Harakat sifatlar rivojlanishi tamoyillari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	147.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Harakat sifatlar rivojlanishi tamoyillari

Купить

HARAKAT SIFATLAR RIVOJLANISHI TAMOYILLARI
Reja :
1. Sport mashqlarini o‘rgatish tamoyillari;
2. Jismoniy sifatlar rivojlanishining umumiy mexanizmlari;
3. Mushaklar kuchining fiziologik tavsifi;
4. Kuchli mashqlarni o‘rganish usullarining fiziologik asoslari;
5. Kuchlar rivojlanishining yoshga oid xususiyatlari.
1

1. Sport mashqlarini o‘rgatish tamoiyllari
Sport mashqlarini o‘rgatish birinchi navbatda umumiy didaktik tamoyillarga
bo‘ysinishi zarur. Bularga eng avvalo turg‘un motivatsiyani saqlab turuvchi, yuqori
his-hayajonli, harakat talablarini ushlab turish yo‘li bilan amalga oshuvchi – faollik
tamoyili kiradi. Bularga doimiylik, doimiy ravishda mashq qilish tamoyili , ketma-
ketlik , ya’ni jismoniy yuklamalar o‘lchadaqing murakkabligiga qarab asta-sekin
oshirish hamda sportchini dastlabki jismoniy tayyorlanganligi, tipologik xususiyatlari
– temperamenti tamoyillari kiradi.
Sport mashqlarini o‘rgatish jarayonlari maxsus fiziologik tamoyillarni qamrab
oladi va ularga quyidagilar kiradi:
- maksimal qo‘zg‘atuvchi tamoyili. Buning mohiyati shundan iboratki, aynan
shu sportchi uchun vaqti-vaqti bilan zo‘riqish chaqiruvchi maksimal yuklamalardan
foydalaniladi, qaysiki organizmda superkompensatsiyaga olib boruvchi o‘ta jiddiy
biokimyoviy, morfologik va fiziologik qayta qurilishlarni chaqiradi;
- umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik tamoyili sportchining ko‘p yillik
tayyorgarlik davri davomida u bilan birga kechadi, ammo maxsus jismoniy
tayyorgarlikning solishtirma og‘irligi bu paytda ortadi, umumiy jismoniy tarbiya esa
kamayadi;
- variantivlik tamoyilida katta yuklamalar ta’siridan keyin jiddiy asoratlar
qoladi, shuning uchun yuklamalar to‘lqinsimon almashinishi kerak;
- tez axborot tamoyili , sportchi imkon qadar turli harakatlar natijalari va
xususiy holati haqidagi ma’lumotlarni (bu biologik teskari bog‘lanish - BTB) olishi
kerak, bu esa musobaqalashadigan mashqlarni maxsus funksional tizidaqi tez va
samarali shakllantirish va o‘rgatish jarayonlarini boshqarish imkonini beradi;
- tiklanish jarayoni fazalarini hisobga olish tamoyili shu bilan
xarakterlanadiki, tezlik va kuch singari jismoniy sifatlari superkompensatsiya
fazasida mashqlarni boshlanishi kutiladi, navbatdagi chidamlilik esa tiklanishgacha
bo‘lgan fazada qator navbatdagi ko‘rsatiladigan ta’sirlar yig‘indisi uchun
xarakterlidir.
2

20.2. Jismoniy sifatlar rivojlanishining umumiy mexanizmlari
Jismoniy tarbiyalashda jarayonning ikki tomoni farqlanadi: harakatlarga
o‘rgatish, ya’ni texnik tayyorgarlik : harakat sifatlarini rivojlanishi odamning harakat
imkoniyatlarini ayrim sifatlari tomonlarini takomillashtirish, ya’ni jismoniy
tayyorgarlik .
Fiziologiyada quyidagi jismoniy sifatlar farqlanadi (JS): kuch , tezlik ,
chaqqonlik va egiluvchanlik . Ularni birma-bir baholash uchun SI tizimida metrli
o‘lchagichlar mavjud. Kuch kilogramm, nyuton (N) va dinalarda (D), tezlik-
metrlarda bir soniyada, chidamlilik-soniya, daqiqa, soatlarda (ma’lum masofalarda)
baholanadi, ammo chaqqonlik va egiluvchanlikni jismoniy sifatlari aniq metrli
o‘lchagichlarga ega emas.
Individual hayot jarayonida jismoniy sifatlarning rivojlanishini umumiy
mexanizmi bo‘lib, vaqtinchalik bog‘lanishlar hisoblanadi (shartli refleks). Shu
jumladan, kuchning (K), tezlikning (T) va chidamlilik (Ch) larning ortishi bir
martalik mashqlarni o‘rganishdan, keyinroq qaysiki hali morfunksional qayta qurish
jarayonlari yuz bermasidanoq amalga oshiriladi. Kuchning va tezlikning ortishi
simmetrik, ammo hali mashq qilmagan qo‘l-oyoqlarda kuzatiladi; kuch, tezlik va
chidamlilik ko‘rsatkichlari markaziy asab tizimi holatiga hamda sirkadian ritmlar
(kecha va kunduz ritmlari) bilan bevosita bog‘liqdir. Jismoniy sifatlarning
rivojlanishi mashqlarini o‘rganish paytida turli tizimlarning zaxiradagi
imkoniyatlarini safarbar etilishi bilan xarakterlanuvchi organizmdagi biokimyoviy,
tuzilish va funksional o‘zgarishlar yig‘indisi bilan ta’daq etiladi.
Misol sifatida mushaklar kuchini rivojlanishi, qaysiki uning davomida
mushaklarning gipertrofiyasi yuz beradi. Unda AUF va KrF glikogenni jamlanishini
keltirish mumkin. Chidamlilikni rivojlanishida kislorodning maskimal o‘zlashtirish
hajdaqi ortishi nafas olish va yurak-qon tomirlar tizimi zaxiralarini safarbar etilishi
yuz beradi. Tezlik rivojlanayotgan paytda markaziy asab tizimida quyidagi
3

o‘zgarishlar kuzatiladi: harakat markazlarini funksional harakatchanligi va
qo‘zg‘aluvchanligi oshadi, moslashishning turli bosqichlarida organizmning turli
tizimlari ishida yangi funksional integratsiya darajasini xarakterlovchi barcha yangi
zaxiralar o‘zlashtiriladi.
Jismoniy sifatlar rivojlanishining navbatdagi ixtisoslashtirish mexanizmi – bu
turli tizimlar faoliyatining foydali ish koeffisentini oshirish bilan xarakterlanadi.
Masalan, mushaklar kuchining rivojlanishi paytida harakat a’zosining faoliyati
sinxronlashadi, chidamlilikni rivojlanishi paytida esa kisloroddan foydalanish foizi
ortadi hamda tezlik rivojlanayotgan paytda harakat reaksiyalarining harakatchanligi
va yashirin davrining muddati keskin oshadi.
Har qanday harakat faoliyatining dastlabki bosqichi barcha jismoniy sifatlarning
o‘sishini ta’daq etadi. Tezda bu jarayon biroz to‘xtaydi, so‘ngra esa mushaklarning
spesifik faoliyatlarga moslashishning oxirgi bosqichlarida butunlay to‘xtaydi.
Bu davrda bitta jismoniy sifatning rivojlanishining boshqa jismoniy sifatga
o‘zaro salbiy ta’siri yuzaga kelishi mumkin (umumiy va tezlikga chidamlilik,
chidamlilik va tezlik, kuch va chaqqonlik va boshqalar). Bitta jismoniy sifatning
rivojlanishining eng yuqori ko‘rsatkichlari darajasiga boshqa sifatlarni rivojlanishi
uchun ma’lum darajada gi rivojlanish talab qilishi ehtimoldan xoli emas. Masalan,
chidamlilikni ko‘rinishi vegetativ chidamlilik deb ataluvchi mexanizmning
shakllanishi bilan bog‘langan, uning asosiy ko‘rsatkichi kislorodning daqiqalik hajmi
hisoblanadi. Kuchning ko‘chirilishi turli harakatlarda namoyon bo‘lib, mushaklarning
oddiy yoki murakkab harakatlarga ishtirok etish xususiyatlari bilan bog‘liq. Masalan,
sprinter, boksyor, qilichbozlar tezlikni namoyon qilishlari turlicha va ularda jismoniy
sifatlarning namoyon etilishi bir-biridan farq qiladi. Statik va dinamik kuchlar har xil
harakatlarda o‘zaro bog‘liqlikka ega emas va aynan shu sababli jismoniy sifatlar
xususiyatlari turli sport turida turlicha bo‘ladi.
20.3. Mushaklar kuchining fiziologik tavsifi
4

Yuqorida aytib o‘tganimizdek, kuch – bu tashqi qarshilikni yengish qobiliyati
yoki mushaklar kuchlanishi bilan unga qarshi turishdir.
Mushaklar kuch hisobiga ish bajaradi (A):
A=F·S. Bu yerda F – kuch, S-yo‘l, masofa.
Yuk ko‘targanda (R). bajaradigan ish qobiliyati yukning og‘irligi va ko‘tarilish
balandligiga bog‘liq bo‘ladi: A=R·h (h-ko‘tarilish balandligi). Tezlik bilan
harakatlanganda F=m·a (Nyutonning II qonuni) kuch, tezlashgan tana bilan
bog‘langan holda tezlashuvchi (a) massa (m) yig‘indisiga teng. Shu sababli F
Nyutonlarda (N) ifodalanidi; 1N=1 kg/m/s 2
va dinalarda (D): 1D=1 g/sm/s 2
, ya’ni 1
N=10 5
D larda o‘lchanadi.
Kuchlar ikki ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: statik kuchda F=P (kg-kilogramm-
kuch) va dinamik kuchda F=m·a (N yoki D).
Odamlarning kuchlilik qobiliyati turlari tasnifi va ularning namoyon bo‘lish
sharoitlari V.M.Zasiorskiy (1987)tomonidan quyidagicha bo‘lishi tavsiya qilingan:
Kuchlilik qobiliyati va
kuchlarning turlari Namoyon bo‘lish sharoiti
1. O‘z-o‘zidan kuchlilik qobiliyati
(statik, maksimal kuch) → statik ish
(izometrik tartib).
2. Tezlashuvchi kuchlilik
qobiliyati (F
max ning 40-70%)
A) dinamik sekin kuch → miometrik (izotonik) tartib
tez portlovchi kuch → konsetrik tartib
B) amortizatsiyalovchi kuch →
pliometrik (ekssentrik) tartib
Mushaklarning maksimal kuchlanishining o‘lchadaqi aniqlovchi periferik va
markaziy omillar hisoblanadi. Periferik omillar guruhi strukturaviy va funksional
omillarga bo‘linadi. Strukturaviy omillar qatoriga quyidagilar kiradi: mushak
tolalarining miqdori, mushak tolalarining uzunligi, mushaklar strukturasining tashkil
topishi (harakat o‘qiga mushak tolalarining egilish darajasi).
5

Funksional omillar mushaklardagi qisqaruvchi oqsillar (aktin, miozin),
adenozinuchfosfat, kreatinfosfat, glikogenlarning miqdori bilan ta’daq etiladi.
Markaziy omillarga mushaklar ichidagi uyg‘unlantiruvchi omillarni (1) va
mushaklar orasidagi uyg‘unlantiruvchi omillar (2) kiradi. Ularga: 1) asab
impulslarining chastotasi va xarakteri, qisqarish faoliyati tartibi (yakka
qisqarishlardan tetanuslar to‘liq namoyon bo‘lguniga qadar), mushak ishining
sinxronizasiyasi; 2) agonist mushaklarning safarbar etilishi, antogonist
mushaklarning tormozlanishi, simpatik asab tizidaqing moslanish-trofik ta’sirlari
kiradi.
Mushaklar kuchini rivojlanishini stimullash paytida organizmda fiziologik
o‘zgarishlar strukturaviy va funksional o‘zgarishlardan tashkil bo‘ladi.
Strukturaviy o‘zgarishlar suyak-bug‘un va bog‘lovchi a’zolarni
mustahkamlanishida namoyon bo‘ladi, mushaklar gipertrofiyasi ikki tipda bo‘ladi –
sarkoplazmatik va miofibrilyarli tiplar.
Mushaklar gipertrofiyasining sarkoplazmatik tipi, sarkoplazmada glikogenni,
turli ionlar va boshqa moddalarning jamlanishida namoyon bo‘ladi va kuchli
zo‘riqishlarni ko‘p martalab takrorlash natijasida yuzaga keladi. Qisqaruvchi oqsillar
va miofibrillarning miqdorini ortishi bilan birga kechadigan miofibrillyarli
gipertrofiya haqiqiy hisoblanadi.
Funksional o‘zgarishlar odatda asab-mushak a’zosining yuqori
qo‘zg‘aluvchanligi, mushaklarning ichki va oraliq koordinatsiyalanishi ortishi,
harakat va vegetativ funksiyalarning koordinatsiyasini yaxshilanishlari hisobiga
tashkil bo‘ladi.
20.4. Kuchli mashqlarni o‘rganish usullarini fiziologik asoslari.
Ancha ommaviy usullardan bo‘lib, ikkita turga bo‘linuvchi dinamik kuchlanish
usuli hisoblanadi. Bu usulning maksimal kuchlanish va takrorlanuvchi (qayta)
kuchlanish turlari farqlanadi.
6

Maksimal kuchlanish usuli (MKU) maksimal darajada gi og‘irliklar bilan
maksimal mushakli kuchlanishlardan foydalanishni taxdaq qiladi. Bu paytda bir
vaqtning o‘zida katta miqdordagi motoneyronlarning maksimal darajada gi
impulsatsiyasi, mushaklar ishining sinxronizatsiyasi, agonist va qisman antagonist
mushaklar qisqarishi bilan birga kechuvchi erkin kuchlanishlar yuz beradi. Bu
usuldan XX asrning 60-yillaridan boshlab foydalaniladi. Maksimal kuchlanish
usulining ijobiy tomoni shundan iboratki, u maxsus (o‘ziga xos) asab-mushakli
uyg‘unlashgan faoliyat va maksimal kuchni rivojlanishi uchun ancha samarali
munosabatlarni hosil bo‘lishini ta’daq etadi.
Maksimal kuchlanish usulining salbiy tomoni uning jarohat chaqiruvchanligi,
ko‘p foydalanilganida bir xil tez charchatadi. Bundan tashqari, maksimal kuchni
ortishi faqatgina koordinatsiyaning yaxshilanishi bilan bog‘lanishigina qolmasdan,
balki u murakkab darajada gi jiddiy hajmdagi yuklamalarni bajarish bilan bog‘liq
holda yuzaga keluvchi morfofunksional o‘zgarishlarga ham bog‘liqdir.
Qayta kuchlanishli usul (QKU) ning mohiyati shundan iboratki, unda
maksimaldan kam yuklamalardan foydalaniladi. Mashqlarni o‘rganish paytida
og‘irliklarni o‘lchashni baholash uchun maksimal kuchdan og‘irliklarni o‘lchadaqi
foizlardagi yoki qayta maksimumning ko‘rsatkichlari shaklidagi ushbu vazndagi
bajarilayotgan ko‘tarishlar sonidan (marta) foydalaniladi.
Og‘ir atletikada foydalaniladigan yuklamalar tasnifini keltiramiz (20.4.1.-jadval)
20.4.1.-jadval
F
max dan % hisobida Takrorlanuvchi maksimum
100 Eng og‘ir vazn 1 TM MKU
99-90 Eng og‘irga yaqin vazn 2-3 TM
89-80 Katta vazn (1-zona) 4-6 TM
79-70 Katta vazn (2-zona) 7-10 TM QKU
69-60 O‘rta vazn (1-zona) 11-18 TM
59-50 O‘rta vazn (2-zona) 19-24 TM
7

49-40 Kichik vazn > 25 TM
Qayta kuchlanishli usul (QKU)ning yana bir afzalligi shundan iboratki, bu usul
bilan katta hajmdagi ishni bajarish mumkin va shunga mos holda moddalar
almashinuvida zarur bo‘lgan o‘zgarishga erishiladi, qaysiki gipertrofiyaning
shakllanishini asosi hisoblanadi. Bu paytda kam miqdorda chiraniladi va
jarohatlanish kamayadi.
QKU ning kamchiligi u energetik jihatdan foydasizroq, oxirgi esa ancha muhim,
chunki urinishlar makraziy asab tizimidagi qo‘zg‘aluvchanlikni pasayishi bilan
bajariladi.
QKU ning turlichaligi – uncha og‘ir bo‘lmagan og‘irlikni maksimal tezlikda
ko‘tarishdir (ayrimlar uni dinamik kuchlanish usuli ham deb ataydilar).
Izometrik usul (IU) uchun mashqlarni o‘rganish kuchi T.Myuller va
T.Karpovichlar tomonidan (1951) tavsiya qilingan. Bu usulning afzalligi berilgan
kuchni ushlab turish vaqtini maqbulligini boshqarish imkoniyati ekanligini (bu
usuldan farqli holatda dinamik usulda maksimal kuch faqat soniyaning ulushlarida
ushlab turiladi).
Izometrik usul mushaklarning maksimal kuchli kuchlanishga qaratilgan
moslashish shaklida ko‘rinishi deb qarash mumkin. Bundan tashqari, bu usuldan
foydalanish hisobiga mushaklar guruhini va harakat a’zolarining bo‘limlarining zarur
bo‘lgan burchaklar ostidagi holatini tanlab olish mumkin. U murakkab asbob-
uskunalar va ko‘p vaqt talab qilmaydi.
Izometrik usulning kamchiligi maksimal kuchlarning barqororlashuvidan 6-8
hafta o‘tganidan keyin mushaklarning yig‘ilib qolishi, ularning egiluvchanligini
pasayishi, turli asab-mushaklar koordinatsiyasi tufayli mashqlarni o‘rganish kichik
«o‘tkazish-surish» larda namoyon bo‘ladi.
Izometrik usul izometrik va ularga yaqin bo‘lgan kuchlanishli sport turlari uchun
ayniqsa samaralidir (kurash, og‘ir atletika, gimnastika va boshqalar). Eng yuqori
samaradorlik mashqlarni bajarish paytida erishiladi: qaysiki, tana va qo‘l-oyoqlarning
holati ularga mos holdagi burchaklar ostida, barcha mashqlarni o‘rganish vaqtining
8

10-15% dan ko‘p bo‘lmagan (10-15 daq), 4-6 hafta mobaynida va haftada 3-4
martadan ortiq bo‘lmaganida samarali bo‘ladi.
Mashqlarni o‘rganishning bu usulidagi qo‘shimcha tadbirlardan nafas olish
mashqlarda bo‘shashish mashqlari bilan birgalikda dinamik mashqlarda indikatorli
trenajerlarni qo‘llashda tez-tez mashqlarni va tana holatini o‘zgarishlarda foydalanish
mumkin.
Pliometrik mashqlarni o‘rganish (PM) da maksimal kuchlardan yuqori
bo‘lgan og‘irliklardan foydalaniladi. Maksimal kuchlarni rivojlantirishdagi juda
samarali usul, qaysiki maksimal mumkin bo‘lganidan yuqori kuchni namoyon qiladi.
Pliometrik o‘rganish mashqlarini bajarish uchun uzoq muddatli kuchli
mashqlar o‘rganishili kerak. Bu mashqlar «zarba beruvchi tipdagi» mashqlar deb
ataladi. Masalan, «uzulish» mashqlari, chuqurlikka qayta sakrab chiqish uchun
sakrash. Malakali sportchilar uchun tayyorgarlik ko‘rish siklining ikkinchi davrida
haftaga 1-2 marta 5-8 mashqlardan iborat 3-4 seriyalardan foydalaniladi.
Elektrstimullovchi mashqlarni o‘rganish (EMU). Mushaklar kuchini
mashqlarga o‘rgatishda bu usul yordamchilik ahamiyatiga egadir. Bulardan
jarohatlardan keyingi mushaklar faoliyatini tiklashda ham foydalanish mumkin.
Og‘riq qoldiruvchi samaraga ham ega.
Mashqlarni o‘rganishning kombinatsiyalangan usuli (QKU) dan (texnika va
hajmi) boshlanadi, so‘ngra unga izometrik va maksimal kuchlanish usuli ham
qo‘shiladi. Dinamik-statik mashqlar va pliometrik mashqlardan foydalanish
sportchining tayyorgarlik darajasiga va mashqlarni o‘rganish bosqichlariga bog‘liq.
Sportchilarni kuchlilikga tayyorlashda ko‘p vaqt anabolik steriodlardan foydalanishga
sarflanadi (erkaklar jinsiy gormoni testosteronga o‘xshash). Kuchli anabolik va kam
androgenlik ta’sirga ega bo‘lgan preparatlar ancha ommaviylik xususiyatiga ham ega.
Bu guruhning anabolik ta’sirga ega preparatlari oqsillar sintezini oshirish va
to‘qimalarni o‘sishi to‘lig‘icha tezlashtiradi (ayniqsa, maksimal yuklamalarni
bajaruvchilarda). Bu preparatlarning samarasi kuchlarni rivojlantirish va
kambag‘allashtiruvchi yuklamalardan foydalaniladigan sport turlari uchun ancha
9

ahamiyatli hisoblanadi. Shu sababdan hozirda anaboliklar dopinglar sinfiga kiritilgan
va Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi tomonidan ulardan foydalanish man qilingan.
Kuchlar rivojlanishining va zaxirasining yoshga oid xususiyatlari. Bolalar va
o‘smirlarda kuchlarni takomillashtirish rivojlanishning genetik dasturi va ijtimoiy
omillarga bog‘liq holda bir tekisda amalga oshmaydi. Asab boshqarilishining yoshga
bog‘liq holda takomillashishi tufayli tana tuzilishi va mushaklar kuchi ximizdaqing
o‘zgarishi 7,5-9,5 martagacha, turli mushaklar guruhining maksimal kuchi 9-15
martagacha ortadi. Kuchga to‘lish 9 dan 11 va 13-17 yoshgacha kuchning ortishi
kuzatiladi. Maksimal kuch 18-20 yoshda qayd qilinadi.
Keyingi yillarda maxsus tayyorgarliklar bo‘lmagani sababli maksimal kuchning
ortishi sekinlashadi. Mushaklar massasining yoshga bog‘liq holda o‘zgarishi
quyidagicha, yangi tug‘ilgan bolalarda – 23%, bolalarda 8,15,18 yoshda o‘zaro mos
holda 27,32 ni tashkil qiladi.
10

Adabiyot
1. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T. Jismoniy madaniyat va sport fiziologiyasi
(uslubiy qo‘llanma). – Samarqand, SamDU, 2015, 160 b.
2. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T., Dusanov U.S. Sport fiziologiyasi,
Samarqand, uslubiy qo‘llanma, 2016, 154 b.
3. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i nauka.
2001.
4. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya sportivnaya,
vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 609 b.
5. Nuritdinov E.N., Tursunqulov E.A., Abdulaxatov Z. Sport psixofiziologiyasi.
– Samarqand, uslubiy qo‘llanma, 2016, 88 b.
6. Smirnov V.M., Dubrovskiy V.I. Fiziologiya fizicheskoo vospitaniya i sporta.
– Moskva, «Vlados press», 2002, 605 s.
7. Xedman R. Sportivnaya fiziologiya. M., 1980, 210 b.
8. Uilmor Dj., Kostill D.L. Fiziologiya sporta i dvigatelnoy aktivnosti. M., 1997
(per s angl), 504 b.
9. Azimov I.G., Sobitov SH.S. Sport fiziologiyasi. T., 1993, 253 b.
11

Harakat sifatlar rivojlanishi tamoyillari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish