Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 166.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Havo muhiti va uning gigiyenik ahamiyati. Qo‘yosh radiatsiyasining gigiyenik ahamiyati

Купить
Havo muhiti va uning gigiyenik ahamiyati. Qo’yosh radiatsiyasining gigiyenik ahamiyati. Reja: 1. Havo gigi е nasi Havo muhitining gigi е nik ahamiyati 2. Atmosfera havosining inson hayoti bilan bog'liqligi 3. Quyosh nurlanishi, uning gigienik qiymati 4. Quyosh radiatsiyasining intensivligiga ta'sir qiluvchi omillar Havo gigi е nasi Havo muhitining gigi е nik ahamiyati Inson hayoti uning atrofini o`rab turgan havo muhitida o`tadi. Umuman havo muhiti organizmda kuzatiladigan fiziologik jarayonlarning m е 'yorda k е chishini ta'minlaydi. Ba'zi bir vaqtlarda havo tarkibining ifloslanishi natijasida fiziologik jarayonlarda o`zgarishlar qayd qilinadi, buning natijasi da a'zolarda patologik alomatlar sodir bo`lishi mumkin. Shu sababli ham havo tarkibining organizmga ta'sirini o`rganish gigi е nik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Atmosf е raning eng pastki — zich, е rga tutashib tur gan qavatining fizikaviy xossalari va kimyoviy tarkibi doimiyligi bilan ifodalanadi. Hozirgi kunda aviatsiya taraqqiyoti hamda koinotni zabt etish tufayli atmosf е raning yuqori qismlarini ham o`rganishga qiziqish tobora ortib bormoqda. Atmosf е rani taxminan 3 qismga bo`lish mumkin: 1. Troposf е ra — е r sathidan 10—12 km yuqoridagi havo harorati va namlikning pasayib borishi bilan farqlanadigan qism; 2. Stratosf е ra —troposf е radan taxminan 100 km yuqoridagi haroratning oshib borishi, namlikning kamayishi, bulutning yo`qligi, ultrabinafsha nurlar hamda ozon miqdorining oshib borishi bilan farqlana digan qism; 3. Ionosf е ra — haroratning 700 daraja va undan ham yuqoriga ko`tarilishi, yuqori darajada el е ktr o`tkazuvchanlik va havoning ionizatsiyalashgan xususiyati oshishi hamda ultrabinafsha nurlarining ko`pligi bilan sifatlanuvchi qism. Odam organizmi havoli muhitga b е vosita t е gib turgani uchun unga faqat tarkibi emas, balki m е t е orologik omillar ham ta'sir etadi. Atmosf е raning fi zikaviy holatini sifatlab b е radigan omillarga havo harorati, namligi va harakati, atmosf е ra bosimi, atmosf е raga kirib boradigan quyosh radiatsiyasi va boshqalar kiradi. Bu omillarning yig`indisi turli joylarda ob-havo va iqlimni b е lgilab b е radi. M е t е orologik omillar ko`rsatkichi doimiy bo`lmasligi bilan farq qiladi. Havo harorati, namligi, harakati va nur quvvati odam organizmining eng muhim vazifalaridan biri bo`lgan issiqlik almashinuviga katta ta'sir ko`rsatadi. Quyosh radiatsiyasining fiziologik ahamiyati ham ulkan. Alohida m е t е orologik omillar, shuningd е k, ob-havo va iqlimning inson organizmiga ta'sirini o`rganish, bu omillarning sog`liqqa ijobiy ta'siridan foydalanish (quyosh vannalari, chiniqtiruvchi muolajalar, iqlim bi lan davolash va boshqalar) ularning zararli ta'sirini, jumladan, qizib k е tish, oftob urishi, sovuq urishi, muzlab qolish, shamollash kasalliklari va boshqalarning oldini olish uchun ham takliflar ishlab chiqishga imkon b е radi. Havo muhiti (atmosfera) yer sharini o'rab turgan gazsimon qobiq bo'lib, Yerda hayotni saqlab qolish uchun zaruriy shartdir. Havosiz insonning Yerda yashashi mumkin emas. Havo muhiti - bu odamning doimiy yashash muhiti. Havo organizm, uning a'zolari va to'qimalari hayoti uchun zarur bo'lgan kislorod yetkazib beruvchisi (kisloroddan biologik oksidlanishda foydalanish). Shuningdek, havo muhiti odamga kosmosda harakat qilish imkonini beradi, u orqali vizual va eshitish signallari hislar tomonidan qabul qilinadi, bu esa atrof-muhitning holatini baholashga imkon beradi. Sayyoramiz hayotida havoning ahamiyatini ortiqcha baholash qiyin. Yerning issiqligini saqlash va tirik organizmlarni kosmik nurlanishning zararli dozalaridan, nafas olish uchun kislorod manbai, fotosintez uchun karbonat angidriddan himoya qilish; energiya va turli xil kimyoviy moddalar, meteorologik jarayonlar va elektr hodisalarini joylashtirish uchun muhit (atmosfera elektr energiyasi), turli geografik mintaqalarda iqlim shakllanishining asosiy omillaridan biri, suv bug'larining harakati, ayrim turdagi xom ashyo (azot) manbai. , havodan kislorod, argon va geliy olinadi). Bundan tashqari, sanoatda havodan kimyoviy vosita sifatida turli xil texnologik jarayonlarda (yonilg'i yoqish, metall eritish, oksidlanish jarayonlari va boshqalar), issiqlik uzatishda (havoni isitish, quritish) fizik muhit sifatida foydalanish. Havo muhiti orqali inson va atrof- muhit o'rtasidagi issiqlik almashinuvi jarayonlari sodir bo'ladi, issiqlik konveksiya va terning bug'lanishi orqali chiqariladi, bu esa insonning termal qulayligini ta'minlaydi. Inson tanasining rivojlanish jarayonida u va havo muhiti o'rtasida yaqin o'zaro ta'sir yuzaga keladi, uning buzilishi tanadagi salbiy o'zgarishlarga olib kelishi mumkin. Havo muhitining fizik-kimyoviy xususiyatlarining keskin o'zgarishi, zaharli moddalar va patogen mikroorganizmlar bilan ifloslanishi tanadagi o'zgarishlarning rivojlanishiga yordam beradi, bu esa gomeostazning buzilishiga olib keladi. Va bu, o'z navbatida, turli organlar va to'qimalarning funktsiyalarining buzilishiga, samaradorlikning pasayishiga va bir qator kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi. Gigienik nuqtai nazardan, havo muhiti heterojendir. Atmosfera havosini, ishlab chiqarish binolari havosini, turar-joy va jamoat binolari havosini ajrating. Bu shakllanish sharoitlari va havo ifloslanishi bilan bog'liq bo'lgan jismoniy xususiyatlar va zararli aralashmalarning xilma-xilligi bilan bog'liq. Atmosfera havosining fizik xususiyatlari (harorat, namlik, harakatchanlik, atmosfera bosimi) beqaror va hududning iqlim xususiyatlariga bog'liq. Turar-joy va jamoat binolarida havoning fizik xususiyatlari barqarorroqdir, chunki bu erda mikroiqlim shamollatish va isitish orqali saqlanadi. Sanoat korxonalarida havo muhitining xususiyatlari bevosita texnologik jarayonlarga bog'liq. Ko'pincha havoning fizik xususiyatlari professional omilning mustaqil qiymatiga ega bo'ladi, havoning zaharli moddalar bilan ifloslanishi esa kasbiy zaharlanishning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Bundan kelib chiqadiki, havo muhitini baholashda uning barcha xususiyatlarini hisobga olish kerak. Jismoniy xususiyatlar - harorat, namlik, havo harakatchanligi, barometrik bosim, elektr holati; kimyoviy - havo komponentlari va turli xil aralashmalarning tarkibi, bakteriologik tarkibi va havoda turli xil mexanik aralashmalar (chang, kuyik) mavjudligi. Havo muhitining inson tanasiga ta'siri murakkab, ammo muhim ta'sirlardan biri jismoniy omillar bilan bog'liq, chunki ular asosan tananing atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini aniqlaydi. namlik, havo harakatchanligi, barometrik bosim, elektr holati; kimyoviy - havo komponentlari va turli xil aralashmalarning tarkibi, bakteriologik tarkibi va havoda turli xil mexanik aralashmalar (chang, kuyik) mavjudligi. Havo muhitining inson tanasiga ta'siri murakkab, ammo muhim ta'sirlardan biri jismoniy omillar bilan bog'liq, chunki ular asosan tananing atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini aniqlaydi. namlik, havo harakatchanligi, barometrik bosim, elektr holati; kimyoviy - havo komponentlari va turli xil aralashmalarning tarkibi, bakteriologik tarkibi va havoda turli xil mexanik aralashmalar (chang, kuyik) mavjudligi. Havo muhitining inson tanasiga ta'siri murakkab, ammo muhim ta'sirlardan biri jismoniy omillar bilan bog'liq, chunki ular asosan tananing atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini aniqlaydi. Havo muhitining meteorologik va mikroiqlim komponenti havo harorati, uning namligi va harakatchanligi, ionlashtiruvchi quyosh nurlanishi va barometrik bosimdan iborat. Atrof-muhit va yopiq joylarning tarkibiy qismlari sifatida jismoniy omillar inson hayoti va sog'lig'ini ta'minlaydi. Organizmning issiqlik almashinuvi kimyoviy va fizik termoregulyatsiya jarayonlarini muvozanatlash orqali ta'minlanadi. Bundan tashqari, oddiy odamda issiqlik ishlab chiqarish issiqlik uzatishga teng bo'lishi kerak. Kimyoviy termoregulyatsiya organizmning metabolik jarayonlarning intensivligini o'zgartirish qobiliyati bilan belgilanadi. Tanadagi issiqlikning to'planishi ozuqa moddalarining oksidlanishi, mushaklarning ishi tufayli ham, quyoshning nurli issiqligi va isitiladigan narsalar, issiq havo va issiq ovqat tufayli sodir bo'ladi. Tana issiqlikni o'tkazish, konveksiya, radiatsiya va terning bug'lanishi orqali chiqaradi. O'tkazuvchanlik bilan issiqlik tarqalishi Inson tanasining harorati inson tanasining haroratidan pastroq bo'lgan sovuq yuzalar bilan aloqa qilganda amalga oshiriladi. O'tkazilgan issiqlik oqimining qiymati qo'shni substratning harorati va issiqlik o'tkazuvchanligi bilan belgilanadi. Havoning issiqlik o'tkazuvchanligi ahamiyatsiz, ya'ni statsionar havo orqali issiqlik o'tkazuvchanligi istisno qilinadi. Konvektsiya. Agar teri atrofdagi havodan issiqroq bo'lsa, unga qo'shni havo qatlami qiziydi, ko'tariladi va sovuqroq va zichroq bilan almashtiriladi. Ushbu tabiiy konvektsiya paytida issiqlik terining yuzasiga yaqin havoning laminar oqimi bilan olib tashlanadi. Asosiy rolni tananing harorati va unga yaqin atrof-muhit harorati o'rtasidagi farq o'ynaydi. Tashqi havoda ko'proq harakatlanish bu havo oqimining turbulent bo'lishiga olib keladi va bu issiqlik uzatish intensivligini (majburiy konvektsiya) sezilarli darajada oshiradi. Dam olishda konvektsiya tufayli issiqlik yo'qotilishi taxminan 15% ni tashkil qiladi. Konveksiya orqali issiqlik uzatish intensivligi inson tanasining sirt maydoniga, havo va tana o'rtasidagi harorat farqiga va havo harakati tezligiga bog'liq. Radiatsiya - teri tomonidan chiqarilgan uzun to'lqinli infraqizil nurlanish shaklida issiqlik uzatish. (Unda o'tkazuvchi vosita ishtirok etadi). Radiatsiya ta'sirida tinch holatda issiqlik yo'qotilishi 55-56% ni tashkil qiladi. Konveksiya va radiatsiya orqali issiqlik uzatish ko'pincha "quruq issiqlik uzatish" tushunchasi ostida birlashtiriladi. Bug'lanish orqali issiqlik uzatish nafas yo'llarini qoplaydigan teri va shilliq pardalar yuzasidan suvning bug'lanishi tufayli amalga oshiriladi. Bug'lanish 29-30% issiqlikni chiqaradi. Bu bug'lanish issiqlik miqdori terining harorati atrof-muhit haroratidan yuqori bo'lganida va teri ter bilan to'liq namlanganda chiqariladi. Agar atrof-muhit harorati tana haroratidan yuqori bo'lsa, bug'lanish yagona issiqlik uzatish jarayonidir (1 litr uchun 2400 kJ). 1 litr suvni bug'lash orqali inson tanasi butun kun davomida dam olish sharoitida hosil bo'lgan barcha issiqlikning uchdan bir qismini berishi mumkin. Tananing atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvi jarayonlarida radiatsion (radiatsion) issiqlik almashinuvi katta ahamiyatga ega. . Mutlaq noldan yuqori haroratda bo'lgan har qanday jism atrofdagi bo'shliqqa issiqlik chiqaradi. Bunday holda, issiqlik nurlanishi faqat qizdirilgan ob'ektning termal holatiga bog'liq va havo haroratiga bog'liq emas. Odam va uning atrofidagi jismlar o'rtasida uzluksiz radiatsion issiqlik almashinuvi mavjud. Agar olingan issiqlik miqdori atrof-muhitga tarqaladigan issiqlik miqdoriga teng bo'lsa, radiatsiya balansi nolga teng. Qabul qilingan issiqlik miqdori nurlanish miqdoridan kattaroq bo'lsa, bu ijobiy radiatsiya balansidir. Manfiy radiatsiya balansi, agar odamdan keladigan nurlanish atrof- muhitdan radiatsion issiqlik olganidan ko'p bo'lsa, kuzatiladi. Radiatsiya balansi keskin buzilgan taqdirda, tananing haddan tashqari qizishi yoki sovishi kuzatiladi. Masalan, issiq do'konlarda ishchilar yuqori havo harorati tufayli haddan tashqari qizib ketishi mumkin, va isitiladigan yuzalardan, issiq metalldan va boshqalardan ko'p miqdorda radiatsion issiqlik oqimi natijasida. Sovuq va nam devorlar salbiy radiatsiya balansi uchun sharoit yaratadi, odam sovuq to'siqlarga issiqlikni tarqatish orqali soviydi. Shu bilan birga, hatto qulay havo haroratida ham, odam ko'pincha termal noqulaylikni his qiladi. Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda issiq metall va boshqalar. Sovuq va nam devorlar salbiy radiatsiya balansi uchun sharoit yaratadi, odam sovuq to'siqlarga issiqlikni tarqatish orqali soviydi. Shu bilan birga, hatto qulay havo haroratida ham, odam ko'pincha termal noqulaylikni his qiladi. Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda issiq metall va boshqalar. Sovuq va nam devorlar salbiy radiatsiya balansi uchun sharoit yaratadi, odam sovuq to'siqlarga issiqlikni tarqatish orqali soviydi. Shu bilan birga, hatto qulay havo haroratida ham, odam ko'pincha termal noqulaylikni his qiladi. Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda sovuq xonalarga issiqlikni tarqatish. Shu bilan birga, hatto qulay havo haroratida ham, odam kao'pincha termal noqulaylikni his qiladi. Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda sovuq xonalarga issiqlikni tarqatish. Shu bilan birga, hatto qulay havo haroratida ham, odam ko'pincha termal noqulaylikni his qiladi. Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda Radiatsion sovutish va past havo harorati ta'sirida tananing sovishi tezroq va chuqurroq sodir bo'ladi. Tananing hipotermiyasini oldini olish uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlar haddan tashqari yuklanganda (past haroratli muhitga uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida) hipotermiya paydo bo'ladi. Bunday holda, termoregulyatsiya jarayonlari birinchi navbatda to'liq quvvat bilan yoqiladi, lekin haroratning pasayishi bilan ularning intensivligi pasayadi. 26-28 haroratda 0 C o'lim yurak fibrilatsiyasidan sodir bo'lishi mumkin. O'tkir hipotermiyaning boshqa oqibatlari nafas olish va metabolik atsidozdir. Keksa odamlarda haroratni nazorat qilish tizimi pastroq darajaga qayta yo'naltiriladi va asosiy tana harorati 35 0 S yoki hatto titroq mexanizmini ishga tushirmasdan ham pastroq bo'lishi mumkin. Issiqlik uzatish mexanizmlarining imkoniyatlaridan oshib ketadigan haddan tashqari issiqlik yuklari bilan tanadagi issiqlikni ushlab turish gipertermiyaga olib keladi. Shu bilan birga, barcha effektor jarayonlar chegarasigacha kuchayadi, harorat 42 0 S gacha ko'tariladi. Rektal harorat 39,5-40 0 dan yuqori bo'lgan uzoq muddatli gipertermiya bilan.Jiddiy miya shikastlanishi yuzaga keladi, bu tezda o'limga olib keladi: miya shishi rivojlanadi, asab hujayralari nobud bo'ladi, odam orientatsiyani yo'qotadi, deliryum, konvulsiyalar paydo bo'ladi. Ushbu sindrom issiqlik urishi deb ataladi. Miyaning shikastlanishi termoregulyatsiya mexanizmlariga ta'sir qiladi va bu terlashning buzilishiga va hatto vaziyatning yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Paradoksal ravishda, mushaklar sovuqqa titroq reaktsiyasiga o'xshash ritmik faollikni namoyon qilishi mumkin. Tananing engil qizib ketishi bilan issiqlik senkopi paydo bo'ladi. Bu qon tomirlarining kengayishi va qon bosimining keskin pasayishi bilan birga keladi. Tana harorati me'yordan biroz yuqoriroq, ammo jismoniy mashqlardan keyin u 38-39 0 S gacha ko'tariladi. Noqulay havo haroratining tanaga ta'siri ishlab chiqarish sharoitida, shuningdek ochiq havoda ishlaganda eng aniq namoyon bo'ladi: - havo haroratining 35 0 S dan yuqori ko'tarilishi - konveksiya orqali issiqlik uzatish buziladi; - havo haroratining oshishi va namlikning o'rtacha ko'tarilishi - issiqlik asosan terning bug'lanishi bilan ajralib chiqadi, shu bilan birga xlor ionlari, vitamin C va B vitaminlari yo'qoladi va bu yurak-qon tomir tizimi, oshqozon-ichak traktining buzilishiga olib keladi. oshqozon sekretsiyasida xlor ionlarining kontsentratsiyasi, bu oshqozon shilliq qavatida yallig'lanish jarayonlarining rivojlanishiga olib keladi). Haroratning oshishi markaziy asab tizimiga salbiy ta'sir qiladi (diqqatning zaiflashishi, harakatlarni muvofiqlashtirishning buzilishi, reaktsiyalarning sekinlashishi), immunitetning pasayishiga olib keladi (umumiy kasallanishning oshishi). Past atrof-muhit haroratida radiatsiya va konveksiya tufayli issiqlik yo'qotilishi ortadi, terning bug'lanishi sekinlashadi. Agar issiqlik yo'qotilishi issiqlik ishlab chiqarishdan oshsa, terining harorati pasayadi va tananing sovishi kuzatiladi. Shu bilan birga, mushaklar faolligining zaiflashishi, og'riqli ogohlantirishlarga reaktsiyaning keskin pasayishi, adinamiya va uyquchanlik mavjud. Mahalliy sovutish shamollashning rivojlanishiga yordam beradi, bu nazofarengeal shilliq qavatning haroratining refleksli pasayishi bilan bog'liq. Ushbu hodisa turar-joy va jamoat binolarining harorat rejimini gigienik baholashda havo haroratining vertikal pasayishini tartibga solish orqali hisobga olinadi (2,5 0 dan ko'p bo'lmagan). 1 metr balandlikda C). Ekstremitalarning gipotermiyasi, ho'l poyabzal va havo tezligining oshishi bilan birga, sovuqqa olib keladi ("xandaq" yoki "xandaq" oyog'i). Atrof-muhit sharoitlariga doimiy moslashish Tartibga solish mexanizmlari - termogenez, vazomotor reaktsiyalar, terlash - har doim harakatga tayyor va termal stress boshlanganidan keyin soniyalar yoki daqiqalar ichida yoqilishi mumkin. Ulardan tashqari, atrof-muhitdagi iqlim o'zgarishiga uzoq muddatli moslashishni ta'minlaydigan boshqa mexanizmlar mavjud. Tegishli jarayonlar, shuningdek, fiziologik moslashish yoki akklimatizatsiya deb ataladi, faqat uzoq muddatli (kunlar, haftalar yoki oylar davomida) doimiy yoki takrorlanadigan harorat ta'siri ostida rivojlanadigan organlar va funktsional tizimlarning bunday modifikatsiyalariga asoslanadi. Termal moslashuv. Odamlarning issiqlikka moslashish qobiliyati tropik va cho'lda omon qolish, shuningdek, ish joyida yuqori haroratlarda og'ir ishlarni bajarish uchun juda muhimdir. Termal moslashuv jarayonida yuzaga keladigan eng muhim siljish terlash intensivligining o'zgarishi bo'lib, u ikki baravar ko'payishi va yaxshi o'qitilgan odamlarda 1-2 l / soat bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, terlash pastki o'rtacha teri va ichki haroratlarda boshlanadi; binobarin, tartibga solish mexanizmlarini faollashtirish uchun harorat chegarasi pasayadi va shu bilan kamayadi yuk xatosi . Ushbu o'zgarishlar ma'lum bir issiqlik yoki ish yuki uchun o'rtacha tana haroratini pasaytiradi, bu esa ortiqcha yurak urish tezligidan himoya qiladi va periferik qon oqimining oshishi, ya'ni issiqlik zarbasidan. Moslashuv, shuningdek , terdagi ionlar tarkibining sezilarli darajada kamayishi bilan bog'liq va shu bilan ionlarning yo'qolishi tufayli zarba ehtimolini kamaytiradi . Kuchli termal yuk bilan qon plazmasi hajmi va gemoglobin kontsentratsiyasi pasayadi, bu esa venoz oqimning pasayishiga va qisqarish paytida yurak tomonidan chiqarilgan qon hajmining pasayishiga olib keladi. Issiqlik moslashuvi paytida qon aylanish tizimidagi bu salbiy o'zgarishlar plazma hajmi va oqsil miqdori ortishi bilan neytrallanadi . Uzoq muddatli issiqlik stressi bilan, ayniqsa issiq iqlim sharoitida, kuchli terlash davridan so'ng, ikkinchisining tezligi pasayadi (gidromiyoz). Bu hodisa hali yetarlicha tushuntirilmagan periferik mexanizmlarga asoslanadi; uni himoya sifatida ko'rish mumkin, chunki u behuda terlashni oldini oladi (chunki faqat terning bug'lanishi sovutish ta'siriga ega). Umumiy qabul qilingan g'oyadan farqli o'laroq, asosiy adaptiv o'zgarishlardan biri shundaki, issiqlik moslashuvi rivojlanishi bilan ter orqali suv yo'qotishning ma'lum darajasida chanqoqlik hissi kuchayadi. Bu qisman terdagi ionlarning kamroq miqdori bilan bog'liq. Suv muvozanatini saqlash uchun chanqoqlikni oshirish kerak; agar suv yo'qotishlari to'ldirilmasa, o'limga olib keladigan gipertermiya paydo bo'lishi mumkin. Yuqorida tavsiflangan adaptiv o'zgarishlar qisqa muddatli kuchli termal yuklardan kelib chiqadi. Moslashishning yana bir shakli yuqori muhit harorati sharoitida kechayu kunduz bo'lgan tropiklar aholisi orasida mavjud. Ularning reaktsiyasining intensivligi terlashni keltirib chiqaradigan darajada yuqori emas. Terlash uchun harorat chegarasi yuqori tana haroratiga qarab siljiydi, bu ularning kunlik issiqlik stressi paytida kamroq terlashiga olib keladi. Ushbu mexanizm deyiladi tolerant adaptatsiya . sovuqqa moslashish. Hayvonlarning ko'p turlari sovuqqa juda oddiy moslashadi - mo'yna o'sishi tufayli ularning issiqlik izolatsiyasi kuchayadi. Kichik hayvonlarda uchraydigan sovuqqa moslashishning yana bir keng tarqalgan usuli - bu titroqsiz termogenezning rivojlanishi. va jigarrang yog 'to'qimalari. Tittirmaydigan termogenezni issiqlik hosil qilishning iqtisodiy mexanizmi deb hisoblash mumkin; shu bilan birga, titroq paytida, ritmik harakatlar tanadagi havoning aylanishini oshiradi va shu sababli konvektiv issiqlik uzatish intensivligi oshadi (chegara qatlamining qisqarishi). Uzoq vaqt davomida qattiq sovuqqa duchor bo'lgan kattalar soch ko'ylagini o'stira olmaydi yoki titramaydigan termogenezni etarlicha rivojlantira olmaydi. Shuning uchun kattalar sovuqqa hech qanday fiziologik moslashishga qodir emas degan fikrni tez-tez eshitish mumkin - ular "xulq-atvor moslashuviga" tayanishlari kerak. (kiyim va issiq uy-joy). Shu bilan birga, ular insonni mo''tadil yoki arktik iqlimda faqat o'z tsivilizatsiyasi elementlari tufayli omon qolishga qodir bo'lgan "tropik mavjudot" deb aytishadi. Biroq, yaqinda bu borada yangi ma'lumotlar olindi. Sovuqqa uzoq vaqt ta'sir qilish sharoitida odamlarda bardoshli moslashish rivojlanadi. Titrashning harorat chegarasi va tegishli metabolik termoregulyatsiya reaktsiyalarining egri chiziqlari pastroq haroratga siljiydi, buning natijasida o'rtacha gipotermiya paydo bo'lishi mumkin. Bunday bag'rikenglik moslashuvi birinchi marta Avstraliyaning aborigenlarida qayd etilgan; ular butun tunni nolga yaqin haroratda deyarli yalang'och o'tkazishlari mumkin va hali ham titroqni boshdan kechirmaydilar. Shunga o'xshash qobiliyat koreys va yapon ayollarida ham yaxshi rivojlangan - marvarid izlovchilar, taxminan 10 ° C suv haroratida kuniga bir necha soat chuqurlikka sho'ng'iydilar. So'nggi paytlarda, agar ob'ektlar vaqti-vaqti bilan 30-60 daqiqa davomida sovuq stressga duchor bo'lsa, titroq uchun harorat chegarasi bir necha kun ichida pastroq qiymatlarga o'zgarishi mumkinligi haqida ma'lumotlar olingan . Shu bilan birga, tanadan ortiqcha issiqlikni (odamlarda, terlash) olib tashlash uchun mas'ul bo'lgan mexanizmlarning harorat chegarasi o'zgarishsiz qoladi. Bu termoregulyatsiyani yanada tejamkor qiladi, ammo aniqlik hisobiga. Sovuqda uzoq vaqt qolish bilan, moslashishning bu shakli, aftidan, yaroqsiz. Darhaqiqat, Alakaluf qabilasining hindulari (G'arbiy Patagoniya orollari) boshqa moslashish mexanizmini ishlab chiqdilar. Doimiy ravishda sovuq havo, yomg'ir va qor ta'sirida bo'lgan bu odamlarda bazal metabolizm darajasi odatdagidan 25-50% yuqori. Xuddi shunday "metabolik moslashuv" eskimoslarda ham topilgan. mahalliy moslashuv. Issiq kiyingan odamning qo'llari muntazam ravishda sovuqqa duchor bo'lsa, qo'llarda og'riq kamayadi. Ta'sir qisman sovuq vazodilatatsiyaning yuqori teri haroratida sodir bo'lishi bilan bog'liq. Shu bilan birga, og'riqni kamaytirishga hissa qo'shadigan tushuntirish hali olmagan boshqa mexanizmlar ham mavjud. Quyosh radiatsiyasi va uning gigi е nik ahamiyati O`zb е kiston R е spublikasi quyoshli o`lka d е b b е jiz aytilmaydi. Haqiqatan ham r е spublikada quyoshli kunlar miqdori O`rta Е r d е ngizi hamda Kaliforniyadan yuqori. Quyosh radiatsiyasi en е rgiya, issiqlik va yorug`lik manbai hisoblanadi. U е r satxini isitadi, suvni bug`lantiradi, havo oqimini paydo qiladi va shunga bog`liq holda ob-havoni o`zgartiradi, joylar iqlimiga sabab bo`ladigan asosiy omillardan hisoblanadi. Е r yuzida butun organik hayot quyosh radiatsiyasi tufayli mavjuddir. Fizik jihatdan olib qaralganda quyosh radiatsiyasi turli uzunlikdagi to`lqinlardan iborat bo`lgan el е ktromagnit t е branishlar oqimidir. Е r yuziga е tib k е ladigan quyosh nurining sp е ktral tarkibi va uning biologik ta'siri 3-jadvalda k е ltirilgan. Atmosf е radan o`tish mobaynida quyosh radiatsiyasi qisman yutiladi, tarqaladi, bu esa uning sifati va miqdoriy ko`rinishida aks etadi. Chunonchi, nur en е rgiyasi birlamchi quvvatining faqat 43% igina е r yuzasiga е tib k е ladi. Е r yuzasiga е tib k е ladigan radiatsiya miqdori asosan quyoshning gorizontdan qanchalik ba land turganligiga va atmosf е raning ochiqlik darajasiga bog`liq. Quyoshning gorizontdan baland turishi kamayib borgan sari radiatsiya int е nsivligi ozayib k е tav е radi, chunki bunda nurlarning atmosf е radagi yo`li uzoqlashib k е tadi va gorizontal joylashgan maydonga kam miqdorda nur tushadi. Atmosf е ra havosi ifloslanganda va aholi yashaydigan joylar noto`g`ri (zich) joylashtirilganda anchagina miqdor quyosh radiatsiyasi yo`qolib k е tadi. Е r yuzasiga е tib k е ladigan quyosh nurining sp е ktral tarkibi va uning biologik ta'siri Nurlar turi To`lqin uzunligi (nm)* T е ri orqali o`tish uzunligi(mm) Biologik ta'siri Infraqizil 15000— 20 gacha Yuza isitish xususiyatiga 4000 ega. Ancha botiqroq, isitadi; a) uzun 4000— 1500 T е rida moddalar almashinuvi va ultrabinafsha nurlar ta'sirini kuchaytiradi b) qisqa 1500— 760 Ancha botiqroq isitadi; Ko`zga ko`rinadigan 760—390 10 gacha Yorug`likni xis qilish; kuchsiz fotokimyoviy ta'sir (pigm е nt hosil bo`ladi), kuchsiz bakt е ritsid ta'sir ko`rsatadi. Ultrabinafsha uzun (A soha); 390—315 1 gacha Fotokimyoviy, shu jumladan umumiy stimullaydigan va vitaminni sint е zlaydigan ta'siri bor o`rtacha (B soha); 315—290 0,5 gacha a) Qisqa 290 kichik Bakt е ritsid ta'sir ko`rsatadi Nanom е tr (nm) — m е trning milliondan bir ulushi. Quyosh past turganda va radiatsiya iflos atmosf е ra orqali o`tganda biologik jihatdan juda qimmatli bo`lgan o`rta uzunlikdagi ultrabinafsha nurlar xaddan tashqari ko`p ushlanib qoladi. D е raza oynalari ham ultrabinafsha qismni tutib qoladi. Quyosh nuri organizmga o`z sp е ktrining barcha qismlari bilan ta'sir ko`rsatadi. Organizmning ultrabinafsha nurlar bilan е tarli nurlanmasligi yorug`lik tanqisligi (yorug`likka yolchimaslik) d е b ataladi. Yorug`lik tanqisligida hayot tonusi tushib k е tadi va organizmning turli kasalliklar (masalan, gripp, sil va boshqa kasalliklar) ning qo`zg`gatuvchilariga qarshiligi kamayadi, kapillyarlar mustahkamligi buziladi, kamqonlik paydo bo`ladi. Bolalarda D vitaminining е tarli sint е z qilinmasligi raxit kasalligiga olib k е ladi. 3-jadvalda k е ltirilgan o`rtacha V sohaga kiruvchi uzunligi 315—290 nm ultrabinafsha nurlar t е ri sathiga ta'sir qilishi natijasida t е ri sathidagi 7—8 - d е gidroxolist е rindan (bu xolist е rindan hosil bo`ladi) vitamin D sint е zlanadi, sint е zlangan vitamin D qonga tushgach undagi kaltsiy- fosfor almashinuvini yaxshilaydi. Bu o`z yo`lida suyaklanish jarayonini takomillashtiradi. Yorug`lik tanqisligi D vitaminining е tarli miqdorda sint е z qilinmasligi natijasida qonda kaltsiy-fosfor miqdori kamayib k е tadi, shu sababli suyaklar qattiqligini yo`qotib egiluvchan bo`lib qoladi, salga qiyshayib k е tav е radi. Katta yoshli odamlarda D vitamini е tishmaganda suyaklar tarkibining siyraklanishi (ost е oporoz) kuzatiladi, ular mo`rt bo`lib qoladi, singanida s е kin bitadi. Yoruglik tanqisligi Zapolyar е da, kuz-qish oylarida esa janubda ko`p bo`ladi. Е r osti konlarida ishlovchilar va uzoq, vaqt o`rinda yotib qolgan b е morlarda ham yorug`lik tanqisligi bo`ladi. Yorug`lik tanqisligining oldini olish uchun ochiq havoda dam olishning foydasi to`g`risida tushuntirish ishlarini olib borish muhim. Ayniqsa yosh bolalar uchun ochiq havoda sayr qilish, o`ynash, jismoniy tarbiya bilan shug`ullanish va vaqtida uxlash juda muhim. Aholi yashaydigan punktlar va uy-joylar qurishda gigi е na talablariga amal qilish, shuningd е k, atmosf е ra havosini if-loslanishdan saqlash katta ahamiyatga ega. Agar yuqorida aytib o`tilgan chora- tadbirlar е tarli bo`lmasa, ultra binafsha nur b е ruvchi maxsus erit е m lampalar (APK, RPK) yordamida profilaktik nurlantirish tavsiya etiladi. Infraqizil radiatsiya biologik ta'siriga ko`ra uzun to`lqinli (to`lqin uzunligi 4000—1500 nm) va qisqa to`lqinli (to`lqin uzunligi 1500—760 nm) bo` ladi. Uzun to`lqinli nurlar t е rining yuza qavatiga singib to`qimalar qizishi va t е rida achishish s е zilishiga sabab bo`ladi. Qisqa to`lqinli infraqizil nurlar t е rining chuqur qavatlariga kirib borib, to`qimalarning sub' е ktiv s е zgilar kamroq ifodalangan bir t е kisda qizishini yuzaga k е ltiradi. Uzoq vaqt mobaynida ta'sir qilganda ko`rinmaydigan infraqizil nurlar t е rining kuyib va badanning umumiy qizib k е tishiga sabab bo`lishi mumkin. Qisqa to`lqinli infraqizil radiatsiya b е ruvchi inshootlar ishlab chiqarish sharoitlarida ko`z shox pardasida kataraktalar ko`rinishidagi o`zgarishlarni k е ltirib chiqarishi mumkin. Infraqizil radiatsiyaning issiqlik va og`riqni qoldiruvchi ta'siridan amaliy tabobatda yallig`lanish jarayonini davolashda k е ng foydalaniladi. Quyosh sp е ktrining ko`rinadigan qismi (to`lqin uzunli gi 360—760 nm) ko`rish faoliyatiga, MNS holatiga va u orqali tananing barcha a'zolari, sist е malariga xos (sp е tsifik) ta'sir ko`rinishida namoyon bo`ladigan katta umumbiologik ta'sir ko`rsatadi. Sp е ktrning ko`rina digan qismidagi nurlar turli uchastkalarga ta'sir etish xususiyatiga qarab farq qiladi. Qizil nurlar qo`zg`atuvchi, sariq va yashil nurlar tinchlantiruvchi, binafsha nurlar ma'yuslik ta'sirini ko`rsatadi. Yorug`likning е tarli bo`lmasligi ko`ruv a'zosiga (ko`z o`tkirligi, farqlash t е zligi va boshqalar) zararli ta'sir etadi. O`tkir yorug`lik ko`zni qamashtiradi, uzoq ta'sir qilganda esa to`r pardaning yallig`lanishini (r е tinit) k е ltirib chiqarishi mumkin. To`lqin uzunligi 280 nm va undan kam bo`lgan, to`qima oqsillariga qo`zg`atuvchi ta'sir ko`rsatadigan nurlar farq qilinadi. Bu nurlar е r yuzasiga faqat ochiq havoda е tib k е lishi mumkin, shuning uchun ham е rda organik hayot mavjud. Bunday uzunlikdagi nurlar е r sathiga е tib k е lganda mikroorganizmlarga xalokatli ta'sir ko`rsatadi, mikroblar bir n е cha daqiqadan bir n е cha soatgacha bo`lgan vaqt mobaynida tarkibidagi oqsillarda d е naturatsiya jarayoni k е chishi natijasida nobud bo`ladi. Sun'iy ultrabinafsha nurlanishning bakt е riotsid ta'siridan havoni, suvni, sutni va boshqalarni zararsizlantirish uchun foydalaniladi. Quyosh radiatsiyasi juda katta biologik va gigienik ahamiyatga ega. Quyosh nurlanishi deganda Quyosh tomonidan chiqarilgan butun integral (umumiy) radiatsiya oqimi tushuniladi, bu turli to'lqin uzunliklariga ega bo'lgan elektromagnit tebranishlardir. Gigienik nuqtai nazardan, elektromagnit maydonlar va to'lqin uzunligi 100 nm dan yuqori bo'lgan nurlanishni o'z ichiga olgan quyosh spektrining optik qismi alohida qiziqish uyg'otadi. Quyosh spektrining ushbu qismida radiatsiyaning uch turi ("ionlashtiruvchi bo'lmagan nurlanish") ajralib turadi: - ultrabinafsha (UV) - 290-400 nm to'lqin uzunligi bilan; - 400-760 nm to'lqin uzunligi bilan ko'rinadigan; - infraqizil (IR) - to'lqin uzunligi 760-2800 nm Eng biologik faol quyosh spektrining ultrabinafsha qismidir. Sog'lom odam terisida ultrabinafsha nurlarining so'rilishi natijasida ikki guruh moddalar hosil bo'ladi: o'ziga xos (vitamin D) va nonspesifik (gistamin, xolin, atsetilxolin, adenozin). Er yuzasida ultrabinafsha nurlanishi ustunlik qiladi, bu eritema-tan ta'siriga ega. UV nurlari organizmga ogohlantiruvchi ta'sir ko'rsatadi, turli infektsiyalarga chidamliligini oshiradi. Insolatsiya - bu sirtlarning quyosh nuriga ta'siri ( quyosh radiatsiyasi ) yoki to'g'ridan-to'g'ri quyosh nurlari oqimining gorizontal yuzaga chiqishi. 15) Quyosh spektrining ultrabinafsha qismining biologik ta'siri. Organizmga ta'sir qilish xususiyatlari. Ultraviyole tanqisligi, uning namoyon bo'lishi va oldini olish. Ultraviyole (UV) - 290-400 nm to'lqin uzunligi bilan; Eng biologik faol quyosh spektrining ultrabinafsha qismi bo'lib, u Yer yuzasida 290 dan 400 nm gacha bo'lgan to'lqinlar oqimi bilan ifodalanadi. UV spektri bir xil emas. U quyidagi uchta sohaga ega: A. To lqin uzunligi 400-320 nm bo lgan uzun to lqinli UV nurlanishi.ʻ ʻ ʻ B. To'lqin uzunligi 320-280 nm bo'lgan o'rta to'lqinli UV nurlanishi. C. To'lqin uzunligi 280-100 nm bo'lgan qisqa to'lqinli UV nurlanishi. Sog'lom odam terisida ultrabinafsha nurlarining so'rilishi natijasida ikki guruh moddalar hosil bo'ladi: o'ziga xos (vitamin D) va nonspesifik (gistamin, xolin, atsetilxolin, adenozin). Olingan oqsil parchalanish mahsulotlari butun murakkab retseptor apparati va u orqali endokrin va asab tizimlariga humoral ta'sir ko'rsatadigan o'ziga xos bo'lmagan stimullardir. Fiziologik funktsiyalarning o'ziga xos bo'lmagan stimulyatori bo'lgan bu nurlar oqsil, yog ', uglevod, mineral almashinuvi, tananing immunitet tizimiga foydali ta'sir ko'rsatadi, bu quyosh nurlanishining umumiy sog'lomlashtiruvchi, tonik va profilaktik ta'sirida namoyon bo'ladi. tanasi. UV nurlari organizmga ogohlantiruvchi ta'sir ko'rsatadi, turli infektsiyalarga chidamliligini oshiradi. Ayniqsa, samarali bolalar havo infektsiyalari va shamollashning oldini olish uchun ultrabinafsha nurlanishdan foydalanishdir. Tabiiy UV tanqisligi davrida nurlangan bolalarda sovuqlar bir necha marta kamayadi, umumiy holat va jismoniy rivojlanish ko'rsatkichlari yaxshilanadi. UV nurlanishi yuqumli jarayonning borishiga ijobiy ta'sir qiladi - terapevtik choralarning samaradorligi oshadi, asoratlar soni kamayadi va tiklanish tezlashadi. Bolalar amaliyotida quyosh-havo vannalari nafaqat qattiqlashuv uchun, balki UV tanqisligining oldini olish uchun ham element sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari, ular yurishlar, o'yinlar, ochiq ekskursiyalardan foydalanadilar. Shunday qilib, hayotning birinchi yilidagi bolalar uchun qishda kuniga ikki marta yarim soatlik yurish paytida qo'llar va yuzlar ochiq bo'lishi kifoya, raxitning oldini olish uchun. Ammo quyosh nurlanishidan foydalanganda ehtiyot choralarini ko'rish kerak, masalan, havo harorati termal zarba bo'lmasligi uchun juda yuqori bo'lmasligi kerak, shuningdek, hipotermiya bo'lmasligi uchun juda past bo'lishi kerak va hokazo. UV nurlanishi tabiiy va sun'iy manbalar tomonidan ishlab chiqariladi. UVR 200- 400 nm to'lqin uzunligi va 1013-1016 Gts chastotali EMRni o'z ichiga oladi. Biologik ahamiyatiga ko'ra ular quyidagilarga bo'linadi: UV-A (uzun to'lqinli, UV yaqinida) - 400-320 nm; UV-B (o'rta to'lqinli UV, ko'nchilik radiatsiyasi) - 320-280 nm; UV-C (qisqa to'lqinli, uzoq UV, bakteritsid nurlanish) - 280-200 nm. 200 nm dan qisqa to'lqinlar muhim biologik ta'sir ko'rsatmaydi, chunki. atmosfera havosida so'riladi. Teri va ko'rish organiga UV-C ta'siri noqulaylikka olib keladi, keyin esa engil qizarish paydo bo'ladi. UV-B eng zararli hisoblanadi. UV-A nurlanishi UV-B ning biologik ta'sirini kuchaytirishi, shuningdek, fototoksik, fotosensibilizatsiya va fotokanserogen xususiyatlarga ega kimyoviy moddalar ta'sirida to'qimalarga zarar etkazishi mumkin. Inson tanasiga salbiy ta'sir ultrabinafsha nurlanishining haddan tashqari va etarli bo'lmagan ta'siriga ega bo'lishi mumkin. UVR beriberi D va buzilgan fosfor-kaltsiy almashinuvi tufayli raxitning rivojlanishida ishtirok etadi, tananing himoya kuchlarini kamaytiradi. Ko'zlar ultrabinafsha nurlanishiga sezgir. Shox parda 260-280 nm chastotaga eng sezgir. Shu bilan birga, o'tkir kataraktlarning paydo bo'lishi ultrabinafsha nurlanishi 337 nm, pulsning davomiyligi 10 ns (doza 1J / sm2) ta'sirida mumkin. Konyunktiva uchun eng xavfli UV 240-274 nm. UV nurlari ta'sirida ko'zning tashqi membranalarining o'tkir yallig'lanish reaktsiyasi fotoftalmiya yoki quyosh fotoftalmi deb ataladi. U yashirin davrdan keyin (30 min-24 soat) rivojlanadi va blefarospazm, fotofobi, ko'zlardagi qum hissi va qorong'u moslashuvning buzilishi bilan birga keladi. UV nurlanishi ta'sirida teridagi fotobiologik hodisalar foydali va noqulay bo'lishi mumkin. Birinchisiga D3 vitamini fotosintezi (315 nm da anti-raxitik ta'sir), quyosh yonishi, epidermisning qalinlashishi va ba'zi hollarda eritema kiradi. Epidermisning qorayishi va qalinlashishi keyingi ultrabinafsha nurlanish ta'siridan terining shikastlanishini kamaytiradi. UV nurlanishining maksimal kanserogen faolligi 295-300 nm da, lekin bu ta'sir 285-320 nm oralig'ida kuzatiladi. U UV-A ning yuqori dozalari bilan beriladi. UV nurlanishining standartlashtirilgan qiymati kvadrat metr uchun vattlarda o'lchanadigan nurlanishdir. Sanoat binolari uchun standartlar ultrabinafsha nurlanish (UV-A, UV-B, UV-C), davomiyligi (0,1 s dan 8 soatgacha) va rejimi (bir martalik, takroriy) ta'sir qilish maydonini hisobga olgan holda farqlanadi. Odamlarning profilaktik UV ta'sirida, samarali va energiya birliklarida ta'sir qilish va sutkalik doza. Ushbu standartlar 280-400 nm oralig'ida o'rnatiladi va minimal, maksimal va tavsiya etilganlarga bo'linadi. 48. Shovqin atrof-muhitning noqulay omili sifatida. Profilaktik tadbirlar. Shovqin - bu har qanday kiruvchi tovush yoki tovushlarning kombinatsiyasi. Ovoz elastik muhitda to'lqinsimon tarzda tarqaladigan tebranish jarayonidir. Gigienik shovqinni baholash uchun 9 oktava diapazonini o'z ichiga olgan 45-11000 Gts diapazoni qo'llaniladi. Eshitish chegarasidan og'riq chegarasigacha bo'lgan diapazondagi tovush intensivligining qiyosiy tavsifi uchun tovush bosimining logarifmi - dB ishlatiladi. Nol dB 2x10-5 Pa tovush bosimiga to'g'ri keladi, bu esa 1000 Gts chastotali eshitish chegarasiga to'g'ri keladi. Shovqin manbalari tabiiy va antropogen kelib chiqishi mumkin. Antropogen manbalar: - statsionar (sanoat korxonalari) - mobil / mobil (transport) - kvartal ichidagi (davlat xizmatlari korxonalari, do'konlar, bozorlar, bolalar maydonchalari) - uy ichidagi (uydagi shovqin). Umumiy biologik tirnash xususiyati beruvchi shovqin tananing barcha a'zolari va tizimlariga ta'sir qiladi. Muayyan fiziologik o'zgarishlar rivojlanadi, ular ma'lum shartlarga bog'liq: shovqin darajasi va tabiati, uning ta'sir qilish muddati va insonning individual xususiyatlari. Past chastotali tovush bir xil intensivlikdagi yuqori chastotali tovushga qaraganda salomatlik uchun kamroq zararli. Yuqori chastotalar (1000 Gts dan yuqori) ko'proq noqulay. Shok jarayonlaridan kelib chiqadigan impulsiv shovqin va eshitiladigan diskret ohanglar bilan shovqin doimiy shovqinga qaraganda tajovuzkorroqdir. Doimiy va kuchli shovqin eshitish analizatorining funktsiyalariga ta'sir qiladi, bu qanchalik aniq bo'lsa, shovqin ta'siri shunchalik uzoq bo'ladi. Shovqindan kelib chiqadigan og'riqlar o'rta quloq tizimidagi mexanik joy almashinuvi bilan bog'liq va quloq pardasi kuchi chegarasiga erishilganligini ko'rsatadi. Aksariyat odamlarda 80 dB dan yuqori shovqin sezilarli psixologik tirnash xususiyati keltirib chiqaradi, bu uning intensivligi oshishi bilan kuchayadi. Shovqin diqqatni jamlashni talab qiladigan va axborotni sintez qilish va tahlil qilish bilan bog'liq bo'lgan aqliy faoliyatga kuchli ta'sir ko'rsatadi. Shovqin boshqa tashqi va ichki omillar bilan birgalikda surunkali charchoqni keltirib chiqarishi, dam olish va uyquni buzishi mumkin. Shovqinning nutq aloqasiga bezovta qiluvchi ta'siri ikki shaklda namoyon bo'ladi. Nutq signali niqoblangan yoki shovqinga botgan bo lishi mumkin yokiʻ shovqindan ta sirlangan vaqtinchalik eshitish chegarasi holati insonning xabarni ʼ tushunish qobiliyatini buzishi mumkin. Tinch suhbatda nutqning tushunarliligi 45 dBA gacha bo'lgan shovqin darajasida 100% ni tashkil qiladi (dBA - intervalgacha shovqinning ekvivalent tovush darajasini o'lchash birligi, u bir xil vaqt oralig'ida ko'rib chiqilayotgan intervalgacha shovqin bilan bir xil o'rtacha ovoz bosimiga ega. ). Yaxshi nutqni tushunish 55 dBA shovqin shovqin darajasida erishiladi va bir oz yuqoriroq ovoz shnuri kuchlanishi 65 dBA shovqin shovqinini tushunishni ta'minlaydi. Shovqin ta'siri miyaning korteks va subkortikal tuzilmalarida umumiy reaktsiyaga sabab bo'ladi, bu esa CNS va ANSning tartibga soluvchi faoliyatini buzadi. Korteksda turg'un qo'zg'alish o'choqlari paydo bo'ladi, bu esa asabiy jarayonlarda nomutanosiblikka olib keladi. Shovqinli joylarda ko'pincha ular yurakdagi og'riqlar, bosh og'rig'i, qon bosimining o'zgarishi, uyqu buzilishi, asabiylashish, yomon kayfiyat, ko'rish keskinligining pasayishi haqida shikoyat qiladilar. Umumiy o'limni buzish tendentsiyasi aniqlandi. Shovqinni gigienik tartibga solishning asosi uning maksimal darajasini belgilashdir. Ratsion ko'rsatkichlar majmui bo'yicha (o'ziga xos va o'ziga xos bo'lmagan reaktsiyalar, ishlashning pasayishi, noqulay reaktsiyalarning rivojlanishi), ularning gigienik ahamiyatini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Normativ darajalar tirnash xususiyati beruvchi sub'ektiv harakat chegarasidan past bo'lishi kerak, qisqa muddatli va uzoq muddatli harakatlar paytida tananing funktsional holatiga salbiy ta'sir ko'rsatmasligi va 8 soatlik ish smenasi uchun ish joyida qabul qilingan darajadan ancha past bo'lishi kerak. Ruxsat etilgan shovqin darajalari - bu odamda sezilarli tashvish tug'dirmaydigan darajalar va shovqinga sezgir bo'lgan tana tizimlari va analizatorlarining funktsional holatida sezilarli o'zgarishlar. Turar-joy va jamoat binolari binolarida va turar-joy binolari uchun turar-joy binolari hududida ruxsat etilgan shovqin uchun sanitariya me'yorlari kunduzi ekvivalent shovqin darajasini 40 dBA gacha, kechasi - 30 dBA gacha, turar-joy binolari hududida - 55 va 45 dBA. Doimiy shovqin oktava chastota diapazonlarida ovoz bosimi darajalari (dB da) bilan normallashtiriladi, tovush darajasi, dBA, foydalanish mumkin. Intervalli shovqin uchun ekvivalent (energiya jihatidan) tovush darajalari (dBA) va maksimal tovush darajalari normallashtiriladi. Vaqti-vaqti bilan shovqinni baholash uchun vaqt o'tishi bilan tovush bosimini birlashtirish orqali olinadigan ekvivalent daraja tushunchasi kiritiladi. Shovqinning dozasi nafaqat darajani, balki harakat davomiyligini ham hisobga olgan holda ekvivalent daraja bilan bog'liq, ya'ni. kümülatif harakat. Shovqin dozasi uzatiladigan energiya miqdorini aks ettiradi va shovqin ta'sirining o'lchovi sifatida xizmat qilishi mumkin. Ovoz bosimi darajasidan bosim kvadratlariga (Pa2) aylantirish va shovqin ta'sir qilish muddati, shovqin darajasi va dozasi o'rtasidagi munosabatni o'rnatish uchun maxsus konversiya jadvallari ishlab chiqilgan. Shovqin omilini baholashning dozali yondashuvi inson faoliyati (ish, uyqu) turini hisobga olgan holda kunlik shovqin dozasining integratsiyalashgan umumiy xarakteristikasini aniqlashga va aholining sog'lig'ining holatiga bog'liqligini baholashga imkon beradi. umumiy shovqin yuklari, shuningdek, ularning boshqa atrof-muhit omillari bilan birgalikda ta'siri. Himoya qilinadigan ob'ektga nisbatan shovqindan himoya qilish vositalari va usullari odatda jamoaviy va individual bo'linadi. Amalga oshirish usuliga qarab jamoaviy himoya vositalari va usullari quyidagilarga bo'linadi: - arxitektura rejalashtirish - tashkiliy va texnik - akustik. Bularga binolarni oqilona rejalashtirish, texnologik jihozlarni oqilona joylashtirish kiradi. Shovqinga qarshi kurashning eng samarali vositasi - mashinalar va mexanizmlarning dizayni yoki ishlab chiqarish texnologiyasini o'zgartirish orqali uning darajasini bevosita manbaning o'zida kamaytirishdir. Shovqin manbaiga nisbatan kollektiv himoya vositalari shovqin paydo bo'lish manbasida va uning manbadan ob'ektga tarqalish yo'lida shovqinni kamaytiradigan vositalarga bo'linadi. Kollektiv himoya vositalarini ishlab chiqishda nafaqat shovqin darajasini pasaytirish, balki uni past chastota diapazoniga o'tkazish ham muhimdir. Shuningdek, ular himoya qilish tamoyillarini amalga oshiradigan choralarga murojaat qilishadi: masofa, vaqt, ekranlash, buning uchun ular ovoz o'tkazmaydigan va ovozni yutuvchi materiallardan, shovqinni o'chiruvchilardan foydalanadilar. Premorbid holatlarning diagnostikasini yaxshilash, shovqin ta'sirida erta o'zgarishlarni aniqlash uchun sezgir diagnostik testlarni izlash kerak.

Havo muhiti va uning gigiyenik ahamiyati. Qo‘yosh radiatsiyasining gigiyenik ahamiyati

Купить