Hasharotlar ozuqa zanjiri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	75.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hasharotlar ozuqa zanjiri

Купить

Mavzu:Hasharotlar ozuqa zanjiri.
Reja.
I Kirish.Hashorotlar haqida.
II.Asosiy qism. Hasharotlar ozuqa zanjiri va ularning tabiatdagi ahamiyati.
1. .Hasharotlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati.
Hasharotlarning oziq zanjiridagi ahamiyati.
2. Hasharotlarning himoyalanishi.
3. Hasharotlarning tabiatdagi ahamiyati.
4. Hasharotlarning inson faoliyatidagi ahamiyati.
Xulosa.
Glossariy.
Foydalanilgan adabiyotlar.

I Kirish.Hasharotlar haqida.
Hasharotlar ( lotincha : Insécta )- bo g imoyoqliʻ ʻ umurtqasiz
hayvonlar sinfi . Yer sharida 1,5 mln.ga yaqin turi ma lum. Turlarining ko pligi va
ʼ ʻ
shakllarining xilma-xilligi jihatidan biosferada 1-o rinni egallaydi.
ʻ
Hasharotlar sinfi oyoqdumlilar , qo shdumlilar
ʻ , qo ng izlar ʻ ʻ , tuyabo yinlar ʻ ,
to rqanotlilar
ʻ , kapalaklar , burgalar , termitlar , qandalalar kabi
34 turkumga bo linadi.
ʻ Tanasining uzunligi 0,2 mm — 33 sm, odatda tashqi
skeletni tashkil qiluvchi zich kutikula bilan qoplangan. Tanasi bosh, ko krak va
ʻ
qorin qismlardan iborat. Boshida bir juft murakkab ko z va ko zchalari, bir juft
ʻ ʻ
mo ylovlari (hid tuyish va sezgi orga-ni) hamda og iz apparati joylashgan.
ʻ ʻ Og iz ʻ
apparati yuqori lab, yuqori va pastki juft jag lardan tashkil topgan. Kemiruvchi
ʻ
og iz apparati barcha to g riqanotlilar, qo ng izlar, chumolilar va boshqalarga xos.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
So ruvchi H.da esa xartum bor. Gulshira bilan oziqlanuvchi asalaritr xartumida
ʻ
kemiruvchilarning asosiy belgilari saqlangan, kapalaklarda xartum spiralsimon
buraladigan naydan iborat; pashshalarda u faqat so rishga emas, balki qattiq
ʻ
ozuqani qirishga ham moslashgan. Qandalalar, o simlik bitlari, tripslar, koksidlar,
ʻ
qon so ruvchi chivinlar va boshqa sanchib so ruvchi og iz apparati yordamida
ʻ ʻ ʻ
o simliklarning hujayra shirasi hamda hayvon qonini so rib oziqlanadi. Ko krak
ʻ ʻ ʻ
qismi old, o rta va orqa ko kraklarga bo linadi. Har bir skelet halqasi yelka (us-
ʻ ʻ ʻ
tidan), ko krak (pastki tomondan), plevralardan (biqindan) tashkil topgan.
ʻ
Ko krakning har bir bo g imi (segmenti)da bir juft oyoqlari joylashgan. Oyoqlar
ʻ ʻ ʻ
toscha, ko st, son, boldir va 2 tirnoqpi bo g imlarga bo lingan panjalardan
ʻ ʻ ʻ ʻ
tuzilgan; qanotli H.ning o rta va orqa ko kraklarida bir juftdan qanotlar bor.
ʻ ʻ
Urg ochisi qornining uchida 11 bo g imdan iborat tuxum qo ygich, erkaklarida esa
ʻ ʻ ʻ ʻ
bir juft o simtalar mavjud. Ovqat hazm qilish yo li ozuqani mexanik hamda
ʻ ʻ

kimyoviy qayta ishlaydigan ichaklardan tashkil topgan. H.ning individual
rivojlanishi bir necha bosqichli (fazali) to liq yoki chala o zgarish (metamorfoz)ʻ ʻ
bilan kechadi. Chala o zgarish bilan rivojlanish 3 faza (bosqich)da: tuxum, lichinka
ʻ
(imagoga o xshash) va voyaga yetgan hasharot — imago orqali amalga oshadi.
ʻ
To liq o zgarish bilan rivojlanishda esa lichinka (odatda chuvalchangsimon) bilan
ʻ ʻ
imago oralig ida /umbaklik davri ham kuzatiladi. H.ning hayot sikli bo g in
ʻ ʻ ʻ
(avlod)lar soni, mavsumiy dinamika (o zgarish)ning o ziga xosligi va diapauza
ʻ ʻ
xususiyatlari bilan belgilanadi.
Tabiatda H. turli-tuman va katta ahamiyatga ega. Ular butun quruqlikni egallagan;
ayniqsa sernam subtropik yerlarda ko p tarqalgan. Ko pchiligi yerda, qator turlari
ʻ ʻ
suvda yashaydi, ba zilarining hayoti tuproq bilan bog liq. H. xilma-xil mahsulotlar
ʼ ʻ
bilan oziqlanib, tabiatda moddalar alma-shinuvida ishtirok etadi. H.ning juda ko p
ʻ
turlari o simliklar zarar-kunandalari; hayvonlar va odamlarga zarar keltiradi.
ʻ
O simliklarni chang-latish, zararkunanda hasharot va begona o tlarni yo qotishda
ʻ ʻ ʻ
ham H.ning roli katta (qarang Entomofaglar ); foydali hasharotlardan asalari, ipak
qurtlar, lak beruvchi chervetslar qimmat-baho mahsulot beradi; ayrimlari
ovlanadigan hayvonlar uchun ozuqa man-bai. H. xilma-xilligi va ularning olamini
entomologiya fani, foydali H.dan amaliyotda foydalanish va zararkunanda H.larga
qarshi kurash usullarini qishloq xo jaligi entomologiyasi fani o rganadi.
ʻ ʻ

II.Asosiy qism. Hasharotlar ozuqa zanjiri va ularning tabiatdagi ahamiyati.
1.Hasharotlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati. Hasharotlarning
oziq zanjiridagi ahamiyati.
Tabiatda hasharotlar ozıq zanjırı orqali barcha tirik organizmlar bilan
bog ç
langan. Ko ç
pchilik qushlar sudralib yunıvchilar, surda ham qunıqlikda ham
yashovchilar, ayrim sut emızuvchilar, baliqlar, hasharotlar bilan ozİqlanadİlar.
Hasharotlaming o s
zi ham o;simlik va boshqa hayvanlar hisobiga hayat kechiradi.
Hasharotlarning tabiatda moddalar aylanishidagi va tuproq hosil
bo'lishidagi ahamiyati. Hasharotlar o'sİmlik va hayvanlar hamda ulamİng
qoldİqlarİ tarkı%İdagİ organik moddalami o'zlashtİrİsh orqali tabıatda
moddalaming davriy aylanİshİda İshtirok etadi. Hayvanlar murdasİ va tezagi,
o'simlik qoldiqlari bilan oziqlanuvchi hasharotlar tabiatnİ tozalovchi tabiiy
sanitarlar vazifasİnİ bajaradi. Tuproqda hayot kechİradİgan hasharotlar va
ulamİng qurtlarİ tuproqnİ organik va „mİneral moddalar bilan boyitadi va uni
yumshatib, suv va havo kirishini yaxshİlaydİ.
Gulli o'simliklarni chanolantiruvchi hasharotlar. Gulli o'sİmlİklarnİng juda ko s
p
tın•larİ hasharotlar orqali changlanib mo'l hosil beradi va urug•i sifatli bo'ladi.
Deyarli barcha dukkakdoshlar, ko'pchilik murakkabguldoshlar, gulxayridoshlar,
ra'noguldoshlar, piyozguldoshlar, poliz ekinlaıi haslıarotlar yoıdamida
changlanadi. Buda va sebarga kabi em-xashak ekinlaıini paxmoq arilar
changlantİradİi Grechixa, kungaboqar va anjımİng asosiy changlatuvchisi
yowoyİ arilar hisoblanadi.
Parazit va kasal tarqatuvchi hasharotlar. Bit va burgalar turkumiga mansub
bo ş
lgan hamma hasharotlar, Shuningdek, to'shak qandalalari, chivİnlar va ayrım

pashshalar odam va hayvonlaming qoninı sofradİ. Bu hasharotlar qon so s
rganida
kishilamı qanchalik bezovta qilishini hamma biladi.
Odamlar orasİda bosh biti va kiyim biti ko'p uchraydi. Qon so'ruvchi
hasharotlar ftırli kasalliklami tarqatish bilan odam salomatlİgİga zıyon keltiradi.
Bitlar tepkili va qorin 'terlamasi, o'lat, tif kasalligmı qo s
zg'atuvchi bakteriyalami
yuqtİradİ.
Kalamush burgasi esa vabo (chuma) tayoqchasmi og’zida saqlovchi hamda
yuqtİruvchİ hisoblanadi. Bu ogfir kasallik mikrobi kasal odamlar, kalamushlar va
burgalaming axlati orqali ko'paya boshlaydi. Bezgak chivini bezgak kasaligini
odamlarga yuqtirishi ilgari aytib o’tİlgan edi.
Zararkunanda haşharotlar. Ayrim hasharotlar turlarİ ba'zan juda tez
ko'payib, qishloq xo'jaligİ ekinlariga katta ziyon keltiradi.
Mazkur ekinlaming zararkunandalari ro s
yxatiga 700 dan ortiq hasharot kiritilgan,
bu hozirgacha ma'lum bo v
lgan hasharot mrlarining ini tashkil etadi. Donli
ekinlarga Osiyo chigiltkasi va hasva, g'o'zaga g'o'za tunlami, sabzavot va poliz
ekinlari, mevali daraxtlarga xar xil bitlar, mevalarga olma qurti, kartoshkaga esa
kalorado qo’ng’izi katta ziyon keltiradi. Omborlarda saqlanayotgan g*alla va
boshqa donlarga uzun tumShuq1i qo v
ng*izlardan mita katta zarar keltiradi.
Mitaning oqish va yo'g*on lichinkasi donning ichki qismini yeydi. Un qo'ng s
izlarinmg qultlari un ichida yashaydi. Zararlangan donlarni va unm oziq-ovqat
uchun ishlatib bo s
lmaydi. Xonadonlarda juda mayda sarg*ish xona kuyasi
kapalaklari ko*p uchraydi. Kapalaklaming qurtlari jun va jundan to v
qilgan kiyim
kechaklami buzadi.
Hasharotlarning yashash muhitiga moslashishi. Hasharotlar juda xilma-xil
muhitda hayot kechiradi. Ular tuproq yuzasida yashaydi. O'simliklar va
hayvonlarda parazitlik qiladi. Tuproqda va chuchuk suv xavzalarida ham juda

'ko v
p hasharotlami uchratish mumkim Hasharotlar yashash muhitida xilma-xil
moslashishlar mavjud. Bu moslashishlar, ayniqsa ular oyoqlarining tuzilishida
yaqqol ko s
zga tashlanadi. Masalan, tuproq yuzasida hayot kechiradigan
qo v
ng'lzlar, suvarak va chumolilarning hamma oyoqlari bir xilda tuzilgan bo s
lib,
tez yugumshga moslashgan. O'tlar orasida yashaydigan chigiltkalar, temirchaklar
va chirildoqlaming kuchli rivojlangan orqa oyoqlalå uzoqqa sakrashga
moslashgan. Tuproq ichida hayot kechiradigan hasharotlardan buzoqboshning
oldingi oyoqlari belkurakka o*xshash qazuvchi a'zoga aylangan. Hasharotlarning
ogfiz organlari ham xar xil tuzilishga ega bo s
lib, åll'li xil oziqni o'zlashtirishga
imkon beradi. Kemimvchi tipdagi ogfiz organlari qattiq oziqni, o*simlik va
hayvonlarni to'qimalarini uzib olish va chaynash uchun xlzmat qiladi. Gul nektari,
o s
simlik shirasi, qon kabi suyuq oziq bilan oziqlanadigan hasharotlaming og*iz
a'zolari kemirib so v
ruvchi, so*ruvchi yoki sanchib-so v
ruvchi xałtum tipida
tuzilgan. Ko s
pchilik hasharotlaming qanotlari yaxshi rivojlangan. Qanotlar
hasharotlarga uzoq masofaga tarqalish, oziq yoki o î
z juftini tez axtarib topish,
dushmanlardan tez qochib qutulish imkonini beradi. Ninachilar, pashshalar o î
z o s
ljalarini havoda tutib oladi. Tashqi muhitga moslashish belgilari hasharotlar tana
qoplagichining tuzilishida yaqqol ko'zga tashlanadi. O î
simlik va hayvonlaming
to Ț
qimalari yoki tuproqda hayot kechiradigan hasharotlar turlarining xitin
qoplag'ichi yupqa va yumshoq bo î
ladi. Namgarchilik kam bo ’
ladigan cho ’
l
zonasida yashovchi hasharotlarning xitin qoplag'ichi qalin bo î
lib, tanadan suvning
bugflanishiga yo î
l qo'ymaydi. Hasharotlarning ancha murakkab fe'l - atvori ham
ulaming tashqi muhitga tez moslaShuviga imkon beradi. Hasharotlaming fe'l-
atvori ko'pincha tug ț
ma (nasldan-naslga o•tadi) reflekslałdan iborat. Hasharotlar,
ayniqsa nasli haqida g v
amxo ś
rlik qilish juda xilma-xil va murakkab bo'ladi. Eng
oddiy xolda nasl to'g î
risida _g'amxo'rlik qilish urg î
ochi hasharotlaming qurtlari

uchun oziq etarli bongan joyda Ŕłxum qo v
yishdan iborat. Ancha murakkab fe'l-
atvorga ega bo'lgan hasharotlar nasli uchun oik
Masalan, bo î
xcha qo'ng#iz hayvonlarning tezagidan zoldir yasab, unga tuxumini
qo î
yadi. Pardaqanotli hasharatlar quľtlarini maxsus inlarda boqadi, ular uchun
nektar yig'adi yoki ularga chaqib falajlantirilgan hasharotlarni keltiradi.

2.Hasharotlarning himoyalanishi.
Hasharotlarda boshqa yiltqich hayvonlardan himoyalanishning har xil
usullari mavjud. Birinchidan, hasharotlaming tanasining rangi ular yashaydigan
joynmg rangiday bo ț
ladi. Masalan, yashil maysalar orasida yashaydigan
temirchakdan va qandalałlardan yashil, daraxt po s
stlog'ida yashaydigan qo î
ng'iz
va qanChalari esa kulrang yoki qo•ng î
ir tusda bo v
ladi. Ximoyalanishning bu usuli
niqoblanish deyiladi. Ikkinchidan hasharotlaming tanasming shakli tashqi
muhitdagi narsalar shakliga o s
xshash bo'ladi. Daraxtda yashaydigan odimcha
kapalagi qurtini kichkina butondan farq qilish qiym. Ikkala xolda ham
hasharotlar yirtqich hayvonlar ko' ziga kam tashlanadigan bo'lib qoladi.
Ximoyalamshning uchinchi xiii ogohlantirish rangłdan iborat. Arilar, sariq arilar,
qovoq arilar yashil ossimliklar orasida yaqqol kovzga tashlansada qushlar ulami
ș
chosqimaydi. Chunki zaxarli nashtari ulami dushmanlardan himoya qiladi.
Xonqizi, Kolorado qoîng'i7i yoki yashil tilla qo'ngîizlarmng qoni tarkibida
zaharli moddalar ulami dushmanlaridan xłmoya qiladi. Himoyalanishning yana
bir usuli taqlid qilishdan lborat. Bunda Ihech qanday ximoya vositalarga ega
bonmagan hasharotlar zaxarli hasharotlarga taqlid qiladi. Masalan. arisimon
kapalak, arisłmon pashsha yoki jildirama pashshalaming rangi zaharli arilarga
o'xshaganligi tufayli ularga Dhayvonlar tegmaydi. Hasharotlarning himoya
rangi tabiatga uzoq davom etgan 'tabiiy tanlanłsh natijasida paydo bo'lgan
foydali moslaShu -dan iborat. Bunday moslaShuĂ- tufayli hech qanday himoya
ț
vositasiga ega bos łmagan hasharotlar osz dushmanlaridan saqlanish im.koniga
ega bos ladi. Hasharotlarmng ogohlantinłvchi rangi xłmoya rangłmng osziga xos
bir shakli hisoblanadi. Odatda biron-bir ishonchi xłmoya vositasiga ega bo'lgan,
masalan, zaharli nayzasi (arilar), zaharli yoki badbo'y xidli bezi (kapalaklaming
qurti) yoki qoni zaharli bo'lgan hasharotlar (malhamchi, xon qłzi va boshqalar)

koîzga tez tashlanadigan rangda bo'ladi. Ulaming rangi «menga tegma»
ma'nosini anglatib turadi. Tabiatda hech qanday ximoya vositasiga ega
'bo'lmagan hasharotlaming ana Shunday vositaga ega boîlgan hasharotlarga
taqlid qilish mimikriya hodisasi ko'p uchraydi. Bu jihatdan, ayniqsa kapalaklar va
pashshalaming zaharli nayzasi boîlgan arilarga taqlid qilishi keng tarqalgan.
Masalan, koîpchilik jildirama chivinlar koîrinishi va rangi bilan asalalilar sariq
arilar yoki tukli o'xshab ketadi. Mimik•iya xususiyati kapalaklar orasida ham
keng tarqalgan.

3.Hasharotlarning tabiatdagi ahamiyati.
Juda xilma-xil va ko ś
p sonli bo s
lishi tufayli hasharotlar tabiatda
sodir bo ś
lib ałradigan moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega
bo'lgan. Ular gulli o ‘
simliklarni changlatib, hosilni oshiradi. yevropa
mamlakatlarida (ŕsadigan gulli o ț
simliklarning 30% ga yaqim, tropik
o'lkalarda esa yarmidan ko s
prog% hasharotlar yordamida changlanadi.
Pardaqanotlilar asosiy changlatuvchi hasharotlardir. Changlanishda
ikkiqanotlilar, kapalaklar, qisman qo v
ng•izlar ham ishtirok etadi. Ayrim
o'simliklar, masalan, grechixa, kungaboqar kabi o î
simliklar faqat
hashałotlar bilan changlanadi. Hasharotlar yordamida changlanadigan
o v
simliklar entomofll deyiladi. Etnomofil o v
simliklar hasharotlar
chanlatmasa mutlaqo urug' hosil bo ś
lmaydi. Evolyusiya jarayonida
hasharotlar bilan gulli &simliklar o'rtasida o s
ziga xos moslashishlar paydo
bo'lgan. Xususan hasharotlaming so s
ruvchi xaltumi guldan nektar
yig'ishga, hidni sezishi va ranglami ajrata bilish qobiliyati esa nektar
bemvchi gullarni oson topishga yordam beradi. Gulli o î
simliklar gulining
tuzilishi, rangi, hidi va nektar ishlab chiqarishi hasharotlami jalb qilishga
moslanish belgisidir. Gulli o s
simliklar (yopiq urug•lilar) va changlatuvchi
hasharotlami evolyusiyasi o î
zaro chambarchas bog'liq ekanligi ko'pchilik
olimlar tomonidan e'tirof etilganr Hashałotlar tabiatda moddalar aylanishi
jarayonida katta ahamiyatga ega. Hasharotlar har hil oziqlanish zanjiri
tarkibiga kiradi. Ular bir qancha hayvonlaming asosiy ozig#i hisoblanadi.
Suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yunłvchilar, qushlar, sut 43
emizuvchilar va bo' g'im oyoqlilaming bir qancha turlari hasharotlar bilan
oziqlanadi. Hasharotlar tuproq xosil bo'lish jarayonida ham muhim
ahamiyatga ega. O'simlik qoldiqlal'i bilan oziqlanadigan hasharotlar
tuproqni organik moddalar bilan boyitadi. Termitlar, chumolilar va boshqa

bir qancha hasharotlar in qazib tupmqni yumshatadi va g'ovak qiladi; uning
havo va suv o'tkazish xususiyatini yaxshilaydi; tupmqni chirindi moddalar
bilan boyitib, yemirilishidan saqlaydi. O'simlik qoldiqlari, ayniqsa nina
barglilar hazonining chirishida hasharotlaming ahamiyati katta. Hasharotlar
uchun qulay sharoit bo'lmagan botqoq tuproqlari o s
simlik qoldiqlari
palChalanmasdan torf hosil qiladi. Hasharotlar orasida hayvonlaming
murdalari bilan oziqlanuvchi n&ofaglar (o'laksaxo'rlar) go'ngxo'r
kaprofaglar tâbiiy sanitarlar vazifasini bajaradi. Go'ngxo'r hasharotlar
hayvonlaming go s
ngmi parChalab, uning chirishiga va tuproq hosil
bo'lishiga yordam beradi.

4.Hasharotlarning inson faoliyatidagi ahamiyati.
Hasharotlardan olinadigan mahsulotlar inson uchun oziq va
kiyimkechak, fannotsevtika va bo s
yoqchilik sanoati uchun zarur xom
ashyo hisoblanadi. Oziq-ovqat va ipak olish maqsadida kishilar asalari va
tut ipak quitini qadimdan qo'lga o'rgatishgan. Hozir asalarichilik va
pillachilik qishloq exo'jaligining muhim tannoqlaridan biri hisoblanadi.
Hasharotlardan olinadigan mahsulotlar farmatsevtika sanoatida ham
foydalaniladi. Asalari zahari va shpanka chivinidan olinadigan kantaridin
moddasidan dori—darmonlar tayyorlanadi. Koksidlar, xususan, meksika
koshenilidan kalmin bo s
yog'i, yong'oq yasarlaldan tanin, ayrlm
chervetslardan csa lak va mum tayyorlashda foydalaniladi.
Qishloq ho'jaligi ekinlari va oziq-ovqat mahsulotlari
zararkunandalari. Hasharotlar orasida tirik o'simlik to'qimalari bilan
oziqlanuvchi turlari ko'pchilikni tashkil qiladi. Ulardan bir qancha tuu•lari
qulay sharoitda tez ko'payib ketib, qishloq xo'jalik ekinlariga va bog'larga
katta zlyon etkazadi. Hasharotlar o'simliklarning ftu•li organlariga ziyon
keltirishi mumkin. Ulardan bir xillari o'simlik organlarini kemirib yoki
ularni teshib zarar keltirsa, boshqalari esa o'simlik to s
qİmalarİ ichiga Hrib
olib, har hil bofrtmalar hosil qiladi. Hasharotlar ishlab chİqaradİgan
sekretlar ta'sİrİda paydo bo'ladigan bunday bo s
rtmalarni o'sİmlİklarnİng
ildizi, mevasİ, bargi va boshqa organlarida uchratish mumkİn. Hasharotlar
orasida oziq-ovqat mahsulotlari, mo s
yna va jun kiyim kechaklarda ziyan
keltinıvchi ftırlarİ ham ko ç
p uchraydi. Bunga misal qilib kuya kapalaklari
qurtlarİnİ, ombor uzun tumShuq q0 4
ngfizlarİ va boshqa bir qancha
haslıarotlarni ko'rsatish mumkİn. Zararkunanda hasharotlar ehtiyot
choralari ko s
rilmaganıda er sharİnİng boshqa, ilgari bu hasharotlar bo ş
lmagan rayonlariga tarqalİshİ va ulamİng kushandalari bo ş
lmagani tufayli

tez ko'payib ketishi mumkİn. yevropadan Amerika qİt'asİga tut ipak
quıtıning tarqalİshİ va aksincha Amerikadan yevropa va boshqa qit'alarga
Kolorado qo•ng'İzİnİng kelib qolishi bunga yaqqol misal 'bo ğ
ladi.
Odam va hayvonlarda parazitlik qiluvchi hamda kasallik tarqatuvchi
hasharotlar. Hasharotlar orasİda burgalar, bitlar, 'ko ç
pchilik ikki qanotlilar
(chivinlar, İskabtoparlar, pashshalar) va ayrım qandalalar qon so s
rib, odam
va hayvonlami 'bezovta qiladi, hayvonlaming mahsuldorlİgİnİ keskin
kamayib ketishiga sabab bo'ladi. Ikki qanotlilar turkumiga mansub bo s
lgan
hasharotlar ayniqsa keng tarqalgan bo'lib, ular gnus deb ataladi. Hamma
gnuslar ektoparazitlar hisoblanadi.
Mo'ylovsizlar — Tkki dumlilar (omborlarda, chumoli İnlarİda
uchraydi)
Qil dumlilar (oq padura, zamburug' padurasi)
Oyoq dumlilar — Kunlıklar (kechasi surlar atrofida uchib yuradİ).
Ninachilar (ular pashshalami yeb fayda keltİradİlar. Suv atrofida
yuradilar).
Suvaraklar (ozİq-ovqatlamİ zaharlab, yuqumlİ kasalliklami kelib
chİqaradİ).
Beshiktervatarlar (yirtqich hasharotlar, o s
simlik bitlari, lichinkalar
bilan oziqlanib katta foyda keltiradi)
Termitlar yog'och, o't o'simliklar bilan oziqlanib binolarga,
simyog s
och, tok va daraxt poyalariga katta zarar etkazadi.
Bahorikorlar - lichinkasi baliqlarga oziq bo*lib katta foyda keltiradi.
Embriya - o s
simlik bilan oziqlanib zam etkazadi.
To'g'ri qanotlilar yashil temirchaklar, qishloq xo v
jaligi o*simliklari
bilan oziqlanib Ikatta zarar etkazadi.

Pichanxorlar — oziq-ovqat zapaslari, kitoblar, gerbariylar, hasharot
kolleksiyalarini eb zarar keltiradi.
Patxo*rlar - qushlar terisi, patlarida parazitlik qiladi.
Bitxo e
rlar odam va hayvonlarmng qonini so v
radi.
Foydali hasharotlami muhofaza qilishda respublikamizda tashkil
etishkilgan «CHotqol», «Zamin», «Qizilcha» kabi qo*riqxonalarda
tabiatda ham uchraydigan yelkan, feruza, parvona kapalaklari, toshqollar,
oltinqo v
ng'izlar, tugmacha ko'p vakillari himoya qilinadi.
«QIZIL KITOB» ga kiritilgan hasharotlar
Vatanimizda er va uning boyliklari suv, o%monlar, o'simlik va
hayvonot dunyosini muhofaza qilish haqida juda ko'p muhim davlat
qamrlari qabul qilingam Ana Shunday muhim hujjatlardan biri O'zbekiston
«Qizil kitobi» hisoblanadi.
«Qizil kitob» ayrim viloyatlar, mamlakatlar yoki butun Dunyo
bo*yicha kelajakda xavf ostida turgan o s
simlik va hayvonlar haqida
ma'lumotlarga ega bo'lgan rasmiy hujjatdir.

Xulosa.
Hasharotlar ham tabiatining bir qismi bo’lib, u bilan o’zaro
mustahkam bog’lanib turadi. Organizmning tashqi muxit bilan o’zaro
bog’lanishini ekologiya fani o’rganadi («ekos» so’zi grеkchasiga muxit,
«logos» fan dеmakdir).
Hasharotlar biotsеnoz tarkibiga, y’ani biror chеgaralangan
maydonda yashovchi tirik o’simlik va xayvon organizmlari majmuasiga
kiradi.
Biotsеnozdagi organizmlar o’zaro mustaxkam boglangan xolda, bir-
biriga katta ta'sir ko’rsatadi. Bundan tashkari, hasharotlar jonsiz (abiotik)
tabiat ta'sirida bo’ladi. Hasharotlar xayotiga odam ham ta'sir kiladi
(antropogеn omil). Biotsеnoz o’simlik va xayvonlar majmuasi
yashaydigan bir xil tuproq va iqlim sharoitiga ega bo’lgan maydonning har
qaysi biotopi uchun xosdir. Ekin ekilgan dala, bеdapoya, olmazor, o’tloq
va hokazolar biotop xisoblanadi.
Boshqa fanlar singari hasharotlar o’rganishda ham statsiya tеrmini
ishlatiladi. Statsiya dеyilganda muayyan hasharot turinnng mavsumda
uchraydigan barcha joylari tushuniladi. Bu joylar ontogеnеzning turli
davrlarida yoki har xil generatsiyalarda turli xil biotoplarga o’tishi
mumkin. Masalan, kuzgi tunlaminng baxorgi populyatsiyasi go’zaning
shonalash davrigacha davom etadi. Bu zararkunandaning boshqa
bo’g’inlari bo’lak ekinlarda va bеgona o’ tlarda o’tadi, ya'ni gеnеratsiyalar
bo’yicha statsiyalar almashib turadi. Turli shiralar, kandalalar va boshqa
ba'zi zararkunandalarda ham xuddi shunday manzara ko’zga tashlanadi.
Hasharotlarga harorat, namlik va yoruglik jiddiy tasir etadi.
Hasharotlarning tana harorati tеvarak muxit haroratiga karab doim
o’zgarib turadi. Ko’pchilik hasharotlar harorat 10° dan 40° gacha

bo’lganda faollashadi, harorat 20-30° ga еtgaida ularning xaеt faoliyati
juda kuchayadi. Harorat pasayganda hasharotlarning faolligi va xayotiy
jarayonlari susayadi. Har qaysi tur uchun haroratning chеklangan pastki va
yuqorigi kursatkichlari bo’lib, undan tashkarida hasharotlar
rivojkshmaydi. Har bir hasharot turi normal rivojlanish uchun muayyan
samarali harorat yigindisini to’plashi zarur, u o’rtacha bir kеcha-kunduzlik
haroratdan pastki chеklanishni chеgaralash yo’li bilan ko’shiladi. Mazkur
kursatkich g’o’zaning asosiy zararkunandalari uchun qiyoslab chiqilgan.

Glossariy.
1. Hasharotlar - Hasharotlar (lotincha: Insécta) - bo g imoyoqliʻ ʻ
umurtqasiz hayvonlar sinfi. Yer sharida 1,5 mln.ga yaqin turi ma lum.
ʼ
Turlarining ko pligi va shakllarining xilma-xilligi jihatidan biosferada
ʻ
1-o rinni egallaydi.
ʻ
2. Biotsenoz (bio... va yun. koinos — umumiy) — shartsharoiti bir
xildagi muhitga moslashib olgan va bitta joyning uzida birga
yashaydigan barcha organizmlar. B.da yashaydigan o simlik hamda
ʻ
hayvonlar doim bir-biriga ma lum munosabatda bo ladi. Ularning shu
ʼ ʻ
munosabati hayot kechirish sharoitiga ham ta sir kursatib turadi.
ʼ
3. Metamorfoz (yunoncha: metamorphosis — o zgarib qolish) —
ʻ
hayvonlarda M., ya ni metaboliya — organizm tuzilishining tubdan
ʼ
o zgarishi. M. tufayli lichinka voyaga yetgan organizmga aylanadi. M.
ʻ
ko pchilik umurtqasizlar, ayrim umurtqalilar — minogalar, ayrim
ʻ
baliklar (ikki xil nafas oluvchilar), suvda va qurukdikda yashovchilar
uchun xos. M., odatda, ontogenezda hayvon yashash tarzining keskin
o zgarishi, mas, suvda hayot kechirishdan quruklikka chiqish, tuproqsa
ʻ
yashirin yashashdan ochiq havoda yashashga, suvda erkin yashashdan
o troq yashashga utishi bilan bog liq.
ʻ ʻ
4. Statsiya (lotincha: statio — joy, holat) — muayyan turdagi hayvon
yashashi uchun zarur sharoit (relyef, iqlim, oziq, panajoy) mavjud
bo lgan joy.
ʻ

Foydalanilgan adabiyotlar.
1 „Bondarenko N.V., Polyakov I.YA., Strelkov A.A., Vredniye
nematodiy, kleshi, gruzuniy. L.Kolos. 1977 y.
2.Bondarenko N.V., Pegelyaan S.T., Tattar A.V., Praktikum po vredniym
nematodam, klesham i grłyzunam L. Kolos. 1980 y.
3.Vasilev V.P., Levshits IZ. —Vrediteli plodoviyx kultur. 2-e izd. M.
1984.
4.Kimsanboev XX. va boshq.-Umumły va qishloq xoîjaligi
entomologiyasi”. "O'qituvchi”. T., 2002
5.Murodov S.A.. Umumiy entomologiya kursi. îMehnat” nashriyoti. T.,
1996.
6.Muxammadiev B.Q. Hasharotlar ekologiyasi va tur tarkibining
sistematik tahliliv Tosh DAU Nashr tahririyati boîlimi, 2015 yil, 130 bet
7.Muxammadiev B.Q., Nosirova Z.G'. O'simliklami himoya qilish.
Tosh DAU Nashr tahririyati boîlimi.2021 yil. 117 bet
8.01imjonov RO. Entomologiya, O'qituvchi nashriyoti. Tv,
1972
9.Yaxontov V.V. O'rta Osiyo qishloq xo'jalik ekinlari zararkunandalari
va ularga qarshi kurash Toshkent 1962 y.
Internet saytlari.
https://uz.wikipedia.org/
https://yandex.ru/
https://www.google.com/

Hasharotlar ozuqa zanjiri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish