Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlashning jinoiy huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	80.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlashning jinoiy huquqiy xususiyatlari 26

Купить

Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlashning jinoiy huquqiy
xususiyatlari
MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I-BOB. HARBIY YOKI MUQOBIL XIZMATDAN BO‘YIN TOVLASH
JINOYATINING UMUMIY HUQUQIY ASOSLARI ........................................ 7
1.1 Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash tushunchasi va uning
mohiyati ........................................................................................................... 11
1.2 Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining jinoiy-
huquqiy belgilarining tahlili ............................................................................ 14
I-BOB. HARBIY YOKI MUQOBIL XIZMATDAN BO‘YIN TOVLASH
JINOYATINI OLDINI OLISH VA UNGA QARSHI KURASHISH
MEXANIZMLARI ................................................................................................ 22
2.1 Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatini oldini olishning ijtimoiy-
huquqiy mexanizmlari ..................................................................................... 24
2.2 Huquqni muhofaza qilish organlarining harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlashga qarshi kurashdagi o‘rni .................................................................... 26
XULOSA ................................................................................................................ 29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….32

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yilʻ
1-fevraldagi «O zbekiston Respublikasi harbiy xizmatga chaqirish tizimini yanada
ʻ
takomillashtirish hamda fuqarolarning muddatli harbiy xizmatni o tashi uchun
ʻ
yaratilayotgan shart-sharoitlarni yaxshilashga oid qo shimcha chora-tadbirlar
ʻ
to g risida»gi PQ-46-sonli qarori kabi normativ-huquqiy hujjatlar mamlakatimizda
ʻ ʻ
mudofaa salohiyatini mustahkamlash va harbiy xizmatning nufuzini oshirish
borasidagi davlat siyosatining ustuvor yo nalishlarini belgilab beradi. Ushbu
ʻ
siyosatning muhim tarkibiy qismi sifatida harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin
ʻ
tovlash jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur tahlil qilish bugungi
kunning keskin talablaridan biridir. Milliy xavfsizlikni ta minlash, davlat
ʼ
suverenitetini himoya qilish va Qurolli Kuchlar tarkibini to ldirishning
ʻ
uzluksizligini kafolatlash masalasi har qachon-gidan ham dolzarb bo lib turibdi.
ʻ
Aynan shu bois, mazkur jinoyatning huquqiy mohiyatini, uning jamoat uchun
xavflilik darajasini va huquqiy oqibatlarini atroflicha o rganish jamiyatda qonun
ʻ
ustuvorligini ta minlash, fuqarolarning konstitutsiyaviy burchini ado etishiga
ʼ
bo lgan ishonchni mustahkamlash hamda mudofaa qobiliyatini yanada yuksaltirish
ʻ
nuqtai nazaridan o ta muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu jinoyatning huquqiy
ʻ
me yorlar doirasidagi tahlili, uning sabab va sharoitlarini aniqlash hamda oldini
ʼ
olish choralari bo yicha aniq takliflar ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim
ʻ
ilmiy-amaliy vazifalaridan biridir.
Kurs ishining maqsadi. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida harbiy
ʻ
yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash jinoyatining jinoiy-huquqiy
ʻ
xususiyatlarini, jumladan, uning ijtimoiy mohiyatini, huquqiy tabiatini, jinoyat-
huquqiy belgilarini hamda mazkur jinoyatga qarshi kurashish va uni oldini
olishning huquqiy mexanizmlarini atroflicha tahlil qilishdan iboratdir. Bu jarayon
orqali mavjud qonunchilikning samaradorligini baholash va uni takomillashtirish
bo yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ko zda tutilgan. Shuningdek, ushbu
ʻ ʻ
jinoyatning jinoyat huquqi nazariyasidagi va amaliyotdagi o rnini aniqlash, uning
ʻ
3

boshqa jinoyatlardan farqli jihatlarini ko rsatib berish ham tadqiqotning muhimʻ
maqsadi sanaladi. Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda, tadqiqotda harbiy xizmat
majburiyatlaridan qochishning huquqiy va ijtimoiy-psixologik jihatlari ochib
berilishi, shuningdek, jinoyat qonunchiligining ushbu sohadagi normative tartibga
solishning nazariy va amaliy muammolarini hal etishga qaratilgan tadqiqotlar olib
boriladi. Xususan, jinoyatning kvalifikatsiyasi, jazoni tayinlash mezonlari va
jinoyat sodir etilishining oldini olishga doir takliflar ishlab chiqish asosiy
yo nalishlardan biri sifatida belgilangan.
ʻ
Kurs ishining vazifalari . Ushbu maqsadga erishish uchun tadqiqot
jarayonida bir qator aniq vazifalar belgilab olindi. Birinchi navbatda, harbiy yoki
muqobil xizmatdan bo yin tovlash tushunchasining nazariy va huquqiy asoslarini,
ʻ
uning mohiyatini hamda ijtimoiy xavflilik darajasini o rganish zarur. Ikkinchidan,
ʻ
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasini qiyosiy-huquqiy va
ʻ
tizimli tahlil qilish, ushbu jinoyatning rivojlanish tarixini va xalqaro-huquqiy
normalar bilan bog liqligini ko rib chiqish lozim. Uchinchidan, jinoyatning
ʻ ʻ
obyekti, subyekti, subyektiv va obyektiv tomonlari kabi jinoiy-huquqiy belgilarini
atroflicha tahlil qilish, shu jumladan, ayb shakllari, motivlar va harakatlar turlarini
aniqlash muhim vazifadir. To rtinchidan, ushbu jinoyatning oldini olish bo yicha
ʻ ʻ
mavjud ijtimoiy-huquqiy mexanizmlarni va huquqni muhofaza qilish organlarining
faoliyatini baholab, ularni takomillashtirish yuzasidan aniq takliflar ishlab chiqish
talab etiladi. Beshinchidan, O zbekiston Respublikasi Jinoyat qonunchiligini ushbu
ʻ
jinoyatga oid qismini takomillashtirish bo yicha huquqiy, texnik-huquqiy va ilmiy-
ʻ
nazariy xususiyatga ega bo lgan takliflar ishlab chiqish ham tadqiqotning muhim
ʻ
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash
ʻ
jinoyati bilan bog liq bo lgan ijtimoiy munosabatlar, shuningdek, ushbu jinoyatni
ʻ ʻ
sodir etish natijasida vujudga keladigan huquqiy munosabatlardir. Bu, birinchi
navbatda, davlatning fuqarolarni harbiy xizmatga chaqirish va ularning harbiy
majburiyatlarini ado etishini ta minlashga qaratilgan konstitutsiyaviy huquqlari
ʼ
4

hamda fuqarolarning harbiy xizmatni o tashga oid majburiyatlari o rtasidagiʻ ʻ
munosabatlarni o z ichiga oladi. Bundan tashqari, mazkur jinoyatni sodir etgan
ʻ
shaxslarga nisbatan qo llaniladigan jazo choralari va boshqa huquqiy ta sir
ʻ ʼ
vositalari bilan bog liq munosabatlar ham tadqiqot obyekti doirasiga kiradi. Ushbu
ʻ
obyektdagi murakkablik va ko p qirralilik, uni to liq va har tomonlama o rganishni
ʻ ʻ ʻ
taqozo etadi, jumladan, ushbu jinoyatning jinoyat huquqi, konstitutsiyaviy huquq
va harbiy huquq normalari bilan bog liqligini hisobga olish zarur.
ʻ
Kurs ishining predmeti esa harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash
ʻ
jinoyatini tartibga soluvchi O zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy qonunlari,
ʻ
Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi, ma muriy javobgarlik to g risidagi
ʼ ʻ ʻ
kodeks kabi normativ-huquqiy aktlar, shuningdek, Prezident farmonlari, Vazirlar
Mahkamasi qarorlari va boshqa tegishli huquqiy hujjatlardir. Bundan tashqari,
mazkur jinoyatga oid ilmiy adabiyotlar, monografiyalar, maqolalar,
dissertatsiyalar, shuningdek, O zbekiston Respublikasi Oliy sudi va boshqa
ʻ
sudlarining amaliyotini aks ettiruvchi materiallar tadqiqot predmeti hisoblanadi.
Qiyosiy-huquqiy tahlil doirasida xorijiy davlatlarning ushbu masalaga oid
qonunchiligi ham tadqiqot predmeti sifatida ko rib chiqilishi mumkin. Ushbu
ʻ
manbalarning tizimli ravishda o rganilishi jinoyatning huquqiy mohiyatini, uning
ʻ
huquqiy tartibga solishning dolzarb muammolarini hamda qonunchilikni
takomillashtirish yo llarini aniqlash imkonini beradi.
ʻ
Kurs ishining metodlari. Tadqiqot jarayonida ilmiy bilimlarning turli
usullari va vositalaridan foydalaniladi, bu tadqiqot metodlari deb ataladi.
Jumladan, mazkur ishda mantiqiy tahlil usulidan keng ko lamda foydalaniladi, bu
ʻ
esa harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash jinoyatining mohiyatini, uning
ʻ
sabablarini va oqibatlarini chuqur anglash imkonini beradi. Qiyosiy-huquqiy usul
orqali O zbekiston Respublikasi qonunchiligini xorijiy davlatlar tajribasi bilan
ʻ
solishtirish, eng yaxshi yechimlarni aniqlashga yordam beradi. Tizimli yondashuv
mazkur jinoyatni huquqiy tizimning bir butun qismi sifatida, boshqa huquqiy
institutlar bilan o zaro aloqadorlikda ko rib chiqishni ta minlaydi. Statistika usuli
ʻ ʻ ʼ
5

jinoyatchilik darajasini, uning dinamikasini va hududiy tarqalishini aniqlash uchun
qo llaniladi, bu esa muammoning miqyosini baholashga yordam beradi. So rovʻ ʻ
usuli (anketalash, intervyular) esa huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari va
fuqarolarning ushbu muammoga munosabatini, jinoyat sodir etilishiga olib
keluvchi omillar haqidagi tasavvurlarini o rganishda qo llaniladi.
ʻ ʻ
Kurs ishining tuzilishi kirish qismidan, ikkita asosiy bobdan, xulosa va
takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. Birinchi asosiy bob
ʻ
«Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash jinoyatining umumiy huquqiy
ʻ
asoslari» deb nomlanadi va unda ushbu jinoyatning tushunchasi, mohiyati,
rivojlanish tarixi hamda xalqaro-huquqiy normalar bilan bog liqligi ko rib
ʻ ʻ
chiqiladi. Ikkinchi bo lim «Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo yin tovlash
ʻ ʻ
jinoyatini oldini olish va unga qarshi kurashish mexanizmlari» deb nomlanadi va
unda ushbu jinoyatning oldini olishning ijtimoiy-huquqiy mexanizmlari, huquqni
muhofaza qilish organlarining roli hamda qonunchilikni takomillashtirish bo yicha
ʻ
takliflar beriladi. Xulosa qismida tadqiqotning asosiy natijalari umumlashtiriladi va
amaliy tavsiyalar keltiriladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati esa tadqiqot
ʻ
jarayonida foydalanilgan barcha manbalarni o z ichiga oladi.
ʻ
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi va haqqoniyligi bir qator omillar bilan
ta minlanadi. Birinchidan, tadqiqot jarayonida foydalanilgan normativ-huquqiy
ʼ
manbalar (O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Jinoyat kodeksi, Jinoyat-
ʻ
protsessual kodeksi va boshqalar) hamda rasmiy davlat statistik ma lumotlari
ʼ
to g ridan-to g ri va ishonchli hisoblanadi. Ikkinchidan, ushbu mavzu bo yicha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
chop etilgan taniqli huquqshunos olimlarning ilmiy monografiyalari,
dissertatsiyalari va maqolalari tahlil qilingan bo lib, ular ilmiy jamoatchilik
ʻ
tomonidan tan olingan va tasdiqlangan manbalardir. Uchinchi-dan, O zbekiston
ʻ
Respublikasi Oliy sudi va boshqa sudlarining amaliyotini aks ettiruvchi sud
qarorlari va sharhlari ham tadqiqot ishonchliligini ta minlashda muhim rol
ʼ
o ynaydi, chunki ular qonun normalarining amalda qo llanilishi haqida aniq
ʻ ʻ
tasavvur beradi.
6

I -BOB. HARBIY YOKI MUQOBIL XIZMATDAN BO‘YIN TOVLASH
JINOYATINING UMUMIY HUQUQIY ASOSLARI
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasida nazarda
tutilgan harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyati, jamiyat hayotining
muhim sohalaridan biri bo‘lgan mudofaa qobiliyatini ta’minlash tizimiga nisbatan
qaratilgan jiddiy huquqbuzarlik hisoblanadi. Ushbu jinoyatning huquqiy ta’rifini
aniqlash, uning ijtimoiy mohiyatini va zararini tushunish, shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasini atroflicha tahlil qilish mazkur
masalaning nazariy va amaliy jihatlarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Harbiy xizmatga chaqirilgan fuqaroning qonuniy majburiyatini bajarishdan
qasddan bosh tortishi, ya’ni harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlanishi,
davlatning mudofaa salohiyatini mustahkamlashga qaratilgan umummilliy sa’y-
harakatlarga putur yetkazadi va shu boisdan jinoiy huquqiy baholashga loyiqdir.
Mazkur holatda «bo‘yin tovlash» deganda, harbiy xizmatga chaqirilgan shaxsning
qonunda belgilangan tartibda harbiy yoki muqobil xizmatni o‘tashdan qochishga
qaratilgan faol harakatlari yoki harakatsizligi tushuniladi. Bu harakatlar turli
ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin, masalan, chaqiruvni olgan holda
belgilangan muddatda harbiy xizmatga kelmaslik, harbiy hisobdan yashirinish,
o‘zini jarohatlash yoki kasallikni soxtalashtirish kabi usullardan foydalanish 1
.
Shuning uchun, ushbu jinoyatning huquqiy mohiyatini chuqur anglash, uning
ijtimoiy xavflilik darajasini to‘g‘ri baholash va qonunchilik normalarini izchil
qo‘llash zarurdir.
Jinoyatning ijtimoiy mohiyati va zarari shundaki, harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlash nafaqat shaxsiy huquqiy majburiyatni bajarmaslik, balki umumiy mudofaa
tizimining barqarorligiga putur yetkazuvchi harakatdir. Har bir fuqaroning o‘z
Vatanini himoya qilishdagi o‘rni beqiyos bo‘lib, harbiy xizmatni o‘tash milliy
xavfsizlikni ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi. Harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlagan shaxslarning ko‘payishi armiya safini to‘ldirishda muammolar tug‘diradi,
1
Rustambayev, M. X. (2021). Jinoyat huquqi. Maxsus qism (Darslik). Toshkent: Adolat.
7

mudofaa qobiliyatini susaytiradi va jamiyatda qonun ustuvorligi tamoyiliga
nisbatan ishonchsizlikni yuzaga keltirishi mumkin.Ayniqsa, harbiy xizmatga
chaqirilish yoshidagi yigitlarning bunday harakatlarga qo‘l urishi, ularning
kelajakdagi fuqarolik burchlarini bajarishga bo‘lgan munosabatini ham
shakllantiradi. Bu jinoyatning zarari shaxsiy darajada ham sezilarli bo‘lib, fuqaro
o‘zining konstitutsiyaviy burchini bajarmayotganligi sababli huquqiy
javobgarlikka tortilishi mumkin.Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 107-moddasi harbiy xizmatga chaqirilgan fuqaroning harbiy yoki
muqobil xizmatdan bo‘yin tovlashini jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos qilib
belgilaydi, bu esa ushbu huquqbuzarlikning jiddiy ijtimoiy xavfliligini ko‘rsatadi 2
.
Natijada, bunday jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasi «Harbiy yoki
muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash» deb nomlanadi va ushbu jinoyatning huquqiy
asoslarini belgilab beradi. Ushbu moddaning birinchi qismida harbiy yoshdagi
shaxsning chaqiruv bo‘yicha harbiy yoki muqobil xizmatga kelmasligi jinoyat
sifatida baholanadi, agar bu harakatlar uchun qonunda belgilangan boshqa choralar
qo‘llanilmagan bo‘lsa. Ikkinchi qismida esa, ushbu jinoyatni qasddan sodir etish,
ya’ni harbiy xizmatdan qochish maqsadida o‘zini jarohatlash, o‘z sog‘lig‘iga zarar
yetkazish yoki yolg‘on kasallikni soxtalashtirish kabi usullardan foydalanish
ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu harakatlar yanada og‘irroq jazo choralarini nazarda
tutadi. Moddaning tahlili shuni ko‘rsatadiki, jinoyatning subyekti harbiy yoshdagi,
ya’ni qonunda belgilangan yoshga to‘lgan va harbiy hisobda turishi lozim bo‘lgan
har qanday sog‘lom aqli raso fuqaro bo‘lishi mumkin . Jinoyatning obyekti esa
O‘zbekiston Respublikasining mudofaa qobiliyatini ta’minlashga qaratilgan
ijtimoiy munosabatlar, harbiy xizmatni o‘tash tartibi va harbiy safarbarlik
tizimidir. Shu boisdan, mazkur modda harbiy majburiyatlarni bajarishdan bo‘yin
tovlovchi shaxslarga nisbatan huquqiy ta’sirchanlikni ta’minlashga qaratilgan.
2
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
8

Bundan tashqari, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash
tushunchasini huquqiy jihatdan aniqlashda uning ijtimoiy xavflilik darajasini
asoslash muhimdir. Bu jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shundaki, u nafaqat shaxsiy
huquqiy burchni bajarishdan bosh tortish, balki davlatning mudofaa tizimiga,
umumiy xavfsizligiga va milliy xavfsizlikka tahdid soluvchi harakatdir. Harbiy
xizmatga chaqirilgan fuqarolarning o‘z burchini vijdonan bajarishi mamlakatning
mudofaa salohiyatini mustahkamlashning asosiy sharti hisoblanadi. Shuning
uchun, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyati bilan bog‘liq
huquqiy munosabatlarni tahlil qilishda, ushbu jinoyatning oldini olishga qaratilgan
profilaktik tadbirlarning samaradorligini oshirish ham zaruriy vazifa sifatida
ko‘riladi. Xususan, yosh avlodni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning
huquqiy ongliligini oshirish va harbiy xizmatning jamiyatdagi o‘rni haqida to‘g‘ri
tushuncha shakllantirish muhim ahamiyatga ega . Demakki, ushbu jinoyatning
mohiyatini chuqur tushunish, uning huquqiy va ijtimoiy oqibatlarini to‘g‘ri
baholash, qonunchilikni takomillashtirish va amaliyotda qo‘llashda aniqlikni
ta’minlashga yordam beradi. Jinoyatning har qanday ko‘rinishi, jumladan,
chaqiruvdan bo‘yin tovlash, o‘zini jarohatlash yoki yolg‘on ma’lumot berish orqali
harbiy xizmatdan qochish, birdek jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Yana bir jihatdan, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash
tushunchasining mohiyatini ochib berishda, ushbu jinoyatning jinoyat
qonunchiligidagi o‘rnini aniqlash zarur. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 107-moddasi harbiy xizmatga oid jinoyatlar turkumiga kiradi va
harbiy xizmatni o‘tash tartibiga qarshi qaratilgan jinoyatlar orasida o‘ziga xos o‘rin
tutadi. Ushbu modda harbiy majburiyatlarni bajarishdan qasddan bosh tortishni
jazolash orqali davlatning mudofaa qobiliyatini himoya qilishga qaratilgan.
Jinoyatning ijtimoiy zarari shundaki, u nafaqat harbiy safni to‘ldirishdagi
muammolar, balki jamiyatda qonunga itoatsizlik kayfiyatini shakllantirish xavfini
ham tug‘diradi. Shuning uchun, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashning turli shakllari
va usullari, ularning jinoyatning kvalifikatsiyasiga ta’siri ham o‘rganilishi lozim.
9

Masalan, harbiy xizmatga chaqirilgan shaxsning qonuniy chaqiruvni olgan holda
belgilangan muddatda harbiy qismga yetib kelmasligi yoki harbiy xizmatdan
yashirinish maqsadida doimiy yashash joyini o‘zgartirib, yangi joyda hisobga
olinmasdan yashashi ham bo‘yin tovlashning bir ko‘rinishi sifatida baholanishi
mumkin. Ushbu holatlar O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-
moddasi talablariga muvofiq keladi va tegishli jinoiy javobgarlikka tortish uchun
asos bo‘ladi . Natijada, ushbu jinoyatning oldini olish va unga qarshi kurashish
bo‘yicha tizimli chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish davlatning
muhim vazifalaridan biridir.
10

1.1 Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash tushunchasi va uning
mohiyati
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining rivojlanish tarixi
insoniyat sivilizatsiyasining dastlabki bosqichlaridan boshlab harbiy majburiyatlar
va ularni bajarishdan qochish holatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.Qadimgi
davrlarda, davlatlar shakllana boshlagan paytlardan e’tiboran, har bir jamiyat o‘z
hududini va aholisini himoya qilish uchun harbiy kuchlarga ega bo‘lishga intilgan,
shu bois fuqarolarning harbiy xizmatni o‘tashi majburiy hisoblangan. Masalan,
Qadimgi Rimda legionerlik xizmati fuqarolik burchining eng muhim qismi bo‘lgan
va undan bo‘yin tovlash og‘ir jazolarga, jumladan, fuqarolik huquqlaridan mahrum
qilish yoki hatto o‘lim jazosiga olib kelgan . Shu bois, harbiy xizmatdan qochishga
urinishlar har doim davlatning mudofaa qobiliyatiga tahdid sifatida baholangan.
O‘rta asrlarda ham bu tendensiya davom etgan, biroq harbiy xizmatning
shakllari o‘zgargan. Feodal jamiyatlarda harbiy majburiyatlar ko‘pincha yer egaligi
bilan bog‘liq bo‘lib, vassal o‘z syuzereniga harbiy yordam berishga majbur
bo‘lgan. Ushbu davrda harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash, asosan, harbiy
yurishlardan qochish yoki belgilangan muddatda qo‘shin safiga kelmaslik shaklida
namoyon bo‘lgan. Ayniqsa, markazlashgan davlatlar paydo bo‘lgach, muntazam
armiyalarning shakllanishi bilan harbiy xizmatga chaqiruv tizimi yanada
takomillashgan va undan bo‘yin tovlashga qarshi kurash choralari kuchaytirilgan.
Mazkur jarayonlar harbiy intizomni saqlash va davlatning harbiy salohiyatini
mustahkamlash uchun zarur edi.
Markaziy Osiyo hududida, jumladan, O‘zbekiston zamini bo‘lgan
davlatlarda ham harbiy majburiyatlar tarixan muhim o‘rin tutgan. Amir Temur
davrida harbiy intizomga qattiq rioya qilingan va qo‘shin saflaridan qochish yoki
harbiy xizmatni o‘tashdan bosh tortish qattiq jazolangan. Bu davrda harbiy
xizmatga yaroqli erkaklarning safarbarlik tizimi mavjud bo‘lib, har bir qabila yoki
urug‘ o‘zidan ma’lum miqdorda askar berishga majbur bo‘lgan.Harbiy xizmatdan
11

bo‘yin tovlashga qarshi kurash choralarining qat’iyligi davlatning harbiy qudratini
ta’minlash va hududiy yaxlitlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan.
Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqi davrida harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash
masalasi yanada tizimli huquqiy tartibga solingan. Rossiya imperiyasida harbiy
xizmatga chaqirish tizimi mavjud bo‘lib, undan bo‘yin tovlash jinoyat deb
hisoblangan. Sovet davrida esa, harbiy xizmat umummajburiy tus olgan va «Vatan
himoyachisi» tushunchasi g‘oyaviy jihatdan mustahkamlangan. Sovet Jinoyat
kodeksida harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash uchun aniq moddalar nazarda tutilgan
bo‘lib, bu jinoyatga nisbatan qat’iy jazo choralari qo‘llanilgan. Xususan, harbiy
xizmatdan qochish, o‘zini jarohatlash orqali yaroqsiz holga keltirish yoki soxta
hujjatlar taqdim etish kabi harakatlar og‘ir jinoyat sifatida baholangan.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng, milliy armiya va
mudofaa tizimini shakllantirish jarayonida harbiy xizmatga oid qonunchilik tubdan
isloh qilindi. Dastlabki yillarda, 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyati uchun
javobgarlik belgilandi. Bu jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi davlatning
suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish zarurati bilan asoslangan edi.
Shu bois, qonunchilikda harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashning turli shakllari,
jumladan, chaqiruvdan bo‘yin tovlash, harbiy qismni o‘zboshimchalik bilan tark
etish va dezertirlik uchun alohida moddalar nazarda tutilgan.
Keyinchalik, qonunchilikni liberallashtirish va inson huquqlariga rioya qilish
tamoyillarini kuchaytirish maqsadida, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash
jinoyatining huquqiy asoslari bir necha bor takomillashtirildi. Xususan, 2003-yilda
«Muqobil xizmat to‘g‘risida»gi Qonunning qabul qilinishi bilan harbiy xizmatga
chaqiriluvchilar uchun e’tiqodlariga ko‘ra harbiy xizmatni o‘tash imkoniyati
yaratildi. 3
Bu esa, o‘z navbatida, Jinoyat kodeksidagi tegishli moddalarga ham
ta’sir ko‘rsatib, «harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash» tushunchasini
joriy etishga olib keldi. Bu o‘zgarish xalqaro standartlarga moslashish va
fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlashga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi .
3
Muqobil harbiy xizmat to‘g‘risida"gi Qonun
12

Xalqaro tajribada ham harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashga qarshi kurashishda
turli yondashuvlar mavjud. Ko‘plab davlatlarda, masalan, Germaniya, Buyuk
Britaniya va AQShda harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan bo‘lib, jazolar og‘irligi jinoyatning xususiyatiga va davlatning harbiy
siyosatiga bog‘liq. Ba’zi mamlakatlarda, ayniqsa, urush davrida, bu jinoyat uchun
juda qattiq jazolar, hatto o‘lim jazosi ham qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek,
ko‘plab davlatlar muqobil xizmat imkoniyatini taqdim etish orqali vijdon
erkinligini hurmat qilgan holda, mudofaa majburiyatlarini bajarishni ta’minlashga
harakat qiladi. Bu tajribalar O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirishda ham
hisobga olinishi lozim.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasi
harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash uchun javobgarlikni belgilaydi. Bu
modda nafaqat harbiy xizmatga chaqiruvdan bo‘yin tovlashni, balki safarbarlik
chaqiruvidan, shuningdek, harbiy yig‘inlardan bo‘yin tovlashni ham qamrab oladi.
Qonunchilikning rivojlanishi davomida, ushbu jinoyatning tarkibini aniqlashtirish,
jazo choralarini optimallashtirish va profilaktik ishlarni kuchaytirish bo‘yicha
doimiy izlanishlar olib borilmoqda.
13

1.2 Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining jinoiy-
huquqiy belgilarining tahlili
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyati, O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasida nazarda tutilgan bo‘lib, jamiyat
hayotining muhim jabhalaridan biri bo‘lmish mudofaa tizimini va harbiy
xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiladi.
Mazkur jinoyatning huquqiy tahlilida uning obyekti va subyekti masalalarini
aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi, chunki bu jinoyatning mohiyatini, ijtimoiy
xavflilik darajasini va uni kvalifikatsiya qilish mezonlarini belgilashda asosiy rol
o‘ynaydi. Jinoyatning obyekti deganda, huquqiy tartibga solinadigan va jinoyat
natijasida zarar yetkazilgan yoki tahdid ostiga qo‘yilgan ijtimoiy munosabatlar
tushuniladi. Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining ijtimoiy
obyekti, birinchi navbatda, davlatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash, milliy
xavfsizlikni ta’minlash hamda fuqarolarning konstitutsiyaviy burchini – Vatan
mudofaasi – ado etishga oid ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Bu munosabatlar
harbiy safarbarlik tizimining barqaror faoliyat yuritishi, qurolli Kuchlar tarkibini
belgilangan tartibda to‘ldirish va mamlakatning mudofaa salohiyatini doimiy
ravishda yuqori darajada ushlab turishni o‘z ichiga oladi. Shu bois, ushbu jinoyat
nafaqat shaxsiy huquqlarga, balki davlatning suvereniteti va xavfsizligiga ham
bevosita putur yetkazadi. Jinoyatning obyekti sifatida harbiy xizmatga chaqirish
tartibiga oid ijtimoiy munosabatlar ham ko‘riladi, chunki bo‘yin tovlash harakatlari
aynan shu tartibga zid ravishda amalga oshiriladi.
Jinoyatning subyekti esa, jinoyatni sodir etishga qodir bo‘lgan va jinoyat-
huquqiy javobgarlikka tortilishi mumkin bo‘lgan jismoniy shaxsni anglatadi.
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining subyekti umumiy
xususiyatlarga ega bo‘lib, u quyidagi shartlarni qanoatlantirishi lozim: birinchidan,
u jismoniy shaxs bo‘lishi kerak; ikkinchidan, u jinoyat sodir etish paytida jinoiy
javobgarlik yoshi (O‘zbekiston Respublikasida 16 yosh)ga to‘lgan bo‘lishi kerak;
uchinchidan, u harbiy hisobda turishi va qonun hujjatlariga muvofiq harbiy yoki
14

muqobil xizmatni o‘tashi shart bo‘lgan shaxs bo‘lishi kerak. Xususan, Jinoyat
kodeksining 107-moddasida ushbu jinoyatni sodir etgan shaxs sifatida chaqiriluv
yoshiga yetgan va harbiy xizmatga yoki muqobil xizmatga chaqirilishi lozim
bo‘lgan, harbiy hisobda turgan shaxslar ko‘riladi 4
. Bu shaxsiy tarkib harbiy-siyosiy
va huquqiy tizimning muhim qismi bo‘lib, ularning o‘z burchini vijdonan ado
etishi davlat xavfsizligining kafolatidir. Shu bois, mazkur jinoyat subyekti
doirasiga faqat harbiy majburiyatni o‘tashi shart bo‘lgan fuqarolar kiradi. Mudofaa
ishlari bo‘yicha organlar tomonidan belgilangan tartibda harbiy xizmatga
chaqirilgan, biroq belgilangan muddatlarda harbiy qismga yetib kelmagan yoki
harbiy xizmatdan qochgan shaxslar ushbu jinoyatning subyekti bo‘lishi mumkin.
Jinoyatning obyekti va subyekti masalalariga oid nazariy qarashlar ham mavjud.
Ba’zi huquqshunos olimlar jinoyatning obyekti sifatida faqat harbiy xizmatga
chaqirish tartibiga oid munosabatlargina emas, balki umumiy ijtimoiy tartibga,
xususan, davlat hokimiyati organlarining qonuniy faoliyatiga nisbatan ham
tajovuzni ko‘radilar . Biroq, ko‘pchilik tadqiqotchilar harbiy xizmatga oid
munosabatlarni asosiy obyekt sifatida e’tirof etadilar. Subyekt masalasida esa,
ba’zi hollarda muqobil xizmatni o‘tashdan bo‘yin tovlash ham ushbu modda
doirasida ko‘rilishi, muqobil xizmatning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan
holda tahlil qilinishi lozimligi ta’kidlanadi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 64-moddasida fuqarolarning Vatan himoyasi har kimning
konstitutsiyaviy burchi ekanligi belgilab qo‘yilgan. Shu bois, ushbu burchni
bajarishdan qasddan bosh tortish davlat va jamiyat oldidagi jiddiy huquqbuzarlik
hisoblanadi. Jinoyatning subyekti bo‘lish uchun shaxsning harbiy hisobda turishi
va harbiy xizmatga yoki muqobil xizmatga chaqirilishi lozim bo‘lgan sharoitlarni
aniqlash muhimdir. Bu jarayon harbiy-tashkiliy tadbirlarning uzluksizligini
ta’minlash va mudofaa tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, jinoyatning subyekti bo‘lish uchun shaxsda o‘z harakatlarining
ijtimoiy xavfliligini anglash va ularni boshqarish qobiliyati mavjud bo‘lishi zarur.
4
Qodirov, A. A. (2020). Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining oldini olishning dolzarb masalalari. Huquq
va burch, (5), 67-73.
15

Bu esa, jinoyat sodir etish paytida shaxsning ruhiy holati va onglilik darajasini
tahlil qilishni taqozo etadi.
Qayd etish joizki, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash
jinoyatining obyekti va subyekti masalalarini chuqur o‘rganish, ushbu jinoyatlarni
tergov qilish va sudlarda ko‘rib chiqishda aniqlik kiritishga yordam beradi.
Xususan, jinoyatning obyekti sifatida harbiy xizmatga chaqirish tartibiga oid
munosabatlar ekanligini aniqlash, jinoyatning tugallangan vaqti, harakatning
ijtimoiy xavfliligi kabi masalalarni hal qilishda muhimdir. Misol tariqasida, harbiy
xizmatga chaqiruv qog‘ozi olgan fuqaro belgilangan muddatda harbiy
komissariatga kelmasa, bu harakat harbiy xizmatga chaqirish tartibiga nisbatan
qilingan tajovuz sifatida baholanadi. Yana bir jihatdan, jinoyat subyekti
masalasida, harbiy hisobda turmagan yoki chaqiriluv yoshiga yetmagan
shaxslarning bunday harakatlari ushbu modda bo‘yicha jinoiy javobgarlikka sabab
bo‘lmasligi, biroq boshqa huquqiy ta’sir choralari qo‘llanilishi mumkinligi nazarda
tutilishi kerak. Bunday holatlarda, huquqiy tizimning aniqligi va qonunchilik
normalarining to‘g‘ri talqin qilinishi muhim ahamiyatga ega. Harbiy xizmatdan
bo‘yin tovlashning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular: harbiy xizmatga chaqiruvdan
qochish, harbiy qismga yetib bormaslik, harbiy xizmatdan o‘tishdan bosh tortish
kabilarni o‘z ichiga oladi. Har bir holatda ham jinoyatning obyekti va subyekti
aniq belgilanishi lozim. Mazkur jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shundaki, u nafaqat
shaxsiy burchni bajarmaslik, balki davlat mudofaa tizimining samaradorligiga ham
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, ushbu jinoyatning obyekti va subyektini aniqlash,
jinoyat-huquqiy baholashning asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi.
Jinoyatning subyektiv tomoni, jumladan, ayb shakllari va motivlari jinoyat-
huquqiy baholashning ajralmas qismini tashkil etadi, chunki aynan shu jihatlar
shaxsning jamiyatga nisbatan jinoyat sodir etishdagi ruhiy munosabatini, uning
xatti-harakatlarining ijtimoiy xavfliligini chuqurroq tushunish imkonini beradi.
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatida aybning shakli odatda
qasd (dolzhnaya vinnaya) bo‘lib, bu jinoyatchining o‘z harakatlarining ijtimoiy
16

xavfliligini anglagan holda va ushbu xavflilikni istagan holda sodir etishini
bildiradi . Ya’ni, shaxs harbiy xizmatni o‘tashdan qat’iy bosh tortishni, o‘zining
ushbu majburiyatini bajarmaslikni ongli ravishda maqsad qiladi va shu maqsadda
harakat qiladi. Bunday holda, jinoyat sodir etish istagi hamda uning ijtimoiy xavfli
oqibatlarining yuzaga kelishi shaxs tomonidan tushuniladi va istaladi, bu esa
jinoyatning qasddan sodir etilganligini tasdiqlaydi.
Shu bois, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining
subyektiv tomonini tahlil qilayotganda, qasddan sodir etishning belgilarini aniqlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu belgilar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: birinchidan,
shaxs o‘zining harbiy xizmatni o‘tashi lozimligini va bu majburiyatdan bo‘yin
tovlash jinoyat ekanligini bilishi; ikkinchidan, shaxs ushbu jinoyatni sodir etishni
istashi, ya’ni harbiy xizmatdan qochish, harbiy qismga yetib bormaslik yoki
boshqa yo‘llar bilan o‘z majburiyatini bajarmaslikni o‘ziga maqsad qilib olishi;
uchinchidan, shaxs o‘z harakatlarining oqibatlari (jinoyatning yuzaga kelishi)ni
anglab, shu oqibatlarning vujudga kelishini istashi. Ushbu belgilarning mavjudligi
jinoyatning qasddan sodir etilganini aniqlashga yordam beradi va aybdorlikning
ushbu shakli uchun javobgarlikning asosini tashkil etadi. Xususan, agar shaxs
harbiy xizmatga chaqirilgan bo‘lsada, o‘zini harbiy qismga yetkazib bermay, o‘z
ixtiyori bilan boshqa joyda yashirinib yurgan bo‘lsa, bu uning ushbu harakatdan
qasddan voz kechganligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, jinoyatning subyektiv tomonini tushunishda motivlar
masalasi ham alohida ahamiyatga ega, garchi motivlar jinoyatning majburiy belgisi
bo‘lmasa-da, ular aybdorlikning shaklini aniqlashda va jazoni tayinlashda muhim
rol o‘ynaydi. Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashning psixologik motivlari turlicha
bo‘lishi mumkin, jumladan, bu shaxsiy qo‘rquv (jangovar harakatlar, xavf-
xatardan qo‘rqish), diniy yoki falsafiy e’tiqodlar (harbiy xizmatga qarshi bo‘lgan
dunyoqarash), oilaviy yoki shaxsiy muammolar (qarindoshlarning kasalligi,
moddiy ta’minot yetishmasligi), shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarga nisbatan norozilik kabi sabablarni o‘z ichiga olishi mumkin . Ayniqsa,
17

ba’zi shaxslar uchun harbiy xizmatni o‘tash o‘zining shaxsiy erkinligini cheklash
yoki hayotdagi boshqa muhim maqsadlariga erishish yo‘lida to‘siq deb
hisoblanishi mumkin, bu ham bo‘yin tovlash motivlari sifatida ko‘riladi. Bu
motivlarning tahlili huquqni muhofaza qilish organlariga jinoyatning sabablarini
chuqurroq anglash va tegishli profilaktika tadbirlarini ishlab chiqishda yordam
beradi.
Aybdorlikka oid nazariyalar jinoyat huquqida shaxsning ijtimoiy xavfli
xatti-harakatlari uchun javobgarligining asosini belgilaydi. Harbiy xizmatdan
bo‘yin tovlash jinoyati kontekstida aybdorlik masalasida ba’zi amaliy muammolar
ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan, shaxsning harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlashga uringanligi haqidagi dalillarni to‘plash, uning ichki dunyosini, ya’ni
qasddan harakat qilganligini isbotlash murakkab jarayon bo‘lishi mumkin.
Jinoyatning subyektiv tomonini to‘g‘ri aniqlash uchun tergov va sud organlari
tomonidan to‘plangan dalillarni har tomonlama, to‘liq va xolis baholash talab
qilinadi. Shu bilan birga, ayrim hollarda shaxslar o‘zlarini jismoniy yoki ruhiy
kasallikka chalingan deb ko‘rsatish orqali harbiy xizmatdan qochishga harakat
qilishlari mumkin, bu esa jinoyatning subyektiv tomonini aniqlashda qo‘shimcha
qiyinchiliklar tug‘diradi. Bunday holatlarda, tibbiy ekspertizalar va psixologik
baholashlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, jinoyatning subyektiv tomonini tahlil qilishda shaxsning
huquqiy ongi va axloqiy me’yorlarga munosabatini ham hisobga olish zarur.
Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlovchi shaxslarning ko‘pchiligida qonunga
hurmatsizlik, o‘zining fuqarolik burchini ado etishdan ko‘ra shaxsiy manfaatlarini
ustun qo‘yish holatlari kuzatiladi. Shu bois, mazkur jinoyatni kvalifikatsiya
qilishda shaxsning xatti-harakatlariga nisbatan uning ruhiy holati, maqsadlari va
istaklarini aniqlashga qaratilgan tergov harakatlari tizimli ravishda amalga
oshirilishi lozim. Ayniqsa, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashning turli shakllari
(masalan, harbiy xizmatga chaqiruvdan qochish, harbiy qismga yetib bormaslik,
harbiy xizmatdan o‘tishdan bosh tortish) orasidagi farqlarni aniqlashda subyektiv
18

tomonni hisobga olish muhimdir. Misol uchun, harbiy qismga yetib bormay, o‘z
boshi bilan ish ko‘rish harakati, o‘z navbatida, harbiy xizmatga chaqirishdan
qochishdan ko‘ra aniqroq maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin.
Yana bir jihatdan, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash
jinoyatining subyektiv tomoni bilan bog‘liq bo‘lgan nazariy qarashlarni ham
e’tiborga olish joiz. Ba’zi huquqshunoslar ushbu jinoyatni sodir etishda shaxsning
harbiy xizmatning mohiyati va ahamiyati haqidagi noto‘g‘ri tushunchalarini yoki
jamiyat oldidagi mas’uliyatini anglamasligini asosiy sabab sifatida ko‘rsatadilar. 5
Bunday holatda, jinoyatning subyektiv tomoni faqat qasd bilan bog‘liq
bo‘lmasdan, balki shaxsning kam o‘qimishliligi, huquqiy madaniyatining pastligi
bilan ham izohlangan bo‘lishi mumkin. Natijada, jinoyatni tergov qilish jarayonida
nafaqat shaxsning qasddan harakat qilganligini, balki uning xatti-harakatlariga olib
kelgan sabablarni ham chuqur o‘rganish zarurati tug‘iladi. Bu esa, o‘z navbatida,
bunday jinoyatlarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada
samaraliroq tashkil etishga imkon beradi. Demakki, jinoyatning subyektiv
tomonini tahlil qilish nafaqat jinoyat huquqiy kvalifikatsiyaning to‘g‘riligini
ta’minlaydi, balki uning ijtimoiy ildizlarini aniqlash va kelajakda bunday
huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan tizimli yondashuvni shakllantirishga
ham xizmat qiladi.
Jinoyat huquqida har qanday huquqbuzarlikning obyektiv tomoni uning
tashqi ifodasini, ya’ni ijtimoiy xavfli harakat (harakatsizlik)ni, uning natijasida
kelib chiqqan ijtimoiy xavfli oqibatlarni hamda harakat va oqibat o‘rtasidagi
sababiy bog‘lanishni o‘z ichiga oladi. Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin
tovlash jinoyatining obyektiv tomoni ham xuddi shu tamoyillar asosida tahlil
qilinadi, bunda shaxsning harbiy majburiyatlarini bajarishdan qasddan chetga
chiqishi asosiy e’tiborni tortadi . Mazkur jinoyatning obyektiv tomonini to‘g‘ri
aniqlash, uning huquqiy kvalifikatsiyasini to‘g‘ri belgilash va aybdorga nisbatan
5
Ahmedov, N. I. (2018). Kriminologiya. Darslik. Toshkent: Fan va texnologiya.
19

adolatli jazo tayinlash uchun fundamental ahamiyatga ega. Shu bois, ushbu jihatni
chuqur tahlil etish nazariy va amaliy nuqtai nazardan muhim hisoblanadi.
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlashning obyektiv tomoni,
birinchi navbatda, shaxsning harbiy xizmatga chaqiruvdan yoki safarbarlikdan
qasddan bo‘yin tovlashga qaratilgan harakatlari (yoki harakatsizligi) bilan
tavsiflanadi. Bu harakatlar turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lib, ular
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalarida aniq belgilab
berilgan . Xususan, chaqiruv punktiga kelishdan bosh tortish, tibbiy ko‘rikdan
o‘tishdan qasddan bo‘yin tovlash, chaqiruv qog‘ozini olmaslik yoki uni ataylab
yo‘qotish kabi harakatsizliklar ham jinoyatning obyektiv tomonini tashkil etishi
mumkin. Bunday harakatlar jamiyatning mudofaa qobiliyatiga, harbiy safarbarlik
tizimining barqarorligiga jiddiy zarar yetkazadi.
Bo‘yin tovlash harakatlarining turlari juda xilma-xil bo‘lib, ularni bir necha
asosiy guruhlarga ajratish mumkin. Birinchidan, harbiy xizmatga chaqirilgan
shaxsning chaqiruv punktidan qochishi yoki belgilangan muddatda yetib
kelmasligi eng keng tarqalgan holatlardan biridir. Ikkinchidan, shaxsning o‘zini
jarohatlashi (masalan, qo‘lini sindirish, o‘ziga shikast yetkazish) yoki sog‘lig‘iga
sun’iy ravishda zarar yetkazishi ham obyektiv tomonning muhim elementidir.
Uchinchidan, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topilish maqsadida yolg‘on ma’lumot
berish, soxta hujjatlar taqdim etish yoki kasallikni simulyatsiya qilish kabi
harakatlar ham ushbu jinoyatning tarkibiga kiradi. Bundan tashqari, shaxsning
boshqa shaxslarni harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashga undashi yoki ularga bu
borada yordam berishi ham obyektiv tomonning murakkab shakllaridan biri
hisoblanadi.
Jinoyatning tugallanish lahzasi, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash holatida,
shaxsning ijtimoiy xavfli harakatni amalga oshirishi bilan bog‘liq. Agar jinoyat
qochish orqali sodir etilgan bo‘lsa, shaxsning chaqiruv punktidan yoki harbiy
qismdan ruxsatsiz chiqib ketgan paytdan boshlab jinoyat tugallangan hisoblanadi.
O‘zini jarohatlash holatida esa, jarohat yetkazish harakati amalga oshirilgan paytda
20

jinoyat tugallanadi, hatto bu jarohat harbiy xizmatga yaroqsizlikka olib kelmagan
taqdirda ham. Yolg‘on ma’lumot berish yoki soxta hujjatlar taqdim etishda esa,
ushbu ma’lumotlar yoki hujjatlar tegishli organlarga taqdim etilgan paytda jinoyat
tugallangan deb topiladi. Demakki, ushbu jinoyat tarkibi moddiy emas, balki
formal tarkibga ega bo‘lib, oqibatning kelib chiqishi shart emas, balki harakatning
o‘zi jinoyatni tugallangan deb hisoblash uchun yetarli hisoblanadi.
21

II-BOB. HARBIY YOKI MUQOBIL XIZMATDAN BO‘YIN TOVLASH
JINOYATINI OLDINI OLISH VA UNGA QARSHI KURASHISH
MEXANIZMLARI
Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining oldini olish jamiyatda qonun
ustuvorligini ta’minlash, mudofaa qudratini mustahkamlash va fuqarolarning
konstitutsiyaviy burchlarini ado etishiga ko‘maklashishning muhim ijtimoiy-
huquqiy aspekti hisoblanadi. Mazkur jinoyatning oldini olishga qaratilgan chora-
tadbirlar tizimi keng qamrovli bo‘lib, u nafaqat huquqiy normalarni qo‘llash, balki
ijtimoiy-ma’naviy muhitni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Xususan,
aholining huquqiy madaniyatini oshirish bu boradagi profilaktikaning asosiy
yo‘nalishlaridan biridir, chunki huquqiy savodxonlikning pastligi ko‘pincha
huquqbuzarliklarga, jumladan, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash holatlariga olib
kelishi mumkin . Shu bois, yosh avlodni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash,
ularda Vatan himoyasi muqaddas burch ekanligi haqidagi tushunchalarni
shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda oila, ta’lim muassasalari
va jamoat tashkilotlarining o‘rni kattadir. Harbiy xizmatning jamiyatdagi o‘rni,
uning ahamiyati haqida muntazam ravishda ma’lumot berib borish, harbiy
xizmatni o‘tab kelgan fuqarolarning ijtimoiy hayotdagi faol ishtirokini
rag‘batlantirish orqali ham ijobiy ta’sir ko‘rsatish mumkin. Bundan tashqari,
ommaviy axborot vositalari, jumladan, televideniye, radio, internet nashrlari va
bosma OAV orqali harbiy xizmatning ijtimoiy-siyosiy va shaxsiy ahamiyati, undan
bo‘yin tovlashning huquqiy va ma’naviy oqibatlari haqida keng ko‘lamli targ‘ibot
ishlarini olib borish zarur. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda hamda turli
platformalarda harbiy xizmatga oid ijobiy kontentni ko‘paytirish, yoshlarning
ushbu masalaga bo‘lgan munosabatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatini oldini olishda, shuningdek,
umumiy va maxsus profilaktik tadbirlarning uyg‘unlashuvi muhimdir. Umumiy
profilaktik tadbirlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash, aholi turmush
darajasini ko‘tarish, ishsizlikni kamaytirish, yoshlarning bandligini ta’minlash kabi
keng ko‘lamli masalalarni qamrab oladi, chunki ijtimoiy-iqtisodiy muammolar
22

ko‘pincha huquqbuzarliklar uchun zamin yaratadi. Maxsus profilaktik tadbirlar esa
aynan harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatiga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularga
quyidagilar kiradi: harbiy hisobga olish tizimini takomillashtirish, chaqiruv
yoshidagi fuqarolar bilan tizimli ravishda ishlash, ularning sog‘ligini va o‘qishini
nazorat qilish, shuningdek, muqobil xizmatga oid qonunchilikni tushuntirish va
uning afzalliklarini targ‘ib qilish. Masalan, mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limlar
tomonidan yoshlar bilan o‘tkaziladigan uchrashuvlar, harbiy qismlarga tashriflar,
harbiy-texnik sport turlari bilan shug‘ullanish imkoniyatlarini yaratish kabi
tadbirlar yoshlarning harbiy xizmatga bo‘lgan qiziqishini orttirishi va ularda
mas’uliyat hissini kuchaytirishi mumkin. Bundan tashqari, harbiy xizmatni
o‘tashdan qonuniy ravishda ozod qilingan yoki kechiktirilgan fuqarolar bilan ham
muntazam ravishda aloqada bo‘lib turish, ularning keyingi taqdirini nazorat qilish
ham profilaktik tadbirlar doirasiga kiradi. Jinoyatning oldini olishda huquqiy
onglilikni oshirishning o‘zi kifoya qilmaydi, balki bu jarayonni ma’naviy-axloqiy
tarbiya bilan uyg‘unlashtirish zarur. Xususan, Vatan himoyasi sharafli burch
ekanligi, uni ado etish har bir fuqaroning muqaddas vazifasi ekanligi haqidagi
g‘oyalarni chuqur singdirish lozim.
23

2.1 Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatini oldini olishning ijtimoiy-
huquqiy mexanizmlari
Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatini oldini olishning ijtimoiy-huquqiy
mexanizmlari doirasida targ‘ibot va ma’rifiy ishlarning o‘rni beqiyosdir. Ushbu
yo‘nalishdagi ishlarning samaradorligi ko‘p jihatdan ularning tizimliligi,
uzluksizligi va maqsadga muvofiqligiga bog‘liq. Aholining, ayniqsa, yoshlarning
huquqiy madaniyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar doirasida harbiy
xizmatning mohiyati, uning jamiyat hayotidagi o‘rni, fuqarolarning
konstitutsiyaviy burchlari va javobgarligi haqida keng ma’lumot berib borish
muhimdir. Bu borada ta’lim muassasalarida, jumladan, maktablar, akademik litsey
va kasb-hunar kollejlarida, shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida maxsus darslar,
tadbirlar, davra suhbatlari tashkil etish samarali natijalar beradi. Masalan, harbiy
xizmatni o‘tab kelgan faxriy askarlar, harbiy xizmatchilar, huquqshunos olimlar va
mutaxassislarni ushbu tadbirlarga jalb qilish yoshlarning mavzuga bo‘lgan
qiziqishini yanada oshiradi va ularga real hayotiy misollar orqali tushuncha berish
imkonini yaratadi. Shuningdek, ommaviy axborot vositalari orqali harbiy
xizmatning ahamiyati, undan bo‘yin tovlashning salbiy oqibatlari, Vatan
himoyachilari jasorati haqidagi ko‘rsatuvlar, maqolalar, eshittirishlar tayyorlash va
muntazam ravishda efirga uzatish ham muhim profilaktik vosita hisoblanadi.
Bunday ishlar orqali fuqarolarda, ayniqsa, yoshlarda harbiy xizmatga nisbatan
hurmat va mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirish, ularning huquqiy ongliligini
yuksaltirishga erishish mumkin. Bundan tashqari, oilalarda ham harbiy burch va
Vatan himoyasi masalalariga jiddiy e’tibor qaratilishi, ota-onalar tomonidan
farzandlariga bu borada to‘g‘ri tushuncha berilishi ham profilaktikaning muhim
ijtimoiy omilidir. Xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston sharoitiga mos
keladigan eng samarali usullarni joriy etish ham ushbu mexanizmlarni yanada
takomillashtirishga xizmat qiladi. Har bir fuqaroning o‘z burchini anglab yetishi va
uni vijdonan ado etishi jamiyatning barqarorligi va xavfsizligini ta’minlashning
muhim shartidir.
24

Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish, har bir shaxsda mas’uliyat
hissini kuchaytirish, shuningdek, qonunlarga hurmat bilan qarash ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan tizimli ishlar samaradorligini oshirish lozim. Buning
uchun ta’lim muassasalarida, oilada va keng jamoatchilikda targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish, huquqiy bilimlarni yanada chuqurroq va kengroq tarqatish muhim
ahamiyat kasb etadi. Yosh avlodni Vatanga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat
ruhida tarbiyalash, ularning kelajakda jamiyat oldidagi o‘z burchlarini anglab
yetishlariga zamin yaratadi. «Kurs ishi» doirasida ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlar,
masalan, yoshlar o‘rtasida huquqiy onglilikni oshirishning samarali usullarini tahlil
qilish yoki ijtimoiy-huquqiy profilaktika mexanizmlarini takomillashtirish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish kabi mavzular dolzarb hisoblanadi. Bunday ilmiy
izlanishlar nafaqat talabaning o‘z bilimini mustahkamlashiga, balki
mamlakatimizda ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlashga ham o‘z hissasini
qo‘shadi. Tadqiqotlar natijasida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish va ilg‘or
uslublarni joriy etish orqali jamiyat hayotining barcha jabhalarida ijobiy
o‘zgarishlarga erishish mumkin. Shuningdek, fuqarolarning ijtimoiy hayotda faol
ishtirokini rag‘batlantirish, ularning huquqiy va siyosiy faolligini oshirishga
qaratilgan chora-tadbirlar ham muhimdir. Bu esa, o‘z navbatida, demokratik
huquqiy davlat qurish jarayonini yanada jadallashtiradi.
25

2.2 Huquqni muhofaza qilish organlarining harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlashga qarshi kurashdagi o‘rni
Huquqni muhofaza qilish organlarining harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashga
qarshi kurashdagi o‘rni davlat mudofaa qobiliyatini ta’minlash va qonun
ustuvorligini mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Mazkur organlar,
jumladan, prokuratura, ichki ishlar organlari, davlat xavfsizlik xizmati va mudofaa
ishlari bo‘yicha bo‘limlar o‘z vakolatlari doirasida harbiy yoki muqobil xizmatdan
bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash, ularning oldini olish va fosh etish borasida
kompleks chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Ayniqsa, harbiy xizmatga chaqiruv
davrida fuqarolarning majburiyatlarini tushuntirish, ularni hisobga olish va
chaqiruv punktlariga yetib kelishini ta’minlashda ushbu organlarning o‘zaro
hamkorligi muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, ularning faoliyati nafaqat jinoiy
ta’qibni, balki keng qamrovli profilaktik ishlarni ham o‘z ichiga oladi, bu esa
jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni oshirishga xizmat qiladi.
Tergov va surishtiruv organlari, ya’ni prokuratura va ichki ishlar organlari
harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatlarining obyektiv va
subyektiv tomonlarini aniqlashda asosiy mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Ular
fuqarolarning harbiy xizmatdan qasddan bo‘yin tovlash holatlarini, masalan,
chaqiruv qog‘ozini olgan holda chaqiruv punktiga kelmaganlik, o‘zini jarohatlash
orqali xizmatdan ozod bo‘lishga urinish, yolg‘on ma’lumotlar berish kabi
harakatlarni tergov qiladi . Tergov jarayonida guvohlarning ko‘rsatmalari, tibbiy
ekspertiza xulosalari, shuningdek, mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limlardan olingan
hujjatlar muhim daliliy ahamiyatga ega bo‘ladi. Natijada, ushbu organlar
tomonidan to‘plangan dalillar asosida jinoyat ishlari sudga oshiriladi va aybdor
shaxslarga nisbatan qonuniy choralar ko‘riladi, bu esa jazo muqarrarligi prinsipini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limlar (ilgari harbiy komissariatlar) harbiy
xizmatga chaqiruvni tashkil etish va uni nazorat qilishda markaziy o‘rinni
egallaydi. Ularning profilaktik faoliyati chaqiruv yoshidagi fuqarolarni hisobga
26

olish, tibbiy ko‘riklarni tashkil etish, ularning harbiy xizmatga yaroqliligini
aniqlash va chaqiruv qog‘ozlarini o‘z vaqtida yetkazishdan iborat. Bundan
tashqari, ushbu bo‘limlar ta’lim muassasalari va mahalliy davlat hokimiyati
organlari bilan hamkorlikda harbiy-vatanparvarlik tarbiyasini kuchaytirish, yoshlar
orasida harbiy xizmatning nufuzini oshirish bo‘yicha targ‘ibot-tashviqot ishlarini
olib boradi. Mazkur chora-tadbirlar harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash
jinoyatlarining kelib chiqish sabablarini bartaraf etishga va fuqarolarda Otanaga
xizmat qilish burchiga mas’uliyatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan.
Sud amaliyotida harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatlariga oid ishlarni
ko‘rib chiqishda ba’zi kamchiliklar uchraydi. Xususan, ba’zida aybning shakli,
ya’ni qasddan bo‘yin tovlash niyati to‘liq isbotlanmasligi yoki protsessual
qoidabuzarliklar tufayli jinoyat ishi qayta tergovga yuborilishi mumkin . Yana bir
jihatdan, jazoni tayinlashda sudlar tomonidan aybdor shaxsning shaxsi, uning
oilaviy sharoitlari, sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi kabi omillar
yetarli darajada inobatga olinmasligi natijasida adolatsiz qarorlar qabul qilinish
holatlari ham kuzatiladi. Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun tergov
organlari tomonidan dalillarni yanada puxta to‘plash, sudlar tomonidan esa har bir
ishning o‘ziga xos xususiyatlarini chuqur o‘rganish va yagona sud amaliyotini
shakllantirish zarur. Shu bilan birga, huquqni muhofaza qiluvchi organlar
o‘rtasidagi axborot almashinuvini kuchaytirish va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish jinoyatlarni tezkorlik bilan aniqlash va ularning oldini olish
imkoniyatini oshiradi.
Demakki, huquqni muhofaza qilish organlarining harbiy xizmatdan bo‘yin
tovlashga qarshi kurashdagi o‘rni kompleks yondashuvni talab etadi, bunda
profilaktika, tergov va sud jarayonlarining uzviy bog‘liqligi katta ahamiyatga ega.
Ushbu organlar nafaqat jinoyatlarni fosh etish, balki yoshlarni vatanparvarlik
ruhida tarbiyalash, ularning huquqiy savodxonligini oshirish orqali kelajakda
shunday salbiy holatlarning oldini olishga ham hissa qo‘shadi. Shuningdek,
qonunchilikka kiritilayotgan o‘zgartirishlar va xalqaro tajribalarni o‘rganish
27

asosida mavjud mexanizmlarni doimiy ravishda takomillashtirib borish, bu
boradagi kurash samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligini harbiy yoki muqobil
xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatiga qarshi kurash samaradorligini oshirish
maqsadida takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi, chunki mavjud
qonunchilik normalari zamonaviy chaqiriqlar va ijtimoiy munosabatlarning
o‘zgarishlari fonida doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqilishini taqozo etadi. Mazkur
jarayon nafaqat jinoyat-huquqiy normalarning aniqligini ta’minlash, balki ularning
amaliy ijrosidagi muammolarni bartaraf etishga ham xizmat qiladi . Shu bois,
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga tegishli o‘zgartirishlar va
qo‘shimchalar kiritish zarurati yuzaga keladi, bu esa xalqaro huquq normalari va
ilg‘or xorijiy tajribalarni inobatga olgan holda milliy qonunchilikni modernizatsiya
qilishga qaratilgan kompleks yondashuvni talab etadi.
Ayniqsa, Jinoyat kodeksining harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashni nazarda
tutuvchi moddalaridagi dispozitsiya va sanksiyalarni aniqlashtirish bo‘yicha
takliflar ilgari surilishi lozim.
28

Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasida nazarda
tutilgan harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish natijasida bir qator muhim natijalar qo‘lga
kiritildi. Ushbu jinoyatning huquqiy ta’rifi, uning ijtimoiy mohiyati va zarari
atroflicha o‘rganilib, «bo‘yin tovlash» tushunchasi harbiy xizmatga chaqirilgan
shaxsning qonunda belgilangan tartibda xizmatni o‘tashdan qochishga qaratilgan
faol harakatlari yoki harakatsizligi sifatida aniqlandi. Ayniqsa, harbiy hisobdan
yashirinish, o‘zini jarohatlash yoki kasallikni soxtalashtirish kabi usullar orqali
sodir etilishi jinoyatning obyektiv tomonini tavsiflovchi asosiy belgilar sifatida
tahlil qilindi. Mazkur holatda jinoyatning ijtimoiy xavfliligi nafaqat shaxsiy
majburiyatni bajarmaslik, balki davlatning mudofaa qobiliyatiga putur yetkazish va
jamiyatda qonun ustuvorligi tamoyiliga nisbatan ishonchsizlikni yuzaga keltirish
bilan belgilanadi.
Tadqiqot jarayonida jinoyatning obyekti, subyekti, subyektiv va obyektiv
tomonlari bo‘yicha nazariy qarashlar hamda amaliy muammolar chuqur o‘rganildi.
Jinoyatning bevosita obyekti O‘zbekiston Respublikasining mudofaa qobiliyatini
ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy munosabatlar va harbiy safarbarlik tizimi ekanligi,
subyekti esa harbiy yoshdagi, aqli raso, harbiy hisobda turuvchi fuqaro bo‘lishi
belgilab berildi. Shuningdek, jinoyatning subyektiv tomoni qasddan sodir etilishi,
ya’ni shaxsning harbiy xizmatdan qochish maqsadini ko‘zlab harakat qilishi bilan
tavsiflanishi aniqlandi. Bo‘yin tovlash harakatlarining turlari va jinoyatning
tugallanish lahzasi, bu jinoyatni kvalifikatsiya qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega
ekanligi ko‘rsatildi. Bundan tashqari, xalqaro-huquqiy normalar, xususan, BMT
Nizomi va Jeneva konvensiyalarining harbiy majburiyatlar masalasiga ta’siri tahlil
qilinib, milliy qonunchilikning xalqaro standartlarga mosligi masalasi yuzasidan
xulosalar chiqarildi. Bu esa, jinoyatning global kontekstdagi o‘rnini tushunishga
yordam beradi.
29

Qo‘lga kiritilgan natijalar asosida, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin
tovlash jinoyati davlatning mudofaa salohiyatini ta’minlash va milliy xavfsizlikni
mustahkamlash tizimiga jiddiy tahdid soluvchi huquqbuzarlik ekanligi haqida
qat’iy xulosalar chiqarildi. Ushbu jinoyatning ijtimoiy xavfliligi, uning nafaqat
harbiy xizmatga chaqirilgan shaxsning majburiyatini buzishida, balki butun
jamiyatning vatanparvarlik ruhi va qonun oldidagi mas’uliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishida namoyon bo‘ladi. Mavjud qonunchilik normalari, xususan
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasi, bu turdagi
jinoyatlarga qarshi kurashishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi, biroq
uning amaliyotda qo‘llanilishida ba’zi muammolar va kamchiliklar kuzatilmoqda.
Ayniqsa, jinoyatning subyektiv tomonini aniqlashda, ya’ni shaxsning qasddan
bo‘yin tovlash motivlarini isbotlashda tergov va sud organlari uchun qo‘shimcha
metodologik ko‘rsatmalar zarurligi yaqqol namoyon bo‘ldi.
Bundan tashqari, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining oldini olishda
profilaktik choralar, jumladan, aholining huquqiy madaniyatini oshirish va harbiy-
vatanparvarlik tarbiyasini kuchaytirishning ahamiyati beqiyosdir. Huquqni
muhofaza qiluvchi organlarning, xususan, prokuratura, ichki ishlar organlari va
mudofaa ishlari bo‘yicha boshqarmalarning bu boradagi hamkorligi va faoliyati
samaradorligini oshirish muhim ahamiyatga ega. Demakki, ushbu jinoyatga qarshi
kurashish kompleks yondashuvni talab qiladi, bu esa ham qonunchilikni
takomillashtirishni, ham profilaktik choralarni kuchaytirishni o‘z ichiga oladi. Sud
amaliyotidagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ayrim hollarda jazoni tayinlashda yagona
yondashuv yetishmaydi, bu esa adolat tamoyiliga zid bo‘lishi mumkin.
Harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini chuqur o‘rganish va ushbu masalada samarali kurashish
mexanizmlarini yaratish maqsadida quyidagi tavsiyalar ilgari suriladi. Birinchidan,
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-moddasiga aniqlik kiritish,
xususan, «bo‘yin tovlash» tushunchasini yanada batafsil ta’riflash va uning
turlarini konkretlashtirish orqali qonunni qo‘llash amaliyotida yuzaga keladigan
30

turlicha talqinlarning oldini olish zarur. Bu, ayniqsa, bo‘yin tovlash harakatlarining
turli ko‘rinishlarini qamrab oluvchi yagona me’yoriy asos yaratishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, harbiy-vatanparvarlik tarbiyasini kuchaytirishga qaratilgan kompleks
dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish, yoshlar orasida milliy qadriyatlar va
harbiy burchga hurmatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu dasturlar
maktablar, kollejlar va oliy ta’lim muassasalarida muntazam ravishda o‘tkazilishi
lozim.
Uchinchidan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, jumladan, prokuratura,
ichki ishlar organlari va mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limlar o‘rtasidagi o‘zaro
hamkorlikni yanada mustahkamlash, tezkor axborot almashinuvi mexanizmlarini
takomillashtirish orqali jinoyatni oldini olish va fosh etish samaradorligini oshirish
lozim. Bu, ayniqsa, chaqiruvdan bo‘yin tovlagan shaxslarni aniqlash va ularga
nisbatan qonuniy choralar ko‘rishda muhim rol o‘ynaydi. To‘rtinchidan, sud
amaliyotini umumlashtirish, harbiy yoki muqobil xizmatdan bo‘yin tovlash
jinoyatlari bo‘yicha yagona sud amaliyotini shakllantirish maqsadida O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining tegishli qarorini qabul qilish tavsiya etiladi.
Bu esa, jazoni tayinlashda adolatli va yagona yondashuvni ta’minlashga yordam
beradi.
Beshinchidan, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashning psixologik motivlarini
chuqur o‘rganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, xususan,
qo‘rquv, e’tiqod yoki boshqa sabablarning jinoyat sodir etilishiga ta’sirini aniqlash
va bu natijalarni profilaktik ishlarda qo‘llash zarur. Oltinchidan, xalqaro tajribani,
ayniqsa harbiy xizmatdan bo‘yin tovlashga qarshi kurashishda samarali bo‘lgan
xorijiy davlatlarning qonunchilik va amaliyotini o‘rganish hamda milliy
qonunchilikka mos keladigan ilg‘or usullarni joriy etish tavsiya etiladi. Bu esa,
O‘zbekistonning mudofaa tizimini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu
tavsiyalar jinoyatga qarshi kurashishda kompleks va tizimli yondashuvni
ta’minlab, davlatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlashga va jamiyatda qonun
ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Ro‘YXATI
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoev SH.M. – Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston Davlatini
birgalikda barpo etamiz.- T.,O‘zbekiston. 2016.
2. Mirziyoev SH.M. – Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - T.,O‘zbekiston. 2016.
3. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston – taraqqiyot, ma rifat va insonʻ ʼ
manfaatlari yo lida.
ʻ - T ., O zbekiston, 2021. ʻ
Normativ huquqiy hujjatlar
4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
5. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi
6. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-prosessual kodeksi
7. O‘zbekiston Respublikasining ‘Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat
to‘g‘risida’gi Qonuni. (2002, 12-dekabr). O‘zbekiston Respublikasi Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 03/02/12/388-son.
8. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining ‘Harbiy xizmatni o‘tash
tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida’gi
qarori. (2007, 28-iyun, 8-son).
Ilmiy adabiyotlar
9. Ochilov X. (2022). Jinoyat huquqi (Umumiy qism). Toshkent: «YURIDIK
ADABIYOTLAR PUBLISH». (Darslik)
10. Rustambayev, M. X. (2021). Jinoyat huquqi. Maxsus qism (Darslik). Toshkent:
Adolat.
11. Qodirov, A. A. (2020). Harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash jinoyatining oldini
olishning dolzarb masalalari. Huquq va burch, (5), 67-73.
12. Ahmedov, N. I. (2018). Kriminologiya. Darslik. Toshkent: Fan va
texnologiya.
32

13. Xo‘jayev, B. X. (2023). O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 107-
moddasi tahlili: Nazariya va amaliyot. Yurist axborotnomasi, (2), 89-95.
Internet manbalari
14. https://lex.uz/
15. https://www.wikipedia.org/
16. https://www.norma.uz/
17. https://elibrary.tdpu.uz/kutubxona/prezident-asarlari
18. https://library-tsul.uz/
33

Купить