin timsollari uchun duet shaklida yozgan.
Taniqli xonandalar tomonidan yakkaxon qo shiq qilib kuylangan badiiy jihatdan
‘
g oyat yuksak bu she rga g azal tarzida yondashish maqsadga muvofiqdir.
‘ ’ ‘
Musiqali drama librettosida she r quyidagi kurinishda berilgan:
’
Guloyin
So zingni sharpasi tekkanda olam bob-bob kuygay,
‘
Dengizlar, daryolar,hxattoki ko llarda hubob kuygay.
‘
Muqanna
Kamondek qoshlaring kipriklaringdan o q, otar doim,
‘
Guloyin
Sening yoding bilan tinmay, hama nozu itob kuygay.
Muqanna
Yonib ishqingda qalbim kulga aylansa ajab ermas,
Ko zing osmonga tushganda lovullab oftob kuygay.
‘
Guloyin
Olay toqatni qaydin ko zlaringga hech qarolmayman,
‘
Muqanna, Guloyin
Tushibdir uchquning bag rimgaki, go yo kitob kuygay
‘ ‘ .
22

G azaldagi dastlabki bayt Guloyinga tegishli ekanida katta hayotiy mantiq‘
bor. Unda qiz tilidan Muqannaning erk y o
’ lidagi otashin so zlari olamni kuydirishi ‘
mubolag ali yo sinda arz etiladi. Muqanna tilidan berilgan misrada suluv qizga
‘ ‘
mahliyo yigitning iqrori bor, xolos. Ikkinchi baytning ikkinchi misrasida Guloyin
haqiqat va uning ifodachisi yo lida hamma narsasini kuydirganini ta kidlaydi.
‘ ’
Uchinchi shoxbayt Muqanna tilidan bitilgan. Unda Guloyinning chiroyi
mubolag aning gulu darajasida ifoda etiladi. Ya nikim, qizning ko zi osmonga
‘ ’ ‘
tushib qolsa, suluvning jamolidan ko kdagi oftobning lovullab kuyib ketishi
‘
mumkinligi tasvirlanadi. Bu she rda bir-biriga muhabbat kuygan yoshlarning qalb
’
izhori ulkan san atkorlik bilan aks ettirilgan.
’
G azalda ikki otashin qalb tuyg ulari tasvirida shoirning poetik mahorati,
‘ ‘
inson hissiyoti tovlanishlarini inja rang-barangligi bilan bera olish saloxiyati yorqin
namoyon bo lgan. Shoirning mahorati sabab aslida ikki qalb tug yonining poetik
‘ ‘
ifodasi bo lmish she r bir kishining yaxlit hissiyoti, kechinmasi tasviriday taassurot
‘ ’
qoldiradi. Baytlardagi biri-biridan kelib chiquvchi ko p bosqichli tasvir silsilasi
‘
sababli bu g azal oshiqning ma shuqaga murojaati tarzida qabul etiladi. Chin sevgi
‘ ’
uchun tuyg uning egasi emas o zi muhim bo lganidek, g azal misralaridan biri
‘ ‘ ‘ ‘
Muqannaga, boshqasi Guloyinga tegishli ekani ham deyarli sezilmaydi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Hamid Olimjonning she riyati kurashchan
’
mohiyat kasb etdi. Shoirning o shanday asarlaridan biri 1942 yilning may oyida
‘
yozilib, «Qizil O zbekiston» gazetasining 29 oktabr sonida bosilib chiqqan «Sevgi»
‘
she ridir. S
’ h e rda frontga ketayotgan yigit va sevgilisini kuzatayotgan qiz holati aks ’
etgan. Ma lumki, muhabbat joy ham, vaqt ham tanlamaydi. U jamiyatdagi vaziyat,
’
odamlar orasidagi munosabatlar bilan hisoblashib o tirmaydi. Binobarin, urush ham
‘
sevgiga to siq bo lolmaydi. Lekin muhabbat zabt etgan ko ngil egasi ham sevgi
‘ ‘ ‘
bilan, ham urush bilan hisoblashishi kerak.
S h e rning birinchi bandida oshi
’ q ning hayrlashuv onidagi so zlaridan o zini ‘ ‘
yo qotgan ma shuqa holati aks ettiriladi. Yigitning: «Butun yoshligimiz jangdadir
‘ ’
bu kun, Jangda yechilmoqda sevgi qismati» so zlari uning shaxsiyatiga xos
‘
belgilarni aks ettiradi. Odatda urushni kattalar boshlashadi, lekin uning azobini
23

yoshlar tortadi. Shu ma noda, yuqoridagi ikki misrada xam urushning, ham’
hayotning mohiyati ifoda qilingan deyish mumkin. Tasvirning samimiyati shundaki,
dunyoda adolat o rnatmok uchun urushga otlangan yigitning ko zlarida nam
‘ ‘
ko rinadi. Bu tabiiy hol. Chunki uning ko nglida: «Agarda qaytmasam shu
‘ — ‘
mendan yodgor» tarzida naqd xavotir turibdi.
S h e rda tasvirlanishicha, ma shuqa oshig ining gaplariga darhol javob
’ ’ ‘
bermaydi. Ehtimol, o zbekning qiziga xos tortinchoqlik bunga yo l bermagandir.
‘ ‘
Lekin qizning kunglidan o tayotgan o ylar tasviri juda salmokli, tuyg ular xassos:
‘ ‘ ‘
«Sensiz ololmasman aslo men nafas, O limdan og’irdir sendan ajralshi». Qizning
’
ruhiy xolati aks ettirilgan to rtinchi band she riy kashfiyotga to laligi bilan ajralib
‘ ’ ‘
turadi. Qizning: «Torgina qalbimga keng dunyo qafas» iqrorida teran ma no
’
yashiringan va unda ulkan she riy joziba bor. Dunyoning kengligi, qalbning
’
kichikligi ma lum tushunchalar. Lekin torgina qalbning keng dunyoga
’
sig mayotgani, dunyoning unga qafas bo lib ko rinayotgani ifodasi badiiy
‘ ‘ ‘ –
kashfiyot.
S h e rning keyingi bandlarida oshig i ortidan jangga jo nagan ma shuqa
’ ‘ ‘ ’
holati:
Orqangdan qolmasdan jo nadim jangga,
‘
Qo zi ketgan kabi qo yning izidan.
‘ ‘
Go yo quyosh oyni kuzatganiday,
‘
O t bo lib orqangdan kezmakdaman man.
‘ ‘
S h e rda qiz qo llagan o xshatishlar xalq dostonlari va qo shiqlaridagi
’ ‘ ‘ ‘
obrazlarga o xshab ketadi. Qo zi qo yning izidan yurishi bir umr jonliqlar bilan
‘ ‘ ‘
shug ullangan har bir o zbekka tanish. Shuningdek, kelishgan va ko rkam yigit-
‘ ‘ ‘
qizlarni oyu quyoshga o xshatish ham o zbekning didga xos jihatlardir.
‘ ‘
S h e rning oltinchi bandidagi juda nozik ruhiy tovlanishlar tasvir etilgan. Unda
’
jang qilayotgan yigit elini o ylashi aytilgani holda qizning holati: "Men ham qasos
‘
olib to kmakdaman qon, Elim va yorimning nomi dilimda" tarzida ifodalanadi. Bu
’
satrlarda chiroyli estetik effekt bilan birga, kuchli hayotiy mantiq ham bor. Yigit
suyukli qizni alohida tilga olmaydi. Chunki u el deganda sevgilisini ham nazarda
24

tutadi. Sababki, qizning frontda ekanidan habarsiz yigitning nazarida ma shuqasi’
ham eli bilan birga, yiroqlarda qolgan. Erkaklar qatori jang qilib, dushmandan qasos
olayotgan qiz esa suyganining jangda ekanini yaxshi biladi. Binobarin, u yorining
nomini dilida tutishi tasiri ishonarli va asosli. She rning quyidagi misralarida
’
muhabbat va urush timsollari qorishib ketgan holda tasvir etiladi:
Senga yuborganim otashin bo sa,
‘
Yengil shabbodadek uchar havoda.
Jang bo lgan joylardan labingni izlar
‘
Va ba zan darbadar kezar samoda.
’
Bu misralarda urush davridagi muhabbat ham mavjud sharoitga mos harbiy
qiyofada aks ettirilganini ko rish mumkin. «Sevgi»ning qa
‘ h ramoni qalbiga ulkan –
ezgu tuyg ular hokim shaxs. Shuning uchun ham uning:
‘
Dunyoda albatta bir o lmoq bor-ku,
‘
Hech ajab emasdir o lsak jang aro.
‘
Yov bilan kurashda oqsa qonimiz
Bo lmay el oldida yuzimiz qaro
‘ –
degan ko tarinki so zlari kishiga sun iy tuyulmaydi. Ishqqa maskan yurak
‘ ‘ ’
ko tarinki romantikaga to liq bo lishi ma lum. Yuksak insoniy fazilatlarga ega
‘ ‘ ‘ ’
kishilar uchun sharaf bilan o lish, tubanlik bilan yashashdan afzal ekani ajablanarli
‘
emas. Shunday insonlargina o limdan keyin ham o lmaslikka erisha oladilar.
‘ ‘
Shunday odamlargina qat iy ishonch bilan:
’
Jismimiz yo qolur, o chmas nomimiz,
‘ ‘
G alaba to yida bo larmiz biz ham.
‘ ‘ ‘
Aziz do stlar bilan uchrashib xandon,
‘
Qadrdon ellarga qo yarmiz qadam
‘
deya oladilar. Yuqoridagi misralardan asl odam uchun jismning tirikligidan ko ra,
‘
ruhni pokiza saqlash muhim ekani anglashiladi. She rning qahramoni begona joylar
’
uchun borgan janglarda sha h id bo lishi mumkin. Lekin u ruhan bo lsada, qadrdon
‘ ‘
ellar», ya ni o z ota makoniga qaytishni, «aziz do stlar» bilan uchrashishni
’ ‘ ‘
orzulaydi. Sevgiday o ta intim, faqat ikki kishigagina tegishli tuyg uni ezgulik,
‘ ‘
25

haqiqat, adolat, ozodlik singari yuksak ijtimoiy tushunchalarning qaror topishiga esh
holda tasvir eta bilish shoir mahoratining ulkanligidan dalolatdir.
Xullas, otashin shoir, so zni olovlantiruvchi publitsist, mohir dramaturg, teran‘
olim, usta tarjimon, tengsiz tashkilotchi, o tli notiq bo lgan Hamid Olimjonning
‘ ‘
birgina she riyat olamiga qilingan xolis ilmiy safar undan bugungi milliy
’
ma naviyat va badiiy tafakkurimiz uchun kerakli bo lgan nodir jihatlar topish
’ ‘
mumkinligini ko rsatadi. Binobarin, Hamid Olimjon badiiy tariximizda qolib ketgan
‘
ijodiy siymo emas, balki biz bilan yashayotgan va yashay oladigan harakatdagi adabiy
ko rkamlikdir.
‘
26

1.2. Hamid Olimjon g oyaviy konsepsiyasi va badiiy‘
tasvir vositalaridan foydalanish mahorati
Hamid Olimjon o zbek adabiyotida o ziga xos ovoz va uslubga ega bo lgan
‘ ‘ ‘
shoirlar sirasiga kiradi. U o z she rlarida fikr, his-tuyg u, qalb holatini boricha
‘ ’ ‘
tasvirlashga urinadi.
Hamid Olimjon ijodiy yo lining ikkinchi bosqichini urush yillaridagi asarlari
‘
tashkil qiladi. Ona Vatanni ardoqlash hamma davrlar adabiyoti uchun mushtarak
hodisa bo lib, shoir Vatan timsolini yor bilan birga qo yadi. Uning ijodida yor,
‘ ‘
Vatan va jangchi timsollari mushtarak tushuncha sifatida talqin qilinadi. Xususan,
uning urush mavzusidagi "Yaqinlik", "Sen tug ilgan kun", "Nihol" kabi she rlari
‘ ’
Vatan, yor va jangchi timsoli mushtarakligi asosida yaratilgan. Shoir muhabbat
mavzusini yoritganda tabiat lavhalarini jonlantiradi, lirik qahramon tuyg ularini
‘
baxt-saodat yog dulari va ishonch ruhi bilan nurafshon etadi. Hamid Olimjonning
‘
"Yaqinlik", "Sen tug ilgan kun", "Nihol" kabi she rlarida tabiat manzaralarini
‘ ’
yorqin chizishda va inson ruxiyati bilan bog lashda shoir badiiy mahoratining
‘
yuksak cho qqilariga ko tarilganligini ko rishimiz mumkin. Hamid Olmjonning
‘ ‘ ‘
urush yillaridagi ishonch va umid ruhi barcha asarlari singari mazkur uch she rining
’
ham qon tomiriga singdirib yuborilgan. Uning harbiy lirikasiga mansub mazkur
she rlarida ("Yaqinlik", "Sen tug ilgan kun", "Nihol") publitsistik jo shqinlik
’ ‘ ‘
tuyg ular harorati bilan tutashib ketgan va bu omil urush davri haqiqatining badiiy
‘
ifodalanishiga imkoniyat yaratgan. "Yaqinlik", "Sen tug ilgan kun", "Nihol"
‘
she rlari yaratilish davri, uslubi va g oyasiga ko ra bir xil bo lib, unda shoir urush
’ ‘ ‘ ‘
davri voqealarini, unga safarbarlik ruhini badiiy aks ettiradi.
Xususan, "Yaqinlik" she rida shoir jang maydonlari tasvirini muhabbat
’
tuyg ulari va ishqiy kechinmalar tasviri orqali beradi.
‘
Shoir nazdida yor, Vatan, jangchi mushtarak timsollardir. Shoir she rda yor
’
tasvirini mahorat bilan chizadi:
27

Yigit urushga ketdi,
Orqasida yor qoldi,
Yuragi o t ichida ‘
Ko zlari xumor qoldi.
‘
Yorning ru h iy holati, iztirob va kechinmalari "yuragi o t ichida", "ko zlari
‘ ‘
xumor", "yor bag ri loladek qon" kabi tashbeh va mubolag a singari badiiy tasvir
‘ ‘
vositalari orqali ta sirchan yoritiladi. Shoir she rda maktub detali orqali yorning
’ ’
vafodorligi samimiy muhabbati izhorini mahorat bilan beradi. Shoir jangchi yigit va
yor muhabbatini Vatan ximoyasidek muqaddas burchni ado etishga xizmat qildiradi.
Yigit Vatan himoyasini or va nomus bo lgan yor himoyasi bilan bir narsa sifatida
‘
idrok etadi.
Urush jangchi yigit va qizning sabru toqati, matolnati, qiyinchiligu alam-
–
iztiroblari evaziga bartaraf qilinuvchi yovuz kuch. Uni esa yigit va qizlarning
g alabaga bo lgan ishonch va umid ruhigi
‘ ‘ n a yenga oladi. Bu ruh Hamid
Olimjonning "Nihol" she rining ham qon tomiriga singib ketgan deyish mumkin.
’
Shoir "Nihol" she rida tabiat manzaralarini so z yordamida xuddi rassom
’ ‘
mo yqalamidek gavdalantiradi va inson qalbi holatlarini yuzaga chiqarishga xizmat
‘
qildiradi. Shoir mazkur she rida nihol timsoli tasviri orqali g alabaga ishonch,
’ ‘
kelajakdagi orzular ruyobiga umid tuyg ularini ifodalaydi. She rning lirik
‘ ’
qahramoni jangga ketgan yorini kutayotgan vafodor ayol. Shoir vafodor yor
kechinmalari zamirida jangchi yigit matonati, jasoratini tasvirlaydi.
Sen o tkazib ketgan nihol,
‘
O sib bo yingday bo ldi
‘ ‘ ‘
Novdalari barg chiqardi.
Boshi gulga ko mildi.
‘
Shoir nihol tasviri orqali qiz tuyg ulari, kechinmalarini mahorat bilan
‘
ifodalaydi. Jangchi ekib ketgan nihol juda aziz. Nihol kelajakka ishonch. U, albatta,
–
o z mevasini beradi. Shoir nihol tasvirini jonlantirish tasvir vositasi orkali mahorat
‘
bilan chizadi.
Qachon seni ko rgim kelsa,
‘
28

Tikilaman o shanga. ‘
Ko p narsalar aytgan kabi,
‘
Qarab turadi manga.
Qiz uchun nihol uning qalb kechinmalarini his etuvchi dardkash:
Savolimni tushunganday,
Silkinadi u sekin
Sog inibsan bechora deb,
‘
Entikib olaman tin.
Hatto, uning yaproqlari u bilan dardlashadi, uning tuyg ularini ifodalaydi.
‘
"Zoriqtirmay kelsangchi bir,
Intizor qilding buncha..."
Deb yaproqlar tebranadi,
To charchab uxlaguncha.
Shoir mazkur misralarda qiz qalbidagi tuyg ular (vafo, sog inch, sevgi)ni
‘ ‘
yaproqlar tili bilan intoq tasvir vositasi orqali ifodalaydi. Jangchi yigit muqaddas
burch adosi uchun ketgan. Shuning uchun butun bog : olmazor, oluchazor, gul
‘
barglari ham uni intizorlik bilan kutadi. Uning kelishi g alaba degani. Shoir lirik
‘
qahramoni g alabaga qat iy ishonadi. Hamid Olimjon Vatan timsolini shu oddiy
‘ ’
nihol, barg, olmazor, oluchazor va bog or
‘ q ali yaratadi. S h e rning so nggi ’ ‘
baytlarida Vatan timsolini yor-ma shuqa timsoli bilan parallel qo yadi. O zining
’ ‘ ‘
g oyaviy maqsadini so nggi bandda beradi:
‘ ‘
Men gullardan, bog lardan ham,
‘
Sog inganman ortiqroq.
‘
Ertaroq kel, yurak -bag rim,
‘
Yovni yengib tezroq kel.
So nggi bandda shoir g oyaviy maqsadi nihol tasviri "emas, balki yor kechinmalari:
‘ ‘
sog inch, muhabbat iztiroblari, g alabaga ishonchini tasvirlash ekanligi ayon
‘ ‘
bo ladi. Mazkur g oya o ziga xos uslub va badiiy mahorat bilan ifodalangan.
‘ ‘ ‘
Hamid Olimjonning urush mavzusidagi "Sen tug ilgan kun" she rida
‘ ’
jo shqinlik, tuyg ular harorati orqali urush davri haqiqati badiiy ifodalangan.
‘ ‘
29

She rning lirik qahramoni - jangchi yigit. U og ir jangga ketayotib ham yorini’ ‘
o ylaydi. Uning kechinmalari zamirida uni kutayotgan vafodor yor tasvirlanadi. Shu
‘
bilan birga, vafodor yor uni g alaba bilan qaytishini kutayotgan Vatan timsoli
‘
hamdir.
Bandda lirik qahramon jangchi yigitning samimiy qalb tuyg ulari, vafodorligi,
‘
muhabbatini his etamiz. Go yo bu tuyg u o quvchiga ham yuqqandek
‘ ‘ ‘
bo ladi. Shoir jangchi yigit ichki kechinmalari, sog inchi, muhabbati va qalb
‘ ‘
izhorlarini qush timsoli orqali ifodalaydi:
Qush deydiki: "Ey to lishgan qiz,
‘
Jangda yurgan yoringdan salom.
Sening uchun urushga ketgan,
Nomusingdan, oringdan salom"
Shoir mazkur misralarda ham yor va Vatan himoyasini yagona tushuncha va
maqsad deb biladi. Mazkur she rda ham yor, Vatan va jangchi yigit timsoli birligi
’
orqali g oyaviy maqsad yuksak mahorat bilan ifodalangan. Shoir qush timsolida
‘
jonlantirish va intok tasvir vositasining go zal namunasini yaratadi. Albatta, bu omil
‘
lirik qahramon - jangchi. yigit kechinmalari, samimiy tuyg ulari va tilaklari ifodasiga
‘
xizmat qilgan:
Qush deydiki: yoshing xech sachon,
O n to qqizdan oshmasin aslo.
‘ ‘
Yigit seni juda sog ingan,
‘
Yorim, -deydi, -shoshmasdan aslo.
O n to qqizdan oshmay tur, go zal,
‘ ‘ ‘
Yigit sendan shuni so raydi.
‘
Yigit seni mehr, sadoqat
Va ishq, guli bilan o raydi.
‘
So z o z leksik ma nosidan tashqari sifatlash, o xshatish, mubolag a,
‘ ‘ ’ ‘ ‘
allegoriya, kinoya va xk. kabi turli boshqa ma nolarda qo llanilishi mumkin. Bu
’ ‘
xodisa so z ma nosining ko chishi deb yuritiladi.
‘ ’ ‘
So zlovchi yoxud yozuvchi o zi bayon qilayotgan fikrni tinglovchiga
‘ ‘
30

ixcham, aniq, ta sirchan va tushunarli qilib yetkazish uchun ushbu ko chma’ ‘
ma noli so zlardan foydalanadi. Bunday ko chma ma noli vositalar tilshunoslik
’ ‘ ‘ ’
va adabiyotshunoslikda ifoda-tasviriy vositalar hisoblanadi. Ushbu ifoda-tasviriy
vositalar troplar va uslubiy figuralarga bo linadi.
‘
Adabiy asarning badiiy qimmatini, ifodaliligini, ekspressivlikni kuchaytirish
uchun bir narsaning nomini, belgisini ikkinchisiga ko chirish yoki so zlarning
‘ ‘
umuman ko chma ma noda ishlatilishi trop deyiladi.
‘ ’
O zbek xalqining ulkan shoiri Hamid Olimjon she riyatida ham bir-biridan
‘ ’
jozibali, ta sirchan va xilma-xil tasviriy vositalarni uchratish mumkin. Xususan,
’
shoirning "Zaynab va Omon" poemasi bu fikrimizga dalil bo la oladi. Avvalo, ushbu
‘
poema haqida so z yuritadigan bo lsak, asar katta badiiy mahorat va nozik did bilan
‘ ‘
yaratilgan ajoyib adabiy tuhfa desak, mubolag a bo lmas. Ayniqsa, asarda
‘ ‘
qofiyadosh so zlarning ipga tizilgan sadafdek izchil va davomiyligi, tabiat va
‘
muhabbatning uyg unlashuvi, mehr-oqibat va nafrat, diyonat va xiyonat, yangilik va
‘
eskilik o rtasidagi keskin kurashlarning yorqin badiiy detallar bilan ta sirchan
‘ ’
ifodalanishi baxt va shodlik kuychisi H.Olimjonning naqadar yetuk iste dod egasi
’
ekanligidan yana bir bor dalolat beradi.
So ylab beray Zaynab va Omon
‘
Sevgisidan yangi bir doston...
deya boshlanuvchi "Zaynab va Omon" poemasida troplarning deyarli barcha
ko rinishlarini uchratish mumkin. Negaki, shoir kitobxonning diqqatini ko proq
‘ ‘
tortish, qaxramonning ichki kechinma, xis-tuyg ularini aniqroq, ravshanroq ifodalash
‘
uchun bunday vositalardan unumli foydalanadi.
O xshatish - ikki narsa yoki voqea-hodisa o rtasidagi o xshashlikka
‘ ‘ ‘
asoslanib ularning biri orqali ikkinchisining belgisini, mohiyatini to laroq, anikroq,
‘
bo rttiribroq kursatib berishdir. O xshatish juda sodda va eng ko p qo llanadigan
‘ ‘ ‘ ‘
tasviriy vositalardandir. U asosan nutqiy xodisa hisoblanadi. Biz troplarning bir
kurinishi o xshatishlarga e tibor qaratdik va tahlilimiz ham shunga asoslanadi.
‘ ’
Masalan:
Shod o tadi Zaynab kunlari,
‘
31

Ko ngli bahor ko kiday toza.‘ ‘
Ko kda uchgan qushlarning bari,
‘
Shodligidan olar andoza.
Ushbu to rtlikda Zaynabning beg ubor ko nglini xuddi erta bahorning
‘ ‘ ‘
ko kiga, ko klamiga o xshatish va sifatlash uning shodligini esa osmondagi
‘ ‘ ‘
qushlarning parvoziga o xshatish bunga yaqqol misoldir. Yoki:
‘
Yor axtarib boqqanda qiyg och,
‘
Qoshi bo lib xuddi qaldirg och.
‘ ‘
Atrofida oylar charx urar,
Tegrasini yulduzlar o rar.
‘
Shoir asosiy qahramon Zaynabni sodda, samimiy va go zal qilib tasvirlaydi.
‘
Undagi o zbek qizlariga xos hayo, ibo, tortinchoqlik kabi oliyjanob xislatlar tashqi
‘
go zalligi bilan hamohang. Avtor Zaynabning qoshlarini qaldirg ochga, uning
‘ ‘
yuzlarini oyga, ko zlarini chaqnab turgan yulduzlarga qiyos qiladi. Ana shunday "oy
‘
desa oyday, kun desa kunday" go zal qiz qalbida sevgi uchkuni zo r alanga oladi:
‘ ‘
Shudir bahor ochilgan lola,
Shudir dilni qiynagai nola.
Shudir sabza, binafsha ko klam,
‘
Shudir qizning boshidagi g am.
‘
Shoir Zaynabning beg ubor sevgisini ko rsatilgan to rtlikdagi shu olmoshini
‘ ‘ ‘
takror qo llash orqali ham zo r mahorat va ta sirchanlik ifoda eta olgan. Yana bir
‘ ‘ ’
misol:
Anor so zlar va Zaynab qalbi,
‘
Tol bargiday dir-dir qaltirar.
Huri qo yib jon qulog ini,
‘ ‘
Tinglar ekan lablari titrar .
Ma lumki, Zaynabning yoshligida ota-onasi vafot etib, yetimlikda azob-
’
uqubatlar chekib yurgan kezlarida Anor xola muruvvat ko rsatib, o z xonadoniga
‘ ‘
qiz qilib oladi. Bechora yetim qiz azondan to xuftongacha bu xonadonda tinmay
mehnat qiladi. Shunga yarasha qorni nondan to ymay, kechalari ham charchog u,
‘ ‘
32

ham ochlikdan mudrab uxlab qolishi, ust-boshi yirtiq, yamoq holda yelib-yugurishlari,
uning qayg u-hasratga to la yuragidagi nolalar hatto mayin ovozida ham namoyon‘ ‘
bo lishini o qigan kitobxonda qahramonga bo lgan mehr uyg onishi, tabiiy.
‘ ‘ ‘ ‘
Muallif Zaynab Anor xolaning so zlarini eshitishi bilan qo rquvdan va kuchli
‘ ‘
xayajondan dag -dag titrashini, uning qalbini larzaga solishini, tol bargini
‘ ‘
shamolda dirrillashiga, dugonasi Hurining unga rahmi kelib, achinib, ko ngli
‘
yig layotganini, shu orqali Xuri va Zaynab o rtasidagi haqiqiy do stlik, sadoqat
‘ ‘ ‘
borligini yuqoridagi parchada mahorat bilan ko rsata olgan.
‘
Opasida g azab otashi,
‘
Va Zaynabda andisha g ashi.
‘
Yelkasida tog day og ir g am;
‘ ‘ ‘
Anor ko zi ichra jahannam.
‘
Ushbu misralarda ham opasi yoshligida unashtirilgan qizning Sobirga mosligini
tushuntirganda Zaynabning norizo kayfiyatidan jahli chiqishini, unda fa q at o zbek
‘
qizlarida bo ladigan hayo, ibo, andisha tufayli o z sevgisini pinhon tutishini, lekin
‘ ‘
sevgisini oshkor etmasa bir umr baxtiqaro bo lishini tushungan qizning qalbidagi
‘
dardni adib "tog day og ir g am"ga o xshatadi, chog ishtiradi. Anor xolaning
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
g azabga to lgan ko zlarini "jaxannam"ga qiyos qiladi. Yana bir lavxa:
‘ ‘ ‘
Zaynab shunda qalbiga birdan,
Yashin urgan kabi sapchidi.
Va boshini k o
’ tarib yerdan:
"Jonim opa, to xtagil! - dedi.
‘ ”
Zaynab opasining ayovsiz haqoratu taxqirlashlariga jim qarab tura olmadi.
Nihoyat uning qalbi larzaga kelganini shoir "Yashin urgan kabi sapchidi" o xshatishi
‘
bilan qahramonning junbushga kelgan qalb tug yonini aniqroq, batafsilroq,
‘
ta sirliroq ifoda etishga erishganki, bu holat H.Olimjondek ajoyib iste dod
’ ’
egasining bir qirrasi sifatida namoyon bo ladi.
‘
Umuman olganda, "Zaynab va Omon" poemasini kuzatganimizda
o xshatishlarning -day (-dek), affikslari (bahor ko kiday, oppoq qorday, tol
‘ ‘
bargiday va h.k. go yo, go yoki boglovchilari (ro yo xasta, guyoki betob guyo
’ ‘ ‘
33

sochini va x.k.), kabi, xuddi yuklamalari (yashin o rgan kabi, qoshi bo lib xuddi’ ‘
qaldirg och, bulut kabi va x.k.) bilan ifodalangan tiplari ko proq uchrashiga amin
‘ ‘
bo ldik.
‘
Shodlik va baxt kuyini chalishni ilhomsiz, ijodsiz, baxt qo shig isiz hayot
‘ ‘
kechirishini tasavvur etolmagan beqiyos iste dod sohibi Hamid Olimjon uchun ijod
’
etish shoirning ezgu orzusi va baxt saodati edi. Shoirning qalb harorati bilan bitilgan
she rlarida shoirning go zal poetik dunyosi aks etgan.
’ ‘
Hamid Olimjon she riyati badiiyati o ziga xos bir maktab hisoblanadi. Buni
’ ‘
shoir she rlaridagi o xshatishlar misolida ham yaqqol ko rish mumkin. Shoir
’ ‘ ‘
she rlaridagi mavzuning rang-barangligi, an anaviy va favqulodda g oyalarning
’ ’ ‘
ta sirchanligi, boy obrazlilik, ruhiy kechinmalarning samimiy va rang-barang izhori,
’
oxangdoshlilik, mutanosib o lchov, o ynoqlik bularning hammasida badiiy tasvir
‘ ‘
vositalarining jumladan, o xshatishlarning alohida o rni bor. Shoir qo llagan
‘ ‘ ‘
o xshatishlar o zining nafosati, hayotiy mantiqiy yorqin jilosi bilan etiborga loyiq.
‘ ‘
Hayot go yo bir o rmon,
‘ ‘
Burgut, arslon, yirtqichlar,
Tani tikan zo r kuchlar,
‘
O ynar, chopar har yon.
‘
-deb yozadi shoir "Sharq" she rida. Shoir bu yerda hayotni o rmonga o xshatadi.
’ ‘ ‘
Bu o zgacha bir o xshatish bo lib shoir bu bilan hayotda burgut kabi parvozni
‘ ‘ ‘
yuksak oladiganlar ham, hayvonlar shoxi arslon misol odamlar ham, yirtqichlarga
o xshaganlar ham demoqchi.
‘
Shoir "Qish" she rida qorning oqligini tasvirlashda o ziga xos o xshatishlar
’ ‘ ‘
topadi:
Oqshom... borliq oq dengiz,
To lqinsiz uxlar...
’
Yulduz g o
’ yo oltin qiz,
Jimlikni tinglar...
Hamid Olimjon qor yoqqan zamonni dengizga o xshatadi. Lekin bu "dengiz"
‘
34

harakatsiz, tinchgina uxlayotganini ta kidlaydi. Yulduzlarni esa jimlikni tinglayotgan’
oltin qizga qiyoslaydi. Bu shoirning o ta kuzatuvchanligidan, har bir satrni mahorat
‘
bilan poetik qonun-qoidalarga bo ysundirolganligidan nishonadir.
‘
Shoirning teran nigohi endi qish izg irini kashf etgan manzaralarga ko chadi:
‘ ‘
Muz siynasini tiladi,
U zar ignalar.
Parcha-parcha sinadi
Sadaf tugmalar.
Naqadar original o xshatish. Qarang "zar ignalar" muz siynasini tilmo
‘ q da.
Sadaf tugmalar ham parcha-parcha bo lib sinmoqda. Bu ajoyib teranlik shoirning
‘
yangi xulosalari bilan almashadi:
Ko k yuzini tutganda
‘
Oltin pardalar,
Baxor bilan yayrarlar
G o
’ dak novdalar.
"Oltin parda", "go dak novdalar" shoirni behad hayajonga soladi, uning
‘
qalbida rangin tuyg ular uyg otib, bahor kelayotganidan darak beradi:
‘ ‘
Oq, pardani tashlaydi,
Yumshoq baxmallar.
So ng uchmoqqa boshlaydi,
‘
Ko k yumshoq, pardalar.
‘
Hamid Olimjon qo llagan bu o xshatishlar qish fasli haqidagi tasavvurlarni
‘ ‘
yanada kuchaytirishga, she rning emotsional pafosini oshirishga xizmat qilgan.
’
Shuningdek, shoir asarning ta sirchanligini ta minlab, lirizmini oshirishga
’ ’
e tibor qaratadi. Har bir poetik obraz, har bir so z va har bir poetik vositadan ustalik
’ ‘
bilan foydalanib, bir-biridan ajoyib tashbehlar yaratadi. Buni shoirning
"Chimyon esdaliklari" she rida ham ko rish mumkin:
’ ‘
Bunda gulning eng asllari,
Baxmal gilam, alvon poyondoz,
Tabiatning bor fasllari:
35

Bahor va yoz qarshimda peshvoz.
Bu o xshatishlar so lim go sha bo lgan Chimyonning go zalligini‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tasvirlash uchun xizmat qilgan. S h e rning keyingi satrlaridagi o xshatishlar
’ ‘
bundanda yorqinroq go zallik kashf etadi.
‘
Go zallikda tuganmas buloq,
‘
Shamolda o ynaydi shalola.
‘
Bahor yurar tog ma-tog ,
‘ ‘
Qo llarida lola piyola.
‘
Bundan ko rinib turibdiki, Hamid Olimjonning ushbu she ri lirikaning eng
‘ ’
yorqin namunasidir. Unda shoirning poetik mahorati manaman deb ko rinib turibdi.
‘
Eng muhimi, she rda birorta ortiqcha so z, misra, birorta ortiqcha obraz yo q.
’ ‘ ‘
Boshqacha qilib aytganda, she r satrlari bir-birini to ldirish, fikrlarni izchil davom
’ ‘
ettirish va she rning g oyaviy yo nalishini ochishga xizmat qilgan.
’ ‘ ‘
Shoirning "Ishim bordir o sha ohuda", "Xayolimda bo lding uzun kun",
‘ ‘
"Sog inganda", "Yanvar qori", "Hulkarning she ri", "Butun olam oppoq bir siyna",
‘ ’
"O lka", "Pushkin", "Shodlikni kuylaganimning sababi", "Yangi yil orzulari",
‘
"Qo lingga qurol ol!", "Xat", "Sharkdan G arbga ketayotgan do stga" kabi qator
‘ ‘ ‘
she rlarida qo llagan o xshatishlar qahramonlarning ruhiyati, kechinmalari, istak
’ ‘ ‘
va imkoniyatlarni tasvirlash uchun xizmat kilgan.
Hamid Olimjon she riyatida o xshatish, tashbeh san atining qo llanilishi,
’ ‘ ’ ‘
uning o ziga xos lisoniy shakllanishi, badiiy tasvir vositasi sifatida poetik maqsad
‘
yo lida xizmat qilishini atroflicha o rganish dolzarb masalalardan biridir. Zero,
‘ ‘
Hamid Olijon ijodi misoli qaynar buloq. Undan qancha bahramand bo lsangiz ham
‘
aslo tugamaydi.
XX asr o zbek she riyati ulkan bir ummonga o xshaydi. Unda esa durlar
‘ ’ ‘
serob. Ularni yuzaga olib chiqish, kashf etish, "g avvoslar"ning, ya ni bugungi
‘ ’
adabiyotshunoslarning muhim vazifalaridandir. Ana shunday ummon tubida o sib,
‘
ulg aygan, o ziga xos ovozi, uslubi bilan o zbek she riyatida munosib o rin
‘ ‘ ‘ ’ ‘
olgan ijodkor Hamid Olimjon she riyati ham go yo qimmatbaho durga o xshaydi.
’ ‘ ‘
Shoir ham g oyaviy, ham badiiy jihatdan yuksak saviyadagi she rlar yaratdi.
‘ ’
36

Shoirning she riyat gulzoriga sayr qilsangiz, uning turfa, sarxush hidlaridan’
bahramand bo lasiz.
‘
Ayniqsa, shoir she riyatida tabiat lirikasi, borlikning tasviri o ziga xos ranglarni
’ ‘
kasb etadi. Uning "O zbekistan", "O rik gullaganda", "Xolbuki tun", "Kuygay",
‘ ‘
"Sevgi" singari unlab she rlarida tabiat tasviri bilan shoir kechinmalari, tuyg ulari
’ ‘
uyg unlashib ketganligini ko rish mumkin. Zero, haqiqiy she rda samimiy
‘ ‘ ’
tuyg ular izhori aks etadi. Haqiqiy she r shoir ruhiyati va ma naviyatini o zida
‘ ’ ’ ‘
mujassam etadi. Jo ngina ko ringan hodisalardan shoir mo jiza topa biladi
‘ ‘ ‘ .
Hamid Olimjon garchi ko proq yangi davr kishisi sifatida barmoqda ijod
‘
qilgan bo lsa-da, mumtoz she riyat an analari uning ijodiyotini ham chetlab
‘ ’ ’
o tmadi. Aksincha, u g azal mulkining sultoni Mir Alisher Navoiyga xos uslubda
‘ ‘
badiiy, puxta g azallar bitdi. "Bo lsam" radifli g azalida oshiqning kechinmalari,
‘ ‘ ‘
tyyg ylapi go zal ifodalar orqali o quvchi yodida qoladigan baytlar yaratadi:
‘ ‘ ‘
Na bo lg ay bir nafas men ham yanog ing uzra xol bo lsam,
‘ ‘ ‘ ‘
Labing yaprog idan tomgan ki guyo qatra bol bo lsam.
‘ ‘
Oshiq yorga tinmay intiladi. Uning hatto yuzidagi, yanog idagi xol bo lishga
‘ ‘
tayyor, hech bo lmasa bir nafasga, bir onga. Keyingi misrada esa ma shuqa labidan
‘ ’
tomgan bol bo lishga tayyor. Shoir ushbu g azalida tashbeh (go yo qatra bol
‘ ‘ ‘
bo lsam), sifatlash (qatra bol) san atlaridan unumli foydalangan.
‘ ’
Butog ingga qo nib bulbul kabi xonish qilib tunlar,
‘ ‘
O pib g unchangni ochmoqlikka tong chog i shamol bo lsam.
‘ ‘ ‘ ‘
Odatda, oshiq bulbulga, ma shuqa gulga o xshatiladi. Oshiq yor uchun
’ ‘
tunlari bulbulday xonish qilishga, shamol bo lishga tayyor. G azalda tadrij san ati
‘ ‘ ’
har bir baytda qo llangan. Matla da shoir yor uchun uning yuzida bir nafas xol
‘ ’
bo lishni istasa, g azal so ngida hatto, jonini fido qilib, uvol bo lishga ham tayyor
‘ ‘ ‘ ‘
bo ladi. G azalda xol, bol, shamol, lal, xayol, duvol, kamol, uvol so zlarn
‘ ‘ ‘
qofiyadosh bo lib kelgan. Unda mumtoz an analarimizga xos oxanglar aks etgan.
‘ ’
Demak, Hamid Olimjon Navoiy ijodini ham mukammal o rgangan. Bu borada
‘
shoirning Navoiy haqidagi tadqiqotlari ham e tiborga molik.
’
G azal aruzning keng qo llanadigan go zal vaznlaridan - xazaji musammani
‘ ‘ ‘
37

solim (mafoiylun-mafoiylun-mafoiylun-mafoiylun) vaznida yozilgan. G azalda‘
uchta oshiq, ma shuqa, raqib obrazi uchraydi.
– ’
Xulosa qilib aytish joizki, Hamid Olimjon she riyati g oyaviy va badiiy
’ ‘
jihatdan mukammal, o ziga xos san atdir. Unda mumtoz adabiyot an analari ham,
‘ ’ ’
davr ruhiyati ham yaqqol sezilib turadi.
38

II bob. Hamid Olimjon ijodida folklorizm .
XX asrning 30-yillaridan boshlab folklor an analariga murojaat etish o zbek’ ‘
adib va shoirlari ijodida nihoyatda kuchaydi. Bularning eng oldingi safida Hamid
Olimjon borar edi. U Hamza, A. Qodiriy an analarini davom ettirib, folklordan
’
oziqlanishning o ziga xos yo llaridan bordi. Shuning uchun uning ijodiy faoliyatida
‘ ‘
folklor syujetlari, qadimgi rivoyat va afsonalarining sehrli motivlaridan ko ra
‘
qahramonlik eposining mahobatli ruhi, uning mubolag ali tasvir usullari, badiiy
‘
tasvir vositalari ko prok o rin olganligi ko zga tashlanadi.
‘ ‘ ‘
B axt va shodlik kuychisi Hamid Olimjon o zining oliyjanob insoniy
‘
g oyalarini faqat o z she rlaridagina emas, balki xalq ertaklarining o lmas
‘ ‘ ’ ‘
an anaviy syujetlaridan foydalanib yaratgan adabiy ertaklarida ham targ ib va
’ ‘
tashviq qildi. Ma lumki, "Oygul bilan Baxtiyor" dostoni "Malikai Xusnobod" nomli
’
xalq ertagining Hamid Olimjon tomonidan ijodiy qayta ishlanishi asosida yaratilgan.
Tadqiqotchi R.Karimboboyova ushbu ertak bilan poemaning mushtarak va farqli
tomonlarini bir qadar ko rsatib o tadi. Bu o rinda shuni qayd etish lozimki, H.
‘ ‘ ‘
Olimjon xalq ijodining ulkan bilimdoni sifatida "Malikai Xusnobod" ertagining
syujeti va kompozitsiyasi bilan cheklanib qolmay, o z asarida xalq ertaklariga xos
‘
bir qancha usullardan o rinli foydalanaladi. Oqibatda, folklorga xos motiv va tafsillar
‘
kuchli fantastika va extiros bilan tuyingan asar darajasiga ko tarildi.
‘
Ulkan iste dod egasi H. Olimjon poema-ertak syujetini folklorga xos muhim
’
qonuniyatlardan hisoblangan shartli uchlik asosida yaratadi. Bular: voqealar
kechadigan uch makonda - Jambil, Jarjon va Susanbil; Oygulga oshiq;
bo lganlarning uchtaligida ko zga tashlanadi. Yuzaki qaralsa, qul Tarlon tomonidan
‘ ‘
zindondan yashirincha qutkarib olinib, sandiqda daryoga oqizib yuborilgan Oygulning
Jarjon mamlakatidagi sarguzashtlari poema syujetini shunchaki kengaytirish uchun
ataylab kiritilgandek tuyulishi mumkin. Ammo bu narsa asarning g oyaviy-badiiy
‘
mazmuni talablaridan, eng muhimi, shartli uchlik qonuniyatiga amal qilingan holda
qo llanilgan. Chunki bosh qahramonni turli-tuman sinovlardan o tkazish talabi ham
‘ ‘
shuni taqozo etadi.
Poema-ertakning ekspozitsiyasida realistik tasvir shartlari bilan yo g rilgan
‘ ‘
39

individual uslubning xalq ertaklariga xos boshlanma bilan qorishib ketganligining
guvoxi bo lamiz:‘
Shoir tarixiy xarakatda ommaning hal qiluvchilik rolini, badiiy jihatdan e tirof
’
etar ekan, masalaga dialektik nuqtai nazardan yondashib, qullar isyonining ishtirokchi
va yo lboshchilarini tanishtirib o tadi. Keksa Darxon va qizi Oygul rahbarligidagi
‘ ‘
isyon Zolimxon tomonidan shafqatsiz tarzda bostiriladi. Bosh qahramon shoirning
badiiy-estetik konsepsiyasi talabiga ko ra muvaffakiyatsizlikka uchraydi. Bu
‘
malubiyat esa asardagi keyingi voqealar rivojini ta minlaydi.
’
Xalq ertagidagi bosh qahramon Xusnobod mamlakatga podsholik qiluvchi
otasining zulmi, adolatsizligi sababli saroydan quvilib, oddiy xalq vakillari orasida
haqiqiy do stlarini topgan bo lsa, poemadagi Oygul zolim xon tajovuzidagi tasodif
‘ ‘
tufayli omon qoladi. Och va yupun maxbus toleini taqdirdan ko rib, sandiq ichida
‘
daryoda oqadi.
Ozodlik va poklikka oshufta Oygul zolim podsho xirsining qurboniga
aylanishdan o limni afzal bilib, o zini daryoga tashlaydi. Badiiy shartlilik
‘ ‘
qonuniyati qahramon qismatiga yangi yo l ochadi, uning kelajagi uchun yangi
‘
tasodif xozirlaydi.
Xalq kelajakka, ozodlikka va haqiqatga ishonadi. Uning iroda-xoxishi va orzu-
niyati yo lida armonga aylangan baxt hamda hurlik o z sevgani bilan yashash
‘ ‘
amalga oshadi. Taqdirning g ayritabiiy sinovlaridan bardosh bilan o tgan Oygul
‘ ‘
o zi kabi yuragi pok yigit Baxtiyor bilan qovushadi.
‘
Dono kelin Oygul Jayxun baliq qornidan topilgan gavharlari evaziga och va
yupun kishilarni boqadi. Turli joylardan oqib kela boshlagan muxtoj kishilarni
kiyintirib, Susambilni obod mamlakatga aylantiradi. Hurlik va farovonlik nash asini
’
qurgan xalq Oygul va Baxtiyor rahbarligida zolim va xasis Jambil xoni ustiga yurish
boshlaydi:
Jambilning xon, beklari,
Quyon bo lib qochdilar...
‘
El turib shu choq: "Oygul!
Xonni o ldir! - dedilar.
‘
40

Butun yurt va barcha el,
Sendan ushbuni tilar ".
Oygul el talabini,
Qilib o ldirdi xonni (128-129-betlar).‘
Xalq qahramoni - tanti va afkor. Shu bois u o z dushmanini elning xoxish
‘
irodasiga binoan o ldiradi. qolaversa, bu tasvir ertak-poema yozilgan yillar ruhi va
‘
talabiga mos tushadi.
Xalk doston va ertaklariga xos tasvir usuli, ifoda yo llarini yaxshi bilgan shoir asarni
‘
ertak ruhiga monand xotima bilan yakunlaydi.
Yozuvchi tasvirlaydi, ertakchi esa hikoya qiladi. Shunga ko ra folklor
‘
asarlariga realistik yozma adabiyot talablarini qo yib bo linganidek so z
‘ ‘ ‘
san atining har ikki turi chatishmasidan yuzaga kelgan "Oygul bilan Baxtiyor" ertak-
’
dostonining badiiy xususiyatlarini o rganish ham alohida munosabatni talab qiladi.
‘
Masalan, qul Tarlon tomonidan zindondan Oygulning ozod qilinishi realistik tasvir
talablari jihatidan hayot haqiqatiga zid badiiy nuqson sifatida qaralishi mumkin.
Ammo xalq ijodiyotida bu narsa to la oqlanadi. Chunki ertak estetikaning ijtimoiy-
‘
tarixiy voqelik va hujjatlilik talablari vujudga kelishidan oldinroq yuzaga kelgan
janrdir. Shu bois ertakchi qahramonning ruhiy kechinmalari, uning faoliyatiga
aloqador bo lgan ikir-chikirlarni asoslab o tirmaydi. Mana shu talabni yaxshi bilgan
‘ ‘
H.Olimjon asarning kompozitsion yaxlitligiga putur yetkazmaslik maqsadida epik
konsepsiya izchilligiga xalq ommasining pozitsiyasidan turib yondashadi.
Ertak-poemadagi voqealar rivojida shoir ertakka xos badiiy shartlilik
qonuniyatiga amal qiladi. Oygulning Jayxun baliq ichidan tirik chiqishi, baliq ichidan
qimmatbaho gavharlarning topilishi, ular evaziga Susambil xalqining kuchayib, zulm
va istibdodga qarshi bosh ko tarishi og zaki badiiy so z san atining shartlilik
‘ ‘ ‘ ’
qonuniyati namunasi bo la oladi.
‘
Avtor nutqi xalq jonli tiliga xos sifatlash, jonlashtirish hamda o xshatishlarga
‘
boy. Masalan, sandiq ichidan chiqqan qahramonning qaddi-komatini azim chinorga
o xshatadi:
‘
Sand i qdan bir jonivor
41

Qomatini ko tardi. ‘
Chinordayin bo yi bor,
‘
Odamga o xshar edi (115-bet).
‘
Xulosa qilib aytganda, H. Olimjon xalq ertagining syujetiga ijodiy yondashib,
asardagi umuminsoniy g oyalarni, ertakka xos an anaviy shakliy-poetik vositalarni
‘ ’
individual badiiy to qimalar bilan uyg unlashtira olgan. Shoir "Oygul bilan
‘ ‘
Baxtiyor" ertak-dostoni orqali xalqning badiiy tafakkuri elagidan o tgan ertak syujeti
‘
va motivlaridan ijodiy foydalanish imkoniyatlari kengligini amalda isbotlab berdi.
Ayni shu an anani u 1939 yilda yozgan "Semurg " ("Parizod va Bunyod") ertak-
’ ‘
dostonida ham muvaffaqiyatli davom ettirdi.
Ushbu ertak-dostonda H. Olimjon xalq ertaklariga xos syujetni o zgacha
‘
talqinda aks ettiradi. Mehnatkash xalq farzandi Bunyod sevgi yo lida barcha qiyin
‘
shartlarni bajaradi, ammo podshoning qizi Parizod o z ahdida tura olmaydi. Ertak-
‘
doston sevgi yo lida aldangan Bunyodning podsho va uning bevafo qizini
‘
la natlashi bilan yakunlanadi.
’
"Semurg yoki Parizod va Bunyod" ertak-dostoni aniq biror ertak syujeti
‘
asosida yaratilmagan. Shoir bu asarni xalq ertaklariga xos motiv va tafsillarni betakror
badiiy to qima ipiga tizish orqali yaratadi. Diqqat qilinsa, H.Olimjon xalq ertaklari
‘
an anaviy unsurlarini ijodiy qayta idrok etish uchun saralab olganligining shoxidi
’
bo lasiz. Masalan, keksa podsho hamda uning yakka-yu yagona tantiq qizi,
‘
kuyovlikka da vogarlar oldiga mushkul shartlarning qo yilishi, bu shartlarning esa
’ ‘
yuqori tabaqaga mansub kishilarning farzandlari tomonidan emas, balki xalq orasidan
chiqqan oddiy kishilar tomonidan bajarilishi fikrimizni tasdiqlaydi.
Shoirning badiiy mahorati shunda namoyon bo ladiki, ertak-poema folklorona
‘
rux bilan individual badiiy to qima nisbati muayyan qonuniyat vositasida
‘
uyg unlashadi. Chunki o zbek xalq ertaklari sirasida "Semurg yoki Parizod va
‘ ‘ ‘
Bunyod" nomi bilan ataladigan ertakning o zi mavjud emas. Shu bois, asar ertakona
‘
boshlanma bilan emas, balki realistik asarlarga xos ekspozitsiya bilan boshlanadi:
Sarv qomat Parizod,
O sdi g amlardan ozod
‘ ‘
42

Bahor yanglig ochildi,‘
Gullar kabi sochildi (170-bet).
O jar qari qizi erga tegayotganidan keksa podshoning nomini va Parizod
‘
tomonidan kuyovlikka da vogarlar oldiga og ir shartlarning qo yilishi ertak-
’ ‘ ‘
dostonning folklorga xos epik tuguni deb xisoblash mumkin. Shoir tomonidan bosh
qahramonni tanishtirish Bunyodning "zo r chinorni yiqitmoqqa" qodir ekanligiga
‘
ishonchsizlik bildirishi folklorda keng tarqalgan an anaviy motivdir.
’
Xalq ijodiga xos fantastik motivlarning ishtiroki jihatdan qiyoslaganda, shoir
bu xildagi motivlardan "Oygul bilan Baxtiyor"ga qaraganda "Semurg yoki Parizod
‘
va Bunyod" asarida ko prok istifoda etganligining guvohi bo lamiz. Chunki
‘ ‘
birinchi ertak-dostonda hayot haqiqatiga zid keluvchi fantastik tasvir asosan Oygulni
Jayxun balig ining yutib yuborishi va baliqning qornidan tirik chiqishi bilan
‘
kifoyalanadi. "Semurg yoki Parizod va Bunyod" ertak-dostonida esa bunday
‘
fantastik tasvirlarni bir necha o rinda uchratish mumkin. Ayni shunday o rinlarda
‘ ‘
shoir xalq ertaklariga qaraganda ko proq xalq dostonlariga xos tasvir usullariga amal
‘
qiladi. Bu narsani dostondagi tulporning parvozi tasvirida ko rish va qanoat qilish
‘
mumkin:
Ot yashinday qo zg aldi,
‘ ‘
O t singari yo l oldi.
‘ ‘
Bulutlar orasida,
Osmonning qorasida
U chinorga o tirdi,
‘
Chinor tomiri bilan,
Ko kargan yeri bilan
‘
qo porildi guvillab (177-bet).
‘
Bunda n tash q ari, Semurg hamda odamxo r devning odamlarga o xshab
‘ ‘ ‘
suxbatlashishi kabi fantastik tasvirlar xalq ertaklari va dostonlariga xos an anaviy
’
tasvir unsurlari asarda o rinli istifoda etilgan. Bu xildagi badiiy komponentlar
‘ –
ijodkorning boy xayoloti va hayotiy kuzatishlari bilan omuxtalashgan xolda ertak
poemadagi bosh g oyani yuzaga chikarishga xizmat qildirilgan.
‘
43

Mazkur ertak-poemada mardlik va halollikni ulug lash, yovuzlik va‘
munofiqlikni qoralash yuqorida aytilga, foliklor motivlari vositasida yorqin
ifodalangan, eng muhimi, ertak-poemani o qishli hamda sevimli asarga aylantirgan.
‘
O quvchi ahdiga xiyonatkor, o zgalar mehnati hisobiga kun ko ruvchilar
‘ ‘ ‘
tabiatidagi illatlar tipik xol ekanligini chuqur anglab yetadi, Bunyodning qaytishini
kutmay takabburlik qilgan Parizodning quyidagi so zlaridan nafratlanadi:
‘
Cho ponni sevolmadim,
‘
Qancha botir bo lsang ham,
‘
Zo r bahodir bo lsang ham.
‘ ‘
To shaging xas deb bildim,
‘
Aslingni past deb bildim (193-bet).
Xulosa qilib aytganda, "Semurg yoki Parizod va Bunyod asari H.
‘ ”
Olimjonning o zbek poemachiligida Folklor an analaridan foydalanilgan go zal
‘ ’ ‘
asarlaridan biri deb hisoblashga loyiq .
Agar diqqat qilinsa, ertak-dostonda folklor asarlariga xos an anaviy yechim
’
ko zga tashlanmaydi. Bizningcha, shoir bu asarini xalqona syujetni o sha paytlarda
‘ ‘
mavjud bo lgan hukumron mafkura, adabiyotning sinfiyligi haqidagi qarashlar
‘
ta sirida yozgan. Xukmron tabaqa vakillarida odamiylik, sevgida sadoqat yo qligi
’ ‘
haqidagi qarashlar ayni shu ertak-dostonda o z ifodasini topgan. Bunday talqin asar
‘
yozilgan davr uchun, hukumron mafkura tabaqalari uchun mos edi. Nima bo lganda
‘
ham shoir butun ijodi davomida xalq ijodi an analaridan ijodiy foydalandi. Chunki
’
u folklor an analarining sodiq davomchisi va targ ibotchisi edi.
’ ‘
44

II. 1. Shoir dostonlarining g oyasida xalq og zaki ijodining uyg uunlashuvi‘ ‘ ‘ .
Hamid Olimjon xalq og zaki ijodini o zbek adabiyotining rivojlanishini
‘ ‘
tezlajtirgan to rt qudratli manbadan biri deb hisoblangandi. Bundan u dunyoda
‘
folklordan oziqlanmagan adabiyot yo q degan qoidadangina kelib chiqmagan edi.
‘
Tug ri, Hamid Olimjon dunyoga shon-shuhrati keng yoyilgan so z
‘ ‘
san atkorlarining yurak tomirlari xalq ijodiga borib mustahkam tutashganligini va
’
shu xalq ijodi ularning ijodiy parvozida bir qanot bo lib xizmat etganini yaxshi
‘
biladi.
Hamid Olimjonning folklorni ulug lashi ostida adabiyotni xalqqa yanada
‘
yaqinlashtirish, bir so z bilan aytganda, uni xalqchil qilish niyati yotadi. Adabiyot
‘
xalq xayotiga, uning qalbiga qanchalik chuqur kirib borsa va bularni Qanchalik
mukammal, haqqoniy va ta sirli tasvirlay olsa, u shuncha qudratli bo ladi. U xalq
’ ‘
ruhini fikr-tuyg ulari va istaklarini uning tushunarli, sodda va go zal tilida ifodalash
‘ ’
ya ni haqiqiy soddalikni sevadi. Hamid Olimjon hayotda ham sun iylikni
– ’ ’
yoqtirmagan, o zini nihoyatda samimiy, tabiiy va oddiy tutgan. U soxta, bo yama
‘ ‘
go zallikning dushmani, azaliy tabiiy go zal
‘ ‘ likning oshig i bo lgan: shoir insonni ‘ ‘
tabiatning bir bo lagi, uning farzandi degan tushunchadan kelib chiqib, o zini «bu
‘ ‘
tabiatda bir chevar shoir» («Neva xotiralari») deb ataydi. Uning «Javob berib ko r-
‘
chi, nomard tabiat, bunchalik go zalni nechun yaratding» misralarining
‘
(«Ofeliyaning o limi») ostida ham shu ma no bor. Hamid Olimjon Kuychining
‘ ’ “
hayoli she rida esa ona yurtimizdagi go zal hayotni «juvon hayot» deb
” ’ ‘
ta riflaydi. Yoki uning O zbekistonni «chiroylidir go yo yosh kelin»
’ ‘ ‘
(«O zbekiston») deb ulug lashidan va «Oqar edi dara, soylarning qizligini saqlagan
‘ ‘
yori» («Mizimta daryosi») misrasida yotgan fikrlardan shoirning azaliy va tabiiy
go zallikni, musaffolik va tiniqlikni naqadar qadrlashini anglash mumkin. Haqiqiy
‘
san atni shunda deb bildi. Ushbu misralarga diqqat qiling. Shoir Chimyonni tasvirlar
’
ekan, shunday yozadi:
45

Qoyalarda asrlik doston,
Daralarda- oppoq, mangu qop,
Cho qqilarda otash saraton, ‘
Yon bag irlar binafsha bahor.
‘
Hamid Olimjonning she rlarida xalq ijodining ta siri kuchli bo lsa-da, ular
’ ’ ‘
shoirning shaxsiyatini, uning «Men»ini hamidona ovoziny ko mib ketmagan.
— ‘
Aksincha, halk, ijodi uning halq hayotini va ruhini o rganishida, dunyoqarashining
‘
shakllanishida, estetik prinsipining vujudga kelishida, sodda uslubining voyaga
yetishida yaqindan yordam berdi. Folklordan o rganish Hamid Olimjon uchun ham,
‘
uning o z so zlar
‘ ‘ i bilan aytganda «ayrim bir tasodifiy hodisa emas, balki bir
muayyan yo l, ish prinsipi edi».
‘
Ma lumki, Hamid Olimjon to rt yoshga kirganda otasidan judo bo ladi.
’ ‘ ‘
Komila opa kun kechirish nihoyatda mushkul bo lib turgan bir paytda otadan ay-
‘
rilgan o g lini ovutish maqsadida yaxshi,baxtiyor hayot, ozod va adolatli tuzum
‘ ‘
to g risida hikoya qiluvchi ertaklar, afsonalarni aytib berardi. Baxt izlagan
‘ ‘
baxodirlar jasorati va ularning o z orzusi yo lidagi intilishiga ko maklashgan
‘ ‘ ‘
semurg larning olijanobligi uni qoyil qoldirar, xayolan uni uzoq-uzoqlarga yetaklab
‘
ketar edi. Ehtimol, unda ijod tuyg usini uygotgan kuch ham shu ertaklardir. Zotan,
‘
uning o zi shu «bolalik kunlarida eshitgan ko p ertaklari fikrini tortganini, havasini
‘ ‘
orttirganini» so zlaydi. «Oygul bilan Baxtiyor» dostonida, «Abdulhamid yoshligidan
‘
boshlab cho pchaklarni, ertaklarni tinglagani tinglagan, o zi ham nimalarnidir
‘ ‘
to qigani to qigan edi, - deb eslaydi Komila opa. - Uning qistovi bilan men
‘ ‘
kechalari ertak aytganim aytgan edi. U men aytgan ertaklarga miriqmay uxlay
olmasdi. Xalqning g aroyib ertaklariga u juda qoyil qolar, unga alohida manzur
‘
bo lgan ertak-larning gashti bilan necha kunlar xayolda yurar edi»
‘
Go zallikda tuganmas bulo
‘ q ,
Shamolda o ynaydi shalola,
‘
Bazhor yurar o uchib tog ma-tog ,
‘ ‘ ‘
Ko llarida lola piyola.
‘
46

Yo llarimda zangori ko llar,‘ ‘
Oyna kabi tiniq va bejon.
Men umrimda ko rmagan gullar...
‘
Nom qo yishda ojizdir inson.
‘

Bu go zaldir, bu ajib bir hol,
‘
Dam vahshiydir, hamda osuda,
Bo lmasinmi shoir tili lol
‘
Shamol uchib o ynasa suvda?
‘

U o zining amaliy ijodida xuddi shu azaliy - tabiiy go zallik - soddalik
‘ ‘
yo liddn bordi. Xalq ijodi uning sodda uslubini yaratishda ko mak berdi,
‘ ‘
pirovardida uning ijodini chuqur xalqchil bulishiga ham yordam qildi.
Shu munosabat bilan Oybekning quyidagi fikrida munozarali o rin borligini
‘
aytib o tmoq lozim: « - Hamid Olimjon keyingi davrda badiiy soddalik yuli bilan
‘
ketdi, - deb yozadi atoqli yozuvchimiz, - bunda, shubhasiz, folklor asarlarining
ma lum ta siri bor. Shoir o z lug atini sof xalq so zlari, ifodalari bilan boyitdi.
’ ’ ‘ ‘ ‘
Badiiy vositalarni ham ko pincha xalqqa sodda, ochiq va xalq poeziyasining badiiy
‘
ruhiga mos shaklda tanlashga tirishdi:
Mard o g ilning boshi tosh,
‘ ‘ Bu onaning ko zda yoshi ‘
Yomg ir kabi o q yog dirsam,
‘ ‘ ‘ Qaytadan ko l bo lsinmi? ‘ ‘
To kiladi u tutday,
‘ Xayr, o g lim, oq yo l bo lsin, ‘ ‘ ‘ ‘
Toshga bosh qo yganimda
‘ Xayr, ko zim qorasi, ‘
Yostiq kabi tuyulding. Isming yoziq bukun yopgan nonimda.
Xarakterli tomoni shundaki, Hamid Olimjonning ilk ijodida folklorning
ta siri u qadar sezilmaydi. To g ri, ba zi folklor obrazlari (sher), o xshatishlar
’ ‘ ‘ ’ ‘
(«yomg ir kabi ko z yoshlar»), iboralar («hasratin orqaga tashladi») va xalq
‘ ‘
qo shiqlarini epigraf qilib ishlatish kabi («Qishloq qizi») hollar uchraydi. Lekin xalq
‘
ijodidan chuqur va ijodiy mo l-ko l o rganish davri, o z iborasi bilan aytsak,
‘ ‘ ‘ ‘
47

«folklor davri» 30-yillarning o rtalariga to g ri keldi. Buning boisi shuki, bu‘ ‘ ‘
yillarda Hamid Olimjon Navoiy, Pushkin, SHevchenko, M. Gorkiy kabi ulug
‘
san atkorlarni chuqur o rganib, ularning xalq ijodiga bo lgan chuqur munosabati
’ ‘ ‘
va katta muhabbatidan namuna oldi.Ular ijodning harorati Hamid Olimjon qalbiga
yoshligidan onasi tomonidan tashlangan urug ning kurtak yozishiga va o sib,
‘ ‘
gullashiga turtki bo ldi. U xalq ijodini o qish-o rganish bilan kifoyalanmasdan
‘ ‘ ‘
endi ularni yig ish va ilmiy asosda tekshirish ishi bilan shug ullana boshlaydi. U
‘ ‘
Fozil Yo ldosh, Islom Shoir kabi xalq baxshilaridan xalq ijodi namunalarini yozib
‘
olish va nashr etish ishiga bosh-qosh bo ladi. 1935 yildayoq u «Alpomish» eposini
‘
o rganishga kirishgandi. Fozil Yo ldoshga bag ishlangan «Kuychining xayoli»
‘ ‘ ‘
(1936) she rida xalq ijodining ruhi, ohangi, mazmuni va baxshilarning,
’
kuychilarning taqdiri to g risida so zlarkan, «Alpomish» qahramonlaridan biri
‘ ‘ ‘
Oybarchinni tilga oladi, shu eposdan she riy misollar olib, she rga qo shib,
’ ’ ‘
yedirib yuboradi («Ot chopsa gumburlar tog ning darasi, urushda bilinar mardning
‘
sarasi»). Xuddi shu she rning va xalq baxshilaridan yana biri bo lmish Abdulla
’ ‘
shoirga atalgan «Do mbiramning maqtovi» nomli she rida shu baxshilarning
‘ ’
«Do mbira» temasidagi termalarining ruhi, ohangi va ayniqsa kechinmani ifodalash
‘
yo llari, usuli, obrazla
‘ ri ravshan sezilib turadi:
So z boshlayin endi yaxshi, yomondin,
‘
Ko zlarimning nuri bo lgan do mbiram.
‘ ‘ ‘
Sen qo limda, kezib o tdim jahondin,
‘ ‘
Yuragimning jo ri bo lgan do mbiram....
‘ ‘ ‘
Bu she rlarda shoir do mbirani o zining sozining ramziday ehtiros va
’ ‘ ‘
mehr-muhabbat bilan ulug laydi.
‘
Hamid Olimjon hamma baxshilar ijodida Alpomish borligi va eng
“ ”
mukammali Fozil Yo ldosh og zidan yozib olingan varianti ekanligini ta kidlaydi.
‘ ‘ ’
Keyingi yillardagi tekshirishlar ham Hamid Olimjonning bu fikrini quvvatlamoqda.
Hamid Olimjon Alpomish ni mardlik, muhabbat va do stlik dostoni ekanligini
“ ” ‘
asoslab beradi. 50-yillarga kelib Alpomish dostoniga nisbatan nohaq hujumlar
“ ”
bo ldi, biroq hech kim halqning boyligi bo lgan Alpomish ni tortib ololmadi.
‘ ‘ “ ”
48

San atkorning xalq ijodiga yaqinlik darajasi ham, folklorning qaysi fazilatlari’
va xususiyatlarini ma qul ko rishi ham hammasi san atkorning dunyoqarashiga,
’ ‘ — ’
estetik mavqe va estetik idealga, shaxsiyati va individual uslubiga bog liq; uni
‘
xayotning qaysi tomonlari, qaysi masalalari qiziqtirsa, folklordan ham shunga
aloqador jihatlarni o rganadi, kabul kiladi. Ijodkorning asarlaridagi xalq ijodi
‘
an analariga razm solib turib, uning didiga fol
’ klorning qaysi g oyaviy-estetik ‘
prinsiplari yoqib tushadi-yu, qaysi tomonlarigaqiziqmasligini bilish mumkin. Hamid
Olimjon xalq ijodining hamma janrlaridagi, har xil mavzudagi va har xil ruhdagi
asarlarni eshitgan, o qigan, bilgan. Bular ichida sho xi, quvnog i, jangovari,
‘ ‘ ‘
qahramonlik va optimistik ruhdagisi, g amgin va umidsizi ham bo lgan. Ularning
‘ ‘
mavzulari ham xilma-xil va boydir. Ammo Xamid Olimjonni ozodlik va haqiqat,
go zal hayot va baxtiyor turmush, insonparvarlik va mardlik g oyalarini targ ib
‘ ‘ ‘
etuvchi, ertangi kunga ishonch va umid ruhi bilan sug orilgan sho x, quvnoq,
‘ ‘
jangovar va qahramonlik asarlari maftun etadi. Uni insonning qudrati va go zalligini
‘
ulug lovchi, uning baxt va shodlik yulidagi kurashini tasvirlovchi asarlar qiziqtiradn.
‘
Hamid Olimjod «Hayot daryosi» nomli maqolasida - 45 kunda qurib bitkazilgan
Katta Farg ona kanali haqida so zlar ekan, Mirzacho l xaqidagi xalq afsonasini
‘ ‘ ‘
keltiradi. Unda Shirin kimki Mirzacho lga kanal o tkazib, Sirdaryoni bo g sa,
‘ ‘ ‘ ‘
shunga tegaman deydi. Eron podshosi Xisrav uni aldab (kechasi cho lga bo yra
‘ ‘
yozdirib, suvga o xshatadi), shartini bajargan bo ladi va Shirinni oladi. Shirin
‘ ‘
aldanganini erta bilan biladi. Buni hikoya qilar ekan, Hamid Olimjon bunday deydi:
«Bu juda achchiq haqiqat. Xalqlning boshiga bunday kunlar juda ko p tushgan.
‘
Chunki xalq doimo yaxshilikni o ylaydi. Yaxshi yashagusi, baxtli kunlar ko rgusi
‘ ‘
keladi. Lekin, taqdiri hali o z qo lida bo lmagani uchun, erksiz, va huquqsiz
‘ ‘ ‘
bo lgani, bir to da muttahamlarga oyoq osti bo lgani uchun hiyla va nayranglarga
‘ ‘ ‘
giriftor bo lib g am va musibatlarga tushadi. Kuyovsiz qolgan qizlar, ersiz qolgan
‘ ‘
xotinlar haqida afsona to qiydi va kelajakka qandaydir umid bilan qaraydi. Noumid -
‘
shayton, deydi.
Balladachilik fazilatining bir qancha ildizlari ham folklorga borib tutashadi. U
xalq qo shiqlaridagi musiqiylikni hosil qilish yullaridan ijodiy o rganib (anafora va
‘ ‘
49

radiflar, har bir misrani mustaqil tugalgan sifatida tugatish, masnaviy yoki kesishma
qofiyalash prinsipi, kontrastli parallel misralar yaratish, to qqiz, o n bir, yetti‘ ‘
bo g inli vaznlar va ayniqsa san atpardozlik, jimjimadorldkdan qochib poetik
‘ ‘ ’
soddalik yulidan borish kabi) she rlariga qo shiq ruhini singdirdi.
’ ‘
«Butun o zbek xalq dostonlari asosan o n bir hijolik barmoqda aytiladi,
‘ ‘
«Alpomish» ham shunday, - deb yozgandi Hamid Olimjon. - Butun xalq dostonla-
rining o n bir hijoda aytilishi - bu bir adabiy traditsiya holiga kelib qolgan.
‘
Dostonlarda urush, jang sahnalari, ot chopishlar, olishuvlar doimo yetti va sakkizlik
hijo bilan beriladi».
Hamid Olimjonning aksariyat she rlari xuddi shu vaznlarda, ya ni
’ ’
to qqizlik, o n birlik, yettilik hijoli barmok, vaznida yozilgan. Uning «Zaynab va
‘ ‘
Omon» «Ikki qizning hikoyasi» to qqiz hijolik, «Oygul bilan Baxtiyor»,
‘
«Semurg » ertaklari yetti hijolik vaznda yozilgan bo lib, bu vaznlar ulardagi
‘ ‘
qahramonona va ko tarinki ruhni berishga xizmat etadi.
‘
Hamid Olimjonning xalq qo shiqlalarining mazmuni, ruhi, ohangi va
‘
obrazlari, fikr va kechinmani ifodalash usullarini chuqur bilishini uning har bir
she ridan sezib olish mumkin. Uning xalq qo shiqlaridan epigraflar olish, she ri
’ ‘ ’
ichiga bu qo shiqlardan qistirib ketishi va ayniqsa xalq qo shiqlariga yaqin
‘ ‘
she rlar yozishi bundan dalolat beradi. Hatto Hamid Olimjonning shaxsiy arxivida
’
uning o z qo li bilan ko chirilgan xalq qo shiqlari ham saqlanadi. Bular orasida
‘ ‘ ‘ ‘
(ular 19-20 banddan iborat) bizning qo shiq kitoblarimizga kirganlari ham,
‘
kirmaganlari ham bor. Ehtimol, shoir ularni o zi zshitgan variantlari va qo shiq
‘ ‘
kitoblari buyicha to plagandir. Chunki, Hamid Olimjon unda faqat xotin-qizlar
‘
taqdiriga oid qo shiqlarni jamlagan va ularga «O zbek qizining taqdiri» degan
‘ ‘
umumiy nom bergan, sarlavha qo ygan.
‘
Hamid Olimjon bu o lkani qurilishni va xalqning ishtiyoq, ilhom, quvonch
‘
bilan mehnat qilganini kuzatar ekan, yana xalq afsonalari esiga keladi: «Buni xalq
ertaklarida qirk, kechayu, qirq kunduz uyin va tomosha bo lib yotdi deb aytar
‘
edilar». Qurilishdagi odamlarning ko tarinki ruhi va mehnat mo jizalarini
‘ ‘
ta riflash uchun folklordagi traditsion iborani - «Ko rganlar darmonda,
’ ‘
50

ko rmaganlar armonda edi» degan iborani keltiradi.‘
Darvoqe, Hamid Olimjonnig o zi shu go zal hayot, ijodkor xalq va ularning
‘ ‘
mo jizali ishlari to g risida ertaklar to qidi, dostonlar yozdi, qo shiqlar ijod etdi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
U «O zbekiston» she rida «odamlardan hikoya tinglab, ertaklarga quloq tutib»
‘ ’
sovet O zbekistoniga, sotsialistik hayotga «o xshashini aslo topa olma-ganligini»
‘ ‘
yozadi. Shoir afsonaviy jannatdan ham ziyoda o lkani ham madh etar ekan,
‘
ta riflash uchun xalq dostonlaridagi priyomni oladi: priyomnigina emas, balki
’
dostonlardagi yurt tasviri chizilgan o rinlarining mazmunini zidiga o zgartirib
‘ ‘
ishlatadi:
Dalasida o smas tikonlar,
‘
Cho llarida chopmas ilonlar;
‘
Qush uchganda kuymas qanoti,
Odam o tsa qurimas zoti,
‘
Chanqov qolib yo lovchi o lmas,
‘ ‘
Har burchakda bosh kesar bo lmas.
‘
Kulbalarni kelib bosmas qum,
Go daklarni yutmas och o lim.
‘ ‘
Odamga baxt va tole yordir,
Bu shundayin ajib diyordir.
Uning «Chirchiq bo ylarida» she rida ham «O z
‘ ’ ‘ bekiston» she ridagi ruh, ’
g oya, ohang va joziba bor. Zaynab va Omon o sgan yurtni ham shoir afsonaviy
‘ ‘
ajoyib mamlakat sifatida tarannum etadi. Shoirning uslubidagi mana shu tarona, madh
etish, ayniqsa qasidachilik va ko tarinki romantik ruhning hamda
‘
Dutor chalib o tirsam
‘
Tori uzilib ketdi.
Turmushimni o ylasam
‘
Ko nglim buzilib ketdi.
‘
Qopa qumg on qo ydilar,
‘ ‘
Qaynamasin dedilar.
51

Qari cholga berdilar,
Yayramasin dedilar.
Xullas, Hamid Olimjon xuddi shu qo shiqlarda ham xotin-qizlar‘
muhabbatidagi baxt masalasi bilan qiziqadi va ularda ham o z qalbining sadosini,
‘
ifodasini ko radi.
‘
Shundan beri tilimda oting,
Shundan beri dilimda oting,
Eng, gullagan yoshlik chog imda,
‘
Sen ochilding ko ngil bog imda.
‘ ‘
Hamid Olimjon folklor an analariga hayot talabi, davr taqozosi tufayli
’
yondashardi. Buni uning Ulug Vatan urushi yillaridagi asarlaridan yanada
‘
yaqqolroq ko rish mumkin. Bu davrda o zbek adabiyoti har qachongidan ham
‘ ‘
ko proq va chuqurroq, mustahkamroq xalq ijodi bilan bog landi. O zbek folklori
‘ ‘ ‘
ozodlik va tenglik, qahramonlik va jangovarlik ruhi bilan optimizm bilan to la va
‘
qudratli edi. Shoir jangchilarni xalq dostonlaridagi bahodirlar kabi chopsa
chopilmaydigan, o tda kuymaydigan odamlar tarzida kursatishga intiladi va bu bilan
‘
xalq o lmasdir degan g oyani olg a suradi. Hatto shoirning. «Xat» she ridagi
‘ ‘ ‘ ’
jangchi onasiga yozgan maktubida «ona, dadil bo l, mard o g lingning boshi
‘ ‘ ‘
tosh»dan, «peshonamni silagansan, kuymayman o tga solsa, qilich solsa
‘
to ralmayman, o lmayman, o q. qadalsa», deydi. U goh o zini burgutga, goh
‘ ‘ ‘ ‘
yashinga, goh daryoga, goh quyoshga, goh «nafasidan olov purkovchi» qudratli"
bahodirga qiyoslaydi. Bu she r undan avval yozilgai «Yigitlarni frontga jo natish»
’ ‘
asarining bir davomi edi. Unda ona xuddi xalq dostonlaridagi nuroniy onalar va
otalar, vafodor yorlar kabi o z farzandiga nasihatlar va o gitlar qiladi, nakaz
‘ ‘
beradi.Ayni choqda bu ona obrazi Ona-Vatan ramziga aylanadi. Hamid Olimjon
«Alpom|ish» haqidagi maqolasida xuddi shu ruhdagi parchalarni misol qilib ham
keltirgandi.U Qaldirg ochning Alpomishga qarata aytgan:
‘
52

Bir nuchuk nomardga ko ngil bermagin, ‘
Nodon ko ngling har xayolga bo lmagin.
‘ ‘
Ko p yashagin, ko p yilgacha o lmagin,
‘ ‘ ‘
Yo lda nomardlarni hamroh qilmagin,-
‘
misralarini keltirar ekan, «chuqur samimiyat bi lan to lgan bu satrlar botir bo l,
‘ ‘
nomard bo lma, nomardlarga hamroh bo lma, sabotli bo l deb qichqiradi. Xuddi
‘ ‘ ‘
shundan keyin u «xalq epikdostonlaida dushmanga qarshi nafrat, vatan uchun jangda
jasorat ko rsatish kerakligini tarannum etadi. Xalq xotirasida ulug bahodir
‘ ‘
Alpomishning qahramonona obrazi saqlanadi, bu qahramon o tda kuymaydi, suvda
‘
cho kmaydi, o qqa uchmaydi, qilichda chopilmaydi», deydi.
’ ‘
Endi «yigitlarni frontga jo natish»dagi ona
‘ n ing quyidagi so zlarini tinglab ko ring: ‘ ‘
Xayr, o g lim, oq yo l bo lsin.
‘ ‘ ‘ ‘
Xayr, ko zim qorasi,
‘
Bilkim, jangda bilinadi
Mard yigitning sarasi.
Hamid Odimjon o tmishga nazar solar ekan va o tmish adabiyotini kuzatar
‘ ‘
ekan (ham yozma, ham og zaki adabiyotni), birinchi o rinda baxt izlagan, baxt
‘ ‘
uchun kurashgan odamlarni, qahramonlarni ko radi. Bu baxt uchun kurashni
‘
insoniyatning, asil maqsadi va badiiy asarlarning, ayniqsa folklorning markaziy
mavzusi pafosidir, degan nuqttai nazarda turadi. Shundan kelib chiqib, bizning
davrimiz va kishilarimizni baxt topgan davr va odamlar, adabiyotni esa baxtnoma deb
biladi. U Navoiyning Farhodi haqida so zlarkan, «umr bo yi baxt axtargan Farhod
‘ ‘
doim baxtsizlikka tushadi», dedi: Boshqa o rinda «Alpomish bilan Barchin baxt
‘
axtarar edilar, lekin ularga har qadamda baxt o rniga musibat yopishadi», deb
‘
afsuslanadi. Bir maqolasini esa «Er Torg in baxt izlagay xalq obrazi» (1938) deb
‘
nomlaydi va «Er Torg in» «operasining asosiy mavzui baxt temasidir», deb
‘
ta kidlaydi. Undan bir yil avval yozgan maqolasida shu asarni analiz qilib bo lgach,
’ ‘
«Xulosa. Er Torg in dunyoni aylanib chiqib baxt va adolat topolmaydi degandi.
“ ‘ ”
Shu «Gullayotgan san at» nomli maqolasida «Hasan Qayg i degada, ko z
’ ‘ ‘
53

o ngida baxt izlagay, baxt to g risida xayol qilgan va uni topolmagan, Jambul‘ ‘ ‘
deganda baxt izla gan va topgan kishi jonlanadi», deydi. Shoir «Baxt to g risida»
‘ ‘
she rida bu «qari dunyoda baxt axtarib ko plar o tganini» eslab turib, «quvonch
’ ‘ ‘
shulkim, tole yor bo lib, baxtni topgan elni ko roldim deb shodlanadi. Ota
‘ ‘ ” “
hayotidan dostonida to qson yoshga yetgandagina topgan baxt qo ynida o zini
” ‘ ‘ ‘
yosh sezgan chol obrazini beradi. Ikki qizning hikoyasida baxt bayrami
“ ” “
qilayotgan el va o d am topgan baxtni olqishlayotgan qushlar ni ko rasiz.
” “ ” ‘
Uning Zaynab va Omon dostonining ham qahramonlari qancha g ovlarni
“ ” ‘
yengib, doston oxirida murodu maqsadlariga yetadilar. Shoir ikki baxtiyorning
“
xursand bo lgan paytini tasvirlovchi dostonning so nggi boblariga xalq
” ‘ ‘
dostonlarining oxiridagi qirq kechayu qirq kunduz to y, bayram tasviriga xos ruhni
‘
singdiradi: Zaynab Omon Sobir munosabatlarinii ko rgan odamlar
– – ‘
zamonaning bunday zailidan hayron bo ladilar, kolxozdagi katta ravotda,
“ ” ‘
saroy da ularning to yi bo ladi, barcha el guyoki bir selday yog iladi u
“ ” ‘ ‘ “ ‘ ”
yerga, cholg uvchilar kuy, ashulachilar qo shiq aytadilar, hamma Halimaxon,
‘ ‘
Naziraxon, Karimaxon, Nodimaxonlar san atiga lol bo ladilar (bular ham tarixiy
’ ‘
shaxslar) va shoir butun yurtga to ldi tomosha deb ular to yini yurt bayrami
“ ‘ ” ‘
sifatida ta riflaydi.
’
Zaynab va Omonni ham ma naviy, ham jismoniy go zal qilib tasvirlashida,
’ ‘
ularga folklor qahramonlariga xos turdoshlik, jamg armalik sifatlarini berishda, aktiv
‘
qahramon qilib tasvirlashida (ayniqsa Zaynabni) va boshqa shu kabi momentlarda
ham xalq ijodining ta siri yotadi. Ammo shoir Zaynab va Omon xarakterini o sish
’ ‘
va shakllanishda tasvirlaydi. Shoir Zaynab va Anor xarakterini ular o rtasidagi
‘
keskin to qnashuv, ana shu keskin konflektning hal bo lishi jarayonida ochadi.
‘ ‘
Avtor Zaynabning ruhiy dunyosini, ruhiy kechinmasini chizishga ayniqsa katta
e tibor beradi. Uning momonga bo lgan kuchli muhabbati, bu muhabbatni izhor
’ ‘
etish tug risridagi urinishi, o zi bilan Anor o rtasidagi to qnashuvlar keyingi
‘ ‘ ‘ ‘
ichki iztiroblari, unga Omonning kim ekanligini aytib berolmasligi va keyin undan
hayot yo lini so rashi, Sobirga o z dardini aytish taraddudi va shu kabi hodisalar
‘ ‘ ‘
asardagi psixologizmni juda chuqurlashtirgan. Zaynabdan ichki kolliziya va u bilan
54

Anor o rtasida‘ gi konflikt - bu ikki tor asar psixologizmini yaratadi, uning ohangini
belgilaydi.
Hamid Olimjonning Oygul bilan Baxtiyor (1937), Semurg (1939)
“ ” “ ‘”
dostonlarida ozodlik, adolat va baxtiyor hayot uchun kurash g oyasi yotadi. Bularda
‘
mavzu ham, motivni ham, syujetni ham, kdzfamonlarni ham, obrazlarni ham,
bayon qilish va tasvirlash yo llarini ham xalq ijodidan oladi. Xalqning materiali va
‘
ipagi bilan shoir go yo yangi bir so zana tikdi. O z qalbini, zamondoshlarining
‘ ‘ ‘
qalbini, hozirgi davr ruhini xalq ijodi tori orkali ifodaladi.
Hamid Olimjonning «Oygul bilan Baxtiyor» dos toin uchun «Malikai
Husnobod» nomli xalk, ertagi, qisman Oygul bilan Baxtiyor ertagiga asos
“ ”
bo lgan, Malikai Husnobod . 1953 yilda folklorshunos olim Hodi Zarifov
‘ “ ”
tomonidan yozib olingan va Hamid Olimjon shuni o qigan bo lsa-da, «Oygul bilan
‘ ‘
Baxtiyor» ertagi keyingi davrda yozib olingan. Ammo Hamid Olimjonning bu ertakni
xalq og zidan eshitganiga shubha yo q. Chunki Malikai Husnobod da Baxtiyor
‘ ‘ “ ”
bilan Oygul degan ism yo q. Vaxt ismli qahramon boshqa xalq ertaklarida ham
‘
uchraydi, xuddi shuningdek, Susambil nomli xayoliy go zal shahar ham Mali
‘ “ kai
Husnobod d a tilga olinmaydi, balki boshqa ertaklarda uchraydi, hatto S u sambil
” “ ”
nomli ertak ham bor. Xalq dostonlarida Chambil qamali kabi dostonlar ham
“ ”
borki, Hamid Olimjon o sha kurash va jang, isyon voqealari tasvirlangan dostonni
‘
ham eshitgan bo lishi va asarga Chambilni Jambil deb olgan bo lishi mumkin.
‘ ‘
Chunki shoir dostonda shu Jambilda qullar zolim xonga isyon qilgailiklarini
“ ”
tasvirlaydi, asar voqeasini shu xon bilan isyonchilar o rtasidagi kurash rivojlantiradi.
‘
Dostonga asos bo l
‘ gan xalq ertagida esa Chambil ham, Jambil ham emas, balki
Jurjon degan yurt bo ladi, Demak, dostonga bir-ikkita ertak asos bo lgan bo lsa
‘ ‘ ‘
ham, unda ko plab xalq ertak lari va dostonlarining ruhi, qaymog i yig ilgan.
‘ ‘ ‘
Shoir o zining g oyaviy niyatiga va ijodiy uslubiga moslab folklor materiallaridan
‘ ‘
erkin va ustalik bilan foydalangan, ortiqcha kemtik joylarini o zi
‘ ning fantaziyasi
bilan to ldirgan. Ertakni xayoga, real voqelikka yaqinlashtirdi, realistik kuchini
‘
oshirdi, unga o z aql quyoshi va yurak tafti bilan, talanti bilan sayqal berdi.
‘
Malikai Xusnobod dagi qiz ham, Oygul va Baxtiyor ertagidagi qiz ham
“ ” “ ”
55

podshoning qizlari bo ladi. Otasi uni zindonga soladi, vaziri qizni sandiqqa solib,‘
daryoga oqizib yuboradi. Podsho topshirig i bilan o tin tergani chiqqan chol
‘ ‘
sandiqni suvdan olib, bozorga keladi. Podsho ko rib sandiqni ochadi va qizga oshiq
‘
bo ladi. Keyin ertak Husnobodning otasining o rniga vazirni podsho qilib
‘ ‘
ko tarishi bilan tugaydi.
‘
Hamid Olimjon dostonining boshidanoq diqqatni hayotdagi muhim siyosiy va
ijtimoiy voqeaga tortadi; xon bilan Jambil qullari o rtasidagi kurashni - o tib
‘ “ ‘
yuzlab-minglab yil Jambil ko rmagan voqeani tasvirlaydi. Isyon boshida keksa qul
‘ ”
Darhon turadi. Darxon bilan qizi qullar uchun jon berib xonni o ldirmoqqa qasd
“ ‘ ”
qiladilar. Darhon qo lga tushadi, lekin buyin egmaydi. Xonga qarab turib zulmdan
‘ “
bo lmoqchi edik ozod , bir kun seni yiqarmiz , deydi. Xon uning boshini kesadi,
‘ ” “ ”
qizi Oygulni xotinlikka olmoqchi bo ladi, U dadil va mag rur turib, unga xech
‘ ‘
qachon xotin bo lmasligini, aksincha, uning taniga xanjar ursa o zini dunyoda
‘ “ ‘
eng baxtiyor odam deb bilishini aytadi. Xon uni zindonga tashlaydi va shu bilan
”
esidan chiqaradi. Qul Tarlon uni zindondan qutultirib, sandiqqa solib daryoga oqizib
yuboradi. O tinchi chol sandiqni tutib oladi, xon odamlari uni o g ri deb ushlab
‘ ‘ ‘
xonga topshiradi. Xon surishtirib ham o tirmay boshini olib tashlaydi.
‘
Oygulni kambag al yigit Baxtiyor baliq ichidan yorib oladi, qiz unga
‘
turmushga chiqadi. Baliq qornidan topgan ikki gavharni sottirib, Susambilda bir
ajoyib shaxar quradi. Keyin Jambilga kelib xonni o ldirib o rniga qul Tarlonni
‘ ‘
qo yadi. Xalq murodiga yetadi. Mana shu syujet chizig ining o zi dostonning
‘ ‘ ‘
mutlaqo yangi, original asar ekanligini tasdiqlab turibdi, Shoir Oygul boshliq xalqning
Susambilni bir jannatga teng o lkaga aylantirganini tasvirlaydi.
“ ‘ ”
Hamid Olimjonning Bahri she rida qanot qoqib uchib kelgan baxt
“ ” ’ “
sevintirar deb yozadi. Shoir xalq ijodidagi sevimli obrazlardan bo lmish B a xt
” “ ‘
qushi , S emurg larni nihoyatda sevadi va ularni ko p ishlatadi. Xalq ertaklarida
” “ ‘ ‘
( Yaltillama sopol tovoq , Qahramon va h. k.) Semurg mehnatkash xalqning
“ ” “ ” ‘
sodiq do sti, uning baxtga erishishida katta yordam beruvchi ko makchisi tarzida
‘ ‘
ko rsatiladi. Shunga asoslanib turib Hamid Olimjon ( Ajdar qush ertagidan ham
‘ “ ”
foydalangan bo lishi mumkin) Semurg (Parizod va Bunyod) dostonini yozadi.
‘ “ ‘”
56

Ajdar qush dagi qush salbiy obrazdir. Lekin ertakdagi podshoning qizining“ ”
kimki shu ajdar qushni o ldirsa, shu odamga tegaman degan shartni qo yishi,
“ ‘ ” ‘
uni o ldiradigan odamning chiqmaganligi, bir kambag al yigit uni o ldirgani va
‘ ‘ ‘
podshoning qizi esa, ajdar qushni o ldirgan polvon yigit kelmagandan keyin, biror
“ ‘
joyda o lib qolgan bo lsa kerak, deb vazirning o g liga tegishi shoir uchun
‘ ‘ ‘ ‘ ”
ma lum material syujet yaratishda bir shtrix bo lib xizmat qilgan bo lishi
’ – ‘ ‘
mumkin. Bir qancha zrtaklarda Semurg bolalarini ilon hujumidan saqlab qolgan
‘
insonga yordam berganini hikoya qiluvchi ko chma syujet uchraydi Hamid Olimjon
‘
ulardan ham oziqlangan. Semurg dostonida ham shoir yuqori tabaqa bilan oddiy
“ ‘”
mehnatkash o rtasidagi chuqur sinfiy ziddiyatni ochib beradi, ular to qnashuvini
‘ ‘
tasvirlash orqali, mehnatkash xalqning yuksak fazilatlarini ko rsatib beradi.
‘
Podshoning qizi Parizod zo r chinorga ot bi
‘ lan chiqib, uni yiqitgan odamga tegaman,
deb shart qo yadi. Cho pon Bunyoddan o zga mard topilmaydi. Ammo Parizod
‘ ‘ ‘
so zidan qaytib, unga yana bitta shart aytadi: devni o ldirib kelsang, keyin. rozi
‘ ‘
bo laman, deydi. Bunyod bu shartni ham bajargani ketayotganda yo lda Semurg
‘ ‘ ‘
bolalarini yemokchi bulayotgan ilonni ko rib, uni o ldiradi. Shu payt Semurg qush
‘ ‘
kelib, uni yemoqchi bo layotganda, bolalari o zlarini ilondan shu odam saqlab
‘ ‘
qolganini aytadi. Semurg unga o z yordamini ayamasligini bildiradi. Bunyod
‘ ‘
devni o ldirib, odamlarga baxt bermoqchi ekanligini anglatadi. Semurg
‘ “ ” ‘
Parizod uni aldaganligini, atayin o limga yuborganligini va o sha dev bilan
‘ ‘
Parizodning do stligini aytib, yo ldan qaytarmoqchi bo ladi. Bunyod sher
’ ’ ‘ “
izidan qaytmaydi deb birinchi maqsad qilib, odamlarni o sha yovuz kuchdan xalos
” ‘
qilishni qo yadi. Semurg Bunyodni devning oldiga olib boradi. Bunyod devni
‘ ‘
yengib, o ldirib qaytgach, Parizodning razilligiga ishonadi: u allaqachon vazirga erga
‘
tekkan edi va Bunyodga cho ponni sevolmadim, aslingni past deb bildim, chunki
“ ‘
men xon qiziman , d evga yuborganimning sababi shuki, o lib ketarsan deb
” “ ‘
bildim , deydi. Ko zi ochilgan Bunyod qasos olovi bilan yonib, ularni q i lichdan
” “ ‘
o tkazmoq ni niyat qilib saroyni tashlab chiqib ketadi, Shunday qilib shoir bu
‘ ”
dostonida ham ozodlik, insoniylik, baxt mavzuini tahlil etadi va o tmish voqeasi,
‘
materiali vositasida zamonamizni ulug laydi.
‘
57

II. 2. Hamid Olimjon ijodida xalq ertaklarining o rni‘
Iste dodli ijodkorlar folklor namunalarini saqlab qolish va keng
’
ommalashtirish bilan birga uni yanada rivojlantiradilar, ba zan shu asosida o z ijod
’ ‘
ma h sullarini ham yaratadilar. Shu ma noda Hamid Olimjon ham o zbek xalq
’ ‘
og zaki ijodini chuqur o rgangan ana shunday buyuk iste dod sifatida tan olinadi.
‘ ‘ ’
Uning bunday darajaga ko tarilishida xalq og zaki ijodini mukammal bilgan va
‘ ‘
undagi g oyalarni, qarashlarni o z farzandi qalbiga singdira olgan onasi ayaning
‘ ‘
xizmati katta bo lgan. Shoir bu haqida o zining "Oygul bilan Baxtiyor" ertak
‘ ‘
dostonida shunday deydi:
Buvimning har qissasi
Xar bir qilgan hissasi
Mehrimni tortar edi,
Xavasim ortar edi....
Qolaversa, shu ertak dostonini muqaddimasidagi kompozitsion xususiyat xalq
ertaklari kompozitsiyasiga yaqin. Hamid Olimjon ertaklari ham maxsus boshlanmalar
bilan boshlangan va unda xalqona ohang sezilib turadi.
Shoir "Semurg yoki Parizod va Bunyod" adabiy ertagini "Malikai
‘
Xusniobod" ertagi asosida yaratgan bo lib, ertakda tasvirlangan voqea hodisalar
‘
58

badiiy tasvir vositalari, qiziqarli syujeti bilan o quvchilar e tiborini o ziga jalb‘ ’ ‘
etadi. Ushbu adabiy ertakning xalq ogzaki ijodi namunalari ta sirida yaratilganligi
’
voqealar rivojidagi yorug lik va zulmat, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va qaboxat
‘
o rtasidagi kurash, insoning yashash va xayot kechirish tarzi motivlaridan ko rinib
‘ ‘
turadi. Undagi yoshiga yetgan qizni turmushga uzatish mas uliyati insonning
’
yashash va hayot kechirish tarzini ifodalaydi:
O z qizidan pushaymon
‘
Bo lib shuning uchun xon
‘
Kecha-kunduz o ylaydi,
‘
Yoz bilan kuz o ylaydi:
‘
"El rasmini qilmagan,
Sevgi nima bilmagan,
Qari qizni netayin?
Chiqib kayga ketayin?"
Ushbu ertakdagi afsonaviy mifologik obrazlar baxt va saodat ezgulik timsoli
bo lgan Semurg "Odamlarga baxt bermoq, baxtlilarga gul termoq"ni niyat qilgan
‘ ‘
Bunyodga yovuz devni yengishda yaqindan yordam beradi.
Shoir ushbu she riy ertakdagi voqealar tizimini sehrli ertaklardagidek
’
tasvirlab, ezgulik va yovuzlik o rtasidagi kurashni asarning kulminatsiyasiga olib
‘
chiqadi. Bunda yovuz dev bilan Bunyodning jangi tasvirlanadi. Barcha ertaklar
singari bu yerda ham ezgulik yovuzlik ustidan g alaba qozonadi.
‘
Ertaklarda ayrim malikalar erka, tantiq, kiborli qilib tasvirlanadi. Ulardagi bu
xarakter xususiyat oddiy xalq vakillari bilan malikalar o rtasidagi konfliktni yuzaga
‘
keltiradi. Parizod ham garchi barcha shartlarini bajarsada, Bunyodga qarata:
Qancha botir bo lsang ham,
“ ‘
Zo r bahodir bo lsang ham,
‘ ‘
To shaging xas deb bildim,
‘
Aslingni past deb bildim"
degan so zlar bilan o zining asl qiyofasini ochib beradi. S
‘ ‘ h e riy ertakda xalq ’
donishmandligining namunasi bo lgan maqoldan ham keng foydalanilgan:
‘
59

S h er izidan qaytmaydi
Er so zidan qaytmaydi‘
U bu zavqli tunlarni bir umr yodda saqlab qoldi va o zi yozgan Oygul bilan
‘ “
Baxtiyor dostonida bu sehrli tunlarni shunday esga oladi:
”
Bolal i k kunlarimda,
Uyqusiz tunlarimda
Ko p ertak eshitgandim,
‘
So zlab berardi buvim...
‘
Garchi shoir "Oygul bilan Baxtiyor" ertagida onasidan eshitganini aytsa-da,
ushbu ertak-dostonning chuqur mazmun-mohiyati, go zal satrlari uni badiiy qayta
‘
ishlagan shoir mahoratining mevasidir.
Esimda o sha damlar,
‘
O zi uchar gilamlar.
‘
Tohir-Zuhra, Yoriltosh,
Oyni uyaltirgan qosh.
Ozodlikka, hur va erkin yashashga bo lgan intilish ushbu xalqning
‘
ruhini hech qachon tark etgan emas.
Ertakda Jambildagi ko zg olonga keksa qul Darhon va uning mardona qizi
‘ ‘
Oygul boshchilik qilishadi va kuchlar teng bo lmagani tufayli qo zg olonchilar
‘ ‘ ‘
mag lubiyatga uchrab, Darxon qizining ko z o ngida zolim xon tomonidan qatl
‘ ‘ ‘
etiladi.
Yalang ochlab qilichni,
‘
Qulning bo yniga soldi:
‘
Boshi ketgan qush kabi
Darxon tipirlab qoldi,
Yerlar qonga bo yaldi.
‘
Voqea davomida qari podshohning xotini bo lib, zolim, konxo r, inson
‘ ‘
qiyofasidagi maxluq bilan bir umr zarga ko milib yashashdan o z ozodligini afzal
‘ ‘
bilgan Oygul saroyning qirq kanizagi bilan cho milish bahona daryoga boradi va
‘
ko zini chirt yumib o zini suvga otadi. Daryodagi bahaybat Jayxun baliq esa
‘ ‘
60

Oygulni bir hamla bilan yutib yuboradi.
Tomog idan qilchalik,‘
Op-oson o
’ tib ketdi.
Qirq qizlar sarosima-
Chuvullashib qoldilar:
"Nimi gap, nimi, nima?"
Deya shovqin soldilar.
Ertak-dostonda Baxtiyor obraziga ham alohida e tibor qaratilgan. Dostonda
’
o zining zabardast gavdasi, kuch va g ayrati, olovday lovillab turishida, so zi
‘ ‘ ‘
va qarashlarida, qilayotgan mehnatida keskir qilichdek irodasining kuchi yaqqol
sezilib turadigan lekin kambag al, nochor baxtiyor obraziga e tibor berilgan.
‘ ’
Baxtiyor daryoda yurganlarga yo liqib ulardan bir burda non so raydi. Baliqchilar
‘ ‘
unga
Yo qdir berar nonimiz
‘
Lekin kuyar jonimiz
Mayli shu safar turga
Chiqqanin ol o zinga
‘
deyishadi. Bunga Baxtiyor rozi bo ladi va toleyga uning to riga Jayxun ilinib
‘ ‘
qoladi. Ulkan baliqni ikki ho kizga ortib uyiga yo l oladi.
‘ ‘
Uyga kelib ota-bola ikkov
Baliq qornin yorganda
Pichoq belga borganda
Baliq qornida shu on
Tebranib u yon-bu yon
Oygul ko zini ochdi
‘
Va Baxtiyorni ko rdi
‘
Boshiga qon yugurdi
Qora ko zlari yonib
‘
Bir muhabbat uyg onib
‘
61

Qalbi jizillab qoldi.
Yori Baxtiyor bilan Susanbilni jannatmisol yurtga aylantirgan Oygulning yodidan
o z eli jambil uning ezilib yotgan xalqi, nohaq o ldirilgan otasining xotirasi ketmas‘ ‘
edi.
Ertasi to da-to da
‘ ‘
Guras-guras bo lib el,
‘
Kela berdi bog lab kel
‘
Xotinlar, yosh bolalar,
Barcha amma xolalar.
Xalqni xon zulmidan xalos qilish niyatida u katta qo shin bilan Jambilga
‘
hujum qiladi va g alabaga erishadi.
‘
O tmayin jindayin zum,
‘
Og ziga tiqdilar qum.
‘
Zolim podsho shu zamon,
Qabrga bo ldi mehmon.
‘
Qonxo r xondan qutilgan elga Oygul Tarlon otani rahbar etib tayinlaydi va
‘
o zi esa kelin bo lib borgani Susambilga suygan yori Baxtiyor yurtiga qaytadi.
‘ ‘ –
Yashnab misoli bir gul,
O z baxtiyori sari
‘
O z sevgan yori sari,
‘
Susambilga yo l oldi.
‘
Aksariyat ertaklarda bo lgani singari bu asarda ham yovuzlik ustidan ezgulik,
‘
zulm va nohaqlik ustidan adolat g alaba qildi.
‘
E tibor bersangiz, garchi ertakning bosh qahramonlari Oygul bilan Baxtiyor
’
hisoblansada, tadbirkor erksevar Oygulning oqilona harakatlarigina voqealarning
aynan shu tarzda xotimalanishiga zamin yaratadi.
Hamid Olimjon ijodining yuksalishida xalq og zaki ijodiyoti kuchli ta sir
‘ ’
ko rsatgan. Shu sababli u xalq og zaki ijodisiz so z san atining yuksak
‘ ‘ ‘ ’
cho qqisiga erishib bo lmasligini Pushkin, Shekspir, Gyote, Navoiy asarlari
‘ ‘
misolida asoslaydi. Jumladan, Pushkinning folklor va xalq tiliga bo lgan muhabbati
‘
62

adabiyotni keng ommaga yetkazish niyati bilan tug ilgan va xalqchilligi‘
ta minlangani alohida uktirib, fikrini "Gamlet", "Xamsa" asarlarini tahlil etish bilan
’
yanada to ldiradi. "O zbek adabiyotini yuksaltirish, uning tilini chin xalq tili qilish,
‘ ‘
sodda va chuqur qilish, nihoyat umuman aytganda, o zbek adabiyotini chin
‘
ma noda xalqchil qilish uchun folklorning ahamiyati buyuk bo lur."- deb yozgan
’ ‘
shoir folklorning ahamiyati o z asarlarida sinab ko rdi. Hamid Olimjon asarlaridagi
‘ ‘
soddalik va go zallik, serma nolik va ravonlik, xalq qalbiga qo shiqlar kabi singib,
‘ ’ ‘
xalq orzu umidlari, ruxiyatini ifodalanishi "folklorning ahamiyati buyukligidandir".
Bu ta sirni "Oygul bilan Baxtiyor", "Semurg ", "Zaynab va Omon", "Jangchi
’ ‘
Tursun", "Muqanna", "Jinoyat" kabi yirik asarlari va barcha she rlarida, publitsistik
’
maqolalarida ko rish, kuzatish mumkin.
‘
Bolalikdan Fozil shoirdek xayolotga olamni joylab, so zda soz jo rligida elga
‘ ‘
botirlik, adolatdan so ylagan xalq baxshisini tinglab, onasining sehrli ertaklaridan
‘
hayrati oshib kamolotga erishgan Hamid Olimjon har doim xalkq og zaki ijodining
‘
zilol chashmalaridan bahramand bo lib, uni qadrlash, e zozlashda namuna va
‘ ’
jasorat ko rsatdi. "Ko pchiligi savodsiz bo lgan o zbek xalqi boy og zaki
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
adabiyotni yaratdi. Bu adabiyot asrlar davomida yaxshi hayotga erishish
to g risidagi orzu armonlarini ifoda qilar edi. Bu adabiyot xalqqa yakin va yoqimli
‘ ‘
odamlarning obrazi bilan to la", -deb yozgan shoir o zbek qahramonlik eposi
‘ ‘
"Alpomish" mahorat bilan nashrga tayyorladigina emas, uni Penkovskiyga tarjima
qildirib, ilk bor dunyoga ham chiqardi. Oybek, Shayxzoda, G afur G ulom, Quddus
‘ ‘
Muhammadiy, Mirtemir kabi o zbek adabiyotining zabardast vakillarini o sha
‘ ‘
davrning mashhur baxshi shoirlari Fozil Yo ldosh o g li, Po lkan shoir, Ergash
‘ ‘ ‘ ‘
Jumanbulbul o g li, Islom shoir Nazar o g li va boshqalar bilan ijodiy muloqotda
‘ ‘ ‘ ‘
ishlashga rag batlantira oldi.
‘
Hamid Olimjon ayrim dindorlar, ba zi rahbarlarning xalq ijodi, ijodkorlariga
’
inqilobgacha ham undan keyingi XX asrning 20-30-yillarida ham salbiy munosabatini
ta kidlab, ularni noo rin ayblashga qarshi turib shunday yozadi. "Kunlarning birida
’ ‘
xalq shoiri Fozil Yo ldosh o g li Rustam to g risidagi dostonni aytadi. Shunda
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qishloqning muftisi undan so raydi: "Fozil, menga aytchi, sening Rustaming
‘
63

Muhammad payg ambardan oldin yashaganmi yoki keyinmi?" Fozil Yo ldosh‘ ‘
o g li: "Rustami jahon paxlavoni Muhammad payg ambardan oldin yashagan", -
‘ ‘ ‘
deb javob beradi. Mufti deydi: "Unday bulsa bu dostoningni aytma. Muhammad
payg ambardan ilgari yashagan" Rustamga bo lgan madhiya eshitish gunoh..."
‘ ‘
Hamid Olimjon bu voqeani "O zbek xalqining adabiyoti" nomli nutqida
‘
Moskvada behuda so zlamayapti. Chunki xalk, ijodkorlari - baxshi-shoirlarga
‘
shunday munosabat o tgan asrning 20-30-yillarida ko p sodir bo lgan.
‘ ‘ ‘
XULOSA
Quyosh, oy yoki yulduzlar sir-asrori va xususiyatlarini so z bilan to la-
‘ ‘
to kis ta rifu tavsif qilib bo lmaganidek, haqiqiy talantga xos fazilatlarni ham
‘ ’ ‘
mukammal bir tarzda yoritish mumkin emas. Ayniqsa, tug ma iste dod
‘ ’
sohiblarining ichki imtiyoz va imkoniyatlarini zohiriy tomondan aniq belgilashning
hech imkoni yo qdir. Chunki ulardan hech biri Ko ngil atalmish olamini o zi
‘ ‘ ‘
yashagan davr va zamon "ko zgu"sida butun miqyosi, barcha murakkabliklari ila aks
‘
etishini istamaydi. Shuning uchun davr va zamonasining fe l-atvori, talab va
’
ehtiyojiga qarab hatto ulkan talant ham qaysi bir ma noda murosa qilishga, botinan
’
o zini cheklashga majburiyat sezadi. Lekin bular uning ijodiy shaxsiyatiga ko lanka
‘ ‘
tashlay olmagani singari, san atkorlik yo liga to siq ham bo lolmaydi. Ya ni u
’ ‘ ‘ ‘ ’
ijtimoiy-siyosiy ziddiyat va nohaqliklar to lib toshgan erksizlik muhitida ham
‘
zimmasidagi tarixiy vazifani albatta qoyillatib bajaradi. Xalqimizning buyuk farzandi,
betimsol shoir Hamid Olimjon ijodiyoti bu fikrning yorqin bir isbotidir. Hamid
Olimjon - yangi o zbek she riyatining asoschilaridan biri. Hamid Olimjon nisbatan
‘ ’
qiska umr kechirganiga qaramay, she riyatda o z maktabini yaratgan san atkor. Bu
’ ‘ ’
64

maktab milliy til zavqi, ruhoniyat yuksakligi, she rda so z qo llash, ohang’ ‘ ‘
yaratish, tasvirda rangu bo yoqlarni haddi a losiga yetkazishdan ta lim beradi. Bu
‘ ’ ’
maktab badiiy ifodada samimiyat yetakchi o rinda turishini, samimiyatdan
‘
tug ilmagan she r - she r sifatida umr kurolmasligi hech shubxa qoldirmaydi.
‘ ’ ’
Hamid Olimjonning "O rik gullaganda", "Ishim bordir o sha oxuda", "Eng
‘ ‘
gullagan yoshlik chog imda", "Ofeliyaning o limi" kabi unlab she rlari o zbek
‘ ‘ ’ ‘
she riyatining nodir durdonalaridir. SHe r uchun suv va havoday zarur deyarli
’ ’
barcha sifat va xususiyatlar ularda mavjud - eng muhimi, badiiy obraz va obrazlilik
talablaridan chekinilmagan. Ha, u Yellar faqat beormas, aldoqchi hamdir.
“ ”
Ularning beorligida aldash, aldoqchiligida beorlik aks etadi. Bunday hodisaning
baxtga qanday aloqasi bor? Bunda baxt shunchaki xayol. Shu bo is shoir alohida
ta kid bilan Xayolimni gulga o rayman , deydi.
’ “ ‘ ”
Hamid Olimjon she riyatida hokim ruh tiriklik va go zallik, tabiiylik va
’ – ‘
harakat ruhi. Shoirning hayol dunyosida sayr etgan kishi she rning qandoq sehru
’
sinoatga qodirligini anglashdan charchamaydi: faqat kashf ortidan kashf, shavq
ketidan shavq tug ilishidan hayron qolishi mumkin. Bu she riyatni bugun mahorat
‘ ’
nuqtai nazaridan o rganish shu paytgacha tasavvur etib ulgurmaganimiz, ya ni
‘ – ’
mutlaqo yangi qiyofadagi shoir bilan yuzlashishga yo l ochishi shak-shubxasizdir.
‘
Hamid Olimjon olamdan o tganiga 69 yil to ld
‘ ‘ i , tuzum o zgardi, avlodlar ‘
yangilandi. Lekin uning badiiy mahorat bilan yo g rilgan asarlari eskirib, qatordan
‘ ‘
chiqib, keraksiz matohlarga aylanmadi. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda H.
Olimjonning xalq poetik ijodidan foydalanish mahoratini tahlil qilib quyidagicha
umumiy xulosalarga keldik.
1. Hamid Olimjon lirikasidagi poetik g oya dunyoda eng ulug zot bo lgan
‘ ‘ ‘
insonning yuksak ma naviy boyligi va beqiyos go zalligini shoirona san at bilan
’ ‘ ’
tasvirlanishini tadqiq etdik.
2. Shoir ijodidagi ilhom va iste dod uyg unligini uning O rik
’ ‘ “ ‘
gullaganda she ri hamda K uygay g azali misolida tahlil qildik.
” “ ” ’ ‘
3. Hamid Olimjon ijodining g oyaviy konsepsiyasi (yo nalishi)ni badiiy
‘ ‘
tasvir vositalarsiz tasavvur etish qiyinligini she rlari misolida tahlil qildik.
’
65

4. Hamid Olimjon poetikasidagi folklorizmni shoirning Semrug yoki“ ‘
Parizod va Bunyod asari misolida tahlil qildik.
”
5. Shoir dostonlarining g oyasida ( Oygul bilan Baxtiyor , Zaynab va
‘ “ ” “
Omon kabi) xalq poetik ijodidan qay darajada unumli foydalanganligini tahlil
”
qildik.
6. Hamid Olimjon folklor namunalarini saqlab qolish va rivojlantirish bilan bir
qatorda asarlari bilan ularni boyitganligini lirikasi misolida tadqiq etdik.
Xullas buyuk shoir Hamid Olimjon ijodining ta sirchanligi hamda
’
umrboqiyligi uning xalq poetik ijodidan unumli foydalanganligida ko rinadi.
‘
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
1. Karimov I. Istiqlol va ma naviyat.
’ Toshkent. O zbekiston. 1994. ’
2. Karimov N. Hamid Olimjonning poetik mahorati. T. Fan. 1964.
3. Mamajonov S. Shoir dunyosi. T.: Adabiyot va san at nashriyoti. 1973
’
4. Karimboboyeva R. Hamid Olimjon ijodida folklor (O zbek tili va adabiyoti,
’
1979, 5 son, 11-13 betlar)
5. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. T.: O zbekiston , 2008.
” ’ ”
6. Badiiyat ufqlari. T.: Universitet , 2008.
” ”
7. G . Mo minov. Hamid Olimjonni bilamizmi? nomli maqola muallifi
’ ’ ”
D.Quronovga ochiq xat ( Izlanishlarimdan qatralar ) G .G ulom nomidagi
” ” ’ ’
Adabiyot va san at nashriyoti. T.2006. 163-175 betlar.
’
8. D.Quronov. Hamid Olimjonni bilamizmi? Sharq yulduzi. 2002, 2 fasli.
”
9. O.Sharafiddinov. Ijodni anglash baxti. T.: Sharq 2004.
“ ”
10. Alaviya M. O zbek xalq qo shiqlari. T.: Fan 1959.
’ ’ “ ”
11. O.Sobirov. O zbek adabiyotida folklor va folklor an analari/ To plam:
’ ’ ’
O zbek folklori masalalari. T.: Fan 1970.
’ “ ”
66

12. O zbek xalq og zaki poetik ijodi. T. O qituvchi 1990.’ ’ “ ’ ”
13. Afzalov M. O zbek xalq xalq ertaklari haqida. T.: “O’qituvchi”, 1964.
’
14. Hodi Zarif. O’zbek folklorining jonkuyari. “Sharq yulduzi” T.: 1959. № 12.
15. Nazarov B. Bu sehrli dunyo. T.: Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980.
16. Karimov N. Ilxom chashmasining ajib mavislari. T. ”Fan” 1982
17. Do’stmuhammad X. Ozod iztirob quvonchlari. T. Ma naviyat . 2000.
” ’ ”
18. Rustamov A. Navoiyni badiiy mahorati. T. Ma naviyat .2000
– ” ’ ”
19. Sharafiddinov O. Talant xalq mulki. T.: Yosh gvardiya . 1979.
– ” ”
20. Oybek. Bolalik xotiralarim. T. Adabiyot va san at nashriyoti. 1995.
’
21. Sultonova M. Yozuvchi uslubiga doir. T.: Fan 1971.
” ”
22. Sabirdinov A. Tilsimotlarga to la xilqat. T.: Tafakkur . 2004. 1-son.
’ ” ”
23. Hakimov M. Yozuvchi va xalq tili. Toshkent. Fan , 1971.
” ”
24. Sobirov O. Oybek va folklor. Toshkent. Fan 1975.
” ”
67

Sotib olish