Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» asari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» asari

Купить

HAYDAR
XORAZMIYNING «GUL
VA NAVRO’Z» ASARI

I. KIRISH (ISHNING UMUMIY TAV SIFI)
II. Asosiy qism:
I. BOB: XV asr birinchi yarmi adabiyoti va Haydar Xorazmiy ijodi
1. 1. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi
1. 2. Shoirning «Gul va Navro’z» dostoni borasidagi bahslarga doir
Bob yuzasidan xulosa
II. BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA «GUL VA NAV RO’Z» SUJETI
2. 1. Mumtoz adabiyotda ramziy dostonnavislik
2. 2. «Gul va Navro’z» turkumidagi dostonlar haqida
Bob yuzasidan xulosa
III. BOB:Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro’z» dostoni: mavzu, g’oya, poetika masalalari
3. 1. Dostonning sujeti, timsollar olami, kompozitsiyasi, mavzu va g’oyasi
3. 2. Badiiy tasvir vositalarining doston g’oyasini ifoda etishdagi o’rni
Bob yuzasidan xolasa
III. UMUMIY XULOSALAR
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI MUNDARIJA

TAQDIMOT MAV ZUSINING DOLZARBLIGI VA ZARURIYATITAQDIMOT MAV ZUSINING DOLZARBLIGI VA ZARURIYATI
Bugungi kunda shu qadar jadal tarzda rivojlanib borayotgan fan, texnika va texnologiyalar asrida yashayotgan
ekanmiz, xalqimizning boy intellektual merosi, umumbashariy qadriyatlarimiz hamda milliy o’zligimizni anglatuvchi
tariximizni, adabiyotimizni chuqur isloh qilish, targ'ib etish, yangilash va boyitib borish biz yosh kadrlarning oliy
maqsadimizdir.
O’tmishda yaratilgan mo’tabar og’zaki va yozma adabiyotimiz namunalarini chuqur o’rganish va bilish har bir
insonning shu yurtda istiqomat qiluvchi shaxslarning ulug’ burchidir.
Adabiyotimizning asrlar osha davom etib kelayotgan mukammal asarlarini keng xalq ommasiga yetkazishda
muhim yutuqlarga erishilmoqda.Shuningdek, hozirgacha ayrim noma’lum bo’lib kelayotgan qo’lyozmalarni aniqlab
ularni nashr etish borasida bir qancha ikkilanishlarga sabab bo’layotgan ma’lum bir masalalar diqqatimizni tortadi.
Jumladan, «Gul va Navro’z» masnaviyi muallifi masalasi jiddiyroq o’rganishga muhtoj muammolardan biri sanaladi .

TAQDIMOTNING MAQSADI VA VA ZIFALARITAQDIMOTNING MAQSADI VA VA ZIFALARI

- -
JJ
ahon va o’zbek manbalarida keltirilgan Haydar Xorazmiyning hayoti va ijodiga oid bo’lgan ahon va o’zbek manbalarida keltirilgan Haydar Xorazmiyning hayoti va ijodiga oid bo’lgan
tadqiqot va mulohazalarni umumlashtirish;tadqiqot va mulohazalarni umumlashtirish;

-Haydar Xorazmiy ijodiga milliy istiqlol g’oyasi asosida yondashish;-Haydar Xorazmiy ijodiga milliy istiqlol g’oyasi asosida yondashish;

- shoirning adabiy merosi masalasida keltirilgan fikrlar va bahslarni o’rganish va xulosa berish;- shoirning adabiy merosi masalasida keltirilgan fikrlar va bahslarni o’rganish va xulosa berish;

- mumtoz adabiyotda “Gul va Navro’z” sujeti, genezisi hamda ramziy an’anaviylikni yoritish;- mumtoz adabiyotda “Gul va Navro’z” sujeti, genezisi hamda ramziy an’anaviylikni yoritish;

- shoir masnaviyi va uning janrlar tarkibini o’rganish;- shoir masnaviyi va uning janrlar tarkibini o’rganish;

- «Gul va Navro’z» dostonining mavzu va g’oyalar ko’lamini tahlil qilish, ma’naviy san’atlarni - «Gul va Navro’z» dostonining mavzu va g’oyalar ko’lamini tahlil qilish, ma’naviy san’atlarni
aniqlash, obrazlar talqini va ularni sharhlash. aniqlash, obrazlar talqini va ularni sharhlash.

TADQIQOTNING ILMIY YANGILIGI
- Haydar Xorazmiy ustozlari va zamondosh shoirlari asarlarida qanday talqinda aks
etganligi, ularning bir- biriga mosligi, hayotiy kechinmalari va ijodining qay yo‘sinda o‘tganligi
hamda mumtoz tarixda tutgan o‘rnini aniqlash;
-
Shoirning doston janriga qo‘shgan hissasi, dostonda hikoya janrini qo‘llashi va boshqa adiblar
dostonlari bilan chog‘ishtirish;
-
«Gul va Navro‘z» asari yuzasidan izlanish olib borish, asarni poetikasi, kompozitsiyasi,
g‘oyaviyligi, personajlar va ma’naviy san’atlar orqali yoritish.

TAQDIMOTNING NAZARIY VA AMALIY AHAMIYATI
Haydar Xorazmiy hayotiga doir ma’lumotlar, «Gul va Navro’z» ning g’oyalar
olami, xususan, asar mohiyatini ochish va obrazlar talqini va she’riy san’atlarni
qo’llashdagi shoir mahorati tadqiq etilgan. Shuningdek, “Gul va Navro’z” asari
borasidagi munozaralar, ramziy dostonchilikning rivoji, dostonchiligimizdagi “Gul
va Navro’z” sujeti va boshqa ma’lumotlar umumlashtirilgan va xulosa
chiqarilgan. Bular ishning nazariy ahamiyatini belgilaydi. Buyuk ota-
bobolarimizning asarlari boy mulkiy meros sifatida katta ahamiyatga egadir. Bu
tarixiy, ishqiy-qahramonlik tipidagi dostonlarni o’rganish orqali boy ma’naviy
merosimizning qanchalik yuksak ekanligini aniqlash .

Mavzuning
o’rganilganlik
darajasi
Taqdimot
natijalarining
e’lon
qilinganligi
Taqdimot
hajmi

I.BOB. XV asr birinchi yarmi adabiyoti va Haydar Xorazmiy ijodi

XIV asr oxiri XV asr boshlarida O’zbek mumtoz adabiyotining rivojlanishi va gullab yashnashiga XIV asr oxiri XV asr boshlarida O’zbek mumtoz adabiyotining rivojlanishi va gullab yashnashiga
katta hissa qo’shgan yetuk istedod sohiblari qatorida Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi, faoliyati va adabiy katta hissa qo’shgan yetuk istedod sohiblari qatorida Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi, faoliyati va adabiy
merosiga nazar tashlar ekanmiz, unga oid ma’lumotlarni nihoyatda oz o’rinlarda uchratamiz. Haydar merosiga nazar tashlar ekanmiz, unga oid ma’lumotlarni nihoyatda oz o’rinlarda uchratamiz. Haydar
Xorazmiy XIV asr oxirlarida Xorazmda tavallud topgan. Xorazmiy taxallusi ham aynan shu boisdandir. Xorazmiy XIV asr oxirlarida Xorazmda tavallud topgan. Xorazmiy taxallusi ham aynan shu boisdandir.
Bu yerda bir muncha yashab, so’ng Navoiy va Davlatshoh Samarqandiy ta’kidlaganidek, (Sherozda) Bu yerda bir muncha yashab, so’ng Navoiy va Davlatshoh Samarqandiy ta’kidlaganidek, (Sherozda)
temuriy shahzodalar Sulton Iskandar hukmdorligida (1409-1415) xizmatda bo’ladi. Uni lirikasining katta temuriy shahzodalar Sulton Iskandar hukmdorligida (1409-1415) xizmatda bo’ladi. Uni lirikasining katta
qismi saqlanmay qolib, undan bizgacha Ozarbayjon shoiri Xamsanavis Nizomiy Ganjaviy «Maxzanul qismi saqlanmay qolib, undan bizgacha Ozarbayjon shoiri Xamsanavis Nizomiy Ganjaviy «Maxzanul
asror» dostonidan ilhomlanib yozgan «Maxzanul asror» i va ko’plab tanqidiy qarashlarga asos bo’lgan asror» dostonidan ilhomlanib yozgan «Maxzanul asror» i va ko’plab tanqidiy qarashlarga asos bo’lgan
«Gul va Navro’z» dostoni, shuningdek turkiy va forsiyda bitgan go’zal she’rlari yetib kelgan. U «Gul va Navro’z» dostoni, shuningdek turkiy va forsiyda bitgan go’zal she’rlari yetib kelgan. U
she’rlarida inson psixologiyasini, ruhiy holatini g’oyat ta’sirli, yorqin ifoda etibgina qolmasdan, kishilarni she’rlarida inson psixologiyasini, ruhiy holatini g’oyat ta’sirli, yorqin ifoda etibgina qolmasdan, kishilarni
faqat yaxshilik va yaxshi xulq-atvor egasi bo’lishga, jamiyatga foyda keltiruvchi amallar bajarib, faqat yaxshilik va yaxshi xulq-atvor egasi bo’lishga, jamiyatga foyda keltiruvchi amallar bajarib,
muruvvat va himmatli bo’lishga da’vatetganligi uchun zamonasi, adabiyot ahllarining qalbidan joy muruvvat va himmatli bo’lishga da’vatetganligi uchun zamonasi, adabiyot ahllarining qalbidan joy
egallagan. egallagan.

Bir qator manbalarda ta’kidlab o’tilganidek, shoir haqida Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat-ush-
shuaro», Shayx Ahmad Taroziyning «Fununul balog’a», Alisher Navoiyning «Muhokamat-ul lug’atayn»,
«Majolis –un nafois», Zahiriddin Muhammad Boburning «Muxtasar», Faxriy Hiraviyning «Ravzat us-salotin»
asarlarida ma’lumotlar uchraydi.
Haydar Xorazmiy Shayx Ahmad bilan zamondosh bo’lib, Shayx Ahmad uning ijodini juda yaxshi bilgan.
Binobarin, uning « Gul va Navro’z» dostonini Lutfiyga emas, Haydar Xorazmiyga nisbat berilishi asosli.
… Yasodi tog’ yang’lig’ o’ngni, so’lni.
Xirovul turg’izib, to’qtotti g’ulni.
Xama jiylar qo’ydi, berkitti qunbil.
Qaro tog’dek yasab tur di muqobil.
Bu she’riy parcha XV asrning birinchi yarmida yashab ijod qilgan o’zbek katta shoiri Haydar
Xorazmiyning «Gul va Navro’z» dostonidan keltirilgan bo’lib, uning tarkibidagi ikki bayt hozirgi nashrlarda
/ qarang:Lutfiy. Sensan sevarim, Toshkent, 1987, 427-bet / yo’q. [14, 207-bet ]
Ahmad Taroziy.Funun-ul balog’a.(Balog’at ilmlari) / ma’sul muharrir B. Hasanov / -T .; Xazina, 1996, 207-bet

“ GUL VA N AVRO’Z ”

… Tarix sekkiz yuz o’n to’rt erdi hijrat
Ki naqsh ettim bu manzuri muhabbat.
Uning hijriy 814 yilda, melodiy 1411 yilda yozib tugatiganini ko’rsatadi. Temuriylar
imperiyasi parchalanib ketib, Movarounnahr va Xuroson taxti uchun shahzoda va amir-
amaldorlar o’rtasida qonli kurashlar avj olgan bir pallada, davrining iste’dodli shoiri va
ma’rifatparvar qalam sohibi Haydar Xorazmiy ommaviy urushlarni qoralab, tinchlik uchun
birlashish maqsadida xalqqa mazkur asarlari orqali murojaat etdi.
O’shul kunlarki vaqtim erdi noxush,
Tiriklik nomuloyim umre noxush,
Parishonlik bila aqlim mushavvash,
Buzulg’on bu ko’ngulda ming tuman g’ash .

“ GUL VA NAVRO’Z” dostonida ijobiy va salbiy obrazlar

Dostondagi ramziy-majoziy timsollar tavsifi
Dostondagi timsollar olami boy va rang-barang bo’lib, har bir personaj va predmet o’zining lug’aviy ma’nosidan tashqari biror
narsani ifodalaydi.
Asarning ramziy timsollari:
Navro’z -yangi kun, yangi yil boshlanishidagi dastlabki kun.
Farruh -go’zal, qutlug’, muborak, qutlug’ yuzli.
Navshod -xalqining go’zalligi va chiroyi bilan mashhur bo’lgan shahar nomi.
Farhor -orasta, chiroyli, shinam joy (uning Gul tug’ilgan mamlakat sifatida talqin qilinishi bejiz emas)
Mushkin -mushk hidli.
NAV RO’Z obraz i.Navro’z-dostonning bosh qahramoni. Dostondagi asosiy voqea Navro’zning tug’ilishidan boshlanadi va u bilan birga o’sadi,
rivojlanadi. Navro’z yosh bolalik chog’idanoq yaxshi sifat va fazilatlar orttira boradi, u turli bilimlarni egallab oladi, ov, sipohiylik ishi va boshqalar
bilan shug’ullanadi:
… Kichik yoshdan qamuq fanlarni bildi,
Ko’pin o’z aqli birla fahm qildi.
Ne turdi bir nafas, ne urdi bir dam,
Tamom o’rgandi, bildi barcha irdam,
Gahe qush qushlamoq, gah ovlamoqda,
Kiyik nemlamoq, arslon quvlamoqda…. [18, 4]
Lutfiy.Gul va Navro’z. «O’qituvchi» nashriyoti .Toshkent- 1974, 4-bet

Gul obrazi. Gul aql-farosatda yetuk, husnu malohatda barkamol qiz. U ma’naviy jihatdan ham taxsinga sazovor. U Farxor
mamlakatining malikasi bo’lishiga qaramay, aksariyat saroy xonimlari singari axloqan tuban, oqbilak va tantiq emas. Gul o’z oldiga
maqsad qilib qo’ya oladigan va unga erishish yo’lida g’ovlardan hayiqmaydigan jasorat egasi. Gul obrazi nozik did va go’zal hilqat
egasi bo’lsada:
… Bute, ne but, magar huri parizod,
Tani nozik, bo’yi, chun sarvi ozod
Parishon sochlari gul yaprog’inda,
Tuman ming shivalar har boqmog’inda, [18,6-bet]
mardlik bobida hech qaysi o’g’londan qolishmasdi. Demak, “Mehrobdan chayon» dagi Ra’no jasorati yangilik emas ekan-da. Gul ham
o’z maqsadlariga erishish yo’lida Navro’zdan kam azob-uqubat chekmaydi. U janglarda mardlik ko’rsatadi, dushmanga shafqatsiz, o’z
baxt-u saodati uchun kurashuvchi inson sifatida namoyon bo’ladi. Xuddi shu fazilatlari tufayli u murod-maqsadiga yetadi.
Navro’z va Gul shunday ilohiy ishqning asiri ediki, unga erishish yo’lida hech qanday to’s iqlarga qaramay o’z maqsadi sari
kurashishdan to’xtamadi. Yaldo ismli qonxo’r zindoniga tushdilar, devlar manziliga duch keldilar, turli daryo to’fonlarida bir birlaridan
ayro bo’ldilar, ammo har ikkisi ham segilisi visoliga yetmoqlik uchun jonini fido qilgudek tavakkal ish tutdilar. Va fo va sadoqat, mardlik
va jasorat, elparvar va oliyjanoblik kabi xislatlarni o’zida ja’m qilgan bu muhabbat ikki sevishganni har qanday dahshatli kuchlardan
qutqara oldi.

“ GUL VA NAV RO’Z” BAHSIGA DOIR

«Gul va Navro’z» dostoni 1411 yilda yozilgan. Bu asarning muallifi masalasi adabiyotshunoslarimiz orasida
ko’plab bahslarga sabab bo’lmoqda. Ko’plab olimlarimiz bu asarni Lutfiy qalamiga mansub d е b k е lgan edi. Va
u k е ng kitobxonlarga Lutfiy asari sifatida tanildi
1970 yillarda yuqoridagi qayd etilgan va ko’plab boshqa olimlarimiz «Gul va Navro’z» muallifi xususida
bahslar olib borishdi. Bu narsa ayniqsa 70- yillarda yana ham faollashdi. K е yingi yillarda chop etilgan o’rta
maktab darsliklarida esa «Gul va Navro’z» muallifi noma'lum asarlar sifatida b е rildi. Bir guruh olimlarimiz esa
(jumladan, prof е ssor A.Hayitm е tov 1998 yil 17 apr е lda chop etilgan maqolasida ham) «Gul va Navro’z»ning
muallifi sifatida H.Xorazmiyni ko’rsatishadi

“ GUL VA NAV RO’Z” TURKUMIDAGI DOSTONLAR
Sharq adabiyoti, ayniqsa forsiy hamda turkiy adabiyotimizda zamonlar osha davom etib kelayotgan bir
nechta adabiy an’analarimiz borki, ular serqirra, ijodkor shoir va yozuvchilar e’tiboridan chetda qolmasdan
avloddan avlodga o’tib, go’yoki adabiy tariximiz ildizlariga sarchashma bo’lib quyilib bormoqda. Bu
an’analarning biri Xamsachilik an’anasi bo’lsa, yana boshqasi ishqiy-qahramonlik ko’rinishidagi dostonlar
yoki shohnomalar bitishdir. Mazkur dostonlarni sanab ado etolmaganimizdek, ularni eshitmagan, bilmagan
kishi bo’lishiga shubha qilamiz. Ulardan dunyoga dong’i ketgan «Layli va Majnun», «Farhod va Shirin»,
«Yu suf va Zulayho» va shular singari «Gul va Navro’z» ishqiy dostonlardir. Bizga ma’lum bo’lishicha, fors
va turk tillarida bir mavzuda yozilgan « Gul va Navro’z» dostonining uchta varianti mavjud. Ular mavzu
jihatidan bir-biridan farq qilmasada, hajman yoki obrazlar yuzasidan farqlanib turadi.

Jalol Tabib

Xoju Kirmoniy

Mavlono Haydar Xorazmiy

“ Gul va Navro‘z” dostonida mavzu, g‘oya, poetika masalalari
«Gul va Navro’z» murakkab syujetli dostondir. U uzoq yillar davomida turli o’lkalarda sodir bo’lgan xilma-xil
voqealarni, oddiy hayot lavhalaridan tortib kishini fantaziya olamiga olib kirib xayratda qoldiruvchi voqealargacha
hikoya qiladi. Asosiy voqea Navshod shohi Farruhning o’g’il ko’rishi - Navro’zning tug’ilishidan boshlanadi. Vo qea
asta-sekin rivojlanib, uning doirasi kengayadi, turli-turli personajlar va ularning faoliyati bilan bog’lanib boradi.
Biroq dostondagi voqealarning barchasi, har bir epizod, har bir lavha Gul va Navro’zning ishqiy qahramonlik
sarguzashtini yoritishga xizmat qiladi, shu sarguzashtning ma’lum halqasini tashkil qiladi yoki uni to’ldiradi,
takomillashtiradi. Bu narsa dostonning izchil va mukammal kompozitsiyasini vujudga keltiradi.
Dostonning mavzusi voqealarning rivojlanishi, turli konflektlarning paydo bo’lishi va yechilishi bilan yoritilib
boradi. Yaxshilik bilan yomonlik, ijobiy obrazlar bilan salbiy obrazlar o’rtasidagi kurash tobora murakkablashib
boradi. Asar o’quvchini ma’naviy va ramziy sarguzashtga olib boradigan sayohat sifatida tuzilgan. Bu tasavvuf va
islom ma’naviyatiga chuqur singib ketgan asardir. Doston mavzulari umumbashariy xususiyatga ega bo’lib,
insonning ahvolidan so’zlaydi. «Gul va Navro’z» dostonida tadqiq etilgan asosiy g’oyalardan biri muhabbat
g’oyasidir. Sevgi nafaqat insoniy tuyg’u, balki koinotni harakatga keltiruvchi kuch sifatida ham tasvirlangan. Sevgi
butun ijodni jonlantiradigan kuchdir va izlovchining ilohiy bilan ruhiy birlikka erishishi uchun vositadir.
Doston mazmunidan ko’rinib turibdiki, xalq dostonlaridagi motivlar-farzandsizlik, tush va safar motivlari
mazkur dostonning asosiy syujetini tashkil qiladi.

Navro’z va Gul shunday ilohiy ishqning asiri ediki, unga erishish yo’lida hech qanday to’siqlarga qaramay o’z maqsadi
sari kurashishdan to’xtamadi. Ya ldo ismli qonxo’r zindoniga tushdilar, devlar manziliga duch keldilar, turli daryo
to’fonlarida bir birlaridan ayro bo’ldilar, ammo har ikkisi ham segilisi visoliga yetmoqlik uchun jonini fido qilgudek
tavakkal ish tutdilar. Va fo va sadoqat, mardlik va jasorat, elparvar va oliyjanoblik kabi xislatlarni o’zida ja’m qilgan bu
muhabbat ikki sevishganni har qanday dahshatli kuchlardan qutqara oldi.
… Kishi kim ishq birla oshnodur,
Anga har dam falakdin ming jafodur…,
Balodur sarbasar ishqi jahonso’z,
Kim o’rtar mubtalolarni shabu ro’z.
Er o’g’likim qadam qo’ysa bu yo’lda,
Qadam boshdin kerakdur, joni qo’lda.
Dostonda qo’llangan barcha timsollar nomlari «Navro’z», «Gul», «Farruh», «Mushkin», «Bahman», Man xoni
«Rafi», Adan xoni «Badi», «Yaldo», «Bulbul», «Savsan», «Shayx Najdi» va boshqalar ramziylik anglatadi. Ularning
har biri dostondagi asosiy voqea yoki ma’lum epizodning rivojida, konfliktlarning tug’ilishi yoki hal etilishida ma’lum
o’rin tutadi, ijobiy yoki salbiy xislatlari bilan namoyon bo’ladi.

BADIIY TASVIR VOSITALARINING DOSTON G’OYASINI IFODA ETISHDAGI O’RNI

Shubha yo’qki, Haydar Xorazmiy o’z zamonasining zabardast san’atkorlaridan biri edi. Uning tuyuq janrini takomillashtirishdagi
xizmatlari ma’lum. «Gul va Navro’z» dostonida ham tajnisli qofiyalarga murojaat qiladi.Masalan, Navro’z Gul ishqida telbanamo bo’lib
chiqib ketganda otasi uni qaytarib keladi.
Bu ish birla olib, yondurdi o’g’lin,
Yonar o’t qa solib yondirdi o’g’lin.
Mazkur baytning birinchi misrasidagi «yondurdi» so’zi orqali ota o’g’liga nasihatlar qilib bu ishdan «qaytarganligi», keyingisida esa
«yondirdi» ya’ni o’tda yondirdi, kuydirdi singari ma’nolar anglashilmoqda.
Tangridan tilab olgan yakka-yu yagona farzandidan ayro bo’lish ota uchun og’ir musibat bo’lsa-da, shahzodaning ko’ngliga qarshi
bormoq ham tahlikali ekanligini hukmdor Farruh yaxshi anglardi:
Otasi yig’lay-yig’lay uyga yondi,
O’g’ul o’ynay-o’ynay yo’lg’a uzandi ( tazod )
Gul Savsanni Navro’z qoshiga yuborayotib deydi:
Qabul etsang tobuqchiman kamina,
Tarahhum qil tobuqchilar kamina.
Bu o’rinda «kamina» o’zim, men, ikkinchi misrada tobuqchiman «kamiga» degan tajnisli qofiyalar ifodalangan.
Yarog’ uldir, ki otlansaq bu shabgir,
Qilib boshdin-oyoq tunlarni tayg’ir,
Qochib Farxor iqlimidin oshsaq,
Borib Navshod Mulkini toloshsaq
Rizo berdi Guli Mushkin bu so’zg’a,
Burunqi ahdini qilmadi o’zga….
Shoir Gul va Navro’zning go’zal tashqi qiyofasini tasvirlash bilan ularning ma’naviy dunyosini boyitsa, Baxmanning beo’xshov
qiyofasi, Shayx Najdining do’zaxga o’xshash ko’zi tasviri va boshqalar bilan salbiy obrazlarning razilligini yanada chuqurroq ochadi. U
iztirob chekayotgan kishini chala so’yib tashlangan parrandaga, jangni qora bulut yoki dahshatli quyunga o’xshatish kabi soda va go’zal
badiiy vositalar yaratadi. [ 3, 346-bet ]


Asar g’oyasining yorqinligi va unda insoniy fazilatlarning ulug’lanishi va
aksincha, salbiy xarakterning qoralanishi, timsollar tasvirining betakrorligi va
ayrim detallar, obrazlarning ramziyligi, voqealar rivojining interaktivligi va
jadallashuvi ularga an’anaviy urf-odatlarning singdirilishi-yu axiyri yaxshilik va
muhabbatning g’alaba qozonishining tasvirlanishi kishida doston mutolaasi
jarayonida doston temasi, badiiyatini g’oyatda aniqlik bilan fahmlashi va asar
tilini tushunishiga ko’maklashadi.Ko’rinib turganidek, asar kompozitsiyasi va
qurilishi murakkab emas.Muallif har bir personaj uchun obrazli ifodalar bilan
sayqal beradi. «Gul va Navro’z» hajmi, mavzusi, obrazlari, g’oyaviy motivlari
va badiiy qimmati jihatidan mukammal va boshqa dostonlardan ajralib turuvchi
asardir.

Shoir nafaqat « Gul va Navro’z», balki boshqa asarlarni ham dunyoga
taqdim etishi bilan ko’pgina janrlar rivoji uchun hissa qo’sha oldi.Jumladan,
tuyuq janrining go’zal namunalarini yaratganligi ko’pgina manbalarda o’z
tasdig’ini topgan.Bundan tashqari tashbeh, tashxis, tazod,tanosub, husni ta’lil,
mubolag’a va boshqa tasvir vostilalariga takrorlanmas miniaturalar chizdi,
ulardan asarning asl mohiyatini ochishda mahorat bilan foydalandi.

U M U M I Y X U L O S A L A R
Xulosa o’rnida shuni ayta olamizki, davrlar o’tsa-da, zamonlar o’zgarsa-da insonlar qalbidan muqim joy
egallagan, ularni ezgu ishlarga ilhomlantira olgan, adib va uning asariga hurmati baland insonlar qalbini zabt
etgan mukammal, qimmatli asarlarimizning nomi qalbimizdan hamda tariximizdan hech qachon o’chmaydi
Buyuk tariximizni, sarhadlarimizni, bobokalonlarimizni, ular boshdan kechirgan muhitni guvohi
bo’lgan bu asarlar hali necha kelajak avlodga bilim berib, tarbiyat etsa neajab. Aslida ularni o’qimoq,
tadqiq etmoq biz uchun sharaf. Shunday ming minglab asarlar qatoridan yetuk ijodkor adib Mavlono
Haydar Xorazmiy va uning asarlari o’rin olar ekan, shoirning adabiyotimizni ravnaqiga qo’shgan hissasini
takror aytsak o’rinlidir.Binobarin, Xorazmiyning o’zbek tilini rivojlantirishdagi xizmatlari ham katta.U
turkiy tilning chig’atoy shevasidan foydalanish orqali tilni me’yorlashtirish va asrlar davomida saqlanib
qolgan adabiy an’anani yaratishga yordam berdi.Uning she’riyati va nasri hozirgi zamon adiblari uchun
namuna bo’lib qolmoqda, uning ta’sirini ko’plab zamonaviy o’zbek yozuvchi va shoirlari ijodida ko’rish
mumkin.
« Navro’z» madhiga yoki navro’z obraziga bag’ishlangan asarlar salmoqli bo’lib, ular orasida
Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro’z» ida Navro’zni ideal qahramon, chin oshiq obrazga ko’targan,
syujetlarning professional tasvirini chiza olgan, kulminatsion nuqtaning inson emotsiyasiga katta
taa’ssurot bera oladigan darajada yetuk san’at asarini tuhfa etdi.

« Navro’z» madhiga yoki navro’z obraziga bag’ishlangan asarlar salmoqli bo’lib, ular orasida Haydar
Xorazmiyning «Gul va Navro’z» ida Navro’zni ideal qahramon, chin oshiq obrazga ko’targan, syujetlarning
professional tasvirini chiza olgan, kulminatsion nuqtaning inson emotsiyasiga katta taa’ssurot bera
oladigan darajada yetuk san’at asarini tuhfa etdi.
«Gul va Navro’z» asari to’g’risida juda ko’plab izlanishlar olib borilishi bilan birga tanqidiy hamda
munozarali bahslar bir muddat davom etdi. Bu davr mobaynida Haydar Xorazmiy va uning asariga oid bir
qator yangi faktlar va isbotlovchi dalillarning topilishi juda katta va samarali ish bo’ldi.Hozirda ko’plab
adabiyotshunos olimlarimiz uning tanqidiy matni ustida ish olib bormoqda .
Xalqimiz ma’naviyatining shakllanishida tariximizning uzoq o’tmishda yaratilgan badiiy adabiyot
alohida qadr-qimmatga ega. Darhaqiqat, har bir asar zamirida muallif ichki kechinmalarini ifoda
etuvchi ilmiy-falsafiy, ma’naviy axloqiy, ishqiy yoki qahramonlikning in’ikosi yashiringan bo’ladi. Ba’zilari
razolat yoki jaholatni, adolatsizlik yoki qonxo’rlikni qoralasa, boshqalari esa dunyoning go’zalligini, ilohiy
ishqni yoki ma’rifatparvarlik tuyg’ulari bilan komil insonni tarbiyalaydi.

Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» asari

Купить

Похожие документы
Germaniya Federativ Respublikasi
Germanlar sivilizatsiyasi
Gidrosfera tarkibi, tuzilishi va fungsiyalari
Gidrosferaning ifloslanishi va uni muhofaza qilish
Global demografik muammolar va ularni hal etish yo‘llari