Hayvonlar evolyusiyasini o‘rganish metodlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hayvonlar evolyusiyasini o‘rganish metodlari

Купить

Hayvonlar evolyusiyasini o‘rganish metodlari .
Reja:
1. Evolyusion jarayonning asosiy xususiyatlari
2. Evolyusion jarayonni o‘rganishning asosiy metodlari

1. Evolyusion jarayonning asosiy xususiyatlari
Ye r yuzida yashab o‘tgan va hozirgi vaqtda yashayotgan turli-tuman
hayvonlarni tabiiy tanlanish jarayonida paydo bo‘lganligini isbotlovchi bir qator
e volyu s ion va filogenetik qonuniyatlar mavjudki, bular qo‘yidagilardan iborat:
1. E volyu s ion o‘zgarishlar har doim o‘zgaruvchan yashash sharoitiga
moslasha olish qobiliyatidan kelib chiqadi. Bunday e volyu s ion o‘zgarish tabiiy
tanlanish jarayonida paydo bo‘ladi va rivojlanadi.
Tirik tabiatda bunday qonuniyatning mavjudligini materialist olimlar
(J.B.Lamark, K.F.Rule va boshqalar) kashf e tgan. Lekin uni birinchi bo‘lib ingliz
olimi Ch. Darvin o‘zining “Tabiiy tanlanish yo‘li bilan turlarning paydo bo‘lishi”
(1859 y) asarida batafsil isbotlab bergan. Hayvon tanasidagi biror organ yoki
umuman organizmning o‘zgargan sharoitga moslashaolish qobiliyati shu bilan
xarakterlanadiki, u yangi muhitda bemalol yashayoladigan bo‘ladi va shunga
binoan ma’lum bir organda yoki sistema (oziqlanish organlari, nafas organlari,
sezish organlari, asab sistemasi va hakozolar) da sifat o‘zgarishlar yuzaga keladi.
Bu o‘z navbatida organizmni umumiy tuzilishi hamda hayotiy xususiyatlarini bir
pog‘ona yuqoriga ko‘tarilishiga olib keladi. Buni A.N. Sever s ov hayvonlar
e volyusiyasidagi aromorfozlar bilan ham isbotlab bergan. Aromorfozlar tufayli bir-
biridan sifat jihatdan keskin farq qiluvchi yirik taksonomik guruhlar (sinflar, tiplar)
shakllanadi.
Lekin ko‘p hollarda o‘zgaruvchan muhitda organizmda unchalik keskin
bo‘lmagan ayrim kichik o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Bunday xususiy o‘zgarish shu
organizmni kelgusida bo‘ladigan e volyusion o‘zgarishlarni amalga oshirishga
to‘sqinlik qiladi.
Biron-bir substratga yopishib o‘troq yashovchi yoki parazitlik bilan hayot
kechiruvchi organizmlardagi xususiy moslashish (o‘zgaruvchanlik) jarayoni
regressiv evolyusion o‘zgaruvchanlik (idiadaptatsiya) hisoblanib, organizmni
soddalashuvi yoki ayrim organlarni yo‘qolishi bilan ifodalansa ham ushbu
organizmda boshqa ayrim sistema yoki organning funksional xususiyatlarini

rivojlanishi amalga oshadi. Regressiv e volyu s ion o‘zgarishlarni umurtqasizlar
orasida s estodalarda aniq ifodalanganligini ko‘rish mumkin.
2. E volyu s iya - asosan monofiletik jarayondir, ya’ni rivojlanish bitta
umumiy ildizdan (asosdan) boshlangan. Ch. Darvin o‘z vaqtida (1859 y) tabiiy
guruhlar hisoblanuvchi turlar va avlodlarning bitta umumiy shoxdan belgilarning
ajralishi (divergensiyasi) tufayli kelib chiqqanligini isbotlab bergan. Lekin
monofiletik evolyusion jarayonda ham o‘zgaruvchan yashash muhitiga moslasha
olmaganlari o‘lib ketgan, ya’ni tabiiy tanlanish jarayoni to‘la hukm surgan va
oraliq formalarning ko‘pchiligini nobud bo‘lishi kuzatilgan.
Monofiletik rivojlanish jarayoni deganda yangi organizmni paydo bo‘lishi
qandaydir bir juft ota-ona organizmidan emas, balki ichki xususiyatlari bilan bir-
biriga o‘xshash bo‘lgan ikkita guruh organizmlaridan kelib chiqqan deb tushunish
lozim. Shuni alohida qayd qilish lozimki, biron-bir tur ichidagi evolyusion jarayon,
birinchi navbatda, asta-sekin uning geografik va ekologik formalarga ajralishi bilan
boshlanadi. Keyinchalik divergent belgilarning rivojlanishini tobora chuqurlasha
borishi natijasida turlar shakllanadi. Bir-biriga o‘xshash turlarning tobora ko‘payib
borishi esa avlodlarni, avlodlar oilalarni va hakozo taksonomik guruhlarni hosil
qila boradi.
Lekin ko‘pgina turli guruhlarga mansub bo‘lgan hayvonlarda bir xil muhitda
va o‘xshash tarzda hayot kechirishi natijasida ularda o‘xshash (konvergent)
belgilarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi ko‘zatiladi. Masalan, suvda o‘troq hayot
kechiruvchi turli sistematik guruhlarga mansub bo‘lgan hayvonlarda gidroid
poliplar, marjon poliplar, o‘troq yashovchi polixetalarda, mshankalarda,
pogonoforalarda, jabra qanotlilarda) o‘xshash belgilarning paydo bo‘lishini aytib
o‘tish mumkin. Bunday o‘xshash belgilarga, og‘iz atrofida paypaslagichlarning
shakllanishi, ovqatlanishning passiv holda bo‘lishi, radial simmetriyaning yuzaga
kelishi va hakozalar.
3. Hayvon organizmi yaxlit, bir butundir va undagi barcha organlar, qismlar
hamda to‘qimalar o‘zaro chambarchas bog‘liqdir. Evolyusion jarayonda ma’lum
bir organning tuzilishi va funksiyasi o‘zgarsa, u o‘z navbatida boshqa organlarning

ham korrelyativ o‘zgarishiga olib keladi va dastlab o‘zgargan organ bilan morfo-
fiziologik bog‘langan bo‘ladi.
Evolyusiya jarayonida organlarning bir-biriga mos ravishda o‘zgarishi va
rivojlanishi korrelyatsiya qonuni deyilib, uni birinchi bo‘lib 1812 yilda fransuz
olimi J.Kyuve ochgan. Korrelyativ o‘zgaruvchanlikka misol qilib
bug‘imoyoqlilarda tashqi kutikulyar skeletning hosil bo‘lishini olish mumkin.
Bunday tashqi skeletning hosil bo‘lishi ayrim ichki organ va to‘qimalarning
ham o‘zgarishiga olib kelgan. Masalan, tashqi kutikulyar skeletning hosil bo‘lishi
bilan teri-muskul xaltasi o‘z funksiyasini davom ettira olmagan va natijada u ayrim
kundalang targ‘il tolalardan iborat bo‘lgan muskul tutamlarini hosil qilgan.
Ikkilamchi tana bo‘shlig‘i (selom) o‘zining tayanch funksiyasini yo‘qotganligi
tufayli o‘zgarib, trofik vazifani bajaruvchi miksotselga aylangan. Gavda hajmining
o‘sishi ham davriy xususiyatni e gallaydi va u vaqti-vaqti bilan po‘st tashlash bilan
amalga oshadi. Shuningdek, traxeyalar sistemasining rivojlanishi qon tomirlarning
kamayishi yoki umuman yo‘qolishiga olib kelgan.
4. Evolyusiya har qanday rivojlanish singari qayta takrorlanmaydigan va
orqaga qaytmaydigan jarayondir. Evolyusiyaning qaytadan takrorlanmaslik
qonunini birinchi bo‘lib Belgiyalik paleontolog L.Dallo 1893 yilda kashf etgan.
Ushbu qonunga binoan organizmda biron bir organ reduk s iyaga uchrasa yoki
yo‘qolib ke ts a, u qayta dan hosil bo‘lmaydi. Uning o‘rniga aynan shu vazifani
bajaruvchi, lekin kelib chiqishi va shakli butunlay boshqacha bo‘lgan yangi organ
paydo bo‘ladi.
5. Organizmlarning evolyusiyasi har doim tana qismlari va organlarning
differensiatsiyasi bilan ifodalanadi, ya’ni organizmdagi biron-bir qism yoki organ
har xil sabablarga ko‘ra sekin-asta o‘z vazifasini o‘zgartira borib, oxir oqibatda
dastlabki funksiyasini unitib, butunlay boshqa funksiyani bajaradigan bo‘ladi.
Bunday sharoitda organizm qismlarining ishi bir-biriga juda ham bog‘liq bo‘lib
qoladi. Differensiatsiya jarayoni nafaqat organizmni murakkablashuviga olib
keladi, balki yana undagi qismlarning ishi bir-biriga juda ham bog‘liq bo‘lib
qoladi.

6. Hayvonlar e volyu s iyasi jarayonida gomologik organlarning
oligomerizatsiyasi (kamayishi) sodir bo‘ladi. Bunday o‘zgarishlarni 1-nchi bo‘lib
V.A.Dogel (1936, 1954) aniqlagan.
Gomologik organlarning kamayishi har doim ularning morfologik va
funk s ional tabaqalanishi bilan amalga oshadi.
Evolyusiya jarayonida ancha katta guruh hayvonlarini shakllanishida,
ularning tuzilishida bir qator o‘zgarishlar, jumladan yangi organlarning paydo
bo‘lishi kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar birinchi navbatda hayvonlarning yashash
tarzini o‘zgarishi, ya’ni o‘troq hayot kechirishdan aktiv harakat qilish tarziga yoki
suv muhitidan quruqlik muhitiga o‘tish va hakozolar bilan ifodalanadi.
Masalan, halqali chuvalchanglardan bug‘imoyoqlilarning kelib chiqishi
jarayonida gavda segmentlarining kamayishi, gomologik organlarning qisqarib
geteronomlanishi, gavda bo‘limlarini (bosh, ko‘krak, qorin) shakllanishi hamda
ularning har biri alohida ma’lum funksiyalarni bajarishga moslasha borganligini
ko‘rsatish mumkin.
7. Turli guruh va tiplarga kiruvchi hayvonlar orasidagi qon-qardoshlik
munosabatlarini aniqlashda biogenetik qonunning ahamiyati kattadir. Bunda
ontogenez bilan filogenez orasida bog‘lanish mavjudligini olimlardan F. Myuller
(1864), Ye.Gekkel (1866) va A.N.Seversov (1939) aniqlashgan. Biogenetik
qonunga binoan ma’lum bir hayvon o‘z ontogenezida (individual taraqqiyotida)
o‘tmish ajdodlari uchun xos bo‘lgan ayrim belgi va xususiyatlarini takrorlaydi. Bu
jarayon rekapitulyatsiya deyiladi.
Turli-tuman hayvonlarni ontogenezini kuzatish bilan uning turli
bosqichlarda ajdodlarining ayrim belgi va xususiyatlarini namoyon bo‘lishini qayd
qilib shu organizmni hayvonlar olamidagi sistematik o‘rnini aniqlash mumkin
bo‘ladi.
1. E volyusion jarayonni o‘rganishning asosiy metodlari

Evolyusion jarayonni o‘rganishda «uch parallel uslubi» deb ataluvchi uslub
qo‘llaniladi. Bu uslub solishtirma anatomiya, embriologiya, va paleontologiya
ma’lumotlaridan foydalaniladi. Lekin filogenezni o‘rganishda biogeografiya va
sistematika ham muham ahamiyatga ega. Keyingi vaqtlarda evolyusion jarayonni
tahlil qilishda genetika, biokimyo, molekulyar biologiya va boshqa fanlarning
ahamiyati nihoyatda oshib bormoqda.
Hozirgi vaqtda evolyusiyani o‘rganishda quyidagi metod qo‘llaniladi:
1. Morfologik usul (solishtirma anatomiya, gistologiya va boshqa fanlar
uslublari):
a) gomologik organlarni (tuzilishi va kelib chiqishi o‘xshash bo‘lgan) va
analogik (funksiyasi o‘xshash) organlarni o‘rganish;
b) rudiment organlarni («ajdodga qaytish»- uzoq ajdodlarga xos
organlarning paydo bo‘lishi);
s) solishtirma anatomik qatorlar – maxsus tanlangan organizmlarda organlar
gomologiyasini tahlil qilish. Masalan, hozirgi toq tuyoqli hayvonlarda (tapir,
karkidon va otlarda) oyoqlarning o‘zgarishi. Bu tahlil otlarda bir tuyoqli
oyoklarning kelib chiqish evolyusiyasini ochib beradi.
2. Embriologik usullar .
a) Sistematik uzoq bo‘lgan organizmlarda embrion rivojlanishidagi
o‘xshashliklarni aniqlash (K.Berning embrionlar o‘xshashligi qonuni). K.Ber
qonuniga asosan, tahlil qilishda embrion rivojlanishning qanchalik oldingi
bosqichlari tanlansa o‘xshashliklar shunchalik ko‘p bo‘ladi. Masalan,
umurtqalilarning embrion rivojlanishining dastlabki bosqichlari bir xil bo‘ladi.
Faqat rivojlanishning o‘rta bosqislariga kelganda baliqlar va amfibiyalarga xos
belgilar, rivojlanishning ancha keyingi bosqichlarida esa sudralib yuruvchilar,
qushlar va sutemizuvchilarga xos belgilar paydo bo‘ladi.
b) Rekapitulyatsiyani o‘rganish (Myuller-Gekkel qonuni- biogenetik qonun)-
ontogenez jarayonida ajdod formalar tuzilishi ko‘pgina xususiyatlarining
takrorlanishi (rekapitulyatsiya). Rekapitulyatsiya konsepsiyasi paleontologik

ma’lumotlar yetishmaydigan yoki yo‘q bo‘lgan guruhlar yoki organlarning
evolyusion rivojlanish yo‘nalishini tiklashga yordam beradi.
3. Paleontologiya metodlari .
Paleontologiya- qazilma organizmlar haqidagi fan bo‘lib, uning metodlari
evolyusion jarayonni o‘rganish metodlari sifatida qaralishi mumkin. Evolyusiyani
o‘rganishdagi asosiy paloeotologik usullar quyidagilar:
a) qazilma oraliq farmalarni aniqlash- hozirgi va o‘tmishda yashagan
guruhlar belgilarini o‘zida mujassamlantirgan oraliq dormalarni aniqlash. Masalan,
qazilma ixtiosega baliqlar va quruqlik umurtqalilarining o‘zaro bog‘liqligini
ifodalaydi. Qadimgi quruqlik hayvonlari – stegotsefallar o‘zida baliqlarga xos
xususiyatlarni saqlaydi. Arxeopteriks sudralib yuruvchilar va qushlar o‘rtasidagi
oraliq formadir.
b) paleontolok qatorlarni aniqlash, ya’ni filogenezni borishini ask ettiruvchi va
evolyusion jarayonda bir-biri bilan bog‘langan qazilma formalar qatorini tiklash.
Hozirgi vaqtda ko‘pgina organizmlar uchun, masalan, otlar, karkidonlar, fillar va
boshqalar uchun palentologik qatorlar aniqlangan. Otlarning evolyusion qatorining
tahlili evolyusion paleontologiya asoschisi V.O.Kovalevskiy tomonidan
o‘tkazilgan. Qazilma qoldiqlarni qatlamlar bo‘yicha tahlil qilish orqali evolyusiya
davomida turli farmalarning paydo bo‘lish ketma-ketligi haqida ma’lumotlar
to‘planadi.
Otlar evolyusiyasining paleontologik qatori:
Eogippus (55 mln) – Oragippus (50) – epigippus (45-47) – mezogippus(40) –
miogippus (35) – merigippus (17) – pliogippus (10) – hazirgi ot (4)
4. Biogeografik metodlar:
a) Flora va faunani taqqoslash va Yer shari hozirgi mintaqalarining rivojlanish
xususiyatlarini o‘rganish. Bu metod Yer shari alohida hududlaring tur tarkibi va
ularning tarixiy shakllanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
b) Orollar biogeografiyasi- orollar faunasi va florasi evolyusiyasini o‘rganish.
Masalan, Afrikadan juda qadimda (o‘nlab mln. yil oldin) ajralgan Madagaskar

oroli o‘ziga xos faunaga ega: sut emizuvchilarning 36 ta avlodi bor va shulardan 32
tasi endemik hisoblanadi.
s) Relikt (o‘zida oldingi davrlarda yashab, keyinchalik qirilib ketgan guruhlarga
xos xususiyatlar majmuini mujassamlantirgan) va entemik (boshqa hududlarda
deyarli uchramaydigan) o‘simlik va hayvon turlarini o‘rganish. Relikt formalarga
sudralib yuruvchilarning o‘nlab million yil oldin, mezazoy erasida yashagan kenja
sinfining hozirgi yagona vakili-gatteriyani, Sharqiy Afrika qirg‘oqlarining chuqur
qatlamlarida yashovchi va devon davridan buyon o‘zgarmasdan yashab kelayotgan
panjaqanotli baliq – latimeriyani misol qilib keltirish mumkin. O‘simliklardan
relikt forma sifatida Xitoy va Yaponiyada tarqalgan manzarali o‘simlik – gingkoni
qayd etish mumkin.
5. Sistematika metodlari.
U yoki bu guruhning boshqa guruhlarga nisbatan sistematik o‘rnini aniqlash.
Bu taqqoslanayotgan guruhlarning evolyusion rivojlanish yo‘llari, geneologiyaning
evolyusion muammolarini hal etilishi bilan bog‘liq. Turli tuzilish darajalari
belgilariga ega bo‘lgan xususiyatlarni o‘zida saqlaydigan va shu sababli oraliq
sistematik o‘ringa ega formalarning mavjudligi organizmlarning umumiy
qarindoshligi orqali aniqlanadi. Qobiqlilar (xordalilarning tuban vakillari) va
umurtqalilar o‘rtasidagi oraliq hayvonlarga lansetniklar avlodini kiritish mumkin.
Ularda xordalilarning barcha belgilari mavjud, lekin sust rivojlangan.
Mikrosistematika – tur ichi strukturalar (kenja tur, irq, va boshqalar) ni aniqlash
bilan shug‘ullanadi. Bunday tur ichi guruhlarning haqiqiy filogenetik
qarindoshligini aniqlash tur ichidagi taksonomik kategoriyalarni aniqlashda juda
zarur va tur vakillarining yoki umuman turning tarixiy rivojlanish yo‘lini ko‘rsatib
beradi.
6 . Genetik metodlar.
Sistematik jihatdan alohida bo‘lgan, lekin bir-biriga yaqin turlar va
avlodlarga mansub organizmlar kariotipini o‘rganish va ularni o‘zaro taqqoslash.
Taqqoslanayotgan farmalarning genetik o‘xshashligi aniqlanadi (masalan

gibridizatsiya usuli orqali) va organizmlarning sitogenetik xususiyatlari tahlil
qilinadi.
7. Molekulyar biologiya metodlari:
Turli organizmlarda nuklein kislotalar va oqsillarning tuzilishi o‘rganiladi va
taqqoslanadi. DNK ni duragaylash usuli orqali odam bilan makaka maymunida
DNK tuzilishi 66% gomologik ekanligi, ho‘kiz bilan esa 28%, kalamush bilan 17
% o‘xshashligi aniqlangan.
8. Immunologik metodlar:
Presipitatsiya reaksiyalari yordamida odamning eng yaqin qarindoshi yuksak
odamsimon maymknlar ekanligi, primatlar orasidagi eng uzoq qarindoshi lemurlar
ekanligi ko‘rsatib berilgan. Bu usul orqali qushlarning timsohlar va toshbaqalarga
yaqinligi, xordalilar bilan ignatanlilarning o‘xshashlik belgilari aniqlangan.

Hayvonlar evolyusiyasini o‘rganish metodlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish