Hasharotlarning morfologiyasi, bosh va ko‘krak tuzilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	40.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hasharotlarning morfologiyasi, bosh va ko‘krak tuzilishi

Купить

1. Hasharot tanasining umumiy tuzilishi va uning ayrim xususiyatlari.
2. Hasharot tanasining tashqi tuzilishi va bo‘g‘imlarga ajralishi.
3. Tana bo‘laklari va uning ayrim qismlarini tashqi muhit sharoitiga moslanishi
jarayonida o‘zgarib borishi.
4. Bosh bo‘lagining o‘simtalari. Ko‘krak segmentlarini birlamchi tuzilishi va
uning o‘simtalari.
5. Qorin segmentlarini tuzilishi. Qorin o‘simtalari, ularning xillari va vazifalari.Mavzu Hasharotlarning morfologiyasi , bosh va ko‘krak tuzilishi
Reja:

Hasharot tanasi serharakat bo‘lib qator bo‘g‘imlarga bo‘lingan. Ularning
bo‘g‘imlari o‘zining boshlang‘ich ketma ket takrorlanish yoki metamerligini
yuqotgan va tanasi uch qismga bo‘lingan. Bular bosh, ko‘krak va qorin
qismlaridiryu Bosh qismi 5-6, ko‘krak qismi 3 va qorin qismi ll bo‘g‘imdan
iborat. Hasharotlarning qattiq tashqi skeleti umurtqalilarnikiga nisbatan
birmuncha afzal: u tanani muhit ta’siridan saklaydi.
Hasharotlarning tana teshikligi umurtqalilarga nisbatan uch baravar yuqori.
Kutikula ichki organlarini himoya qiladi, organizmdagi suvni bug‘lanishdan
saklaydi va ichki muskullarni birlashish joyi bo‘lib hisoblanadi.
Bug‘imoyoqlilarning har bir bo‘g‘imida bir juft o‘simta bo‘ladi. Lekin
hasharotlarda bu metamerlik yuqolgan, fakat o‘simtalari oyoqlari ko‘krak qismida
saqlanib qolgan. Bosh qismida og‘iz organlari juft mo‘ylov bo‘lib o‘zgargan,
qorin qismida o‘simtalari yuqolgan.
Bundan tashqari, juda ko‘p hasharotlarda qanotlar vujudga kelgan. SHunday
qilib, hasharotlar morfologiyasida qo‘yidagi: tanalari bo‘g‘imga ajralgan va bosh,
ko‘krak hamda qorin qismlari mavjud. Boshida og‘iz organi va bir juft mo‘ylovi
bor. Ko‘kragida uch juft oyoq va ko‘pchiligida qanotlar o‘rnashgan. Qorin qismi
11 tagacha bo‘g‘imdan iborat oyoqsiz bo‘ladi. Hasharot boshi - caput mustahkam
pishiq kalla qutisi yoki bosh kopqog‘idan tashkil topgan bo‘lib, u boshining
tashqi skeletini hosil qiladi. Unda og‘iz organlari, bir juft mo‘ylov, bir juft
murakkab yoki fasetik ko‘z va oddiy ko‘z yoki ko‘zchalar o‘rnashgan. Ba’zan
kalla qutisida embrion bosh qismidagi ayrim bo‘g‘imlarning bir-biriga qo‘shilish
ishlari aniq ko‘rinib turadi. Boshning ustki qismi harakatsiz tutashgan bosh
qismdan tuzilgan. Boshning oldingi sathi peshona - frons, uning yuqorisida
chakka – vertex, unda narirokda gardani occiput, peshona pastida yoki oldida
qanshar yoki klipeus, undan pastda og‘iz organlarini yuqoridan yopib turuvchi
yaproq ko‘rinishidagi harakatchan yuqori lab - labrun joylashgan. Bosh
yonboshlarida joylashgan ko‘zlar osti va yonboshlari lunj - genac deb ataladi.

Suvarak va boshqa tuban tuzilishga ega bo‘lgan hasharotlarda boshning oldingi
tomonidagi ko‘zlar oralig‘i mavjud.
Hasharotlar bosh qismida bo‘g‘imlarga va turli ko‘rinishdagi bir juft
mo‘ylov yoki antennae bo‘lishi hasharotlarga xos xarakterli belgilardan biridir.
Faqat mo‘ylovsizlar turkumining vakillarida mo‘ylov bo‘lmaydi.
Hasharotlarning mo‘ylovlari hid bilish va sezish funksiyasini bajaruvchi
organlardir. Mo‘ylov tiplari turli xil ko‘rinishda bo‘lib, hasharotlarni aniqlashda
muhim rol o‘ynaydi.
Og‘iz organlari asosan yuqori lab, uch juft og‘iz o‘simtalari va tomoq osti
bug‘inlaridan tuzilgan. Tashqi muhitdan qabul qiladigan ovqatning holatiga va
xiliga qarab organlari shakli o‘zgaradi. Ular kemiruvchi yoki so‘ruvchi tipida
tuzilgan bo‘lib, qattiq yoki suyuq ovqat bilan ovqatlanadi.
Kemiruvchi og‘iz apparati kelib chiqishi jihatidan birlamchi hisoblanib, u
suvarak, chigirtkasimonlar ust turkumiga xosdir. SHuning uchun bu tipdagi oziq
organlari ortopteriod deb ataladi. Kemiruvchi og‘iz apparati qo‘yidagi kismlardan
: yuqori lab, bir juft, yuqori jag‘ yoki mandibula, bir juft pastki jag‘ yoki maksilla
va pastki lab yoki labiumdan tashkil topgan. Hasharotlarning so‘ruvchi tipidagi
og‘iz organlari turlicha tuzilgan. Pashshalarning og‘iz apparati yalovchi
tipiga xos bo‘lib, suyuq ovqatni yalashga moslashgan. Hasharotlarda so‘ruvchi
tipidagi og‘iz apparatlari turlicha tuzilgan. Ba’zilarda ular sanchib so‘ruvchi
boshqalarida esa so‘ruvchi yoki yalovchi tipida tuzilgan.
Hasharotlarning ko‘kragi - thorax qorin qismidan keskin farq qilib alohida
bo‘limga ajralgan. Lekin ularning ajdodlarida bu ikki qism bir biridan ajralmagan
bir xil shakldagi gavdadan tuzilgan, bu har bir bo‘g‘imda bir juftdan o‘simtalar
bo‘lgan. Evolyusion taraqqiyot natijasida bunday metamerali hasharotlarda
harakatni markazlashtirish yoki lokomotiv funksiyasini oshirish natijasida
gavdaning oldingi uch bo‘g‘imi ko‘krakka aylangan bo‘lib keyingi bo‘g‘imlarda
o‘simtalar yuqolib, qorin shakliga aylangan. Ko‘krakda qanotning vujudga kelishi
uning lokomov xususiyatini oshirib, tuzilishni murakkablashtiriladi, qorin
qismini esa soddalashtiradi. Natijada gavda oldingi qismi funksiyasining

moslanishi va birlamchi metameralik xususiyatining yuqolishi gavdani ikki
qismga: ko‘krak va qoringa ajralishga sabab bo‘ldi.
Hasharotlar ko‘kragi uch bo‘g‘imdan iborat: birinchi oldingi ko‘krak,
ikkinchisi o‘rta ko‘krak, uchinchisi orqa ko‘krak (prothorax, mesothorax,
metathorax). Har bir bo‘g‘imlar skeleti xitinlashgan kutikula xalqasi hosil qilib, 4
qismga bo‘linadi. YOlka tomoni yoki tepa qismi - tergit, qorin tomoni yoki pastki
qismini – sternit, ikki yoki yumshoq devori biqinchalari pleyritlar deb ataladi.
Hasharotlarning oyoqlari bo‘g‘imlarga bo‘lingan bo‘lib toscha, o‘ynogich, son,
boldir va panjalardan iborat bo‘ladi.
Hasharotlarning oyoqlari hayot kechirish xususiyatiga moslanuvchaligiga
ko‘ra turli tipda tuzilgan. YUruvchi va yuguruvchi tipdagilarda oyoqlar cho‘ziq
bo‘ladi. Bunda yuguruvchi uchala juft oyoq bir-biriga o‘xshash bo‘ladi. YAngi
sharoitga moslashish yoki harakatlanish xususiyatiga ko‘ra oldingi yoki orqa juft
oyoqlar tubdan o‘zgarishi mumkin. Sakrab yuradigan hasharotlarda (jumladan
chigirtkalar, er burgalari) orqa oyoqlari yaxshi taraqqiy etgan. Orqa oyoqlarining
soni oldingi ikki juftnikiga nisbatan uzun va hajmliroqdir. Tuproq orasida
hayot kechiruvchi hasharotlarning masalan, buzoqboshi va qo‘ng‘izlarda oldingi
oyoqlari kovlovchi tipida tuzilgan, boldiri yassi, tarvaqaylagan va chetlari
arrasimon bo‘lsa, suv hasharotlarida (suv qo‘ng‘izi) orqa juft oyoqlari ustki
tomonida zich qilchalar qoplab olgan bo‘lib, u eshkak vazifasini bajaradi. Bu
suzuvchi tip oyoq deyiladi.
Lekin oldingi va keyingi juft oyoqlari qaysi tipda bo‘lishidan qat’iy nazar,
o‘rta juft oyoqlarining shakli o‘zgarmaydi. CHunki bu oyoqlar doimo yurish yoki
yugurish vazifasini bajaradi. Hasharot qanotlari - alae ko‘pincha ikki juft, o‘rta va
ketki bo‘g‘imining pteortoraksning o‘simtasi hisoblanadi. Ikki qanotlilar Diptera -
da bir juft qanot bo‘lib, u o‘rta ko‘krakka o‘rnashgan. Orqa ko‘krakda esa yuqolib
ketgan orqa qanot rudimentlari bo‘ladi. Hasharotlar qanoti har xil shaklda
bo‘ladi, biroq uning shakli asosan uchburchak shaklga yaqin, shuning uchun
qanotning uchi orqa burchagi va tubi yoki ildizini bir - biridan ajrata bilish kerak.

Qanotning tubi bilan uchi o‘rtasidagi chekka oldingi chekka, qanot uchi bilan
orqa burchagi o‘rtasidagi chekka tashqi chekka va orqa burchagi bilan tubi
o‘rtasidagi chekka orqa yoki ichki chekka deb aytiladi. Har qaysi qanot ikkita
yupqa yaproqchadan iborat, bular o‘rtasidan ko‘pincha to‘rt tomoni berk
katakchalar hosil qiladigan tik va ko‘ndalang tomirlar o‘tadi. Qanotdagi tomirlar
soni va ularning joylanishi har xil chiqib kelishi jihatdan tuban hasharotlar
qanotida ko‘ndalang tomirlar ayniqsa ko‘p. Qanot tomirlari pardalarni ko‘tarib
turuvchi mexanik tirgaklar vazifasini bajaradi, biroq ichi g‘ovak ba’zi tomirlar
orqali oziq moddani keltiradigan qon harakat qiladi va trexeya nerv tolalari keladi.
Qolgan tomirlarning ichi g‘ovak bulmaydi. Qanotda uzunasiga ketgan tomirlar
juda katta ahamiyatga ega. Bu tomirlar orqali oziq qanotga, o‘tadi va qanotni tutib
turadi. Hasharotlarni aniqlashda bunday tomirlarning ahamiyati katta.
Qorin bo‘lagi - abdomen tananing uchinchi qismi bo‘lib, u bir necha
bo‘g‘imlarga bo‘linadi. Qorin bo‘g‘imlari yoki uromerlar soni har xil
hasharotlarda, turlicha miqdorda. Masalan, tuban hasharotlar turkumida dum
komponenti telson bilan birgalikda hatto 12 tagacha etadi. Ko‘pchilik hollarda
voyaga etgan hasharotlarda qorin bo‘g‘imi kam bo‘ladi, chunki induvidual
rivojlanish taraqqiyotida embriondagi 2 ta bo‘g‘imdan ba’zilari bir-biriga qo‘shilib
yoki ular o‘rnini kuchli taraqqiy etgan boshqa bo‘g‘imlar egallashi tufayli
yo‘qolib ketadi, hatto kopulyativ organlar hosil bo‘lishi uchun sarf bo‘ladi.
Hasharotlarning qorni tubandagi xillarga bo‘linadi. Qorin bo‘g‘imlari yonida nafas
teshigi stidma joylashgan. Qorin o‘simtalari: qorin o‘simtalarining qoldiqlariga
to‘g‘ri qanotlilarda serkilar, grafelkalar, tuxum qo‘ygich, chaquvi parda (tuxum,
qo‘ygich) qanotlilar, arilar yoki asalarilarda nayza hosil qiladi.
Serkilar-ba’zan hasharotlarda masalan, to‘g‘ri qanotlilar suvaraklar qorin
bo‘lagining 2, kamdan kam hollarda. 10 yoki 9 bo‘g‘imlar tergitida bo‘g‘imli
sezuvchi o‘simtalardir. Quloq kavlagichlarda bu serkilar baquvvat omburga
aylangan, bu ombur himoyalanish va uchish oldidan qanotlarini to‘g‘rilovchi organ
vazifasini bajaradi. Grifelkalar 9 sternitda joylashgan, bo‘g‘imlarga bo‘linmagan
o‘simta. Tuxum qo‘ygich-urg‘ochi hasharotlarning jinsiy organi bo‘lib, tuxum

qo‘yishi uchun xizmat qiladi. Hasharotlar tanasining bo‘g‘imlari murakkab bo‘lishi
va tana bo‘laklarning xilma - xil harakat qilishiga muvofiq ularning muskullari
ham murakkab bo‘ladi.
Hasharotlarning ovqat hazm qilish sistemasiga boshidagi og‘iz teshigi bilan
orqa qorin bo‘g‘imidagi anal teshigi oralig‘ida joylashgan ichaklar kiradi.
Ichaklar morfologik tuzilishi va hosil bo‘lishiga ko‘ra uch bo‘limga:
oldingi, o‘rta va orqa ichaklariga bo‘linadi. Oldingi va orqa ichaklar embrion
ektodermasidan, o‘rta ichak esa endodermadan hosil bo‘ladi. SHuning uchun
oldingi va orqa ichaklarning ichki tomoni kutikula qavati bilan qoplangan bo‘lib,
ular ektodermal ichaklar deb ataladi. O‘rta ichakda esa kutikula qavati bo‘lmaydi
va u entodermal ichakdir. Oldingi ichakka xalqum, qizilo‘ngach, jig‘ildon va
muskulli oshqozon kiradi. Xalqum bilan qizilo‘ngach ovqat o‘tkazish, jig‘ildonda
esa kutikula qavati bo‘lmaydi va u entodermal ichakdir.
Oldingi ichakka - xalqum, qizilo‘ngach, jig‘ildon va muskulli oshqozon
kiradi. So‘lak bezlari oldingi ichak bilan bog‘langan, turli hasharotlarda bir
juftdan uch juftgacha har xil so‘lak bezlari bo‘lishi mumkin. So‘lak bezlari
naysimon, shingilsimon yoki xaltasimon tuzilgan, ko‘pincha so‘lak bezlarida
rezervuar bo‘ladi, bu joyga sekret (so‘lak) to‘planadi. O‘rta ichak hech qanday
bo‘limlarga bo‘linmagan va ichki yuzasi bezli epiteliy tuqimasi bilan bilan
qoplangan. O‘rta ichak ba’zan xaqiqiy oshqozon deb aytiladi. Orqa ichak malpigi
tomirlari ya’ni hasharotlarning chiqarish organlari, ichki yuzasi xitindan iborat
parda bilan qoplangan bo‘lib, ingichka, yug‘on va to‘g‘ri ichakka bo‘linadi.
Ba’zan orqa ichak bo‘ylab ko‘richak joylashadi. Hasharot organizmida
tashqaridan kabul qilingan ovqat ikki yul bilan: mexanik va kimyoviy qayta
ishlanadi.
Hasharotlar odatda, ayrim jinsli bo‘lib, shu bilan baravar ularda jinsiy dimorfizm
ko‘pincha ruyi-rost bilinib turadi.
Erkak hasharot jinsiy organlari tuzilishidagi farqdan tashqari, ikkilamchi
jinsiy belgilariga, chunonchi: katta-kichikligiga, turli ortiqlari bor – yuqligiga,
rangiga, yashash va hokazolarga qarab ham urg‘ochi hasharotlardan farq qilishi

mumkin. Lekin qaysi jins bo‘lishidan tashqari, umumiy o‘xshashlik belgilar,
ayniqsa embrional davrida bo‘ladi.
Erkak va urg‘ochi hasharotlarning jinsiy organlari umumiy tuzilishi, juft
jinsiy bezlardan yoki gonadalar; jinsiy apparatining juft va toq o‘tkazuvchi
yullaridan; qushimcha jinsiy bezlardan, tuxumni urug‘lantiradigan moslamalardan
tuzilgan.
Urg‘ochi hasharotlarda urug‘ yig‘gich va juftlashish xaltasi organidan iborat.
Nihoyat, urg‘ochi hasharotlarda har xil tuzilgan tuxum qo‘ygich bo‘ladi. Jinsiy
teshiklari anal teshigidan oldin, ko‘pincha qorin bug‘inining IX sternitida,
urg‘ochiniki VIII sternitida bo‘ladi.
Ba’zi bir hasharotlarda germofroditizm juda kamdan-kam uchraydigan
hodisa (tropik pashsha, bahorchilar). Ko‘pgina turlarda bir jinslik tarqalgan, ya’ni
erkaklari bu’o‘lmay, faqat urg‘ochilar bo‘lishi yoki erkaklarning ba’zi
bug‘inlardagina paydo bo‘lishi hodisasi tarqalgan. Bunday hasharotlar tuxumi
partenogenetik usulda, ya’ni urug‘lanmay rivojlanadi (o‘simlik bitlari).
Biologiya (hayot va fan) – tirik mavjudotlarning hayoti va rivojlanish
qonuniyatlarini o‘rganadigan fan.
Hasharotlar biologiyasi ularning individual rivojlanish xususiyatlarini va
ular bilan bog‘lik hodisalarni hamda faslli, yillik hayot siklini va polimorfizmini
o‘rgatadi.
Ko‘p hayvonlar singari hasharotlarda individual rivojlanish protsessini yoki
ontogenez, ikki davr – embrional, ya’ni tuxum ichida rivojlanish va postembrional
– tuxumdan chikqandan keyini rivojlanish davriga bo‘linadi. Umuman
hasharotlarning rivojlanishi uch yoki turt fazaga – tuxum, lichinka, g‘umbak va
voyaga etgan fazalarga bo‘linadi. Demak, hasharotlar tuxumdan chiqqanidan
keyin, ya’ni postembrional davridan etuk davrga qadar bir necha marta o‘zgarishga
uchraydi.
Bunday rivojlanish protsessi metamorfozali yoki shakl o‘zgartirish
rivojlanishi deb aytiladi.

Jinsiy polimorfizm ko‘p tarqalgan, asosan jamoa bo‘lib, in qurib
yashaydigan hasharotlar – chumolilar, arilar asalarilar va termitlarga xos.

Adabiyotlar:
1. S. Murodov, Umumiy entomologiya kursi, Mehnat, Toshkent, 1986.
2. R.A.Olimjonov, Entomologiya, O‘qituvchi, Toshkent, 1977.
3. H.H.Kimsanbaev, R.SH. O‘lmasbaeva, K.X.Xalilov, Umumiy va qishloq
xo‘jalik entomologiyasi, O‘qituvchi, Toshkent, 2002.
4. S.N.Alimuhamedov, SH.T.Xodjaev, G‘o‘za zararkunandalari va ularga qarshi
kurash, Toshkent, 1990.
5. I.A.Karimov, Qishloq xo‘jalik taraqqiyoti to‘kin hayot manbai, O‘zbekiston
Respublika Oliy Majlisining X sessiyasida so‘zlagan nutqi, 1997 yil, 25
dekabr.
6. V.V.YAxontov, O‘rta Osiyo qishloq xo‘jalik ekinlarining va mahsulotlarini
zararkunandalari va ularga qarshi kurash, T, 1961.
7. A.A.Migulin, Selskoxozyaystvennaya entomologiya, Kolos, Moskva, 1983.

Hasharotlarning morfologiyasi, bosh va ko‘krak tuzilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish