Hasharotlar – buyum va materiallar zararkunandalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hasharotlar – buyum va materiallar zararkunandalari

Купить

Hasharotlar – buyum va materiallar zararkunandalari
Reja:
1 Materiallar bilan oziqlanuvchi hasharotlar keratofaglar, ksilofaglar.
2. Materiallarni termitlar bilan biomexanik zararlanishi.
3. Materiallarni hasharotlardan zararlanishga barqarorligi.
4. Hasharotlar zararidan himoyalanish xususiyatlari.

Keratofag hasharotlar - sochxо‘rlar, patxо‘rlar, terixо‘r qо‘ng‘izlar va
keratofog kuyalarni birlashtiruvchi hasharotlar guruhi kо‘p miqdorda
sutemizuvchilarning jun qoplami va shox hosil qiluvchi hamda qushlarning pati
tarkibiga kiruvchi о‘ziga xos skleroprotein-keratinlarni hazm qilish xususiyatiga
egadirlar. Sinantropik sharoitlarda ayniqsa terixо‘r qо‘ng‘izlar va keratofag kuyalar
katta ahamiyat kasb etadilar.
Terixо‘r qо‘ng‘izlar ( Dermestidae-Coleoptera ) nisbatan uncha katta
bо‘lmagan qо‘ng‘izlar guruhini tashkil qilsada, iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga
ega. MDH mintaqalarida zarar keltiruvchi rо‘yxatiga 42 turdagi terixо‘rlar kiritilgan
bо‘lib, ular asosan Dermestes ( 28 rasm, A), (Dermestinae kenja oilasi), Attagenus
(28 rasm, B) Anthrenus (28 rasm, V) va Trogoderma (Megatominae kenja oilasi)
avlodlariga xosdir.
Terix о‘ r hasharotlar : A – Dermestes frischi Kug. B – Attagenus unicolor (Brahm).
V- Anthrenus scrophulariae (L.).
Tuxumlari ozmi-kо‘pmi chо‘zinchoq. О‘lchami 0,27-2,1 mm, kengligi 0,08-
0,8 mm. Ustki qismi silliq, rangi oqdan, och-sariqqacha о‘zgarib turadi.
Lichinkalarining tanasi tuxumsimon-chо‘zinchoq, dungisimon yoki yarim
silindrsimon (29-rasm). Tepasi hamma vaqt qavariq, pastki qismi ozmi-kо‘pmi
yassilangan. О‘lchami (oxirgi yoshida) 1,5-17 mm, kengligi 0,5-5 mm.

Terixо‘r qо‘ng‘izlar lichinkalari: A – Dermestes maculatus Deg.
B – Attagenus fasciolatus Sols.
Kо‘pchilik terixо‘rlar yiliga bir martta nasl beradi. О‘rta Osiyoning janubiy
hududlarida ayrim turlar olachipor terixо‘r ( Trogoderma versicolor G ) yiliga ikki
marta nasl berib rivojlanadi. Megotominae kenja oilasining ham ayrim turlari qulay
sharoitda yiliga ikki martagacha nasl berishi mumkin. Dermistinae kenja oilasining
qо‘ng‘izlari, shuning bilan bir qatorda Dermestes kenja avlodi turlarining qо‘ng‘izlari
barqaror diapauza xususiyatiga ega. Megotominae kenja oilasining qishlashi
lichinka yoki imagolik davrida о‘tadi. Isitiladigan binolarda kо‘pchilik terixо‘rlar
diapauzasiz rivojlanib, yiliga 1-4 martagacha nasl berishi mumkin.
Terixо‘rlarni sinantrop sharoitga о‘tishlariga quyidagi ekologik xususiyatlar
qulaylik tug‘diradi: 1) turning tabiatda yuqori son miqdorda; 2) binolardagi yashash
joylar bilan bevosita aloqasi bо‘lgan; 3) yuqori ekologik mutanosib (plastik) (ayniqsa
yashash joyi va oziqa tanlashda); 4) afagiya imagosi; 5) diapauza mavjud emasligi.
Terixо‘rlarning kо‘pchilik turlari hayvonot va о‘simliklar materiallaridan hosil
bо‘lgan, mahsulotlarning zararkunandalari hisoblanadi. Ayniqsa, kо‘pincha ular teri,
teri mahsulotlari, mо‘yna, par, jun, junli buyumlar, gо‘sht, gо‘sht mahsulotlari, sir,
quruq sut, quritilgan va dudlangan baliq, kley, muzey eksponatlari, zoologik va
entomologik kolleksiyalar, gerbariy, muqovalangan kitoblar hamda kopra (kokos
yong‘og‘ining mag‘zi), don va ayrim don mahsulotlarini zararlaydilar. U yoki bu
materiallarda kо‘payib, hasharotlar kemirib ularda kо‘p sonli yо‘llar va teshiklar hosil

qiladilar, tullagan pо‘stlari va tezaklari bilan mahsulotlarni ifloslab ularni yaroqsiz
holga keltiradilar.
Keratofag – kuyalar (Tineidae, Tineinae) MDH hududlarida zararkunanda
sifatida: Tinea, Tineola, Monopis, Trichophaga avlodlariga oid 30 turdagi kuyalar
rо‘yxatga olingan. Ular teri, jun mahsulot zahiralari, (fetrli va namatli, probirka
qistirmalar) qadimiy kitoblarning charm muqovalarini, namatdan tayyorlangan issiq
va tovush izolyatsiyasini, zoologik va etnografik kolleksiyalarni, kiyimlarni
zararlaydi.
Ayniqsa, xavfli va yil davomida ommaviy kо‘payish xususiyati bilan ajralib
turadigan, katta iqtisodiy ahamiyatga ega zararkunanda sifatida kiyim kuyasi
( Teneola biselliella Humm ) ni alohida kо‘rsatish kerak. Zararlashi jihatidan ikkinchi
о‘rinda о‘rtacha iqlimli mintaqalar sharoitida mо‘yna kuyasi ( Tinea pellionella L.)
qayd qilingan.
Kuyalarning barcha yoshdagi qurtlari kemirib zarar beradi.
Kuyalarning kapalaklari qо‘shimcha oziqlanmaydilar. Kapalaklar g‘ira-shira
qorong‘ilik va kechaning birinchi yarmiga qadar uchadilar, о‘rtacha 7-10 kun yashab,
bu davrda 60-120 gacha tuxum qо‘yadilar.
Kuyalarni qurtlari о‘zlariga ipak iplaridan turli pana joy tо‘qib yashirin hayot
kechiradilar.
Mо‘yna va kiyim kuyalarining rivojlanishi uchun optimal harorat 23-25 0
S,
namat kuyasi uchun – 27-28 0
S, qushlar uyasida doimiy yashaydigan uya ( Tinea
lapella Hb.), kaptar va boshqa kuyalar pastroq haroratda yashaydilar. Ularning
qurtlari salbiy haroratda ham yashay oladi.
Boshqa kuya turlar kapalaklari bahor-yoz oylarida ochiq tabiatga uchib chiqadi
va uy-joylar yaqinida qushlar uyasida bir nasl berib, kuzda qaytadan binolarga
kо‘chib kiradi.
Kuyalarga qarshi zamonaviy kovrol, dermol, keratsid, molemor, supramid,
aeroentimol singari tabletka va aerozol shakllarida ishlab chiqarilgan preparatlar junli
buyumlarni nafaqat maishiy, balki ishlab chiqarish sharoitida ham qо‘llanganda
ishonchli himoyalaydi.

Ksilofag hasharotlar - tabiatda yog‘och-taxta bilan aloqador bо‘lgan 20
turkumlarga xos hasharot vakillari mavjud. Ular orasida faqat qattiqqanotlilar va
ikkiqanotlilarning har biridan 60 tadan oila turlari zararkunanda sifatida
taqsimlangan. Ammo ularning barchasi ksilobiontlar ham bо‘lmasdan, ksilofaglar
hisoblanadi. Oxirgisi о‘z navbatida ma’lum bir stadiyalarda yog‘och-taxta bilan
oziqlanadigan yemiruvchi komplekslarga ajratiladilar. Yog‘och-taxta konstruksiyalari
va buyumlarida kо‘pchilik ksilofaglar uchun noqulay sharoit tug‘iladi, jumladan
qо‘ng‘izlar, faqat ularning bir qismigina nihoyatda kamsuvli oziqalarni iste’mol
qiladi. Tuproq bilan bog‘lanmagan, doimiy gigroskopik namlik darajasidan past
bо‘lgan yog‘och-taxta konstruksiyasi va buyumlarida faqat bir qancha guruh
qо‘ng‘izlarigina: ayrim mо‘ylovdor qо‘ng‘izlar, parmalovchilar, yog‘och-taxta
kemiruvchilar mо‘ynali turlarigina rivojlana oladi.
Mо‘ylovdor qо‘ng‘izlar orasida Criocephalus rusticus L. va Callidium
violaceum L. singari turlar tipik о‘rmonda hayot kechiruvchi yog‘och-taxta bino
hamda mebellarda yashashga moslashgan sinantroplar orasida qandaydir oraliq
zvenoni tashkil qiladilar. Bundan tashqari ayrim tik daraxtlar hamda yangi xodalarni
(yog‘och) ham egallaydi. Yog‘och-taxta kontruksiyalar doimiy yoki vaqti-vaqti bilan
namlanib turilganda ham ularga bunday qо‘ng‘izlar о‘tishi mumkin. Lichinkalari
zararlangan materiallar orqali uylarga ham о‘tib u yerda rivojlanishni yakunlashi
mumkin. Haqiqiy quruq yog‘och-taxta bilan oziqlanuvchi lichinkalar nam
tanqisligiga shunchalik moslanganlarki yog‘ochni uzoq vaqt davomida namlatib
turilishi ular uchun noqulay hisoblanadi. Bu guruhdan eng xavflilari
parmalovchilardir.
Parmalovchi qо‘ng‘izlar . MDH hududlarida qurilishlarni, mebel, muzey
eksponatlari va boshqa yog‘och-taxta buyumlarni zararlovchi parmalovchilarning 20
ga yaqin turlari ma’lum. Ular faqat uzoq saqlangan yog‘och-taxtalarni parmalab,
teshib, boshqa materiallar uchun zararli emas, ammo ularning faoliyati ayniqsa
qadimiy butlar, mebellar va muzey eksponatlari uchun о‘ta xavfli. Ular Kiji
(yodgorlik) singari bebaho yog‘och-taxta memorchilik yodgorligini ham chetlab
о‘tmaydilar. Uni saqlab qolish uchun katta kuch sarflangan (Persov, 1966; Toskina,

1966; Voronsov, 1981; Ilichev i dr., 1987). Isitiladigan binolarga haqiqiy sinantrop va
gilofag hisoblangan mebel parmalovchisi ( Anobium punctatatum Deg.) ayniqsa katta
zarar yetqazadi. Binolarda deyarli hamma yerda tarqalgan.
Mebel parmalovchisi ayniqsa 5-6 va undan kо‘proq yil foydalanilgan yog‘och-
taxtalarga ishtiyoq bilan о‘rnashadi. U stollar, stullar, krovatlar, divanlar, shkaflar,
etajerka, musiqa asboblari, kartina romlari, turli taxta tokchalari, turli buyumlarning
yog‘och hattoki buxgalteriya scheti ramkalarini ham zararlaydi. Parmalovchilar
pollarning chaspakgiga, deraza tokchasi, deraza romlari, pol va shift tо‘sinlari,
yog‘och uylarining devorlariga joylashib oladilar. Bunda tо‘sin faqat xona tomondan
zararlanadi.
Parmalovchilarga qarshi kurash lichinkalarining yashirin hayot kechirishi
tufayli juda qiyindir. Buyumlarni fumigatsiya qilish bilangina, ularni ishonchli
himoyalash mumkin. Yana bir ma’qul usullardan biri, qish faslida buyumlarni 3-5
sutka davomida -20 0
Sdan -25 0
S gacha muzlatishdir, natijada lichinkalar nobud
bо‘ladi. Kurash choralari nihoyat murakkab bо‘lganligi tufayli proflaktik chora –
tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Kо‘pchilik hollarda parmalovchilar binolarga eski yog‘och buyumlar orqali
о‘tishini hisobga olgan holda, bunday buyumlarni binolarga kiritishdan oldin
yaxshilab nazorat qilish, kerak bо‘lganda ularni maxsus kameralarda fumigatsiyalash
lozimdir. Parmalovchilar qо‘ng‘izlarining binolarga uchib kirishi ikkinchi yо‘li ochiq
derazalar orqali kuzatiladi. Buning oldini olish uchun derazaga 1,5 mm katakli metall
tо‘r о‘rnatishdir .
Termitlar (Isoptera) mayda yoki о‘rta о‘lchamli, odatda yorug‘likdan о‘zini
olib qochadigan va yerda, yog‘och-taxta yoki kartonsimon materiallardan uya qurib,
oila hosil qilib yashovchi hasharotlardir. Boshqa jamoa hosil qilib yashovchi
hasharotlar singari, uyadagi jamoa tо‘dasi bir xil emas. Ammo jamoa hosil qilib
yashovchi pardasimonqanotlilardan polimorfizmidan, termitlar chala о‘zgarish
hisobiga rivojlanadilar va nafaqat tо‘liq rivojlangan imagolik shaklida, balki jinsiy
voyaga yetmagan individlari ham faollik kо‘rsatadilar. Shuning uchun ham
termitlarning tabaqalari chumoli tabaqalariga nisbatan turli-tuman va keskin

ifodalangan bо‘lib, rivojlanish jarayonida barcha termitlar bir qancha stadiya va
tabaqalarni о‘tab, ularning har biri 1 yoki bir necha yoshga kiradilar. Natijada har bir
zot о‘ziga xos ixtisoslashgan morfologik qiyofa va funksional xususiyatlarni
mujassamlashtiradilar.
Turkiston termiti ( Anacanthotermes turkestanicus Jacobs.) ning
rivojlanish tabaqa va stadiyalari: A – qanotlisi, B – “malikasi”, V – “shohi”, G –
ishchisi, D – navkari
Kо‘pchilik hasharotlarga xos odatdagi ovqat hazm qilish jarayonlaridan
tashqari, termitlarda “jamoa hazm qilish”, aniqrog‘i bir necha termit zotlari
ichaklarida oziqni ketma-ket ishlash yо‘li bilan bir-biriga stomodeal yoki protodeal
trofallaksis yordamida uzatiladi. Termitlarning ikkinchi xususiyati sellyulozani,
yо‘g‘on ichakdagi simbiontlar yordamida hazm qilish qobiliyatidir.

Termitlar areali
1-shimoliy va janubiy areal chegarasi. 2-о‘rtacha yillik izoterma +10 0
Tropik tuproqlardagi termitlarning tutgan о‘rnini, о‘rta iqlimli tuproqlarda
yomg‘ir chuvalchanglarining ta’siri bilan tenglashtiriladi. Hasharotlarning kо‘p
sonli yirik va mayda termitniklar qurish ishlari savanaga о‘ziga xos landshaft
bag‘ishlaydi, uni “termit savanasi” deb yuritiladi. Bu yerlarda termitlar
о‘simliklarning 50% gacha barcha yillik biomassa mahsulotini о‘zlashtiradilar.
Termitniklar atrofidagi о‘simliklarning xususiyati о‘zgaradi. Termit uyalarida
kо‘pchilik hayvonlar о‘zlariga boshpana topadilar. Bu tropik biotsenozlarda
termitlarning muhim ahamiyatga ega ekanligidan darak beradi. Yana shuni ham
alohida qayd qilish о‘rinliki, termitlar kо‘pchilik hayvonlar, oziqa manbai
hisoblanadi. Jumladan, kо‘pchilik qushlar, sudralib yuruvchilar, ayniqsa
chumolilar.

Yog‘ochning termitlar bilan yemirilish stadiyalari (Abe, 1975 )
A – Boshlanish stadiyasi. B – termitlarni yog‘ochga kirishi; V – termitlarni
yog‘och ichida tarqalishi; G – bо‘shliqning shakillanishi; D – bо‘shliqning
kengayishi. YE – termitlar faolligining pasayishi.
1- pо‘sti. 2 - qattiq yog‘ochli qismi. 3 - chirigan yog‘och. 4 - bо‘shliq.
Termitlar tarqalishini zoogeografik nuqtai-nazardan qaralsa odatdan tashqari
xulosaga kelinadi. Tropik о‘rmonlarda va savannalarda turlarga juda boy, taraqqiy
etayotgan taksonlar joylashganlar. Bu yerda evolyusiya gurkira borib kо‘p yangi
avlodlarni shakllantirib о‘ziga birlashtiradi. Oraliq areal-subtropik, arid va mо‘tadil
mintaqalarda termitlar kam sonli primitiv qadimiy, kо‘pincha qazilma shakllardan
ma’lum bо‘lgan avlodlar sifatida ifodalangan. Evolyusiya jarayoni bu yerda
nihoyatda sekinlashgan va turlar orasida yoki tur darajasida bir oz о‘zgarish bilan
chegaralanadi.

Termitlarning filogeniyasi va tarqalishi
Oila filogeniyasi va kenja oila Zoogeografik avlodlar (surat) va turlar (maxraj) soni o b last larda
Golartik
Sharqiy Efiop Neotropik Avstralik
Polear-
ktika Neoark-
tika
Termitidae Nasutitermitinae 2/7 16/150 18/50 24/215 8/59
Macrotermitinae 5/109 12/178
Termitinae 1/1 7/59 56/267 21/121 3/32
Amitermitinae 3/14 5/16 12/59 10/73 7/96
Indotermitidae 1/3
Serritermitidae 1/1
Stylotermitidae 1/7
Rhinotermitida
e Rhinotermitinae
Termitogetoninae 1/2
Psammotermitinae 1/1 1/2 1/4 1/1
Heterotermitinae 1/5 2/8 2/12 2/3 2/14
Coptotermitinae 1/1 1/2 1/23 1/6 1/5 1/12
Hodotermitidae
2/8 3/5 2/3
Termorsidae Stolotermitinae 1/1
Porotermitinae 1/1 1/1
Termopsinae 1/1 1/3 2/3 1/3
Kalotermitidae 3/7 8/19 8/72 9/57 15/107 9/60
Mastotermitidae
Umumiy termitlar 13/38 20/56 61/530 114/647 71/480 34/279
* zoogeografik oblastlar A.G.Voronin (1963) bо‘yicha.

Hozirgi davrda termitlarning 2800 ga yaqin turlari ma’lum bо‘lib, ulardan
tо‘rtta oila ( Kalotermitidae, Hodotermitidae, Rhinotermitida, Termitidae ) ga
mansub 7 turi MDH mintaqalarida yashaydi.
Markaziy Osiyoda - ikki oilaga ( Hodotermitidae, Termitidae ) termitlarning
4 turi, О‘zbekistonda esa Hodotermitidae oilasining Ancanthotermes avlodiga
tegishli A.turkestanicus, A. ahngerianus turlari keng tarqalgan.
Termitlarning О‘zbekistonda tarqalishi
Termitlarning vayronagarchilik faoliyati asosan yog‘ochdan qurilgan uylar
Xitoy, Veyetnam, Kongo, Avstraliya va Misr kabi mamlakatlarda halokatli tus
olgan. Birgina Avstraliyada termitlar tufayli yog‘ochdan qurilgan 3 mln dan ortiq
binolar shikastlangan. AQSH ning Kaliforniya shtatida taxminan 4 mingdan ortiq
firmalar faoliyati bu shtat xonadonlarini termitlardan himoya qilishga qaratilgan.

40 100 250
500
1170
3000
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
1940 йил 1950 йил 1960 йил 1970 йил 1980 йил 2005 йилAQSH da termitlardan kо‘rilgan iqtisodiy zarar (mln. dollar hisobida)
Respublikamizning barcha hududlarida, ayniqsa Farg‘ona va Zarafshon
vodiylari, Surxon, Qashqa va Xorazm vohalari hamda Qoraqalpog‘iston
Respublikasida termitlar minglab xonadonlar, korxona, maktab, bolalar
muassasalari, kasalxona, mehmonxona, omborxona, molxona va boshqa
inshootlarga jiddiy zarar keltirmoqda.
Termitlar misolida h asharotlar tomonidan materiallarni
zararlash biomexanikasi
Hozirgi vaqtda materiallarning hasharotlar zararlashiga barqarorligini
baholash davomiy va sermehnat biologik sinovlar orqali amalga oshiriladi. Ammo
bu vazifani boshqacha yechish ham mumkin - kemirilishga barqaror materiallar
doirasini aniqlab, ularni og‘iz aparatining fizik-mexanik xususiyatlari bilan
taqqoslab kо‘rish yо‘li bilan hal qilish mumkin. Bunday hollarda material va jag‘
apparati silliqlanib mexanik yemirilishga duchor bо‘ladigan hollarda, ayniqsa og‘iz
apparatining barcha kompleks biomexanik xususiyatlarini bilish va hisobga olish
zarur.

Kemirishning uch dinamik jarayonining ossillografik gnatogrammasi (Ilichev
va bosh., 1987). A-yuqori chastotali jarayon. B-О‘rta chastotali jarayon. V-quyi
chastotali jarayon. B
1 va B
2 о‘rta chastotali jarayonning kattalashtirilgan
tezlikdagi yoyilgan holati.
Materiallarning hasharotlar zarariga barqarorligi
Mikroorganizmlardan tortib sut emizuvchilargacha-materiallarni
zararlovchi zarakunandalar orasida hasharotlar о‘ziga xos bо‘lgan kompleks
guruhni tashkil etib qator ixtisoslashgan xususiyatlar va umumiy xossalarga ega.
Bu esa umumiy tarzda ularning materiallar bilan о‘zaro bog‘liq harakterli
xususiyalarini qarab chiqishni taqazo qiladi, bu esa о‘z navbatida materialni u yoki
bu darajada zararlanishga barqarorligini yuzaga keltiradi. Konstruktorlar,
loyihachilar, materialshunoslar tо‘qnash keladigan asosiy savol mazkur material
yoki buyumga hasharotlar zarar yetkazadimi?
Bu savolga hamma vaqt ham javob topib bо‘lmaydi, chunki barqarorlik bir
qator omillar kompleksiga bog‘liq.
Materiallar, buyumlar va inshootlarni hasharotlar zararidan
himoya qilishning о‘ziga xos xususiyatlari
Materiallar, buyumlar va inshootlarni hasharotlar zararidan himoya qilishga
qaratilgan tadbirlar kompleksi о‘simlik, hayvon va insonni himoya qilishga

qaratilgan tizimlardan farq qiladi. Agarda qishloq hattoki insonlarning о‘limiga
olib keladi. Tropik iqlim sharioitida bir necha bor samolyotlar va boshqa
texnikaning zamburug‘lar va termitlarning zarari natijasida ishdan chiqishi
kuzatilgan. Arxitektura yodgorliklari va san’at asarlarining biozararlanishini qayta
tiklashning imkoni bо‘lmaydi. Zarur himoya choralarini kо‘rish biologik
zararlanish ehtimoli kam bо‘lgan taqdirda ham amalga oshiriladi, mabodo
xavfsizlik insonlar xayoti bilan bog‘liq bо‘lsa uning ahamiyati yanada ortadi.
Biologik zararlanishdan himoya qilish tadbirlar tizimida ham о‘ziga xos
xususiyatlar mavjud bо‘lib, ulardan eng asosiysi himoya vositalarini lokal
(mahalliy) qо‘llash hisoblanib, uning natijasida himoyalanadigan obyekt sathi
diskret taqsimlanishi va himoya tadbirlarni qо‘llaganda ehtimoli bо‘lgan
zararkunandalarning tabiiy populyatsiyalariga sezilarli ta’sir qilmasligi kerak.
Hasharotlar tomonidan ozuqa materiallarining zararlanishida sun’iy
himoya qо‘llanilmagan bо‘lsa, bu qonuniy va determinirlangan jarayon hisoblanib,
zaruriy ekologik sharoitlarda va hasharotning material bilan aloqasi muqarar
ravishda materialning kuchli zararlanishi yoki tо‘liq yemirilishi bilan tugaydi,
chunki u hasharotlarni tabiiy sharoitdagi hayvonot va о‘simliklar mahsulotlarini
umumiy destruksiyalash jarayonida о‘tadigan hasharotlarning faolligini aks
ettiradi.
Material zararkunandalarining bioximik va fiziologik xususiyatlaridan
foydalanishning boshqa yо‘llari ham mavjud. Xususan, о‘tgan asrning 50-yillarida
hasharotlarga qarshi kurashda ularning organizmidaga almashinuv jarayonlarini
tо‘sib qо‘yuvchi antimetabolitlarni qо‘llash prinsipi asoslangan edi. Ammo
о‘simliklar himoyasida mazkur usul keng qо‘llanilmaydi chunki tirik о‘simliklar
tabiiy mahsulotlarga boy, bunday holatda ularning tarkibidagi antimetabolitlar
faoliyat kо‘rsatmaydi.
Cheklangan oziqa moddalari bо‘lgan materiallarda – butkul boshqacharoq
bо‘ladi. Bunday materiallarga ma’lum konsentratsiyadagi antimetobolit va boshqa
moddalarni kiritish, hasharotlarning muhim yashash funksiyalari va organizm
jarayonilariga yuqori samara kо‘rsatishi mumkin.

Hasharotlar kо‘pchilik turlarining oziqa moddalarga bо‘lgan talabi,
ularning ichagidagi yoki xujayra ichi mikroorganizmlari hisobiga tо‘ldirilishi,
simbiontitsidlarga samarali ta’sir kо‘rsatishi mumkin. Masalan, kapril va ayrim
boshqa tarmoqlangan monokarbon kislotalar ichak simbiontlarini qirib tashlab
termitlarga ta’sir etadi. Ammo bu usul amaliyotda keng kо‘llash darajasiga
yetganicha yо‘q.
Ozuqa materiallarini konstruksion himoya qilish keng va samarali
qо‘llaniladi. U materialni hasharotlardan izolyatsiya qilishga yо‘naltirilgan bо‘lib,
zararkunanda siqilib kira olmaydigan maxsus binolarni barpo etishdan, buyumlarni
zararlanmaydigan qoplamalar bilan himoyalashgacha bо‘lgan turli har qanday
shakllarni о‘z ichiga oladi.
Amaliyotda, о‘simliklarni himoya qilish kabi, sanab о‘tilgan usullar odatda
о‘z о‘zidan emas balki, himoyalanadigan obyektlarga qarab profilaktik
tadbirlarning kompleks tizimi sifatida olib boriladi. Bunday tizimlar maxsus
loyixalashtirish va bino qurilishini (masalan, termitga qarshi qurilish), gerbariylar,
muzeylar omborlar uchun kompleks profilaktik tadbirlar tizimini olib borish va
nihoyat zararkunandalar paydo bо‘lsa ularni tо‘liq yо‘q qilish maqsadida - odatda
ayrim predmetlarni yoki butun binoni fumigatsiya qilish orqali amalga oshiriladi.

Xulosa
Bugungi kunda biozararlanishga qarshi asosiy kurash sterategiyasi material
va buyumlarni lokal himoya qilishdir. Shunga kо‘ra dastlabki etaplarda muammo
alohida tor yо‘nalishlarda rivojlanib, deyarli bir-biri bilan bog‘lanmagan edi.
Hozirgi davrda alohida yо‘nalishlar orasida aloqa bir muncha yо‘lga qо‘yildi.
Biologik, kimyoviy va texnik kabi partnerlar (raqiblar) orasidagi aloqa
biozararlanish muammolarini yechishda alohida ahamiyat kasb etadi. Ular
biozararlanishni inventarizatsiya va boshqa masalalarni hal qilishda faol ishtirok
etadilar.
Material va buyumlarning biozararlovchi agentlarini inventrizatsiya qilish
katta ahamiyatga ega. Tirik organizmlar, zararlanish obyektlari hamda himoya
usullari kiritilgan biozararlanish katalogini tuzish yangi biotsidli materiallar
ishlab chiqarishda istiqbolli bashorat va tadbirlar dasturlarini yaratish uchun
nihoyatda zarurdir.
Biozararlanishni aniqlash va katalogizatsiya qilish, nafaqat material va
buyumlarga hujum qiluvchi tirik organizmlarning turli-tumanligi vaholanki
biozararlash agentlar doirasining kengayib borishi bilan ham murakkablashadi.
Yangi materiallar va biosfera yangi himoya vosita va formalaridan foydalanadi.
Bugungi kunda biozararlanishlar tо‘g‘risidagi bilimlar tirik organizmlar,
materiallar va mahsulotlar tuproq, suv va yer usti muhitlari sharoitidagi
“tо‘qnashuvli” о‘zaro munosabatlarining murakkab mozaikasini eslatadi.
Biozararlanishlar bilan bog‘liq bо‘lgan xо‘jalik vaziyatlarining bahosi va analizi
mozaika barcha yacheykalarini saralash yо‘li bilan amalga oshira olmaydi. Bu
masalani, hech bо‘lmaganda kо‘zga kо‘rinadigan vaqtda, bajarilmaydigan qiladi.
Jonivorlar, о‘simliklar va mikroorganizmlarni turli xil guruhlarda, materiallar va
mahsulotlarning turli darajalarida, ularning bir biri bilan о‘zaro munosabatlarida
biozararlanish xususiyatlari namoyon bо‘lishiga о‘xshash, parallel xosiyatlarni
izlash kerak.

ADABIYOTLAR
1. Aktualniye voprosi biopovrejdeniy / Pod red. B.V.Bocharova. M.,1983. 236 s.
2. BiopovrejdeniY. ucheb. posobiye /Pod red. V.D.Ilicheva.-Moskva: Vissh.shk.,
1987.352 s
3. Zashita materialov i texnicheskix ustroystv ot ptits / Pod red. V.D.Ilicheva.
M., 1984. 239 s.
4. Ilichev V. D. Upravleniye povedeniyem ptits. M., 1984. 303 s.
5. Ilichev V. D., Bocharov B. V., Gorlenko M. V. Ekologicheskiye osnovi
zashiti ot biopovrejdeniy. M., 1985. 261 s.
6. Kurs nizshix rasteniy. M., 1981. 519 s.
7. Metodi eksperimentalnoy mikologi. Spravochnik. Kiyev: Naukova dumka,
1982, 552 s.
8. Mikroorganizmi i nizshiye rasteniya – razrushiteli materialov i izdeliy / Pod
red. M.V. Gorlenko. M., 1979. 255 s.
9. Yakobi V. E. Biologicheskiye osnovi predotvrasheniya stolknoveniy
samoletov s ptitsami. M., 1977. 166 s.
10. Ellis M.B. Dematiaccous Hyphomycetes. CMI, Kew, Surrey, England, 1971,
608 p.
11. Ellis M.B. More Dematiaccous Hyphomycetes. CMI, Kew, Surrey, England,
1976, 507 p.
12. Gams W., van der A H.A ., van der Plaats A.J., Samson R.A., Stalpers J.A.
CBS course of Mycology. Third edition. Inst. Of the Royal Neth. Acad. Of
Arts and Sci., Baarn, 1987, 139 p.

Hasharotlar – buyum va materiallar zararkunandalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish