Harakatli o`yinlardan maqsadli foydalanish asosida o`quvchi yoshdagi o`quvchilarini jismoniy sifatlarini rivojlantirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	91.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Harakatli o`yinlardan maqsadli foydalanish asosida o`quvchi yoshdagi o`quvchilarini jismoniy sifatlarini rivojlantirish

Купить

MUNDARIJA KIRISH........................................................................................... ... .... 3-7 I BOB. HARAKATLI O`YINLAR VOSITASIDA O`QUVCHI LARNING JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI ……..………………....8-37 1.1. Harakatli o`yinlarning umumiy tavsifi, xilma-xilligi va ularning o`quv jarayonida qo`llanilishi……………………………………………………….8-18 1.2. Harakatli o`yinlar – o`quvchilarning jismoniy sifatlarni rivojlantirish vositasi sifatida… …………………………………………………………….18-28 1.3. Jismoniy tarbiya darslarida milliy harakatli o` yinlardan foydalanishning pedagogik shart-sharoitlari… …………………………………………………28-37 II BOB. HARAKATLI O`YINLAR VOSITASIDA O`QUVCHILARNING JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING DIDAKTIK SHART- SHAROITLARI ………38-58 2.1. Harakatli o`yinlar vositasi

KIRISH Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. O`zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sportning rivojlantirilishiga katta e’tibor qaratilmo q da. So`nggi yillarda Respublikamizda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga doir bir qator me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek: «Sog`lom avlodni tarbiyalash buyuk davlat poydevorini, farovon hayot asosini qurish deganidir”. Shu jihatdan olganda, mamlakatimizda sog`lom avlod dasturi harakatining keng tus olgani, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida ta’lim-tarbiya tizimining tubdan isloh etilayotgani ham ana shu ulug`vor vazifani amalga oshirish yo`lidagi muhim qadamdir. Huquqiy demokratik davlatimiz, ochik fuqarolik jamiyatining eng ustuvor yo`nalishlaridan biri sanalmish ta’lim soh

o`quvchilari o`rtasida «Umid nihollari», kollej va akademik litsey tinglovchilari ishtirokida «Barkamol avlod», oliygoh talabalari o`rtasida «Universiada» sport musobaqalarining tashkil etilganligi va muntazam o`tkazilib kelinayotganligida, yoki sportning ko`plab turlari bo`yicha O`zbekistondan Olimpiada va jahon chempionlari etishib chiqib, mamlakatimiz dovrug`ini butun dunyoga tarannum etishida ham ko`rish mumkin. Bundan tashqari barcha maktablarda, mahallalarda ham turli sport musobaqalari tashkil etilmoqda, ayrim oilaviy musobaqalar ham o`tkazish yo`lga qo`yilib borilmoqda. Jismoniy tarbiya - bu sof sport musobaqalaridan iborat bo`lgan soha emas. Bu tarbiya orqali bolalarda ko`plab ahloqiy-irodaviy hislatlar tarkib toptiriladi. Mashqlarni bajarish davomida bolalarda iroda, tezlik, chaq

O`quvchi yoshdagi bolalarni jismoniy rivojlantirish muammolarini hal etishning yangi yo`llarini izlash, birinchidan, ko`rsatilgan ziddiyatlarni hal etish zarurati bilan, ikkinchidan, o`sib kelayotgan yosh avlodni jismoniy tayyorgarligi rivojlanish jarayonini takomillashtirish qonuniyatlarini, metodologik va usuliy sharoitlarini o`rganish zarurati bilan bog`liq. Sog`lom, jismonan baquvvat bola kasalliklarga kamroq chalinish bilan birga ruhiy jihatdan ham yaxshiroq rivojlanadi. Bundan shunday fikr kelib chiqadiki, o`quvchi yoshdagi o`quvchilarning jismoniy rivojlanish darajasida jismoniy tayyorlikning o`tish ko`prikchasini yaratish zarurki, yuqori sinf o`quvchisi o`quv kuni tartibida yuzaga keladigan jiddiy zo`riqishlarga bardosh bera oladigan bo`lsin. Shunga ko`ra, o`quvchi yoshdagi o`quvch

Muammoning o`rganilganlik darajasi. Mamlakatimiz va chet el olimlarining fiziologiya, psixologiya, tibbiyot, falsafa, pedagogika sohasida o`quvchi yoshdagi o`quvchilarning harakat faoliyatlari hamda umumiy rivojlanishi orasidagi o`zaro aloqasi hamda o`zaro munosabati to`g`risidagi qoidalar ilmiy-nazariy jihatdan o`rganilgan. Jumladan o`quvchi yoshdagi o`quvchilari jismoniy tarbiyasi to`g`risidagi nazariy qoidalarning tarbiyalash boshqaruvining yahlit, ko`p tarkibiy qismli jarayon sifatidagi yig`indisi Ahlidinov R.SH, Xodjayev A, Nasirova F, Kamilova M.lar tomonidan, harakat sifatlarini rivojlantirish nazariyasi Bogen M.M. Kudratov R.K., Rasulov O.B.lar, harakatli o`yinlarni o`quvchi yoshdagi o`quvchilarga har tomonlama ta’sir ko`rsatuvchi vosita sifatida belgilash Andris E.R., Kudratov R.K

- o`quvchilarni harakatli uyinlar orqali jismoniy sifatlarini rivojlantirishda didaktik printsiplar, metodlar va vositalarga tayanish. 6

I BOB. HARAKATLI O`YINLAR VOSITASIDA O`QUVCHILARNING JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Harakatli o`yinlarning umumiy tavsifi, xilma-xilligi va ularning o`quv jarayonida qo`llanilishi Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda ibtidoiy ovchilar hayotida ovchilik o`yinlari muhim o`rin tutgan. Ba’zi manbalarda ular ovdan oldin o`tkazilishi yozilgan bo`lsa, boshqalarida ovdan so`nggi o`yinlar o`yinlar haqida fikrlar bayon etilgan. Agar bu ma’lumotlarni chuqurroq tahlil etadigan bo`lsak, unda ovchilik o`yinlari ovdan oldin ham, undan so`ng ham o`tkazilgan, deyish mumkin. Ovdan oldingi o`yinlar – avvalda mashq (ovga tayyorgarlikni tekshirish, ovga ruhiy va jismoniy tayyorgarlik) vazifasini o`tagan hamda jiddiy o`ziga hos kichik ibtidoiy odamlar o`ljani osongina qo`lga tushirish,

aniqlashga ham yordam beradi. Mazkur suratlarda ibtidoiy kishilarning qadimgi ovchiligi, hayvonat va tabiiy borliq bilan bog`liq rituallar aks etib, ov vaqtida janivorlar terisidan niqob qilib yurishlari, bir tomondan ov jarayonida yovvoyi hayvonlarni hurkitib yubormaslikni ko`zlasa, ikkinchi jihatdan, ularning tushuncha va e’tiqodlarini etnografik hamda urf-odatlari, qadriyatlarining ham ifoda etadi. Farg`onaning Saymalitosh tog`i g`orlariga chizilgan rasmlar (Eramizdan oldingi II- I asrlar) hayvon terisini yopinib, o`yinga tushayotgan ishkor marosimlaridan dalolat beradi. Hayvonlar to`dasiga yaqinlashish uchun ibtidoiy odam hayvon yoki qushlarga aynan taqlid qilish, buning uchun esa ularning o`ziga hos xususiyatlarini, yurish-turishlarini, o`tlashlarini, bir-birlari bilan olishishlarini,

faqimni, harakat va imo-ishoralar vositasida ifoda etmoqlik esa o`yinlarning dunyoga kelishida muhimdir. O`zbek an’anaviy bolalar folklor o`yinlarining mavzu qamrovi, ijro uslublari juda keng. Ijtimoiy hayot, kishilar munosabatlarining biron bir jabhasi yo`qki, ular o`yinlar nazariga tushmagan bo`lsin. Xalqimizning dehqonchilik, chorvachilik, bog`dorchilik, polizchilik, madaniyati deysizmi, kasb-hunar va ilim-bilim sohasi deysizmi, falsafiy, estetik, ahloqiy yohud ta’lim-tarbiya, ahloq-odob bobidagi qarashlari deysizmi-barchasi an’anaviy o`yinlarga mavzudir. Xususan, o`zbek bolalar folklor o`yinlari boshdan oyoq ma’naviy, ma’rifiy, ahloqiy tushunchalar bilan yo`g`rilgan. Xalqimizning ming-ming yillarda bosib o`tgan tarixiy yo`lida, tajriba-sinovlardan qayta-qayta o`tib, yahlit va mukammal

6. Mantiqiy bolalar folklor o`yinlari: tez aytishlar, topishmoqni topish o`yinlari, sanimoqlar, aytishuvlar, savol javoblar, o`ylab toplar, xotirani tiklashlar, chamalashlar va boshqalar. 7. Hayvonlar va tabiat hodisalari bilan bog`liq bolalar folklor o`yinlari. 8. Ermak bolalar folklor o`yinlari. 9. Musiqa o`yinlari. Xalq o`yinlari, jumladan bolalar folklor o`yinlari, eng qadim vaqtlarda boshlab xalq hayoti tarzini, ma’naviy-ma’rifiy, jismoniy tayyorgarligini, estetik dunyoqarashini mujassamlashtirgan holda shu kunimizga qadar o`sib, mazmun maqsadiga ko`ra teranlashib bizga etib kelgandir. Boshqa san’at turlaridan farqligi o`laroq o`yinlarda xalq ruhiyati, psixologiyasi, koloriti, yosh avlod tarbiyasiga bo`lgan munosabatida yorqin aks etadi. Tarixiy ma’nbalarga qaraganda, kechki poleolit

oldingi III- ming yillik oxiri II- ming yillik boshlariga to`g`ri keladi) ana shu yangi sohaga oid odat, marosim va o`yinlarni vujudga keltira boshladi. Ma’lumki, dehqonlarning hayotida eng quvonchli vaqia-bu hosilni yig`ish va yangi noz-nematlarni totib ko`rish jarayoni bo`lgan. Yil bo`yi kutilgan bunday jarayon, tabiatni, dehqonlarda bayram kayfiyatini vujudga keltirgan. Bunday ko`tarinki kayfiyatni harakatlarda aks ettirish maqsadida kishilar o`yinlar va marosimlarni tashkil qilgan, “Mehnat o`yinlari” yaxshi kayfiyat, keng ma’noda aytganda, bayram holatini vujudga keltirgan. Broiza davrlaridan boshlab o`troq dehqonchilikning vujudga kelishi va uning tez rivojlanishi natijasida bahorda mehnat mavsumiga kirishish, kuzda hosilning yg`ib olish yakuniga bag`ishlangan bayramlar va o`yinlar sh

otadan – bolaga, avloddan-avlodga o`tib har bir o`yin turli hil ijtimoiy-iqtisodiy bosqichlarni bosib o`tganligi sababli uning shakli va mazmunida yangi-yangi variantlari yuzaga kelgan. Xalq o`yinlarining eng qadimgi namunalari ba’zi tarixiy yodgorliklar, ilmiy asar va yodnomalar orqaligina bizga etib kelgan. Eng qadimgi o`yinlar, jangnomalar, miflar, afsona va rivoyatlar, qahramonlik eposlari, sanoqlar, raqslardan tashkil topgan. Ja h onga mash h ur bo`lgan olim, tibbiyot ilmining buyuk nomoyandalaridan biri Abu Ali ibn Sino tibbiyotda jismoniy mashqarning roli katta ekanligini ilmiy asoslab, o`sha vaqtlardayoq xalq milliy o`yinlari va milliy kurash haqida qimmatli fikirlarni yozib qoldirgan. Masalan, u quyidagi o`yinlarni “YOydan o`q otish”, “Kichik kurrolar bilan chovg`on o`yinlar”, “Bi

shartlari, hillari, g`oliblarga beriladigan sovrinlar, asbob-anjomlarning nomlari beshfasil bayon etilgan Kurish bahsi ham turlicha bo`lgan, chunonchi, bog`dodi, chalish, eng silkish, buyin і aytarish, baliq ovi, ovchilik bahslari shular jumlasidandir. O`yin – tarixiy tashkil topgan ijtimoiy voqa, mustaqil faoliyat turi, kishiga hosdir. O`yin faoliyati juda ham turli-tumandir: o`yinchoqlar bilan o`ynaladigan bolalar o`yinlari, stol o`yini, doira bo`lib o`ynaladigan o`yin, harakatli o`yinlar, sport o`yinlari. O`yin o`zi-o`zini bilish vositasi, o`yin-kulgi, dam olish, jismoniy va umumiy ijtimoiy tarbiya vositasi, sport vositasi bo`lishi mumkin. O`yin madaniyati elementi sifatida jamiyatni barcha madaniyati va kishilarning har hil ehtiyojlari bilan rivojlanadi: o`yin-kulgi, dam olishda, ma’na

harakatlanish uni mazmunini asoslab beradi (mavzu, g`oyasi). U o`yinda qo`yilgan maqsadga erishish yo`lida, turli-tuman qiyinchiliklarni, to`siqlarni engib o`tishiga yo`naltiriladi. Harakatli o`yinlarni orasida haqiqatdan ham (elementar) harakatli o`yinlar va sport o`yinlari bilan farq qiladi. Haqiqatan ham (elementar) harakatli o`yinlar o`ynovchilarning o`zlarini ihtiyoriy ravishda o`rnatilgan, maqsadga shartli ravishda erishishga yo`naltirilgan, o`zida ongli ravishda tashabbuskorlik faoliyatini mujassamlashtirgan bo`ladi. O`ynovchilarning maqsadga erishishda faol harakatlantiruvchi harakat talab qiladi, uni bajarishi o`ynovchilarni o`zlarining ijod qilishiga va tashabbuskorligiga bog`liqdir (nishonga tezda yugurib borish, nishonga tez otish, “Raqibiga” tez va epchillik bilan etib olish y

o`yini belgilangan o`yinchilarni soniga, ma’lum maydoncha, asbob – anjomlari hisoblanadi. Harakatli o`yinlar yoshlarni, bolalarni umumiy jismoniy tayyorgarlik vositasi sifatida foydalaniladi, shuningdek sport o`yinlariga va boshqa sport turlariga va “Alpomish” va “Barchinoy” test me’yorlarini topshirishga tayyorlash vositasi bo`lib ham hisoblanadi. Harakatli o`yinlar o`ziga hos bo`lishi mumkin (yakka tartibda), u hammadan ko`proq tez-tez bolalarni o`zlari tomonidan (to`p o`yini, arg`amchi bilan, chambarakni aylantirish va b.q) tashkil etiladi. Ular tarbiyachi pedagog va yetakchilar tomonidan bolalarni faol dam olishini tashkil qilish maqsadida foydalanishi mumkin (tanaffusda, kuni uzaytirilgan guruhda va boshqa holatlarda). Jamoa bo`lib o`ynaladigan (guruh) harakatli o`yinlar alohida pedag

o`tkaziladigan musobaqada har hil yoshdagi bolalar, o`quvchilar, yoshlar va kattalar qatnashishlari mumkin, biroq o`yindagi vazifa har hil bo`lishi mumkin. Harakatli o`yinlarni shakli - qo`yilgan maqsadga erishish usullarini keng tanlash imkoniyatiga ega bo`lishi, o`yin qatnashchilarini harakatini tashkil qilishdir. O`yin qatnashchilari bir hil o`yinlarda o`zining shaxsiy qiziqishlariga erishish uchun yakka yoki guruh bo`lib harakat qiladilar boshqalarida esa o`zlarining jamoalarini, o`zlarining komandalarini qiziqishlarini himoya qiladilar. Shuningdek o`yin uchun o`ynovchilar har hil tuzilishda yoki shaklda turadilar (sochilib yoki tarqalib, doirada, safda, qatorda). O`yin shakli mazmuni bilan bog`liq ravishda kelib chiqadi. O`yinni metodik jihatdan o`ziga hos xususiyatiga uni mazmuni va

Harakatli o`yinlar jismoniy tarbiya va o`yin metodi vositasi sifatida jismioniy sifatlarni takomillashtirishga va tarbiyalashga yordam beradi. Bundan tashqari harakatli o`yinlarda gimnastika, yengil atletika, chang`i va boshqa sport turlari mashg`ulotlarida alohida malaka va ko`nikmalarni hamda tabbiy harakatlarni mustahkamlaydi va takomillashtiradi. Pedagogika amaliyotida harakatli o`yinni ikkita asosiy turlaridan foydalaniladi: 1. Erkin, ijodiy yoki erkin o`yinlar, bunda o`yin qatnashchilarini o`zlari o`yin rejasini belgilaydi va belgilangan maqsadni o`zlari amalga oshiradilar. Bu bolalarda go`daklik, maktabgacha yoshda va kichik maktab yoshida ular hammadan ko`ra tez-tez mazmunli bo`ladi, chunki o`yinni mazmuniga qarab rolni taqsimlanadi, shuning uchun ularni psixologiyada g`o`la shakli

bo`g`imlar juda harakatchan, paylari oson cho`ziluvchan bo`ladi. Shuning uchun bolalarda qomatning turli hilda buzilishlari, umurtqa pog`onasining qiyshayishi, ko`krak qafasi shaklining o`zgarishi yuzaga kelishi mumkin. Suyak tizimining rivojlanish xususiyatlariga ko`ra kichik maktab yoshida haddan tashqari jismoniy yuklanish, uzoq muddatli turg`un harakatlar qilish, balanddan va qattiq joyga sakrashlar man etiladi. Mushak, buyrak, qon aylanish tizimida ham o`ziga hos o`zgarishlar sodir bo`ladi. Organizm qanchalik yosh bo`lsa, mushak ishi ta’sirida qonning daqiqalik hajmi ortishi kattalardagiga nisbatan shunchalik kam bo`ladi, bu hodisa yurak hajmining kichik bo`lishi va uning funktsional xususiyatlari bilan tushuntiriladi. Shuning uchun hatto uncha og`ir bo`lmagan ishlarni bajarishda ham

turli hil sport musobaqalarini kuzatadilar o`qituvchi va murabbiylarga murojat qilib ularning topshiriqlarini bajaradilar. To`g`ri tashkil etilgan jismoniy tarbiya darslari katta yoshli o`quvchilarda tafakkur, xotira, tashabbus, tasavvur mustaqillikning rivojlanishiga gigienik ko`nikmalarning paydo bo`lishiga ko`maklashadi. Katta sinf o`quvchilari ham atrofdagi olam to`g`irsida yorqin tasavvurlarning shakllanishida hissiy tajribalari katta ahamiyatga ega bo`ladi. Bu davrda ham o`yin faoliyatining yetakchi turi hisoblanadi, lekin bu odatda ko`p vaqtini qiziqarli o`yinlar bilan o`tkazgani uchun emas, - o`yin uning ruhiyatida sifat o`zgarishini yuzaga keltiradi. 5-9 sinf o`quvchisining o`yini ancha takomillashadi: unda hayotiy tajriba qo`lga kiritiladi, muayyan maqsad aniq namoyon bo`ladi, ij

O`quvchining bilish faoliyatida xotira juda muhim ahamiyatga ega. 12-16 yoshdagi o`quvchi xotirasining tabiiy imkoniyatlari nihoyatda katta; ularning miyasi shunday egiluvchanlik xususiyatiga egaki, bu biror narsani oson va tez, so`zma-so`z eslab qolishga imkon beradi. Jismoniy mashqlar bilan shug`ullanish jarayonida bolada shuningdek harakat xotirasi ham rivojlanadi. Bu yoshdagi o`quvchilarning tafakkuri o`zining aniqligini saqlab qoladi. Shuning uchun uni predmetli-obrazli tafakkur, deb atash mumkin. Jismoniy tarbiyada ta’limning asosiy vazifasi harakat maktabini tashkil etishdir: 12-16 yoshdagi o`quvchilarning egallagan ko`nikma va malakalarni takomillashtirish, ularni yangi malakalar bilan to`ldirish, harakatlarni tejamkorlik bilan bajarib, murakkab bo`lmagan harakatlarning uyg`unligin

kelib chiqsak, katta maktab yoshidagi o`quvchilariga nisbatan tatbiq etilsa, jismoniy tarbiyaning asosiy vazifalari quyidagilardan tarkib topadi. - o`quvchilarda salomatlik, jismoniy tarbiya va sport qadriyatlarini o`zlashtirishda ongli ehtiyojni shakllantirish; - o`quvchilardagi jismoniy sifatlar, harakat ko`nikma va malakalari rivojining zarur hamda etarli darajasini ta’minlovchi jismoniy imkoniyatlarning tabiiylikka muvofiq va individual - mos rivojlantirilishi; - katta maktab yoshidagi o`quvchilariga umumiy jismoniy ma’lumotlarni berish, bunda ularning jismoniy tarbiyasiga oid aqliy, tehnologik, ahloqiy, etik va estetik qadriyatlarni o`zlashtirishga erishish; - bilimlarning mustaqil mashg`ulotlar o`tkazish ko`nikmalari darajasida dolzarblashuvi. Katta maktab yoshidagi o`quvchilar jismo

yoshidagilarga qaraganda biroq nafas olishni chuqurligi ham etarli emas. Nerv sistemasi takomillashib boradi. Miya sistemasini moyilikni funktsional imkoniyati o`sib boradi. 11-12 yoshli bolalarda 7-10 yoshli bolalar nisbatan ko`proq sezgir va epchillikni rivojlanishiga va takomillashtirishiga qaratilgan. Ularni o`yinda o`zini tutish taktikasi malakasi ortib boradi. 1-4 sinflarda o`yin va gimnastika mashg`ulotlarida egallagan, malakalaridan keng foydalaniladi. O`quvchilarda tormozlanish funktsiyasi kichik maktab yoshidagi bolalarga nisbatan bir muncha yaxshi rivojlangan, iroda doirasi esa kuchli rivojlangan. O`yin vaqti bo`yicha ko`proq davom etadigan va murakkab harakatlarga boy bo`lib bu esa o`quvchilarda chidamlilikni tarbiyalashga yordam beradi. Bolalar bu yoshda o`yinga juda ham qiziq

O`qituvchining tushintirishi va tanbeh berishlari ko`proq qisqa va aniq hakamlik esa-ko`proq qa’tiy bo`lishi kerak. Bolalar bu davrda sinfdagi va boshqa ishlarga faol kirishadilar. O`quvchilar o`yinda asosiy o`rinni komandali o`yinlar egallaydi, shuning uchun ham aynan shu davrda ularda ayniqsa jamoatchilik sezgisi rivojlanadi va namoyon bo`ladi. Kichik o`quvchilar o`yini juda ham sevadilar ularni har biri eng yaxshi usullari bilan o`zlarini shaxsiy imkoniyati va ular o`zi jamoasini diqqat e’tiboriga qaratadilar. (“Raqam chaqirish”, “Oq terakmi ko`k terak”, “Qoravullar va izquvarlar”). O`yinni barchasi shartli bo`lganligi uchun bolalar tushina boshlaydilar. Faqatgina joylarda o`ynaladigan o`yinlarda mazmuni saqlanib qolinadi. Rivojlanish jarayonini tezlashtirish bilan bog`liq bo`lganligi s

kuzatib borilishi zarur. Chidamlilikni rivojlantirishga oid qarshilik ko`rsatish bilan o`tkaziladigan o`yinlarda jinsiga qarab o`g`il va qiz bolalarga bo`lish kerak va har bir komanda bilan mustaqil o`yin o`tkazilishi kerak (“Doiraga tort”, “Juft-juft bo`lib tortish” va b.q). Qarshilik-kursatish bilan juft-juft bo`lib o`tkaziladigan (“Ho`rozlar jangi”, “Juft-juft bo`lib tortishish”) juftlikda o`ynaydigan o`yinchilar bir hil jinisda bo`lishlari shart (o`g`il yoki qiz bolalar). Qiz bolalar bu davrda badiy gimnastika elementilari bilan muzika jo`rligida o`tkaziladigan o`yinlarga qiziqa boshlaydilar. O`g`il bolalar esa kuch, chidamlilik, tez yugurish bilan bajariladigan o`yinlarga ko`proq qiziqadilar. Ayrim o`quvchilar bilan suzish bo`yicha mashg`ulot o`tkazilsa iloji boricha suvda o`yin o`tka

tuman birinchiligi musobaqalar o`tkaziladi. Misol tariqasida shunday o`yinlarni ko`rsatishimiz mumkin. “Pionerbola”, “To`p uchun kurash”, “To`p kapitanga”, “To`pni to`rt tomonga uzatish” va b.q. Bunday vaqtda harakatli o`yinlarga ko`proq kichik yoshdagi bolalarni jalb qilish bilan musobaqalar o`tkaziladi (“Quvnoq startlar” va b.q). Kichik yoshdagi o`quvchilar o`rtasida o`tkaziladigan harakatli o`yinlar ularni keyinchalik hartomonlama garmonik rivojlanishiga va jismoniy ta’limni olishga yordam beradi. Bolalar hayotidagi bu davrda (13-15 yosh, 7-8 sinf o`kuvchilari)o`sishni tez sur’ati o`ziga hos xususiyatini ko`rsatib turadi. Buning natijasida o`quvchilarni harakat koordinatsiyasi bir muncha buziladi.o`g`il bolalar bu yoshda jinsiy rivojlanishi boshlanadi, qiz bolalarda esa u tugallanadi. Y

O`quvchilarda o`yin doirasi borgan sari torayib boradi. Chunki bu yoshda ularga shunday o`yinlar yoqadiki ya’ni ular o`zlarini eng yaxshi tomonlarini ko`rsatishlari mumkin. O`quvchilar ko`proq komandali o`yinlarga qizikadilar. Shu bilan birga komandalarga bo`lish oldingilarga o`hshab o`ng`ay emas, rollarni tabaqalashtirishlari bilan murakkabdir. Xarakterini bejiz emasligi, balki o`quvchida doimiy komandali o`yinlarga qiziqishi ortib boradi. O`quvchilarga mazmunli o`yinga qiziqishi mutlaqo yo`qoladi, chunki o`yinlarni tashkil qilish tizimiga qarab va harakatga soluvchi mazmunli asosiy o`rinni egallaydi. O`quvchilarda sport o`yinlari va sportga tayyorlash o`yinlaridan keng foydalaniladi. O`quvchilar sport uchun zarur bo`lgan, o`yinda alohida malakalarni trenirovka qilishni yaxshi ko`radilar.

Harakatli o`yinlar bo`yicha to`siqlardan oshib o`tish bilan estafeta, kurash, uloqtirish, sakrash, tirmashib chiqish va oshib o`tish bilan shuningdek yarim sport o`yinlari bo`yicha musobaqalar keng qo`llaniladi. 1.3. Jismoniy tarbiya darslarida milliy harakatli uyinlardan foydalanishning pedagogik shart-sharoitlari Harakatli o`yinlar jismoniy tarbiya darsining asosi hisoblanadi. Shuning uchun maktab dasturida o`yinlar boshqa materiallarga nisbatan ko`proq o`rin oladi. Buning sababi shuki, dasturga kiritilgan har hil jismoniy mashqlarni bolalar turli o`yinlar vositasida osonroq idrok qiladilar va o`zlashtiradilar. O`yin- inson faoliyatining ko`rinishlaridan biridir. Murakkab va qiziqarli hodisa sifatida u turli kasbdagi kishilar diqqatini jalb etadi. Bugungi kunda olimlarning tadqiqotlarida

5 - 6- sinflarda harakatli o`yinlarni asosan darsning asosiy va yakunlovchi qismida o`tkazish tavsiya etiladi, chunki dasturda darsning kirish qismida saf mashqlarini o`tkazish belgilangan. O`yinlarda yugirish, sakrash, uloqtirish yoki irg`itish kabi harakatlar bajarilishiga alohida e’tibor berish lozim. Bu yoshdagi bolalar bilan asosan oddiy va o`rtacha murakkablikdagi o`yinlar o`tkaziladi. Agar bolalar etarli darajada tayyorlangan bo`lsa, yanada murakkabroq , ya’ni jamoalarga bo`linib ijro etiladigan (“Nimaning pati”, “Topar bo`lsang, topa qol” va boshqalar) o`yinlarni ham o`tkazish mumkin. Boshlang`ich sinf o`quvchilarida bu o`yinlar orqali ahloqiy fazilatlarni singdirishga zamin yaratilib, ularda mas’uliyat hissi paydo qilinadi. Bu hol butun jamoaning, o`yinda ishtirok etayotgan barcha

harakatlari ko`nikmalariga ega bo`lishni talab qiladi. O`yin darslarini har o`quv choragining oxirgi o`n kunliklarida o`tkazish maqsadga muvofiqdir. Chunki shunda o`qituvchiga bolalar qanday harakat ko`nikmalarini egallaganini aniqlash imkonini beradi. O`qituvchi harakatli o`yinlarni o`tkazishda 5 - 7 sinf o`quvchilarining yosh xususiyatlari ularning organizmi tezroq o`sishi bilan ifodalanishini unutmasligi va shuning uchun darslarda o`tkaziladigan mashg`ulotlar vaqtida uyushtiriladigan o`yinlarni asta-sekin murakkablashtirib, maqsadga muvofiqlashtirib berishi lozim. O`yin jarayonida mazkur yoshdagi o`quvchilar haddan tashqari og`ir jismoniy harakat qilmasligi va o`qituvchi ularning har biriga tegishlicha munosabatda bo`lishi zarur. 5 - 7 sinflarda foydalaniladigan harakatli o`yinlar hajmi

e’tibor bilan kuzatishi lozim. O`z-o`zidan ayonki, darsga kiritiladigan o`yinlar harakatlarning u yoki bu elementlarini o`zlashtirishga yordam beradigan mashqlardan iborat bo`lishi kerak. Agar darsning asosiy qismiga sport o`yinlaridan birortasi kiritilgan bo`lsa, uning kirish qismida o`zining ayrim harakatlari bilan mana shu o`yinning taktikasiga mos keladigan harakatli o`yinlardan bittasini o`tkazish juda foydalidir. Darsning yakunlovchi qismida o`tkaziladigan harakatli o`yinlarning vazifasi yaxshi dam olish va kayfiyatni yaxshilash uchun muskullarga zo`r berishni kamaytirish, nafas olish organlari va qon aylanishini birmuncha tinchlantirishdan iboratdir. “O`ylab top”, “Man qilingan harakat” singari o`yinlar, diqqatni sinash uchun o`tkaziladigan mashqlar darsning yakunlovchi qismidagi va

o`quvchining ko`z boylagichi bo`lishi kerak; - o`yin o`tkaziladigan maydoncha tekis bo`lishi, tikan, toshlar, shisha siniqlari va boshqa keraksiz narsalardan tozalanib, doimo toza tutilishi lozim; - mashg`ulot o`tkazilayotgan paytda maydonchada begona kishilar bo`lmasligi kerak. Chunki ular bolalarning hayolini bo`ladilar va ularni o`yindan chalg`itib, ortiqcha harakatlar qilishga majbur etadilar; - maydonchani asbob-uskunalar bilan ta’minlash , bundan tashqari, u erdagi tabiiy buyum va narsalardan ham foydalanish zarur. Shu bilan bir qatorda o`yinlarni o`tkazishda quyidagi gigiena qoidalariga rioya qilinishi lozim: a) o`yin paytida kiyiladigan kiyim harakatlarni qiyinlashtirmaydigan, yengil bo`lishi kerak; b) yozda o`yindan so`ng cho`milish kerak; v) o`yin boshlanishidan oldin maydonchaga

markazida bo`lishi lozim. Chunki o`yin qoidalariga rioya qilish katta tarbiyaviy ahamiyatga molikdir. O`qituvchi odilona hakamlik namunasini ko`rsatishi, o`ynovchilarning hatolarini shoshilmasdan va mulohazakorlik bilan qayd qilib borishi va har bir o`yinchini umumiy qoidalarga bo`ysunishga majbur qilishi kerak. O`yinda ayniqsa, guruhli o`yinlarda sharoitning barcha ishtirokchilar uchun bir hil bo`lishini sezgirlik bilan kuzatib borish zarur. Har bir bolaga o`yindagi bosh rolda o`z uquvi va bilimlarini aniqlash imkonini berish maqsadida onaboshilarning almashinishi belgilab qo`yish tavsiya etiladi. O`yin muvaffaqiyatli o`tishining eng muhim sharti- intizom va unga qat’iy amal qilinishidir. Harakatli o`yinni o`rgatish va bu jarayonda o`quvchilar o`zlarini qanday tutishlari ko`proq jismoniy

talab qilishdir. O`ynovchilar yo`l qo`yadigan hatolar va qo`polliklarning oldini olishga alohida ahamiyat bilan qarash lozim. Qo`pollik qilgan o`yinchini albatta jazolash kerak. Bunday hollarda ba’zi ta’sir ko`rsatish choralarini qo`llash, ya’ni vaqtincha o`yindan chiqarib yuborish, jarima ochkolari berish mumkin. O`yinga rahbarlik qilishda o`quvchilarni faqt erishiladigan natijalarga qiziqtirish bilan cheklanmaslik, balki ularda o`yin jarayonining o`zidan zavq- shavq hosil qilishga , lazzatlanish hissini vujudga keltirishga ham jiddiy e’tibor berish lozim. Ayniqsa, uncha faollik ko`rsatmaydigan o`yinchilarning tashabbusini qo`llab- quvvatlash, rag`batlantirish va bu bilan ularda o`z kuchlariga ishonch hosil qilish tavsiya etiladi. O`ynovchilar o`rtasida o`rtoqlarcha, to`g`ri munosabat o`r

ham bog`liq bo`ladi. Shuning uchun intizom buzilganda o`qituvchi buning sababini birinchi galda o`yinga rahbarlik qilishda yo`l qo`yilgan hatolardan qidirishi lozim. Har bir o`yin ob’ektiv va odilona hakamlikni talab qiladi. Agar belgilangan qoidalarning bajarilishini diqqat bilan jiddiy kuzatilmasa, o`yin o`zining ta’lim- tarbiyaviy qimmatini yo`qotadi. Hakamlikni ko`pincha o`yin rhbarining o`zi bajaradi. Ammo bu ishni o`ynovchilardan birortasi ( bolalarning o`zlari saylagan yoki o`qituvchi tayinlagan o`quvchi ) bajargani ma’qulroq. Bu tadbir bolalarda tashkilotchilik malakalarini tarbiyalashda yordam beradi. Agar o`yinda bolalardan birortasi hakamlik qilsa, rahbar o`zining fikr- mulohazalarini o`yrovchilarga hakamlik vazifasini bajarayotgan o`quvchi orqali aytadi. Rahbar- hakam o`yinning

hisobga olib, ularni o`zaro navbatlantirib turish lozim. Masalan, hamma ishtirokchilar bir vaqta yuguradigan o`yindan keyin to`p irg`itiladigan o`yinni o`tkazish foydalidir. O`yin sur’atini pasaytirish, ya’ni o`yindagi harakat tezligini kamaytirish o`yindagi harakatlarni muayyan me’yorda olib borish usullaridan biri hisoblanadi. O`yinda bolalar jismoniy mashqlarni bajarishda qattiq hayajonlanib ketadilar. Shuning uchun o`qituvchi ularning kayfiyatiga qarab ish tutmasligi: o`quvchilarning yosh xususiyatlarini, tayorgarligi va salomatligini ham hisobga olishi shart. O`qituvchi onaboshilarning ahvoli va harakatlarini alohida kuzatib borishi, do`htmrning har bir o`quvchi haqidagi ma’lumotlarini ham unutmasligi lozim . Qilinadigan harakatlarning muayyan me’yori o`yin o`tkaziladigan sharoitlarni

II BOB. HARAKATLI O`YINLAR VOSITASIDA O`QUVCHILARNING JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING DIDAKTIK SHART-SHAROITLARI 2.1. Harakatli o`yinlar vositasida o`quvchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirish jarayonining mazmuni O`zbekiston Respublikasining “Ta’lim to`g`risida”gi Qonuni, “Sog`lom avlod” Davlat dasturi, “Jismoniy tarbiya va sport to`g`risida”, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining (O`zRVM) “O`zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi qarori( 1999y., 27 may) va bir qator hukumatimiz tomonidan chiqarilgan me’yoriy hujjatlarda mamlakatimiz fuqarolarining salomatliklarini yaxshilash va mustahkamlash, jismoniy jihatdan chiniqishlari uchun bir qator chora-tadbirlar belgilab berilganki, ular o`sib kelayotgan yosh avlodn

saranjomlik, buyumlarni ehtiyot qilish, shuningdek mehnatsevarlik, qat’iyatlilik, sabot, matonat, maqsadga intiluvchanlik, mustaqillik va qiyinchiliklarni engishda qat’iylik tarkib toptiriladi. Jismoniy tarbiyadan DTS ta’lim mazmuni, shakllari, vositalari, usullarini, uning sifatini, baholash tartibini belgilaydi. Darslarni to`g`ri o`tkazish mustaqil ishning muvaffaqiyatini va o`qituvchining darslardan olinadigan malaka va ko`nikmalarni takomillashtirish bilan bog`liq bo`lgan turli topshiriqlarini o`quvchilar bajarishlarini ta’minlaydi. Bu topshiriqlarni o`quvchilar uyda yoki guruhlarda mustaqil bajaradilar. Shunday qilib, darslar o`quvchilarning shaxsan mustaqil yoki guruh mashg`ulotlarining asosi hisoblanadi. Darslarda, odatda, o`quvchilarni mashg`ulot o`tkaziladigan material bilan tanis

o`ziga hos xususiyatlarga ega. Ular zalda, maydonchada, yo`lakda o`tkaziladi, bunday joyda bolalar harakati kamroq cheklangan bo`ladi, bu esa bolalarni uyushtirish va dars o`tkazishda alohida sharoit yaratadi. O`quvchilar jismoniy tarbiya darslarida odatdagi maktab formasida emas, balki maxsus sport kiyimlarida shug`ullanadilar. Bunda harorat ham, sharoit ham o`zgacha bo`ladi Dars paytida ular mashq bajarish uchun o`z joylarini qayta-qayta o`zgartirib turishlariga va bir-birlari bilan hilma-hil o`zaro hamkorlik qilishlariga to`g`ri keladi. Jismoniy tarbiya darslari boshqa darslardan ko`ra o`quvchilar organizmiga turli hil ta’sir ko`rsatishi bilan farqlanadi. Shu bois bu erda o`quvchilarga ko`proq yakkama-yakka yondashish lozim. Bu xususiyatlarning barchasi o`quvchilarning jismoniy tarbiya

berish vazifalari bolalarni dasturda ko`zda tutilgan mashqlarni bajarishga, o`rganilgan mashqlarni rivojlantirishga, shuningdek malaka va ko`nikmalarni rivojlantirishga, o`rganilgan mashqlarni turli sharoitda qo`llashga o`rgatishdan iborat. Ta’lim vazifalarini izchil ravishda bajarish dasturdagi butun o`quv materialini izchil va mustahkam o`rganishga olib keladi. Jismoniy tarbiyadagi pedagogik jarayonning natijalari darslarda olib boriladigan o`quv va tarbiya ishining sifatiga bog`liq. Bunga har bir dars zaminidagi vazifalarni hal etibgina erishish mumkin. Masalan, arqonga ma’lum usulda tirmashib chiqish va bunda harakatlarni to`g`ri navbatlashtirishni bir darsda o`rgatish mumkin emas. Shunday ekan, bir darsda buni hal etib bo`lmaydi. Bu umumiy vazifa bo`lib, uni bajarish uchun darslar tur

kerak: a) muayyan-umumiy va xususiy vazifalarga ega bo`lishi lozim. Umumiy vazifalar barcha dars yoki darslar turkumi jarayonida, xususiy vazifalar esa alohida olingan bir dars mobaynida bajarilishi kerak; b) dars metodik jihatdan va tabiiy jihatdan to`g`ri tashkil qilinishi kerak; v) oldingi mashg`ulotlarni izchil davom ettirishi va ayni paytda yahlit va tugallangan bo`lishi kerak, shu bilan birga u muayyan darajada bo`lg`usi darsning vazifa va mazmunini ko`zda tutishi zarur; g) o`quvchilarning tarkibi, ularning yoshi , jinsi, jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi hisobga olingan bo`lishi lozim; d) har tomonlama jismoniy rivojlanishga, sog`liqni mustahkamlashga, qaddi-qomatni shakllantirishga yordam beruvchi mashqlar va o`yinlar bo`lishi darkor; e) dars o`quvchilar uchun qiziqar

tayyorlangan bo`lishi kerak. Psixolog va fiziolog olim I. P. Pavlov organizmning qiyin vazifalarni hal etishga tayyor bo`lishi zarurligini ko`rsatib , sekin- astalik va mashq qilish klinika hamda pedagogikada asosiy fiziologik qoidadir, - degan edi. Bu ko`rsatma o`qituvchi zimmasiga shug`ullanuvchilardan katta kuch talab qiladigan pedagogik vazifalarni darsning boshida emas, o`rtasida bir qator tayyorgarlikdan so`ng hal etish majburiyatini yuklaydi. Darsning asosiy vazifalarini hal etish shug`ullanuvchilarni uyushtirishni, ularda zarur kayfiyat va bu vazifalarni bajarishga bo`lgan ishtiyoq uyg`otishni talab etadi. O`quvchilar darsning asosiy vazifasini hal qilishidan, eng qiyin vazifalarni bajarishga kirishishidan oldin ularda tegishli kayfiyat va istaklarni, tashkiliy tayyorgarlikni vujud

Darsni kirish qismi turgan joyda burilish, yurish, sanash, o`quvchilarning erkin harakati, topshiriq bergan holdagi mashqlar va o`yinlardan ham boshlanishi mumkin. Dars boshida shug`ullanuvchilarda tetik kayfiyat hosil qilish va ularni mashqlarni yaxshi bajarishga tayyorlash kerak. Yuqorida sanab o`tilgan mashqlardan o`qituvchi darsning vazifalari va mazmuniga muvofiq ravishda faqat tayyorlov qismini o`tish uchun zarur bo`lgan mashqlarni kiritadi. Birgalikda organizmga har tomonlama ta’sir etadigan mashqlar tanlanadi. Ular o`quvchilarga etarli darajada tanish bo`lishi lozim . Chunki ularni o`rganish ko`p vaqt talab qiladi. Umumrivojlantiruvchi mashqlar umumiy tayyorgarlik va darsning asosiy qismida o`rganiladigan mashq turlariga tayyorlaydigan vosita sifatida qo`llaniladi. Yordamchi mashql

Darsning asosiy qismiga dasturdagi har qanday materialni kiritish mumkin. Umumrivojlantiruvchi mashqlar bu erda ham o`rtacha fiziologik samaraga erishish hamda boshqa asosiy mashq turlariga tayyorlash uchun qo`llaniladi. Buyumlarsiz bajariladigan va qaddi-qomatni shakllantiruvchi mashqlar darsga xususiy vazifani hal etish uchun, ya’ni harakat turlarini o`rganish uchun kiritiladi. YUrish, yugurish, sakrash, uloqtirishning hilma-hil ko`rinishlari, tirmashish, muvozanat saqlash, osilish mashqlari, akrobatika mashqlari asosiy qismga aniq pedagogik vazifalarni hal etish, shuningdek ma’lum darajada fiziologik ta’sir ko`rsatish maqsadida kiritiladi. Darslarda doimo harakatli o`yinlar o`tkaziladi. Shuni aytib o`tish joizki, asosiy qism ichida amaliy materiallarning to`g`ri joylashishi katta ahami

bajarishga tayyorlash amalga oshiriladi, so`ngra bilimlar, malaka va ko`nikmalar hisobga olinadi. Jismoniy tarbiya darslarining asosiy qismi to`g`ri o`tkazilishi tufayli bolalarning barcha a’zolarida biroz qo`zg`alish yuzaga keladi, ularning tomir urishi, nafas olishi tezlashadi. Endi o`quvchilarni boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga keltirish zarur. Demak, nisbatan hotirjam holatga asta – sekin o`tish uchun quyidagilarni: oddiy saflanishlar, yurishlar, ritmik va chuqur nafas olish mashqlarini hamda osoyishta o`yinlarni bajarish orqali erishiladi. Darsning so`ngida o`quvchilar saflanishadi, o`qituvchi darsni yakunlaydi. U mashg`ulotning yutuq va kamchiliklarini ko`rsatadi, ayrim o`quvchilarga yo`l qo`ygan hatolarini aytadi hamda uyga vazifa beradi. Dars

sharoitiga muvofiq ravishda rejalashtirishga alohida e’tibor beriladi.O`qituvchi darsga tayyorlanish jarayonida metodik adabiyotlar, boshqa pedagog o`qituvchilarning tajribasi bilan tanishadi va barcha ijobiy narsalardan o`z ishida foydalanadi. O`qituvchi navbatdagi darsga tayyorlanishda oldingi darslarning yakunlarini hisobga olish, qaysi materialni takrorlash, yana qanday yangi materialni o`rganishni belgilashi kerak. Darsga tayyorlanishda reja tuziladi va darsning aniq vazifalari belgilanadi. Vazifalar aniq va tushunarli bo`lishi lozim, masalan, “YOn tomonga qadamlab yoyilish bilan tanishtirish”, “ Orqadan elkadan oshirish usulida kichik to`pni uloqtirish bilan tanishtirish”, “Hamma o`z bayroqchasiga”, “Tarqaling” o`yini bilan tanishtirish va boshqalar. Bunday ifodalar alohida mashq tur

Darsga tayyorlanishda mashqlarni o`tkazish uslubiyati bilan bog`liq bo`lgan masalalarga katta e’tibor beriladi. Buning uchun o`qituvchi qo`llanishi zarur bo`lgan turli metod va usullarni ikir – chikirigicha nazarda tutadi. O`qituvchi darsda mashqlarni o`tkazish chog`ida qaerda turishi, darsni qanday kuzatishi va o`quvchilarga rahbarlik qilishini oldindan hal etib olishi kerak. O`quvchilarni zarur bilimlardan habardor qilish uchun ular bilan avval qisqacha suhbat, keyin mashg`ulot o`tkaziladi. Shunda bolalar o`rnatilgan tartib va o`z majburiyatlari bilan amalda tanishadilar. Odatda, dars mazmunini rejalashtirishda tashkiliy - metodik ko`rsatmalar yoki izohlar ko`zda tutiladi. O`quvchilarni jismoniy tarbiyalashni darslardagina muvaffaqiyatli amalga oshirib bo`lmaydi, chunki haftada bo`ladig

2.2. O`quvchilarni harakatli uyinlar orqali jismoniy sifatlarini rivojlantirishda didaktik printsiplar, metodlar va vositalarga tayanish YUqori sinflarning Jismoniy tarbiyadan Davlat ta’lim standartlari talablarida harakatli o`yinlardan foydalanishda ta’limning turli metodlari qo`llanilishiga alohida e’tibor qaratilgan. Turli metodlarning qo`llanilishi o`zaro chambarchas aloqadadir. O`qituvchi ularni turli birikmalarda qo`llab, jismoniy tarbiyaning to`laqonli jarayonini ta’minlaydi. Metodlarni quyidagicha mumtoz (klassik) ravishda uch guruhga bo`lish mumkin: a) og`zaki (tushuntirish, hikoya, suhbat, buyruq, ko`rsatma) ; b) ko`rgazmali (ko`satish, ko`rsatma qurollardan foydalanish ) ; v) amaliy (mashqlar, musobaqalar ). Harakatli mashqlarni bajarishda, fikrimizcha, qat’iy reglament talab ma

metodlari *Namoyish etish uslubi *Tushuntirish uslubi *O`z ustida ishlash, madaniyat va tafakkurni oshirish *Harakat tezligini oshiruvchi mashqlar metodi *Qismlar bo`yicha amaliy o`zlashtirish ko`nikmalarini shakllantirish metodi (Mazkur dissertatsiyaning uchinchi bob 1- paragrafiga qarang) *Harakat ko`nikmalarini shakllantirishga qaratilgan takrorlash mashqlari metodlari *Intervallar bilan mashqlarni takrorlash metodlari *Qisqa va uzoq intervallar asosida mashqlarni takrorlash metodi Tabaqalashtirilgan mashqlar metodi harakatlar amplitudasini to`g`ri tashkillashtirishni nazarda tutadi va harakatli o`yinlarni o`tkazishda barcha sinflardagi ta’lim uslublarining eng asosiysi sifatida qo`llaniladi. U mashqning mohiyatini ochib beradi, o`quvchilarda harakat haqida tasavvur hosil qiladi. Bunda

aniqlash, o`quvchilar diqqatini faollashtirish uchun foydalaniladi. Alohida jismoniy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan mashqlar metodidan o`quvchilar jismoniy mashqlarni bajarayotganlarida va darsni o`tish jarayonida foydalaniladi. Alohida jismoniy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan mashqlar metodi o`quvchilarning mashqlarni yoki boshqa harakatlarni bajarishlari bilan bog`liqdir. Har bir buyruq mashqni bajarish va tugallashga ishora hisoblanadi. Bajarish ko`pincha mashqning ma’lum ritmini moslashtirib turuvchi sanoq jo`rligida olib boriladi. Buyruq va sanoqda ohang ahamiyatga ega, uning yordamida buyruq ifodali, mayin yoki keskin, erkin bo`lishi mumkin. Qo`shimcha ta’sir ko`rsatish metodlari umumiy o`rta ta’lim maktablarining barcha sinflarida qo`llaniladi. Ular boshlang`ich sinfl

qo`yilgan harakat vazifalari bi lan o`quvchilarning bu boradagi tajribalari o`rtasida asso tsiatsiya yarata olishi bilan belgilanadi. Assotsiatsiya qancha to`la, obrazli, emotsionalliroq yaratilsa, o`rgatish shuncha osonroq va tezroq davom etadi. Mana shu «tayanch izlash» davrida (E. Hodjava) predmet xarakteridagi har qanday mumkin bo`ladigan taqqoslashlar va topshiriqlar nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. “Olamdagi hamma narsani biz faqat taqqoslash orqaligina bilib olamiz,- degan edi L.V. Zankov,— kishining butun bilish protsessida taqqoslashning bunday asosiy qonuniyati shuni ko`rsatadiki, didaktikada ham taqqoslash asosiy usul bo`lishi kerak”. Demak, tajribadan va taqqoslashdan foydalanish yo`li bilan bo`lajak harakat to`g`risida tasavvur, tushuncha va mulohaza yaratiladi, binobarin,

imkonini beruvchi hilma-hil metod va usullar yordami bilan ta’minlanadi”. Shu bois, obrazli tushuntirish, ta’sirli kilib ko`rsatish, har hil ko`rish orientirlari, ovoz signallari, harakatni sezishga asoslangan usullardan, jumladan, qo`shimcha kuchlardan foydalanish, predmet xarakteridagi topshiriqlar berish (nimanidir olish, cho`zilib nimagadir qo`l tekkizish, nimaningdir ustidan oshirib tashlash va hokazo), o`rganuvchida harakatlarni to`g`ri bajarganda yuzaga kelishi lozim bo`lgan sezgilarni aytib berish orqali erishiladi. O`quvchilar tomonidan harakatlarning faqat to`g`ri bajarilishini emas, balki, hatolarga yo`l qo`yib bajarilganini ham namoyish qilish maqsadga muvofiqdir. Bu tadbir o`quvchilarga hatolarni yaxshiroq va tezroq tushunib olishlarda yordam beradi. Tovush signallari asosiy k

bir karra tasdiq laydi. CHetdan bo`ladigan yordam tashqi kuchlar harakat akti strukturasini buzgan chog`larda ham o`rgatishga putur yetkazadi. Odatda, mashqlar bir necha marta namoyish etiladi. Birinchi namoyish mashq haqida umumiy tasavvur hosil qilish uchun kerak. Bolalarning mashqni o`zlashtirish darajasiga qarab, mashqning ayrim elementlari, qismlari qayta namoyish etiladi. Ko`rsatish doimo tushuntirish bilan birga qo`shib olib boriladi. Chunki o`quvchi yoshdagi o`quvchilar taqlid qilishga juda moyil bo`ladilar, shunday ekan, mashqni ko`rsatayotib, uni samolyot qanotiga, o`tin yoruvchiga, otning oyog`i, g`ozning qadamiga va boshqalarga qiyoslash yaxshi natija beradi. Bunday usul mashqlarni o`zlashtirishni yanada osonlashtiradi. Mashqni namoyish etish va tushuntirish turli variantlarda

Masalan, arqonga tirmashib chiqishga o`rgatishda dastlab mashq umumiy ko`rsatiladi. O`quvchilarda bu mashq haqida tasavvur hosil bo`lganidan keyingina ularni elementlar bo`yicha o`rganishga kirishiladi. Ularni egallash mashqni umuman to`g`ri bajarishga olib keladi. YUgurib kelib balandlikka yoki uzunlikka sakrashga o`rgatishda ham o`quvchilarga mashq dastlab to`la ko`rsatiladi, so`ng ular diqqati sakrashning alohida elementlariga qaratiladi. O`quvchilar bu tarkibiy elementlarni egallab olganlaridan keyin elementlarning majmuasini bajarishga, so`ng sakrashni yahlit holda to`g`ri bajarishga o`tadilar. «Didaktikadagi izchilik printsipiga binoan o`quvchilarni barcha murakkab harakatlarni birin-ketin o`rgatish maqsadga muvofiq». Vazifalar va organizmga ta’sir etadigan fiziologik nagruzka normal

keladi. Musobaqalarda o`quv materialini o`tish davomida eng yaxshi jamoalar, guruhlar yoki ayrim o`quvchilar aniqlanadi. Musobaqalar o`quvchilarining qiziqishini oshiradi, mashqlarni yaxshi bajarish va ularning natijalarini yanada yaxshilashga yordam beradi, shuningdek qisqa vaqt oralig`ida organizmga bo`ladigan fiziologik nagruzkani keskin oshiradi. Bundan tashqari, jamoali o`ynaladigan o`yinlar bolalarda hamdardlik, mehr-oqibat hissini tarbiyalaydi. Biroq musobaqa uslubi ayrim o`quvchilarda (ayniqsa g`oliblarda ) manmanlik, hudbinlik illatlarini ham keltirib chiqarishini ham unutmaslik kerak. «Musobaqa uslubidan ehtiyotkorlik bilan foydalanish lozim, chunki u mashqlarni bajarish aniqligini pasaytirishi hamda o`quvchilarda juda katta asabiy va jismoniy zo`riqishni vujudga keltirishi mumki

Maktab sharoitida jismoniy tarbiya vositalari orasida eng ko`p qo`llanadigan jismoniy mashqlardir. Jismoniy mashqlar gavda muskullarining o`sishi va mustahkamlanishiga, yurak-qon tomir tizimi faoliyatining va nafas olish a’zolarining yaxshilanishiga samarali ta’sir ko`rsatadi. Harakatli o`yinlar orqali o`quvchilarda irodaviy sifatlarni shakllantirish mumkin. Buning uchun unga katta iroda talab qilinadigan (yoshiga mos ravishda) o`ta og`ir mashqlarni bajarish topshiriladi. Bunday mashqlar irodaviy sifatlarni maqsadli tarbiyalashga yordam beradi. Jismoniy mashqlar asablar majmuasining faoliyatiga ham, xususan, bosh miya qobig`idagi harakatlanuvchi qismga ham ta’sir etadi, natijada harakatlarning bir-biriga uyg`unligi yaxshilanadi, harakatlarda muvofiqlik, aniqlik zaruriy kuch va ritm hosil b

sog`lom o`sishi uchun barcha shart-sharoit va imkoniyatlardan foydalanishi zarurdir. Bunda bolalarni eng kichik yoshdan boshlab oila, bog`cha va maktablarda jismoniy tarbiya bilan shug`ullanishga odatlantirish alohida ko`zda tutilgan. Bu jihatlarni amalga oshirishda jismoniy tarbiya va sport o`qituvchilari astoydil ish olib borishlari lozim. Shunday qilib, Jismoniy tarbiya darslarida harakatli uyinlardan foydalanishda didaktik printsiplar, metodlar va vositalarga tayanish ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshiradi, o`qituvchining didaktik vazifalarning hammasini bir butun holda ongli ravishda amalga oshirishga xizmat qiladi. XULOSA 56

Bitiruv malakaviy ishimizning mazmunida umumta’lim maktablarida o`quvchi yoshdagi o`quvchilarning harakat faoliyatlarini rivojlantirish g`oyasi yotadi. So`ngi o`n yilliklar ichida uning ustida ko`pgina mutahassislar faol ish olib borganlar. Ma’lumki harakatli o`yinlar o`quvchidan o`zining turli jismoniy imkoniyatlarini faol namoyon etishni talab qiladi. Ayni vaqtda o`yin vaziyatlari va u bilan o`zaro faoliyatlar shaxsning takomillashuviga, jismoniy va ruhiy rivojlanishiga doimiy ta’sir ko`rsatadi. O`quvchi yoshdagi o`quvchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirishda harakatli o`yinlardan foydalanish jarayonida bir qator muammolarni hal etish lozim: o`quvchi yoshdagi o`quvchilarda asosiy jismoniy sifatlarning shakllanish yillik dinamikasiga hos yosh jins xususiyatlarini aniqlash; harakatli

O`quvchilar o`yinda sport jihozlari va asbob-anjomlaridan foydalanadilar. O`yinni yaxshi tashkil qilinganda o`yinda to`ldirma to`pni nafaqat uzatish balki bir-birlariga oshirishda ham foydalanish mumkin. Harakatli o`yinda yugurish masofasi, sakrash balandligi, uloqtirish va boshqa harakatlar 5-8 sinf o`quvchilari uchun belgilangan nazariy me’yorlari chegarasida bo`lishi kerak. O`quvchi-bolalar mustaqil, tashabbuskorlik bilan harakat qilishni yaxshi ko`radilar. Ularni mustaqil harakat qilishlarini hisobga olgan holda, uni o`yinda foydalanishi kerak. O`quvchilarga o`yinda harakat qilish rejasini raqib bilan kurashish rejasini o`zlari to`zishlarini topshiriladi. Joylarda o`yinni o`tkazilishiga bo`lgan bunday munosabat ayniqsa qimmatli bo`lib, bunda o`quvchilarni ijodiy tashabbuskorliklaridan

to`g`ri nazorat qilib borishi zarur va o`z vaqtida o`zini ta’sirini ko`rsata bilishi kerak. O`quvchilar bilan o`yin mashg`ulotini asosiy vazifasi quyidagicha: o`quvchilarning shaxsiy holda o`yinni takomillashtirishi; o`zining o`ynaydigan jamoasida javobgarlik his-tuyg`usini tarbiyalash; o`yinda qoidani bo`zilishiga yo`l qo`ymaslikni tarbiyalash; o`ynaydigan jamoada o`zini joyini topa bilish; jamoada qiziqishni uyg`otishda; idrok bilan tavakkalchilik qilishni; jamoada o`zaro yordam berish malakasini tarbiyalash; komandali o`yinlarda tashkilotchilik qilish malakasini tarbiyalash; sport o`yinlariga yaqinroq bo`lgan, murakkab harakatli o`yinlarda hakamlik qilish malakasini tarbiyalash; harakatda tezda nishon olishni, diqqatni taqsimlashni, o`zini tuta bilishni, aniq bir maqsadga yo`naltirilgan

1. Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar-tara qq iyot omili. – Toshkent: O`zbekiston, 1995. – 24 b. 2. Karimov I.A. Vatan ravna q i uchun h ar birimiz mas’ulmiz. Asarlar to`plami. – T oshkent : O`zbekiston, 2001. – 440 b. 3. Karimov I.A. Yoshlarimiz – xalqimizning ishonchi va tayanchi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. – 96 b. 4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008 . – 176 b. 5. Karimov I.A. «Sport – barkamol avlodni tarbiyalashning muhim vositasi». (8 noyabr, 2005 yil Oqsaroyda O`zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamg`armasi Homiylik kengashining navbatdagi yig`ilishida). // «Xalq so`zi» gazetasi, 9 noyabr, 2005. 6. O`zbekiston Respublikasining «Ta’lim to` g` risida»gi Q onuni. Barkamol avlod – O`zbekiston tara qq iyotining poydevori. – T

mazmunida ma’naviyat masalalari. T., 1995. 9-bet. 13. Ahmatov M. «O`zbekiston Respublikasining sport muassasalari, inshootlari va boshqa jismoniy tarbiya va sport ob’ektlarining xarakteristikasi» ma’lumotlar bazasi, O`zbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi 5 (43), 2003, 182-bet. 14. Ahmatov M. Ommaviy sport musobaqalarida boshqaruv tizimi va uni takomillashtirish. «Iqtisod va ta’lim». 2003 yil, № 1, 60-69-b. 15. Ahmatov M. Umumta’lim maktablari o`quvchilarining «Umid nihollari» sport musobaqalarining yangi tashkiliy asoslari. «Xalq ta’limi», 2004 yil, № 1, 4-11-b. 16. Ahmatov M.S. Uzluksiz ta’lim tizimida ommaviy sport-sog`lomlashtirish ishlaring samarali boshqarish. T., 2005. 278-b. 17. Davletshin M.G. Qobiliyat va uning diagnostikasi. T., «O`qituvchi», 1979. 18. Kudratov R.K., Pula

24. Qudratov R.K. O`quv faoliyati – ijtimoiy hodisa. «Xalq ta’limi», № 4, 2002. 58-61-b. 25. Qudratov R.K., Abdumalikov R.A. O`zbekiston sporti istiqlol davrida jismoniy tarbiya va sport nazariyasi hamda amaliyotining muammolari. (Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari). T., 2001. 66-bet. 26. Qudratov R.K., Abdumalikov R.A., Xoldorov T.H. Sog`lom avlod tarbiyasida jismoniy tarbiya va sport. O`quv-uslubiy qo`llanma. T., 2003. 90-b. 27. Salamov R.S. O`quvchilarni jismoniy tayyorlash jarayonida harakatli o`yinlar. «Fan – sporga», 2005 y. 3-bet. 28. Salamov R.S. Sport mashg`ulotining nazariy asoslari. T., 2005 y. 238-b. 29. internet saytlari: www.ziyonet.uz ; www.pedagog.uz ; www.ref.uz ; www.istedot.uz ; www.edu.uz ; www.google.uz ; www.sport.uz 62

Купить