Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 2.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Hayvonlarda yirtqich-o‘lja va parazit-xo‘jayin munosabatlarining ekalogik ahamiyati

Купить
Hayvonlarda yirtqich- o’lja va parazit-xo’jayin munosabatlarining ekalogik ahamiyati Reja • Yirtqich-o’lja va parazit-xo’jayin munosabatlari • Yirtqich-o’lja va parazit-xo’jayin munosabatlarining ahamiyati • Tabiatdagi biotik munosabatlar xilma-xil bo’lib, ularning eng muhimlari yirtqich-o’lja, parazit-xo’jayin, tekinxo’rlik, o’zaro foydali, qarama-qarshi aloqalar, betaraflik, o’simlik va hayvonlar o’rtasidagi o’zaro aloqalar, sig’indilik, uya parazitizmi va boshqalar hisoblanadi. Bularning barchasi uyg’unlikda biotik omillarni tashkil etadi. • Y irt qich-o’lja v a parazit -xo’jay in munosabat lari organizmlar o’rtasidagi ozuqa orqali bo’ladigan munosabatlardir. Chunki, geterotroflar boshqa geterotrof yoki avtotroflar hisobiga yashaydi. Ma’lumki, yirtqichlar o’ljasini ushlab jonsizlantirib, so’ng eydi. Shuning uchun yirtqichlarda o’ziga xos fe’l-atvor (aktiv reaktsiya, tez harakat va boshqalar) shakllangan bo’ladi. Mushuksimonlar oilasiga mansub bo’lgan gepardlar o’lja ketidan quvlaganda, bir sekundda 20 metr yo’lni bosadi, soatiga 110 hatto 140 km tezlikda chopa oladi. • Yirtqichlar o’z o’ljasini ta’qib qilish va ularni ushlash paytida muayyan energiya sarf etadi va ma’lum qarshilikka ham uchraydi. Bu esa, yirtqich o’ljada o’ziga xos ekologik moslanishning shakllanishi va ayni organizmlar guruhining progressiv evolyutsiyalanishiga sabab bo’ladi. Shu bilan birga, o’ljada passiv himoya vositalari – bilintirmay qo’yadigan aks-soya, chalg’ituvchi va ogohlantiruvchi rang, narsalarga va boshqalarga tahdid qilish, himoya qalqoni, tikanlar va boshqalar vujudga kelgan. Bularning barchasi tabiiy tanlashning natijasi hisoblanadi. • Yirtqichlarda o’ziga xos moslanishning belgisi – ularning keng ozuqa spektriga ega ekanligidir. Buning asosida yirtqichlar alohida bir o’ljaga bog’lanib qolmasdan, sharoitga qarab osonlikcha bir o’ljadan ikkinchisiga o’ta oladi. Tabiatda yirtqichlar ovqatlanishi uchun imkoni boricha kam energiya sarf etishga harakat qiladi. • Shuning uchun ham bular son jihatdan ko’proq bo’lgan va oson ovqatlanadigan, lekin biologik to’la qiymatli o’lja bilan oziqlanadi. Oq ayiqlar xilma-xil jonivorlar bilan oziqlanadi: tyulenlar, baliqlar, lemminglar (sichqonlar oilasiga mansub tur), oq tulki va boshqalarni ovlaydi. Lekin bularning ichida u tyulenlar go’shtini xush ko’radi, ilvirslar esa echkilarni bir necha soatlab poylab yotadi. • Yaqin vaqtlarga qadar yirtqichlarga zararli hayvonlar hisobida qaralar edi. Buning natijasida qator yirtqich hayvonlar shavqatsiz qirib tashlanib, tabiatga katta zarar etkazildi. Chunki, ular o’lja bo’lgan kasal zaif individlarni populyatsiya tarkibidan tozalab katta foyda keltiradi va sanitar vazifani bajaradi. Jumladan, hatto bo’rilarni shimol bug’ulari podalarining tez ko’payishi va yashovchanligining ortishiga yordam berishi aniqlangan. • Yirtqichlar tabiiy tanlanishning borishini tezlashtiruvchi omillardan biridir. • Yirtqichlardan farqliroq parazitizm turning xo’jayinligi tor ma’nodagi maxsus moslashganligidir. Masalan, odam askaridasi faqat odam ingichka ichagida yashasa, ot askaridasi esa faqat otlardagina parazitlik qiladi. Chunki parazitlar o’z xo’jayinidan faqat ozuqa manbai sifatidagina emas, balki undan vaqtincha yoki doimiy yashash muhiti sifatida ham foydalanadi. • Parazitlar xo’jayin tanasida xavf-xatardan to’liq himoyalangan parazitlik hayotiga moslashuv tufayli, ularda qator organlar reduktsiyalangan, morfo- fiziologik soddalashishga sabab bo’lgan. Masalan, tasmasimon chuvalchanglarda ovqat hazm qilish sistemasi butunlay qisqarib ketgan, nerv sistemasi ham reduktsiyaga uchragan. Shiralar o’simliklarning bargi, novdasi va ildiz qismida parazitlik qilishi bilan birga, ular faoliyati natijasida ozuqa o’simligining turli qismlarida hosil bo’lgan turli-xil gallar ichida ham hayot kechirishga moslashgan. Bunday gallarning bahorda teraklar, qayrag’och bargi va novdalarida ko’plab uchratish mumkin. Gallar ichidagi shiralar ancha sodda tuzilgan, mo’ylablari 4 bo’g’imli, ko’zlari 3 fasetkali, kam harakatli bo’ladi. Ularning hayoti uchun muhim sanalgan dum va shira naychalari bo’lmasligi mumkin. • Tabiatda parazit-xo’jayn munosabati stabillashmagan taqdirda parazitlar faoliyati juda xavfli bo’ladi. Tripanasomalar, antilopalar qonida yashaganda, bu hayvonlarga umuman zarar keltirmaydi, lekin ular antilopalardan tse-tse pashshalari orqali odamlarga o’tgach, ya’ni transmissiya sodir bo’lgach o’ta xavfli, o’lim bilan tugallanuvchi uyqu kasalligini yuzaga chiqaradi. • Y irt qich-o’lja, parazit -xo’jay in m unosabat i tabiatda moddalar almashinuvida va turlar sonining boshqarilishida muhim rol o’ynaydi. Paxta dalalari va bog’larda zararkunanda hasharotlar sonini kamaytirib, boshqarib turuvchi asosiy omillardan biri yirtqich va parazit organizmlarning faoliyatidan boshqalari qulaygina foydalanishi mumkin. Bu organizmlar o’rtasida kommensalizm – bir tomonlama foydali munosabat bo’lib, ikkinchi organizmga umuman zarar etmaydi. Yirik yirtqichlarning o’lja qoldiqlari bilan o’limtikxo’r qushlarning ovqatlanishi bunga misol bo’ladi. Keyinchalik chumchuqsimonlar o’txo’r hayvonlar chiqindilaridan to’liq hazm bo’lmagan donlarni topib eydi. E’t iboringiz uchun rahmat !!!

Hayvonlarda yirtqich-o‘lja va parazit-xo‘jayin munosabatlarining ekalogik ahamiyati

Купить