Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 491.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Harbiy xizmat otlarining organizmida mashq qildirish va musobaqa paytida paydo bo‘ladigan o‘zgarishlar

Купить
HARBIY XIZMAT OTLARINING ORGANIZMIDA MASHQ QILDIRISH VA MUSOBAQA PAYTIDA PAYDO BO’LADIGAN O’ZGARISHLAR Reja: 1. Sport otlarining shikastlanishlari . 2. Trening davri kasalliklari . 3. Zoogigiyenik talablarni bajarmaslikdan kelib chiqadigan kasalliklar . 4. Mashq vaqtida shikastlanishlarga karshi qo’llaniladigan moslamalar 5. Sport otlarining toliqishi va zo’riqishi . 6. Mikrotravma, bo’g’im va paychalarning zararlanishi 7. Otlarni h addan ziyod mashq qildirish xolati. Travmatik shok 8. Davolovchi reabilita t siya 1 . Sport otlarining shikastlanishlari Sport otlarda shikastlanishlar asosan mashq qildirish jarayonini va musobaqalarni yomon tashkillashtirishdan kelib chiqadi. Undan tashqari, ko’p hollarda sportda yuqori natijalarning orqasidan quvib otlarning fiziologik holati va ko’nikmalik tayyorgarligi xisobga olinmaydi. Trener va chavandoz otning kuchini va chidamliligini oshirish o’rniga organizmning anatomik va fiziologik xususiyatlarini inobatga olinmasdan mashq qildirish (trening) usullarini belgilaydilar. Ayrim hollarda shikastlar sportchi va xizmatkorlarning otga nisbatan bo’lgan noto’g’ri va qo’pol munosabatlaridan kelib chiqishi mumkin. Mashqda birin – ketinlik, ehtiyotkorlik va individual yondoshish prinsiplariga ahamiyat bermaslik otning xolsizlanishi va shikastlanishiga olib keladi. Shikastlar ko’pincha ot to’siqdan sakrab o’tishda, yiqilganida, mashq qilinadigan joyning yaxshi tayyorlanmasligida, sport inventarining nosozligida, taqaning tishlari bo’lmaganida paydo bo’ladi. Otlarni noto’g’ri egarlash yag’rin, yelka, orqa va ko’krak devorining jarohatlanishiga olib kelishi mumkin. Hayvonning haddan ziyod charchashi harakat koordinasiyasi va ishlab chiqilayotgan reflekslar buzilishiga sabab bo’ladi. Shuning uchun yaxshi tayyorlangan ot ham charchagan holida shikastga olib boruvchi hatolarga yo’l qo’yishi mumkin. Tayanch – harakat apparati tomonidan bir xil takrorlanadigan harakatlarni bajarish muskul va paylarning mikrouzilishlariga olib keladi. Sport otlari shikastlarining profilaktikasida og’ir ishdan so’ng ot ishchanligini yuqori darajada va tez tiklashga qaratilgan sharoitlarni yaratish va otda jarohat hamda boshqa kasalliklar paydo bo’lganda uning funksional xususiyatlarini stimulyasiya qilish kabi choralar katta rol o’ynaydi. Bu yerda ot organizmi fiziologik funksiyalarining o’z – o’zidan tiklanishida biologik omillar katta ahamiyatga ega. Bunday omillarga quyidagilar kiradi: otga yaxshi asrash sharoitlarini tashkillashtirish ya’ni toza havo kiradigan, yoruq, to’shamali polga ega dennikda dam oldirish; otni to’liq rasion bilan ta’minlash; rasional treninngni tashkil qilish. 2 . Trening davri kasalliklari Ot sportining oliy turlarini (vыyezdka) bajaradigan otlarda quyidagi asosiy shikastlar kuzatiladi: tushoq va yelka – kurak bo’g’imlar bog’lamlarining cho’zilishi, yelka kamari muskullarining yallig’lanishi, tuyoq kaftining lat yeyishi, tuyoq aylanasining jarohatlari. Zararlanishlarning hosil bo’lish mexanizmida ot oliy maktab turlarining elementlarini bajarishi paytida oyoq bo’g’imlari va muskullariga tushadigan katta zo’rlanishlar, otni uzoq vaqt mobaynida minish elementlarini bajarishga undaydigan chavandozning malakasizligi, oyoqlarning tug’ma noto’g’ri bosilishi, mashq bajariladigan yerning haddan ziyod qattiqligi yoki yumshoqligi va notekisligi, manej yuzasida mayda toshchalarning mavjudligi va boshq. ishtiroq etadilar. Konkur musobaqasida qatnashadigan otlarda ko’pincha oyoq apparatining muskul va paylari zararlanadi, xususan shikastga barmoq bukuvchi yuza payi va oldingi oyoqlarning o’rta suyaklararo muskullar, yelka – bosh, kurakning o’simta oldi va deltasimon muskullari chalinadi. Qattiq yerda mashq qilishda oldingi oyoqlarning kaftida lat yeyishlar hosil bo’ladi. Undan tashqari konkurda qatnashadigan otlarda kaft suyaklarining periostiti ham kuzatiladi (to’siqqa urib olish natijasida). Uch kurashda qatnashadigan otlarda shikastlanishlar darajasi va og’irligi bo’yicha birinchi o’rinda turadi. Viyezdkada, dala musobaqalarida va to’siqlardan o’tishda oyoqlarning pastki qismlarida lat yeyishlar, tirnalishlar, jarohatlar, pay – bog’lam apparati va muskullarning cho’zilishi, ko’krak va qorin devorlarining lat yeyishi va jarohatlari, tos, yag’rin va orqa sohalarining lat yeyishlari va jarohatlari, oyoq suyaklari va bo’yin umurtqalarining sinishlari kuzatiladi. Besh kurashda qatnashadigan otlarda ko’pincha oyoqlar jarohatlari; bog’lam va pay cho’zilishlari, bilakuzuk bo’g’imining cho’zilishlari kuzatiladi. Aytib o’tilgan shikastlanishlarni oldini olish uchun sportchilar mashqiga ko’proq e’tibor berish, besh kurash uchun mahsus otlarni ajratish va tayyorlash va ularning ishlarini doim kuzatib turish maqsadga muvofiq bo’ladi. 3. Zoogigiyenik talablarni bajarmaslikdan kelib chiqadigan kasalliklar Otlar viyezdkasida shikastlanishlarni oldini olish ko’nikmalariga to’la ega bo’lmagan chavandozlar harakatlari ustidan veterinariya nazorati o’rnatiladi. Mashq oldidan va undan keyin ot yag’rin va orqasining terisi yaxshilab uqalanadi. Jarohatlar va teri epidermisi zararlanishida ot mashqqa qo’yilmaydi. Tuyoq aylanasi sohasidagi jarohatlarning oldini olish maqsadida tuyoqqa mahsus himoya moslamasi (napyatnik) kiygiziladi. Konkurda qatnashadigan otlarning shikastlanishlarini oldini olish maqsadida trening qoidalariga qat’iy rioya qilish zarur. Yugurish va sakrash maydonchalari ravon, tekis, yaxshi tayyorlangan, sakrashdan keyin kelib tushadigan joy yumshoq bo’lishlari lozim. Yomg’ir va qor yoqqanlarida yer sirpanchoq bo’lishi sababli tuyoqlarga mahsus tishli taqalar biriktiriladi. Tuyoq kafti pastga bo’rtib chiqqan otlar tuyog’ini taqalashda tuyoq ostiga kigizdan tayyorlangan mahsus taglik qo’yiladi. Mashg’ulot va musobaqa davrida bint, nogavka, tizani himoya etuvchi nakolenniklar kiygiziladi. Uchkurashda qatnashadigan otlarning shikastlanishlarini oldini olish uchun ot abzallari yaxshi sifatli va to’g’ri taqilgan bo’lishlari lozim. Hayvonlarni taqalash xususiyatlari musobaqa turi va ob – havo sharoitiga bog’liq. Oyoqlarni shikastlanishdan ximoya qilish uchun turli ximoya moslamalari qo’llanadi (bint, nakolennik, nogavka, bersovka, napyatnik). Potnik quruq, toza, va yetarlicha qalin bo’lishi lozim. Dala musobaqalari va konkurdan keyin birinchi navbatda oyoqlarda sovituvchi muolajalar bajarilishi kerak, keyinchalik esa oyoq paylariga yengil qo’zg’atuvchi malhamlar suriladi va ular issiq o’raladi; otning tanasi iliq suv bilan yuviladi va quritiladi; 3 – 4 soatdan so’ng u yengil qo’zg’atuvchi malham bilan massaj qilinadi va 3 – 4 soatga iliq poponaga o’rab qo’yiladi. Otga qand beriladi, u sug’oriladi va ohirida albatta yayratilishi lozim . 4 . Mashq vaqtida shikastlanishlarga karshi qo’llaniladigan moslamalar Transport nogavkalar uzoq yurishlarda tinchlantiruvchi xususiyatga ega. Nogavkalar bilan ximoyalangan oyoqlar bo’shagan holatda bo’ladi. Nogavkalar old va orqa oyoqlar uchun mo’ljallanadi. Transport nogavkalar Ot bo’ynini qishda yoping`ich bilan sovuqdan saqlash, bahor va kuzning iliq kunlarida esa shamoldan, xasharotlardan va ifloslanishdan saqlash uchun maxsus kapor qo’llanadi. K apor Ot oyoqlarini cho’zilishlardan va zarbalardan saqlash uchun kombina t siyalashtirilgan bintlar qo’llanadi. Kombinasiyalashtirilgan bintlar ot oyoqlari bilan to’g’ridan to’g’ri kontakta bo’ladi. Oddiy bintlar esa o’ralganda juda kuchli yoki aksincha yetarlicha emas o’ralishi mumkin. K ombinasiyalashgan bintlar Orqa oyoq saqrash bo’g’imini shikastlanishlardan ximoya qilish uchun, mexanik zarbalardan kelib chiqqan kasalliklarini esa tezroq tuzatishda, kompresslarni qo’yishda maxsus nakolennik xizmat qiladi. N akolennik Oldingi oyoqning bo’g’imlarini shikastlanishlardan va paylarni cho’zilishdan va zo’riqishdan saqlash uchun old oyoqlar nogavkalari qo’llanadi. Oldingi oyoqlar uchun nogavkalar Otning orqasi va beli muskullari va paylari elastikligini yaxshilash uchun valtrap qo’llanadi. V altrap F li t s bint lari issiqlikni infraqizil nurlari shaklida qaytarib, muskul va paylarga yaxshi ta’sir etadi. Tunda ularni yechish lozim chunki qoldirilgan bintlar oyoqni siqib, qon aylanishini buzishi mumkin. F li t s bint lari Otni sovuqdan saqlash, mashqdan so’ng muskullar tez oldingi xolatiga kelishi uchun, shikastlanishning oldini olish, davolash muolajalarini samarali o’tkazish uchun maxsus yopinchiq qo’llanadi. Zamonaviy yopinchiq qon aylanishini yaxshilaydi, yallig’lanish va qo’zg’alishni yumshatadi, musobaqalar orasida tiklanish davrini qisqartadi, liniment va bug’lamalar qo’llanmaydi, shikastlanishlarning oldini oladi, shikastlangan otlardagi bitishni tezlashtiradi, musobaqa oldidan muskullarni bo’shashtiradi, asov otlarni tinchlantiradi va boshq. Yopinchiq (yoping`ich) 5 . Sport otlarining toliqishi va zo’riqishi Toliqish . Ot og’ir va uzoq davom etadigan ishni bajarganda toliqishi mumkin. Bunda hayvonda umumiy charchash belgilari, ishtahaning bo’lmasligi va mashqni davom ettirishga moyilligi yo’qligi kuzatiladi. Hayvonga dam bergandan so’ng yuqorida qayd etilgan holatlar yo’qoladi va otni qayta treninnga qo’yish mumkin bo’ladi. Zo’riqish. Otlar qisqa vaqt ichida fiziologik imkoniyatlardan ham yuqori bo’lgan juda og’ir ishni bajarganda zo’riqadilar. Zo’riqish natijasida muskul, pay, bog’lamlarning cho’zilishi va yallig’lanishlari hosil bo’ladi va miokard distrofiyasi rivojlanadi. Odatda zo’riqish yaxshi tayyorlanmagan otlarda ko’p marotaba takrorlanadigan og’ir ishlarni bajarishda kuzatiladi ya’ni bunday holat katta musobaqalar va noto’g’ri tashkillashtirilgan mashqlarni bajarishda hosil bo’ladi. Zo’riqish ot kuchining pasayib ketishiga, o’pka va yurak faoliyatining buzilishiga olib keladi. Hayvon tez ishdan chiqadi va hatto o’lishi mumkin. Ot zo’riqishida quyidagi belgilar kuzatiladi: uning yurak urishi tezlashadi, nafas olishi qiyinlashadi, burun kataklari kengayadi, teri osti venalar to’lishgan bo’lib yaqqol ko’rinadi; burun shilliq pardasi ko’kimtir rangda, kon’yunktivasi shishgan, giperemiyaga uchragan bo’lib, sarg’ish tusga kiradi. Ot terlaydi uning oyoqlari kaltiraydi,boshi pastga ham turadi, muskulaturasi bo’shashgan bo’ladi. Hayvon suvni kam ichadi va ozuqani iste’mol qilmaydi. Sport otining ishchanligini tiklash uchun unga V 1 , V 2 , V 12 vitaminlar bilan glyukoza, kalsiy gliserofosfati, natriy xloridi, natriy bikarbonati eritmalari yuboriladi. Otni har kungi mashqlardan ozod qilib unga to’lig’icha tinch sharoit yaratish lozim. Ot oyoqlarining paylarida sovuq muolajalar va massaj bajariladi keyin paxta – dokali bog’lam qo’yiladi. Oyoqlardan ter artib tashlangandan so’ng muskullariga mentol emulsiyasi surtiladi va keyin murakkab malham suriladi. Otga yangi o’rilgan o’t va sabzi berish, aktiv harakatlarni bajartirish tavsiya etiladi. Issiq urish. Otlar issiq havoda ishlab zo’riqqanda ularni issiq urishi mumkin, ayniqsa bunday hol dala musobaqalarida uch kurashda qatnashadigan otlarda ko’p uchraydi. Issiq urishning asosiy belgilari: noaniq va ishonchsizlik bilan qadam bosilishi, kuchli terlash, tez nafas olinishi, yurakning tez, taqqillaydigan lekin kuchsiz urishi. Hayvon atrof ta’sirlarga reaksiya qilmaydi, ko’z qorachiqlari kengaygan bo’ladi. Davolash. Yengil isiq urishda chanqash, tana harorati 1–2 °C ga ko’tarilishi , bezovtalanish, qo’zg’olish va keyinchalik holsizlanish , harakatlar barqarorsizligi, shartli reflekslar kuchsizlanishi , kuchli terlash, puls va nafas olishning tezlashashi kuzatiladi. Birinchi navbatda organizm isib ketishini chaqiradigan sabablar bartaraf etiladi: otxona derazalari ochiladi, hayvon istagancha ichimlik suv bilan ta’minlanadi, bosh, ko’krak sohalariga sovuq suv quyiladi, to’g’ri ichakka 20– 25 °C haroratda 5–10 l suv kiritiladi, venaga 300 ml 20 % li glyukoza eritmasi bilan 3 g kofein, teri ostiga – yurak faoliyatini yaxshilovchi vositalar (kordiamin 10–20 ml dan, aminazin – 1–5 mg/kg hisobidan) yuboriladi. 6 . Mikrotravma, bo’g’im va paychalarning zararlanishi Mikrotravmalar . Yaqqol namoyon bo’ladigan shikastlardan tashqari otda musobaqa va mashq davrida orttirilgan kichik, birinchi paytlarda xavf keltirmaydigan shikastlar ham uchrab turadi. Ammo tez–tez takrorlanadigin mexanik ta’sirlarda bu, birinchi ko’rinishda yengil shikastlar keyinchalik qaytalaydigan patologik jarayonlarga aylanishlari mumkin. Bunday shikastlarga bilakuzuk, tushoq sohalaridagi shikastlanishlar, alohida muskul guruhlari, pay va bog’lamlarning zo’riqishi kiradi. Mikrotravmalardan kelib chiqadigan asoratlar quyidagicha kechadi: a) ko’pincha barmoq bukuvchi yuza payi va ko’krak oyoqlarining o’rta suyaklararo muskul paylarining cho’zilishlari kuzatilati. Cho’zilishlar har xil kattalikdagi to’qimalarning zichlashishi bilan kechadi. Mahalliy harorat oshadi, og’riq va oqsash alomatlari paydo bo’ladi. b) bo’g’imlar cho’zilishi ko’pincha bilakuzuk, tushoq va sakrash bo’g’imlarida paydo bo’ladi. Bo’g’im atrofi shishadi, shakli buziladi, mahalliy harorati oshadi, og’riq seziladi va bo’g’im harakatchanligi susayadi. Odatda, davolash ishlari kechiktirilsa jarayon gemartrozga aylanadi. 7. Otlarni h addan ziyod mashq qildirish xolati. Travmatik shok. Otlarni xaddan ziyod mashq qildirish h olati. Otlarda bunday holat musobaqalar va mashqlar birin – ketin, tanafussiz davom etganda hosil bo’ladi. Natijada otning nerv – muskul apparatining toliqishi rivojlanadi. Haddan ziyod mashq qildirish holati quyidagi belgilar bilan namoyon bo’ladi: otning harakat koordinasiyasi buziladi (noaniq bo’ladi), hayvon oriqlaydi, tez toliqadi va sakrashni xoxlamaydi. Haddan ziyod mashq qildirilgan otni aniqlash maqsadida asosan yurak – qon tomir tizimi faoliyatini tekshirishga qaratilgan muolajalar qo’llanadi. Bunday holatlarda pulsning tiklanishi susayadi, ishdan so’ng arterial bosim normaga sekin qaytadi; yurakda sistolik shovqin va o’pka arteriyasida ikkinchi tonning kuchayishi aniqlanadi. Otda haddan ziyod mashq qildirish holati hosil bo’lganda birinchi navbatda trening rejimi va uslubini o’zgartirish lozim: mashq kunlarini kamaytirish; mashqdagi belgilangan intensiv usullardan vaqtincha voz kechish. Mashq kildirish joyini ham o’zgartirish tavsiya etiladi. Travmatik shok. Shokga yirik shikastlanish yoki qattiq yiqilishlar sabab bo’lishi mumkin. Shokda 5–7 ml 2 % li promedol eritmasi va 10 ml 20 % li kofein, 20 ml kamfora qo’llanadi. Chuqur shok belgilarida vena ichiga 40 % li glyukoza eritmasi bilan (200–300 ml) askorbin kislotasi, 500–600 ml Petrov suyuqligi, 500–600 ml natriy bikarbonati, Kadikov suyuqligi yuboriladi. 8 . Davolovchi reabilita t siya Yuklatilgan ishning optimal miqdorida sog’lom ot organizmidagi biologik jarayon nerv va endokrin sistemalar hisobidan o’z–o’zidan tiklanadi. Ammo ot sportida organizm funksiyalarining tiklanishi ko’pincha cho’zilib ketadi, shuning uchun tiklanishni tezlashtiradigan chora–tadbirlar keng qo’llanadi. Shu maqsadda M.Yu. Alekseyev quyidagilarni tavsiya qiladi: a) toliqtiradigan mashq va musobaqalarda hamda haddan ziyod mashq qildirilish alomatlarida tiklanish jarayonlarini tezlashtirish maqsadida og’iz orqali yantar va glutamin kislotalari 30–40 grammdan 4 kun mobaynida beriladi. b) mashq yuklamasiga ot organizmining reaksiyasini kuchaytirish uchun startdan oldin 20–25 ml 1% li ATF inyeksiyalari qilinadi. v) mashq jarayonida zo’riq i shni aniqlash maqsadida ishdan oldin va 1 soatdan keyin qonda (limfositlarda) glutamat degidrogenazasi va laktat miqdorlari aniqlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar:1. Dorosh M . V . Bolezni loshadey. Veche , 2007 g. http://www.e– reading.club/book.php?book=83010 2. Kalashnik I.A., Logvinov D.D., Smirnov S.I. va boshq. Nezaraznыye bolezni loshadey. M.; Agropromizdat, 1990 3. Tashtemirov R. M., Narziyev B.D., 3. Uzakova D.P. Ot treningi asoslari . O’ quv qo’llanma. Samarqand, 2009

Harbiy xizmat otlarining organizmida mashq qildirish va musobaqa paytida paydo bo‘ladigan o‘zgarishlar

Купить