Hisob-kitob muomalalari hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hisob-kitob muomalalari hisobi

Купить

H isob-kitob muomalalari h isobi
Reja:
1. Kassa muomalalari hisobi
2.Hisob-kitob muomalalari hisobi
3. Valyuta va maxsus schyotlardagi pul mablag’lari hisobi.

1. Kassa muomalalari hisobi
Korxonalarda kassa operatsiyalarini yuritish va rasmiylashtirish tartibi
«Yuridik shaxslar tomonidan kassa operatsiyalarini amalga oshirish qoidalari» ga
asosan olib boriladi. Ushbu Qoidalar «O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki
to’g’risida»gi Qonunning 36-moddasiga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan. Bu
Qoidalar O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi tomonidan 1998
yil 24-yanvar 376-son bilan tasdiqlangan.
Tasdiqlangan qoidalarga muvofiq korxonalar o’zlarining pul mablag’larini
kundalik ehtiyoj uchun zarur bo’lganlarini kassada, qolganlarini bank
muassasalarida saqlashlari lozim.
Yuridik shaxslar o’rtasidagi hisob-kitoblar hamda tadbirkorlik faoliyatini
amalga oshirish bilan bog’liq fuqarolar ishtirokidagi hisob-kitoblar bank
muassasalari orqali faqat naqd pulsiz tartibda amalga oshiriladi.
Bevosita korxona kassasidan naqd pulni olish va sarflash bilan bog’liq
bo’lgan muomalalar kassa muomalalari hisoblanadi.
Korxonalar tomonidan bank muassasalaridan kassaga olingan naqd pullar
qanday maqsadlar uchun olingan bo’lsa, faqat shunga sarflanadi. Ammo ma’lum
belgilangan limit miqdoridagi pul mablag’lari korxonalar kassasida ham saqlanadi.
Hisob-kitob schyotidan kassaga olingan pul xodimlarga ish haqi, mukofot to’lash,
nafaqa berish, xizmat safari xarajatlarini qoplash va boshqa maqsadlar uchun
sarflanadi. Bankdan olingan mablag’lar belgilangan maqsadlar uchun sarflanishi
lozim. Saqlanayotgan pul mablag’larining belgilangan limitdan ortib ketish hollari
faqat ish haqi, nafaqa, mukofot berish kunlarida yuz berishi mumkin.
Kassa operatsiyalari moddiy javobgar shaxs bo’lgan kassir tomonidan
yuritiladi. Kassir moddiy javobgar shaxs bo’lib, korxonaga yetkazilgan zarar
uchun javobgardir. Kassir lavozimiga qabul qilingan shaxsni korxona rahbari kassa
operatsiyalarini yuritish tartibi bilan tanishtirtib, u bilan moddiy javobgarlik
to’g’risida yozma majburiyat (shartnoma) tuzadi.
Bankdan pul olish uchun korxonalarga «Chek daftarchasi» berilib, unda
bankdan olinadigan pulning miqdori va qanday maqsad uchun olinayotgani

ko’rsatiladi. Pul mablag’larining harakatini rasmiylashtiruvchi asosiy hujjat kassa
orderlari hisoblanadi. Naqd pul kassaga «Kassa kirim orderi» ni rasmiylashtirish
bilan qabul qilinadi. Bu order bosh buxgalter va kassir tomonidan imzolanadi.
Pulni topshirgan shaxsga kvitansiya beriladi. Kassadan pul berilishi «Kassa
chiqim orderi» bilan rasmiylashtiriladi. Bu order fermer xo’jaligi rahbari va bosh
buxgalter, kassir tomononidan imzolanadi. Chiqim orderida pul nima uchun
berilgani ko’rsatiladi va unga asos bo’luvchi hujjat orderga qo’shib qo’yiladi.
Orderlarga qo’shib qo’yilgan dastlabki hujjatlarga tegishli operatsiya sodir
qilingandan so’ng (shu hujjatlar ikkinchi marta foydalanmasligi uchun) «Olingan»
yoki «To’langan» degan shtamp qo’yiladi. Kassadan pul (pul berish h a q idagi
arizaga k o’ ra) t o’ lov vedomosti asosida h am beriladi. Bu h olda, hujjatlarga kassa
chiqim orderi o’ rnini bosuvchi shtamp qo’yiladi.
Ish h a q i, mukofot, nafa q a berish h a q idagi to’lov vedomostlarida korxonalar
ra h bari va boshqa buxgalterning pulni berish to’g’risidagi ruxsat yozuvi b o’ lishi
lozim. Kassa hujjatlari kassaga berilgunga q adar buxgalteriyada kassa kirim
orderlarini r o’ yxat ga olish jurnaliga yozib qo’yiladi. Shunday q ilib, buxgalteriya
xodimlari kassa operatsiyalarini yuritish b o’ yicha nazorat olib borish imkoniyatiga
ega b o’ ladi.
Buxgalteriya to’lov vedomostlarida kassirlar tomonidan q ayd etilgan
yozuvlarni tekshiradi, h amda ular bo’yicha berilgan va deponentga o’ tkazilgan
summalarni hisoblab chiqadi.
Deponentga o’tkazilgan summalar bank muassasalariga topshiriladi va
torshirilgan summalarga bitta umumiy chiqim kassa orderi tuziladi.
K assa k irim orderlari va ularning kvitansiyalari, shuningdek kassa chiqim
orderlari va ularning o’ rnini bosadigan hujjatlar buxgalteriya tomonidan siyo hli
yoki sharikli ruchka bilan aniq va ravon yozilib to’ldirilishi yoki yozuv
mashinkasi, hisoblash mashinkasida yozilishi loz i m . Bu hujjatlarda ustidan
o’ chirib yozish, tuzatishlar kiritish, izo h lari bo’lgan h olda yozishga y o’ l
qo’yilmaydi.

Korxonalarda kassaga barcha pul tushumlari va kassadan naqd pul berilishi
«Kassa daftari» da hisobga olinadi.
Korxonalar faqat bitta «Kassa daftari»ni yuritadi, bu daftar varaqlari
raqamlangan, ip o’tkazilgan va unga surguchli yoki mastikali muhr bosilgan
bo’lishi lozim. Kassa daftaridagi varaqlar soni korxona rahbari va bosh buxgalteri
imzolari bilan tasdiqlanadi.
Kassa daftaridagi yozuvlar ikki nusxada sharikli ruchkada qayd etiladi.
Varaqlarning ikkinchi nusxasi yirtib olinadigan bo’lishi kerak, ular kassirni hisobot
berishi uchun xizmat qiladi. Varaqlarning birinchi nusxasi kassa daftarida qoladi.
Varaqlarning birinchi va ikkinchi nusxalari bir xil raqamlar bilan raqamlanadi.
Kassa daftariga o’ chirib yozish va izo hlar kiritish man etiladi. Tuzatishlar
korxonalar kassiri, shuningdek, bosh buxgalter va uning o’ rnini bosadigan
shaxsning imzolari bilan tas d i q lanadi.
Kassa daftariga yozuvlar h ar bir order yoki uning o’ rniga o’tadigan boshqa
hujjat bo’yicha pul berilganidan yoki pul olinganidan keyin kassir tomonidan
dar h ol q ayd etiladi. H ar kuni ish kuni oxirida kassir bir kunlik operatsiyalar
yakunini hisoblaydi, kassada q olgan pullar q oldi g’ ini keyingi kun sanasiga
o’tkazadi va buxgalteriyaga kassir hisoboti sifatida yirtib olingan ikkinchi varaqni
kirim va chiqim kassa hujjatlari bilan birga kassa daftariga imzo chekib topshiradi.
Agar korxonalar da h ar kuni operatsiyalar bajaril ma sa, kassa hisobotlari
operatsiyalar bajaril gan kun lari da tuzilishi mumkin.
Kassadagi pul mablag’lari oyiga kamida bir marta inventarizatsiya qilinadi.
Korxona rahbari buyrug’i bilan tashkil etilgan komissiya tomonidan kassirning
ishtirokida kassa to’satdan tekshiriladi. Bunda naqd pul, pulli hujjatlar, qimmatli
qog’ozlar va qat’iy hisobot blankalari to’liq tekshiriladi. Kassa chiqim orderlari
bilan rasmiylashtirilmagan tilxatlar kassa bo’yicha qoldiqqa kiritilmaydi.
Korxonaga tegishli bo’lmagan pul mablag’larini kassada saqlash taqiqlanadi.
Kassa muomalalari sintetiki hisobi
Kassada ortiqcha yoki kamomad aniqlansa, inventarizatsiya
dalolatnomasining orqa tomonida sodir bo’lgan ortiqcha va kamomadning

sabablarini ko’rsatib kassir tushintirish xati yozadi, korxona rahbari esa tekshirish
natijasi bo’yicha inventarizatsiya komissiyasi qarorini tasdiqlaydi. Aniqlangan
ortiqcha naqd pul quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan kassaga kirim qilinadi: Dt
5010 «Milliy valutadagi pul mablag’lari» schyoti, Kt 9390 «Boshqa operatsion
daromadlar» schyoti.
Korxonalar kassasidagi pul mablag’larining naqdligi va harakati to’g’risidagi
axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:
5010-«Milliy valyutadagi pul mablag’lari»
5020-«Chet el valyutasidagi pul mablag’lari» .
Korxonalar kassasidagi pul mablag’larining naqdligi va harakati to’g’risidagi
axborotlarni umumlashtirish asosan 5010-«Milliy valyutadagi pul mablag’lari»
schyotida olib boriladi, chunki ko’pchilik korxonalarda chet el valyutasida
operatsiyalar amalga oshirilmaydi. Chet el valyutasidagi operatsiyalar to’g’ridan-
to’g’ri chetga mahsulot eksport qiluvchi korxonalarda uchraydi.
Kassadagi pul mablag’larini hisobga oluvchi schyotlarning (5000) debeti
bo’yicha korxonalar kassasiga kelib tushgan pul mablag’lari aks ettiriladi. Krediti
bo’yicha korxonalar kassasidan to’lanadigan pul mablag’lari va limitdan ortiqcha
pulni bankka topshirish aks ettiriladi.
5010–schyotning kredit oboroti 1–jurnal-orderda aks ettiriladi. Debet
oborotlari turli jurnal-orderlarga yoziladi, bundan tashqari, 1–qaydnoma bilan
nazorat qilinadi.
1–jurnal-order va 1-qaydnomaga yozish uchun kassirning hisoboti asos bo’lib
hisoblanadi. Registrda kassirning har bir hisoboti bir qatorga yoziladi. Demak,
jurnal-order va qaydnomada band qilingan qatorlar soni kassirning topshirgan
hisobotlar soniga teng bo’lishi kerak.
5010-«Milliy valyutadagi pul mablag’lari» schyot i ning korrespondensiyasi.
T/r Xo’jalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning
bog’lanishi
Debet Kredit
1 Mahsulot, ish va xizmatlarning naqd pulga sotilishi 5010 9010-

9030
2 Asosiy vositalar va boshqa aktivlarni sotishdan
tushumning naqd pulda olinishi 5010 9210-
9220
3 Bankdagi tegishli schyotlardan pul mablag’lari
kassaga kelib tushdi (ish haqi, nafaqa, mukofotlar va
shu kabilarni berish uchun) 5010 5110-
5530
4 Hisobdor shaxslar tomonidan ishlatilmagan oldin
olingan avans larning qaytarilishi 5010 4220-
4290
5 Komunal xizmatlar, aloqa xizmatlari va boshqa
to’lovlarning kelib tushishi 5010 4890
6 Xodimlarga alohida uy-joy qurishga qarz berish uchun
kredit summasi naqd pulda olindi 5010 6810,
7810
7 Pul mablag’lari kassadan topshirildi va bankdagi
hisob-kitob schyotiga o’tkazildi 5110-
5530 5010
8 Hisoblangan mehnat haqi va boshqa to’lovlar berildi
(mukofot va shu kabilar) 6710 5010
9 Hisobdor shaxslarga avans summalar i berildi 4220 5010
10 Tabiiy ofatlar bilan bog’liq turli xil qoplanmaydigan
xarajatlar to’lanishi 9720 5010
11 Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha naqd
pul kassaga kirim qilinganda 5010 9390
12 Inventarizatsiya natijasida pul mablag’larining
kamomadi aniqlanganda 4730 5010
5010-schyot bo’yicha maxsus analitik hisob yuritilmaydi. Analitik registrlari
bo’lib kassa daftari, kassirning hisobotlari yoki ularning o’rnini bosuvchi
mashinogrammalar hisoblanadi.
Agar korxonaning valuta schyotida mablag’lar bo’lsa, naqd valutadan
foydalanish zaruriyati vujudga kelishi mumkin va u amaldagi qoida talablari
asosida tartibga solinadi.

Naqd valutani hisobga olish uchun alohida 5020 «Chet el valutasidagi pul
mablag’lari» schyoti tayinlangan. Naqd xorijiy valuta harakatining hisobi kassa
daftarida yuritiladi. Bu daftarda xorijiy valuta operatsiyalarining hajmiga qarab
taxminan bir necha betlar ajratiladi.
Bankdan naqd xorijiy valuta olinganda:
D-t 5020 «Chet el valutasidagi pul mablag’lari» schyoti
K-t 5210 «Mamlakat ichidagi valuta schyotlari» schyoti.
Agar korxonada biror hisobdor shaxsga safar xarajatlari berilganda:
D-t 4220 « Х izmat safarlariga berilgan bo’naklar» schyoti
K-t 5020 «Chet el valutasidagi pul mablag’lari» schyoti.
Naqd xorijiy valuta harakatining hisobi ikki xil bahoda yuritiladi: valuta
turlari bo’yicha va so’mda. Sintetik hisob faqat so’mda yuritiladi. Jurnal-order
shaklida hisob yuritilganda naqd xorijiy valutasi uchun 1/1 – jurnal-orderi va 1/1
qaydnomasi qo’llaniladi.
Kassadagi naqd xorijiy valuta qoldig’i vaqti-vaqti bilan so’mga nisbatan
qaytadan baholanib turiladi. Ijobiy va salbiy kurs farqi 5020 «Chet el valutasidagi
pul mablag’lari» schyotida tegishli 9540 «Valutalar kurslari farqlaridan foydalar»
yoki 9620 «Valutalar kurslari farqlaridan zararlar» schyotlari bilan bog’liqlikda aks
ettiriladi.
2.Hisob-kitob muomalalari hisobi
Ma’lumki xo’jaliklarni boshqa korxona, tashkilot va muassasalar bilan
bo’ladigan hisob-kitoblari naqd pulsiz ko’rinishida amalga oshiriladi.
O’zbekiston Respublikasi hududida naqd pulsiz hisob-kitoblar O’zbekiston
Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi tomonidan 1995 yil 4 sentabrda qabul
qilinib 2002 yilni 12 yanvarida hamda 2013 yil 2 iyunida tegishli o’zgartirishlar
kiritilgan “O’zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to’g’risida
Nizom” asosida olib boriladi.
Ushbu Nizom asosida mablag’lar bir hisob raqamidan ikkinchi hisob
raqamiga naqd pul ishtirokisiz, pul o’tkazish yo’li bilan amalga oshiriladi.

Bu o’z navbatida xo’jaliklarni banklarda o’z hisobraqamlari bo’lishligini
taqozo etadi. Yuridik shaxs sifati faoliyat ko’rsatayotgan va mustaqil balansiga ega
bo’lgan korxonalar tijorat banklaridan birida o’zlarining hisob–kitob schyotini
ochadilar.
Bu bo’yicha O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2009
yil 16 martdagi 7/2 qarori asosidagi “O’zbekiston Respublikasi banklarida
ochiladigan bank hisobvaraqlari to’g’risidagi yo’riqnoma”ga binoan mijozlar
banklarda quyidagi turdagi bank hisobvaraqlarini ochishlari mumkin:
– bank hisobvarag’i
– jamg’arma depozit hisobvarag’i
– muddatli depozit hisobvarag’i
– ssuda hisobvarag’i
– talab qilib olinguncha depozit hisobvarag’i
Banklarda hisob-kitob hisobvaraqini ochish uchun xo’jalik quyidagilarni
taqdim etish lozim:
– hisobvaraqni ochish haqida ariza
– korxonani davlat ro’yhatidan o’tganligi haqida hujjat
– korxonaning notarius tasdiqlagan ustavi (Nizomi) nusxasi
– imzolar namunalari va muhr nusxasi tushirilgan, varaqcha va boshqa tegishli
hujjatlar
Hisob-kitob schyotida korxona o’z pul mablag’larini saqlaydilar va turli
tashkilotlar bilan naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boradilar. Korxonaning pul
mablag’lari hisob-kitob schyotida saqlanganligi uchun bank ma’lum miqdorda foiz
to’laydi.
Korxonaning hisob-kitob schyotidagi pul mablag’lari quyidagi xo’jalik
operatsiyalari natijasida ko’payishi mumkin:
 sotilgan mahsulotlar uchun pul olinganda;
 chet tashkilotlarga bajarilgan ish va xizmatlar uchun pul olinganda;
 banklardan ssudalar olinganda;
 kassadagi limitdan ortiqcha pullar o’tkazilganda;

 asosiy xo’jalik faoliyatidan boshqa daromadlar tushganda.
Hisob-kitob schyotiga tushadigan pul mablag’lari bank qoidalariga muvofiq
namunaviy hujjatlar asosida rasmiylashtiriladi. Misol uchun, sotilgan mahsulot,
bajarilgan ish va ko’rsatilgan xizmatlar uchun tayyorlov tashkilotlari va boshqa
xo’jaliklardan tushadigan pullarni bank bu tashkilotlarning o’z qarzlari uchun pul
o’tkazishi to’g’risidagi hujjatlariga asosan o’tkazadi. Korxona kassadagi naqd
pulini bankdagi hisob-kitob schyotiga « Naqd pulni olib borish e’loni» ga asosan
topshiradi. Bunda bank pul qabul qilinganligi to’g’risida kvitansiya beradi. Ayrim
hollarda tovar operatsiyalariga doir pul mol yuboruvchining hujjatlariga asosan
ham undirilishi mumkin. Bunday hollarda korxona o’ziga xizmat ko’rsatuvchi
bankka maxsus hujjat «To’lov talabnomasi» yozib topshiradi. Bank shu hujjatga
asosan hisoblangan pullarni to’lovchi schyotidan mol yuboruvchining schyotiga
o’tkazadi.
Korxonaning hisob-kitob schyotidagi pul quyidagi to’lovlar hisobiga
kamayishi mumkin:
 boshqa tashkilot va korxonadan olingan mol va moddiy boyliklar hamda
ko’rsatilgan xizmatlar uchun pul to’laganda;
 mehnatga haq to’lash va turli xo’jalik ehtiyojlari uchun kassaga naqd pul
olib kelinganda;
 davlat byudjeti va sug’urta organlariga majburiyat yuzasidan pul o’tkazib
berilganda;
 bankdan olingan ssudalar va ularning foizi qaytarilganda;
 xo’jalik faoliyatiga doir boshqa to’lovlar to’langanda.
Naqd pul hisob-kitob schyotidan pul chekiga asosan beriladi. Korxonaning
farmoyishi bilan to’lanadigan boshqa barcha naqd pulsiz to’lovlar «To’lov
topshirig’i» ga asosan rasmiylashtiriladi. Bu hujjat uch nusxada tuzilib bankka
topshiriladi. To’lov topshirig’ining 2-nusxasini bank olib qoladi, 3 nusxasiga pul
to’langanligi to’g’risida belgi qo’yib korxonaga qaytarib beradi. Bank korxonaning
hisob-kitob schyotidan mustaqil ravishda mol yuboruvchining to’lov
talabnomasiga asosan haqdor tashkilotga pul o’tkazishi mumkin. Bunday vaqtda

to’lovchi korxonadan hech qanday farmoyish hujjatlari talab qilinmaydi. Korxona
haq to’lashini belgilangan tartibda asosli rad etgan vaqtdagina bank pul o’tkazib
bermaydi. Ba’zi hujjatlarga asosan bank korxonaning hisob-kitob schyotidan
so’zsiz (to’lovchining rozi bo’lishi yoki bo’lmasligiga qaramasdan) pul oladi.
Bunday hujjatlarga sudning ijro varaqalari, davlat arbitraji organlarining buyruqlari
kiradi. Bunday hujjatlarga asosan kreditor tashkilot to’lov talabnomasi yozib
bankka topshiradi. Bank bu pulni so’zsiz undirib beradi. Korxonaning hisob-kitob
schyotidan sarflanadigan pulni bank tomonidan hujjatlarning kelib tushish ketma-
ketligiga qarab to’laydi. Korxonaning o’z hisob-kitob schyotidagi pul mablag’lari
harakati ustidan nazorat qilib turish uchun bankdan vaqti-vaqti bilan «Bank
ko’chirmasi» ni olib turadi. Bu ko’chirma hisob-kitob schyoti bo’yicha bankda
yuritiladigan shaxsiy schyotning ikkinchi nusxasi hisoblanadi. Ko’chirmada hisob-
kitob schyotiga tushgan va undan to’langan hamma pul mablag’lari ko’rsatiladi.
Pul mablag’lari xo’jalikning buyrug’idan tashqari hisob-kitob schyotidan
sarflangan hollarda ko’chirmaga tegishli hujjatlar ilova qilinadi. Bunda shuni
e’tiborga olish kerakki, bank uchun korxonaning hisob-kitob schyotlari passiv
schyot bo’lib hisoblanadi. Shuning uchun uning kreditida ko’payishi, debetida
kamayishi aks ettiriladi. Banklar (Korxona bilan kelishgan holda) ko’chirmani
berish muddatini belgilaydi, shu bilan birga ko’chirmani tekshirish muddati, ya’ni
bank yozuvlariga norozilik bildirish muddati ham belgilanadi. Ko’chirmalarni
tekshirish paytida aniqlangan xatolar hisob-kitob schyotida bank tomonidan
yozilgan summada aks ettiriladi.
Korxonaning bankdagi hisob-kitob schyotidagi pul mablag’larining
mavjudligi va harakati to’g’risidagi axborotlarni umumlashtirish 5110-«Hisob-
kitob schyoti» da amalga oshiriladi.
5110-«Hisob-kitob schyoti»ning debeti bo’yicha korxonaning hisob-kitob
schyotiga pul mablag’larining kelib tushishi, kreditida korxonaning hisob-kitob
schyotidan pul mablag’larining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank
ko’chirmasini tekshirish natijasida korxonaning hisob-kitob schyoti debeti yoki
kreditiga xatolik bilan olib borilgan summalar 4860-«Da’volar bo’yicha olinadigan

schyotlar» yoki 6960-«Da’volar bo’yicha to’lanadigan schyotlar» bilan bog’langan
holda aks ettiriladi.
Buxgalteriya hisobida hisob-kitob schyoti bo’yicha operatsiyalar bank
ko’chirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks
ettiriladi.
Hisob-kitob schyotidagi pul mablag’larini hisobga oluvchi schyotlar (5100)
bo’yicha analitik hisob milliy valyutadagi pul mablag’larini saqlash uchun
banklarda ochilgan har bir schyot bo’yicha yuritiladi.
5110 - «Hisob-kitob schyoti»ning korrespondensiyasi.
T/r Xo’jalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning
bog’lanishi
Debet Kredit
1 Ijaraga berilgan asosiy vositalar bo’yicha
ijarachidan ijara to’lovlarining kelib tushishi 5110 4810, 4820
2 Mahsulot (tovar, ish, xizmat)lar, asosiy vositalar
va boshqa aktivlarni sotilishidan tushgan
tushumlar 5110 4010
3 Pul mablag’lari kassadan hisob-kitob schyotiga
topshirildi 5110 5010
4 Bankka qaytarilgan chek va akkreditivlar
bo’yicha summalar hisob-kitob schyotiga
o’tkazildi 5110 5510, 5520
5 Ilgari qisqa muddatli investitsiya tartibida
berilgan qarzlarning qaytarilishi 5110 5830
6 Ilgari berilgan avans qaytarildi 5110 4310-4390
7 Qondirilgan da’volar summasining kelib tushishi 5110 4860
8 Olingan avanslar summasi 5110 6310-6390
9 Bankdan kassaga pul mablag’lari kelib tushdi
(mehnat haqi, nafaqa, mukofot va shu kabilarni 5010 5110

berish uchun)
10 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar oldidagi
qarzlarning qoplanishi 6010 5110
11 Berilgan avanslar summasi 4310-4330 5110
12 Ilgari olingan avanslarni qaytarilishi 6300, 7310 5110
13 Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarz summasining
o’tkazilishi 6410 5110
14 Sug’urta va maqsadli davlat jamg’armalariga
to’lovlar bo’yicha qarzlarning qoplanishi 6510-6530 5110
15 Qisqa muddatli kredit va qarzlarning qoplanishi 6810-6840 5110
16 Uzoq muddatli kredit va qarzlarning joriy
qismining qoplanishi 6950 5110
3. Valyuta va maxsus schyotlardagi pul mablag’lari hisobi.
Bankdagi valyuta schyoti korxonaning respublika h ududidagi va xorijdagi
banklarda valyuta schyotlarida xorijiy valyutadagi pul mablag’lari mavjudligi va
harakati haqidagi axborotni umumlashtirish uchun mo’ljallangan.
Valyuta schyotlari bo’yicha operatsiyalarni amalga oshirish va
rasmiylashtirish tartibi O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, O’zbekiston
Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi, O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq
qo’mitasi, O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki va O’zbekiston Respublikasi
Davlat statistika qo’mitasi tomonidan 2004 yil 2 sentyabrda tasdiqlangan hamda
O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2004 yil 17 sentyabrda
ro’yxatga olingan «Chet el valyutasidagi operatsiyalarni buxgalteriya
hisobi,statistika va boshqa hisobotlarda aks ettirish tartibi to’g’risida nizom»ga
asosan tartibga solinadi. Amaldagi qonun va meyoriy hujjatlarda har qanday
korxonaga chet el valyutasidagi pul mablag’lariga ega bo’lish va u bilan xo’jalik
operatsiyalarini amalga oshirishga ruxsat etilgan.
Chet el valyutasidagi operatsiyalarni rasmiylashtirish uchun korxona bankda
joriy valyuta schyotini ochish zarur. Korxonaga valyuta operatsiyalarini amalga

oshirishga xizmat qiluvchi bank O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan
valyuta operatsiyalarini amalga oshirish uchun maxsus ruxsatnomaga (lisenziyaga)
ega bo’lishi shart. Shunday ruxsatnomaga ega bo’lgan banklarni vakillik banklari
deyiladi. Korxona o’zlarining valyuta schyotlarini faqat O’zbekiston Respublikasi
Markaziy banki byuletenida beriladigan chet el valyutalarida ochish mumkin.
Valyuta schyotini ochish uchun korxona bankka quyidagi hujjatlarni
topshirishi zarur:
1. Valyuta schyotini ochish uchun ariza. Arizada korxona boshlig’i va
bosh buxgalterning imzolari va aylanma muxr bosilgan bo’lib, notarius tomonidan
tasdiqlangan bo’lishi zarur.
2. Korxonaning Nizomi , u notarial idora tomonidan tasdiqlangan bo’lishi
shart.
3. Registrasiyadan o’tganligi haqidagi hujjatning notarius tomonidan
tasdiqlangan nusxasi.
4. Korxona soliq inspeksiyasida hisobga olganligi va pensiya fondida
registrasiyadan o’ t g anligi to’g’risida ma’lumotnoma.
Valyuta schyoti ochilgandan so’ng bank va uning mijozi o’rtasida hisob-kitob
va kassa xizmatini ko’rsatish bo’yicha shartnoma imzolanadi. Unda bank
ko’rsatilgan xizmat turlari, ko’rsatiladigan xizmatlar uchun to’lanadigan haqlar,
mablag’larni joylashtirish shartlari, tomonlarning xuquq va burchlari va boshqalar
ko’rsatiladi.
Valyuta schyotlari bo’yicha operatsiyalar buxgalteriya hisobida «Bank
ko’chirma»lari va ularga ilova qilingan pulli hisob-kitob hujjatlari asosida aks
ettiriladi.
Barcha korxona mulkchilik shaklidan qat’iy nazar O’zbekiston Markaziy
banki tomonidan o’rnatilgan kurslar bo’yicha Respublika valyuta fonliga eskport
operatsiyalaridan tushgan valyuta tushumlaridan 15 foizini sotishlari
majburiydir.Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shug’ullanuvchi korxona
eksport operatsiyalaridan tushgan tushumlarning 15 foizini valyuta bozorida
sotishlari zarur. Korxonaning valyuta schyoti ochilgan tijorat banki kelib tushgan

valyutaning yuqorida ta’kidlangan 15 foizini O’zbekiston Respublikasi Markaziy
bankining korschyotiga o’tkazib berishi kerak. Valyuta operatsiyalaridagi ushbu
xususiyat tranzit valyuta schyotida kelib tushgan valyutalar hisobini aks ettirishga
bevosita ta’sir qiladi.
Valyutani majburiy sotish to’g’risidagi topshiriqqa sotilgan valyutaning
so’mdagi ekvivalentini qoplash va uni korxonaning hisob-kitob schyotiga
o’tkazishni ta’minlovchi to’lov topshirig’i ilova qilinadi. Shunday qilib, chet el
valyutasidagi barcha tushumlar 2 qismdan iborat bo’ladi: chet el valyutasining 85
foizini joriy valyuta schyotiga, qolgan 15 foizini esa bankdagi hisob-kitob
schyotiga so’mdagi ekvivalenti bo’yicha o’tkazib beriladi.
So’mdagi ekvivalent bu O’zbekiston Markaziy banki tomonidan o’rnatilgan
kurslar bo’yicha chet el valyutasini qayta hisoblashdir. Bunday qayta hisoblash har
xaftada bir marta O’zbekiston Markaziy banki e’lon qilgan kurslar bo’yicha
amalga oshiriladi.
O’zbekiston Respublikasi va chet mamlakatlar hududidagi banklar
schyotlaridagi chet el valyutasidagi pul mablag’larining naqdligi va harakati
to’g’risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:
5210-«Mamlakat ichida valyuta schyotlari»;
5220-«Chet eldagi valyuta schyotlari»;
5210-«Mamlakat ichida valyuta schyotlari» va 5220-«Chet eldagi valyuta
schyotlari» schyotlarining debetida valyuta schyotlariga pul mablag’larining kelib
tushishi, kreditida esa pul mablag’larining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank
ko’chirmasini tekshirish natijasida aniqlangan korxona ning valyuta schyotining
debeti yoki kreditiga xatolik bilan o’tkazilgan summalar 4860-«Da’volar bo’yicha
olinadigan schyotlar» yoki 6960 «Da’volar bo’yicha to’lanadigan schyotlar»
schyotlari bilan bog’langan holda aks ettiriladi.
Korxona b uxgalteriya hisobida valyuta schyoti bo’yicha operatsiyalar bank
ko’chirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks
ettiriladi.

Valyuta mablag’larining analitik hisobi chet el valyutasidagi pul mablag’larini
saqlash uchun banklarda ochilgan har bir schyot bo’yicha yuritiladi.
5200 « Chet el valyutasidagi pul mablag’larini hisobga oluvchi schyotlar » ning
korrespondensiyasi.
T/r Xo’jalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning bog’lanishi
Debet Kredit
1 Mahsulot (tovar, ish, xizmat)lar, asosiy
vositalar va boshqa aktivlarni sotilishidan
valyutaning kelib tushishi 5210, 5220 4010
2 Kassadan valyuta mablag’larining valyuta
schyotiga topshirilishi 5210, 5220 5020
3 Ishlatilmagan chek va akkreditiv
summasining valyuta schyotiga o’tkazilishi 5210, 5220 5510-5520
4 Ilgari qisqa muddatli investitsiyalar tartibida
berilgan qarzning qaytarilishi 5210, 5220 5830
5 Ilgari berilgan avanslarning qaytarilishi 5210, 5220 4310-4330
6 Qondirilgan da’volar summasining kelib
tushishi 5210, 5220 4860
7 Investitsiyaga mablag’larning qo’yilishi 0600, 5800 5210, 5220
8 Bankdan kassaga valyuta mablag’larining
kelib tushishi 5020 5210, 5220
9 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar
oldidagi qarzlarning to’lanishi 6010 5210, 5220
10 Berilgan avanslarning summasi 4310-4330 5210, 5220
11 Ilgari olingan avanslarning qaytarilishi 6300, 7310 5210, 5220
12 Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar qoplandi 6810-6840 5210, 5220
13 Uzoq muddatli kreditlar va qarzlarning joriy
qismi qoplandi 6950 5210, 5220
Korxonada O’zbekiston Respublikasi hududi va chet mamlakatlardagi
akkreditivlar, chek daftarchalari, boshqa to’lov hujjatlaridagi (veksellardan

tashqari) pul mablag’larining mavjudligi va harakati to’g’risida, shuningdek,
maqsadli moliyalashtirish (tushumlar) pul mablag’larining alohida saqlanadigan
qismining harakati to’g’risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda
amalga oshiriladi:
5510-«Akkreditivlar»
5520-«Chek daftarchalari»
5530-«Boshqa maxsus schyotlar».
5510 - «Akkreditivlar» schyotida akkreditivdagi pul mablag’lari hisobga
olinadi. Akkreditivga pul mablag’larini o’tkazish 5510-«Akkreditivlar»
schyotining debetida va 5110-«Hisob-kitob schyoti», 5210-«Mamlakat ichidagi
valyuta schyotlari», 5220-«Chet eldagi valyuta schyotlari» va boshqa
schyotlarning kreditida aks ettiriladi.
5510-«Akkreditivlar» schyoti bo’yicha akkreditivga hisobga olingan pul
mablag’lari ularning ishlatilishi bo’yicha (bank ko’chirmalariga asosan), 6010
«Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar»ning debetiga
hisobdan chiqariladi. Akkreditivdagi ishlatilmagan mablag’lar, bank tomonidan
ular qaysi schyotdan o’tkazilgan bo’lsa, shu schyotlarga qayta tiklanganda
5510-«Akkreditivlar» schyotining krediti, 5110-«Hisob-kitob schyoti»,
5210-«Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari», 5220-«Chet eldagi valyuta
schyotlari» va boshqa schyotlar bilan bog’langan holda aks ettiriladi.
5510-«Akkreditivlar» schyoti bo’yicha analitik hisob korxona tomonidan
qo’yilgan har bir akkreditiv bo’yicha alohida yuritiladi.
5520-«Chek daftarchalari» schyotida chek daftarchalaridagi pul
mablag’larining harakati hisobga olinadi. Chek daftarchalarini berishda pul
mablag’larini deponentlash 5520-«Chek daftarchalari» schyotining debeti va 5110
«Hisob-kitob schyoti», 5210-«Mamlakat ichida valyuta schyotlari», 5220-«Chet
eldagi valyuta schyotlari», 6810-«Qisqa muddatli bank kreditlari» va boshqa
schyotlarning kreditida aks ettiriladi. Korxona tomonidan berilgan cheklarning
to’lovi doirasidagi summa 5520-«Chek daftarchalari» schyotining kreditidan
xarajat va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bog’langan holda hisobdan

chiqariladi. Chek bilan berilgan, lekin bank tomonidan to’lanmagan (to’lovga
taqdim etilmagan) summa 5520-«Chek daftarchalari» schyotida qoladi va ushbu
5520-«Chek daftarchalari» schyotining qoldig’i bank ko’chirmalari bilan mos
kelishi lozim. Bankka qaytarilgan cheklarning (foydalanilmay qolgan) summasi
5520-«Chek daftarchalari» schyotining kreditida 5110-«Hisob-kitob schyoti»,
5210-«Mamlakat ichida valyuta schyotlari», 5220-«Chet eldagi valyuta schyotlari»
va boshqa schyotlar bilan bog’langan holda aks ettiriladi. 5520-«Chek
daftarchalari» schyoti bo’yicha analitik hisob har bir olingan chek daftarchalari
bo’yicha yuritiladi.
5530-«Boshqa maxsus schyotlar»da bankda maxsus saqlanadigan maqsadli
moliyalashtiriladigan (tushumlar) mablag’lar, shu jumladan ijtimoiy muassasalar,
obyektlar (bolalar bog’chasi va boshqalar)ni saqlash uchun ota-onalardan, o’zga
foydalanuvchilar va boshqa manbalardan kelib tushgan pul mablag’lari;
korxonaning talabiga ko’ra alohida schyotda yig’iladigan va sarflanadigan kapital
qo’yilmalarni moliyalashtirish mablag’lari; davlat idoralarining subsidiyalari va
shu kabilarning harakati hisobga olinadi.
Korxonada 5530-«Boshqa maxsus schyotlar» bo’yicha analitik hisobni tashkil
etish O’zbekiston Respublikasi hududi va chet eldagi boshqa maxsus schyotlardagi
pul mablag’larining naqdligi va harakati to’g’risidagi ma’lumotlarni olish
imkoniyatini ta’minlashi lozim.
5500 «Bankdagi maxsus schyotlardagi pul mablag’larini hisobga oluvchi
schyotlar» ning korrespondensiyasi.
T/r Xo’jalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning bog’lanishi
Debet Kredit
1 Akkreditivlarga pul mablag’lari o’tkazildi 5510 5110-5220
2 Qisqa muddatli bank kreditlari hisobidan
akkreditivlarga pul mablag’lari o’tkazildi 5510 6810
3 Sotish xarajatlarining to’lovi chek bilan
amalga oshirildi 9410 5520
4 Ishlatilmagan summaning muddat oxirida 5110-5220 5510

qaytarilishi:
a) akkreditivlar
b) chek daftarchalari 5110-5220
5520
5 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga
bo’lgan qarzni to’lashda akkreditivdagi
summa hisobdan chiqarildi 6010 5510
6 Akkreditivdan avansning berilishi 4310-4330 5510
7 Boshqa kreditorlarning xizmatlari uchun
to’lovlarda ishlatilgan cheklar summasini
hisobdan chiqarish 6990 5520
8 Sotib olingan yo’llanmalar uchun maxsus
schyotdan to’langan summa 5610 5530
9 Chek daftarchalaridagi ishlatilmagan
mablag’larning qisqa muddatli bank
kreditlarini qoplash uchun qaytarilishi 6810 5520
10 Akkreditivdagi ishlatilmagan mablag’ning
uzoq muddatli bank kreditlarini qoplash
uchun qaytarilishi 6950, 7810 5510

Adabiyotlar :
1. А. Kаrimov vа boshqаlаr. «Buхgаlteriya hisobi». T .: « Sh а rq » NM А K , 2004 yil .
591 bet .
2. O . Bobojonov « Moliyaviy hisob ». – T .: « Sh а rq » NM А K , 2000 yil . 476 bet .
3. А. А bdull а ev « Moliyaviy hisob ».– T .: « F а n v а te х n а logiya », 2005 yil . 286 bet .
4. I. Ochilov «Moliyaviy hisob». – T.: «Iqtisod v а moliya», 2006 yil. 396 bet.
5. M а hsulot (ish, х izm а tl а r) ni ishl а b chiq а rish v а sotish ха r а j а tl а ri t а rkibi h а md а
moliyaviy n а tij а l а rini sh а kll а nish t а rtibi to’g’risid а gi Nizomini t а sdiql а sh
to’g’risid а gi O’zbekiston respublik а si V а zirl а r M а hk а m а sining 1999 yil 5
fevr а ld а gi 54-sonli Q а rori.
6. Bu х g а lteriya hisobining milliy st а nd а rtl а ri. №0-23. T.: - 1998- 2002 yil.
7. O’zbekiston Respublik а si Konstitutsiyasi. T.: «O’zbekiston», 2002 yil. 71
8. O’zbekiston Respublik а si «Bu х g а lteriya hisobi to’g’risid а » gi Qonuni. 1996 yil
30 а prel.
9. O’zbekiston Respublik а si Prezidentining “Qishloq х o’j а ligid а islohotl а rni
chuqurl а shtirishning eng muhim yo’n а lishl а ri to’g’risid а ”gi F а rmoni. – T. “ Ха lq
so’zi” g а zet а si. 2003 yil, 25 m а rt;

Hisob-kitob muomalalari hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish