Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Hisor-Oloy tog‘ tizimiga tabiiy geografik tavsif

Купить
Jahon geografiyasi fanidan KURS ISHI Mavzu: Hisor-Oloy tog‘ tizimiga tabiiy geografik tavsif Toshkent-2025 1 Mundarija Kirish ……………………………………………………………............................3 I-bob. Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif ……………………….…........4 1.1. Hisor-Oloy tizmasining tabiati………………………………………………...4 1.2. Hisor tizmasiga tabiiy geografik tavsif …………………………………..........6 II-bob . Hisor-Oloy tabiat va uning o‘ziga xos xususiyatlari ..................................17 2.1. Hisor tizmasining o’simlik va hayvonot dunyosi …………………………….17 2.2. Hisor-Oloy tizmasi antropogen o‘zgarishlari va muhofaza tadbirlari ……….21 Xulosa ………………………………………...…………………………………..24 Foydalanilgan adabiyotlar ……………….……………………………………...25 2 Kirish Hisor-Oloy tog tizmasi Markaziy Osiyoning eng muhim geografikʻ ob’ektlaridan biri bo‘lib, hududning tabiiy, iqlimiy, va ekologik sharoitlari shakllanishida katta ahamiyatga ega. Ushbu tog tizmasi O zbekiston, Tojikiston, ʻ ʻ Qirg iziston, va Turkmaniston hududlariga cho zilib, ulkan geologik va geografik ʻ ʻ xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Hisor-Oloy tizmasi turli xil tog li ekotizimlarni, ʻ o simlik va hayvonot dunyosini o z ichiga oladi, bu esa hududni biologik xilma- ʻ ʻ xillik markaziga aylantiradi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi Hisor-Oloy tog tizmasining tabiiy ʻ resurslarini o rganish, ulardan samarali foydalanish va himoya qilish masalalari ʻ bilan bog liq. Tog tizmasi iqlim o zgarishlari, tuproq eroziyasi, suv resurslarining ʻ ʻ ʻ kamayishi kabi global muammolar ta siriga uchramoqda, bu esa ushbu ʼ mintaqaning holatini chuqur tadqiq qilish zaruratini tug diradi. ʻ Mazkur ishda Hisor-Oloy tog tizmasining geografik xususiyatlari, iqlim ʻ sharoitlari, tabiiy resurslari va ekologik muammolari tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi tog tizmasining tabiiy va iqtisodiy ahamiyatini ochib berish, ʻ mavjud muammolarga ilmiy asoslangan yechimlar taklif qilishdir. Shu bilan birga, ushbu hududda ekologik barqarorlikni ta minlashda davlat siyosati va xalqaro ʼ tajribani o‘rganish ham tadqiqotning asosiy yo nalishlaridan biri hisoblanadi. ʻ Kurs ishining mazmuni Hisor-Oloy tog tizmasining tabiiy sharoitlari va ʻ resurslarini ilmiy yondashuv asosida tadqiq qilishni ko zda tutadi. Bu, o‘z ʻ navbatida, mintaqaning iqtisodiy va ekologik barqarorligini ta minlash uchun ʼ muhim ahamiyat kasb etadi. 3 I-bob. Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif 1.1. Hisor-Oloy tizmasining tabiati Hisor Oloy tog tizimi Markaziy Osiyoning muhim tabiiy geografikʻ hududlaridan biri bo lib, O zbekiston, Tojikiston, Qirg iziston, va Qozog iston ʻ ʻ ʻ ʻ hududlarini qamrab oladi. Bu tog tizimi Pomir-Oloy tog larining bir qismi ʻ ʻ hisoblanadi va uning asosiy qismlari Hisor tog lari va Oloy tog lari bilan bog liq. ʻ ʻ ʻ Quyida Hisor Oloy tog tizimining asosiy tabiiy-geografik xususiyatlari keltirilgan: ʻ 1. Geografik joylashuvi va chegaralari Hisor Oloy tog tizimi Pomir, Tyan-Shan, va Turkiston tog lari bilan ʻ ʻ tutashgan. Sharqda Farg ona vodiysi va Andijon platosi bilan chegaralangan, ʻ janubda esa Tojikistonning pasttekisliklariga tutashadi. 2. Yer yuzasi va relyefi Hisor Oloy tog lari murakkab geologik tuzilishga ega bo lib, asosan, burmali ʻ ʻ tog lardan iborat. ʻ Tog lar baland va o tkir qirralar, chuqur daralar va qiya yon bag irlardan ʻ ʻ ʻ tashkil topgan. Eng baland cho qqilardan biri Tojikiston hududidagi Hazrati Sulton ʻ (4643 m).Tog tizimida ko plab muzliklar va tog etaklarida allyuvial tekisliklar ʻ ʻ ʻ uchraydi. 3. Iqlimi Tog tizimida iqlim kontinental xususiyatga ega: qish sovuq va quruq, yoz esa ʻ issiq va nisbatan nam bo ladi. Balandlikka qarab iqlim o zgaradi: tog larning ʻ ʻ ʻ yuqori qismlarida sovuq va nam iqlim, pastroq hududlarda esa mo tadil iqlim ʻʼ kuzatiladi. 4. Suv resurslari 4 Hisor Oloy tog laridan O zbekiston va Tojikiston uchun muhim bo lganʻ ʻ ʻ Amudaryo va Sirdaryo havzalariga quyiluvchi daryolar boshlanadi. Tog tizimidan ʻ Ko kcha, Zarafshon, Vaxsh va boshqa daryolar oqib o tadi. ʻ ʻ 5. O simlik va hayvonot dunyosi ʻ Hisor Oloy tog lari bioxilma-xilligi bilan ajralib turadi. Past tog larda cho l va ʻ ʻ ʻ dasht o simliklari, o rta balandliklarda archazorlar, yuqori qismida esa alp va ʻ ʻ subalp o tloqlari uchraydi. Bu hududda ayiq, qo ng ir quyon, tojik echkisi, turli ʻ ʻ ʻ yirtqich qushlar kabi hayvonlar yashaydi. Hisor-Olaydan boshlanadig an barcha daryo va soylar Sirdaryo, Amudaryo, ʻ zarafshon daryolari havzasiga mansub. Olay, Turkiston, Nurota tizmalarining shimoliy yon bag irlaridan boshlanadigan hamma daryolar (Qurshab, Oqbura, ʻ Aravon, Isfayram, Shohimardon, So x, Isfara ʻ Xo jabaqirg on, ʻ ʻ Oqsuv, Zominsuv, Sangzor va boshqalar) Sirdaryo havzasiga qaraydi. Olay, Turkiston, Zarafshon, Hisor tiz-malarining janubiy yon bag irlaridan boshlanuvchi daryolar (Vaxsh, Kofarnihon, Surxondaryo, ʻ Qashqadaryo va boshqalar) Amudaryo havzasiga mansub. Hisor-Olaydan boshlanuvchi daryolar havzasining yuqori qismlarida ko plab ʻ muzliklar va doimiy qor qoplamlari mavjud. Daryolar yomg ir va mavsumiy qorlar erishidan hamda yer ʻ osti suvlaridan to yinadi. ʻ Hisor-Olayda kelib chiqishi va katta-kichikligi turlicha bo lgan ko llar ʻ ʻ (Iskandarko l Molguzar, ʻ Yashilko l, Ko kko l, Kuchandi, Shalaktama ko l, Oqtol, ʻ ʻ ʻ ʻ Shaxshibaytko l, O rtadovon, Baqaloq, Suychiqti, Azarchashma, Ko likalon, ʻ ʻ ʻ Gushor, Chaldara, Nejigan, Nofin, Xurdak, Hazarchashma va boshqalar) bor. Tuproq va o simliklar balandlik mintaqalari bo ylab tarqalgan. Ularning ʻ ʻ tarqalishiga tizmalar yon bag irlarining kungay yoki terskayligining ham katta ʻ ta siri bor. Tizmalar etaklarida harorat ancha balandligi va kam yog in tushganligi ʼ ʻ tufayli cho l va chalacho l, dashtlarga xos tuproq va o simliklar tarqalgan. ʻ ʻ ʻ Tizmalarning o rtacha baland qismlarida tuprog i kulrang va jigarrang tuproqlar. ʻ ʻ 5 Bu tuproqlarda keng bargli o rmonlar o sadi. Olay va Turkiston tizmalariningʻ ʻ shimoliy yon bag irlarida 1900–2000 m dan 3000 m gacha balandliklarda ʻ jigarrang, qo ng ir tuproqlarda archazor tarqalgan. Archalar ostida betaga, yugan ʻ ʻ va boshqa dasht o simliklari o sadi. ʻ ʻ Dengiz sathidan 2800–3000 m balandliklarda subalp baland tog li mintaqasi ʻ joylashgan bo lib, u yerlarda tog -o tloq-dasht tuproqlari tarqalgan. Bu mintaqada ʻ ʻ ʻ dashtlarga xos o simliklar bilan birga yirik soyabon-gullilardan yugan, kamol, ʻ sevchek, ba zi bir joylarda bularga oq so xta, qo ng irboshlar aralashib o sadi. ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ 3000 m dan balandda alp mintaqasi joylashgan. Mintaqada tog -o tloq-dasht yarim ʻ ʻ torfli tuproqlar uchraydi. O simlik qoplami past bo yli kriofit dashtlidir. Undan ʻ ʻ yuqorida sub-nival mintaqa joylashgan bo lib, tuproq, o simliklar ba zi yerlarda- ʻ ʻ ʼ gina uchraydi. 3600–4000 m balandliklar nival-glyatsial mintaqadan iborat. Mintaqa katta qismlari yalang qoya, toshloq, qor, muzliklar bilan qoplangan. Oloy-Hisor hududi shimolda Farg’ona botig’i, janubda Pomir tog’lari va Janubiy- Tojikiston botiqlari, g’arbda Qizilqum cho’li, sharqda esa Farg’ona va Ko'ksharaltov tizmalarining janubi-sharqiy qismi bilan chegaradoshdir. Hududda Oloy, Turkiston, Nurota, Zarafshon va Hisor tizmalari qad ko’targan bo’lib, ular bir-biridan kichik botiqlar va daryo vodiylari bilan ajralgan bir qancha tarmoqlardan tashkil topgan. Hududga Oloy tizmasining janubida joylashgan Oloy botig’i (vodiysi) ham kiradi. Hududda joylashgan tizmalarning deyarli xammasi kenglik bo’ylab cho’zilgan. 1.2. Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif Oloy-Hisor tog lari O rta Osiyoda, xususan Tojikiston, O zbekiston va ʻ ʻ ʻ Qirg iziston davlatlarida joylashgan. Ular Tyanshan, Pomir va Oloy tog ʻ ʻ tizmalarining tutashgan joyida joylashgan Pomir-Oloy tog tizimining bir qismidir. ʻ Hisor tog lari 4000 metr dan ortiq balandlikka cho qqilari, chuqur vodiylari va ʻ ʻ cho qqilari bilan ajralib turadi. Mintaqa o'zining ajoyib tabiati, jumladan alp ʻ o'tloqlari, muzliklar va turli xil yovvoyi tabiati bilan mashhur. Hisor tog'lari 6 mahalliy ekotizimlarda muhim rol o'ynaydi va piyoda yurish, alpinizm va ekologik tadqiqotlar kabi faoliyat uchun ham muhimdir. Oloy tizmasi — O rta Osiyodagi yirik tog tizimlaridan biri bo‘lib, Tyanshanʻ ʻ tog‘lari tarkibiga kiradi. U Qirg‘iziston va Tojikiston hududlari orqali cho zilgan ʻ va Pomir tizimiga yaqin joylashgan. Tizmaning uzunligi 400 km ga yaqin bo lib, ʻ balandliklari 3000–5000 metrgacha yetadi. Geografik joylashuvi. Oloy tizmasi shimolda Farg ona vodiysi bilan ʻ chegaradosh, janubda esa Markaziy Pomir tog lariga tutashgan. Shimoliy va ʻ janubiy yon bag irlari tog oralig‘idagi vodiylar va soylar bilan ajralib turadi. ʻ ʻ Relyef tuzilishi: Tizma asosan ohaktosh, granit, metamorfik jinslar va kristall tog ʻ jinslaridan iborat. Tog lar o zining murakkab burmali tuzilishi bilan ajralib turadi. ʻ ʻ Balandliklari: Tizmaning eng baland nuqtasi Tandikul cho qqisi bo lib, balandligi ʻ ʻ 5540 metrga yetadi. Oloy tizmasida iqlim kontinental, balandlikka qarab keskin o zgaradi. ʻ Qishlari sovuq, qorga boy; yozlari nisbatan salqin. Yillik yog in miqdori tog ning ʻ ʻ turli hududlarida 300–600 mm atrofida. Tizmaning qordan to yinishiga asoslangan ko plab daryo va soylar mavjud. ʻ ʻ Ular Farg ona vodiysi va Pomir-Alayning asosiy suv manbalarini tashkil etadi. ʻ Eng yirik daryolardan biri Kyzyl-Suu (Qizilsoy) daryosidir. O‘simliklari: Tog tizmasida subalp va alp o tloqlari, archa o rmonlari ʻ ʻ ʻ uchraydi. Shimoliy yon bag irlarida o tloqlar keng tarqalgan. ʻ ʻ Hayvonot dunyosi: Tog echkisi, qor barsi, tulki va boshqa yovvoyi ʻ hayvonlar uchraydi. Tog‘ tizmasi atrofidagi aholi ko‘proq chorvachilik, ayniqsa qo‘y va echki boqish bilan shug‘ullanadi. Oloy vodiysi turizm va alpinizm uchun muhim hudud hisoblanadi. Oloy tizmasi o‘zining tabiiy resurslari, xilma-xil landshafti va tabiiy boyliklari bilan Markaziy Osiyo tog‘ tizimlarida alohida o‘rin tutadi. Zarafshon tizmasining janubida Hisor tizmasi ko’tarilgan. Tizmaning uzunligi 200 km ga yaqin. Bunga uning janubi-g’arbiy tarmoqlari kirmaydi. Tizma deyarli 7 kenglik bo’ylab cho’zilgan. Hisor tizmasining balandligi uning sharqiy qismida 5000 m ga yaqinroq. G’arbda uning ba’zi cho’qilarigina 4419 metrga ko’tariladi. Tizmadan Dushanbe va Xo’jand shaharlarini bog’lovchi Anzob (3374 m) dovoni o’tadi. Hisor tizmasi Hazrati Sulton (4688 m) tog’ massividan G’arb va janubi- g’arb tomon bir necha tarmoqlarga bo’linib ketgan. Ushbu cho’qqi Hisor tizmasining eng baland yeri hisoblanadi(1-rasm). Bulardan eng asosiylari Sumsar- Shertog’ (2692 m), Osmontosh (3953 m), Bobosurxon (2476 m), Beshnov (3448 m), Boysuntog’ (4429 m), Xontaxta (2936 m), Yakkabog’ (2938 m), Ko’hitangtog’ (3137 m) va boshqalar. Hisor tizmasining janubi-sharqidan janubi-g’arb tomon Kofirnihon daryosining chap qirg’ogi bo’ylab Qorategin tizmasi janubi-g’arbga cho’zilgan. Tizmaning uzunligi 80 km ga yetadi, baland nuqtasi 4275 metrga ko’tarilgan. Qorategin tizmasi Hisorning janubiy tarmog’i hisoblanadi. Hisor tizmasining janubida Janubiy Tojikiston botig’i joylashgan. Botiqning janubiy qismi (Panj va Amudaryodan janubda) Afg’oniston hududidadir. U janubda Bandi Turkiston va Hindikush tizmalarigacha cho’zilgan. Orografik jihatdan mazkur botiq ikki qismga bo’linadi. Uning shimolida Hisor vodiysi, janubida esa Tojikiston past va o’rta balandlik tizmalari o’rin olgan. Hisor vodiysi Hisor tizmasining janubidan boshlanadi. Janubi-g’arbda esa Bobotog’ tizmasigacha cho’zilgan. Vodiy tektonik botiq bo’lib, u to’rtlamchi davr allyuvial yotqiziqlari bilan to’lgan. Uning uzunligi 70 km ga yaqin. Dengiz sathidan balandligi 700— 1000 m lar orasidadir. Hisor hududi subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Tog’li o’lka bo’lganligi sababli, tizmalar yonbag’rida balandlik iqlim mintaqalari ifodalangan. Tizmalarning tog’ etaklaridan boshlab yuqorisiga qarab bir qancha iqlim mintaqalari almashinadi. Biroq, ular har qaysi tizmada va ularning yonbag’irlari ekspozitsiyalarida har xil balandliklarda joylashgan. Tog’ tizmalarining dengiz satxidan 350—450 metrgacha balandlik qismlari (tog’ etaklari), asosan, cho’l iqlim mintaqasiga mos keladi. Bu mintaqada iqlim keskin kontinental, havo haroratining sutkalik va yillik amplitudasi katta, yog’ingarchilik miqdori, nisbiy namlik va bulutli kunlar kam. Qish qisqa, unchalik sovus emas, yoz uzoq vaqt davom etadi, 8 havo harorati ancha yuqori. Yog’ingarchilik miqdori kam (350—500 mm). Tog’ tizmalarining 1500 m balandlikkacha bo’lgan qismi (adir, past tog’, qisman tog’ etagi) da dasht iqlim mintakasi o’rin olgan. Mazkur mintakada qish qisqa, yoz uzoq davom etadi. Iyulning o’rtacha harorati 20°— 25°C. Eng yuqori harorat 35°—40°C gacha ko’tariladi. Hududning g’arbiy qismidagi harorat sharqiy qismiga nisbatan yuqoriroq. Yanvarning o’rtacha harorati —5°, —7°S, absolyut minimum — 25°, —30°S gacha pasayadi. Yog’ingarchilikning yillik miqdori 700 mm ni tashkil etadi. Dengiz satxidan 1500 metrdan 3500 metrgacha balandliklarda tipik tog’ iqlimi hukm suradi. Bu mintaqada iqlim ancha sovuq va namroq. Yillik yog’ingarchilik miqdori tizmalarning g’arb va shimoli-g’arbga qaragan baland qismlarida 1000 metrdan ziyodroq. Bu mintaqadan balandda tog’ va nival iqlim mintaqasi keladi. Ular tog’ tizmalarining eng yuqori qismlarini ishg’ol etadi. Oloy botig’ining iqlimi keskin kontinental va qishi qattiq, uning sharqiy qismida sovuqsiz kunlar bo’lmaydi. Hisor hududida joylashgan tog’ tizmalaridan boshlanadigan hamma daryolar Sirdaryo, Amudaryo hamda Zarafshon daryolari havzasiga kiradi. Oloy, Turkiston, Nurota tizmalarining shimoliy yonbag’irlaridan boshlanadigan hamma daryolar Sirdaryo havzasiga qaraydi. Bularga Farg’ona tizmasining janubi-g’arb va Oloy tizmasining shimoliy yonbag’irlaridan boshlanadigan Tor va qorag’ulja daryolari misoldir. Tor daryosi Kogort nomi bilan boshlanadi va unga 70 ga yaqin irmoqlar (Eshigort, Rundus, qayindibuloq, Korabel va boshkalar) kelib qushiladi. Tor daryosining uzunligi 192 km, havza maydoni 4530 km 2 , Qorag’ulja daryosining uzunligi 119 km, havzasining maydoni 1210 km 2 . Tor va Qorag’ulja daryolari havzasida ko’plab abadiy qor va muzliklar bor. Torning havzasida 81 ta muzlik bo’lib, ularning umumiy maydoni 57,7 km 2 , Qorag’ulja havzasida 31 ta muzlik bo’lib, ularning maydoni 39 km 2 . Daryolarda to’lin suv davri mart oyida boshlanib, eng katta suv sarflari may-iyun oylariga turri keladi. Eng kam suv sarflari fevral oylarida kuzatiladi. Tor daryosining o’rtacha yillik suv sarfi Cholma qishlog’i yonida 46,3 m3/sek., Qorag’ulja daryosiniki Oqtosh qishlog’i yonida 21,9 m 3 /sek. 9 Qashqadaryo Hisor tizmasining g‘arbiy qismidan boshlanadi va Muborakka yetmasdan qurib qoladi. Daryoning uzunligi 373 km. Qashqadaryo qor suvlaridan to‘yinishi sababli eng ko‘p suv sarfi may oyiga, eng kam suv sarfi esa oktabr — dekabr oylariga to‘g‘ri keladi. Qashqadaryoning o‘rtacha ko‘p yillik suv sarfi Varganza qishlog‘i yonida sekundiga 5,46 m 3 ni tashkil etadi. Qashqadaryo havzasida (barcha irmoqlarini hisobga olganda) yiliga o‘rtacha sekundiga 51,5 m 3 oqim vujudga kelib, shuning 58,3 foizi mart — iyun oylariga to‘g‘ri keladi. U tog‘li qismida tor o‘zanda tez oqadi, Oqsuv irmog‘i qo‘shilgandan so‘ng vodiysi kengayib tekislikka chiqqach, Tanxoz, Yakkabog‘daryo, Langar, G‘uzordaryo kabi irmoqlarini qo‘shib oladi. Qashqadaryo qor suvidan to‘yinsa-da, uning Jinnidaryo, Oqsuv, Yakkabog‘ va Tanxoz irmoqlari qor-muzlik suvidan to‘yinadi. Chunki ularning havzasida umumiy maydoni 20,3 km 2 maydonga ega bo‘lgan kichik muzliklar joylashgan. 1 Jinnidaryo Hisor tizmasining Oqota va Sherdog‘ tog‘lari orasidagi buloqlardan boshlanib, uzunligi 57 km ni tashkil etadi. U qor va muz erishidan to‘yinib, suvi mart — iyun oylarida ko‘payadi. Oqsuv Uzunligi 115 km bo‘lib, Hisor tizmasidagi Botirboy va Seversev muzligidan boshlanuvchi Botirboy bilan Xonakasuv irmog‘ining qo‘shilishidan vujudga keladi. U qor muzliklarning erishidan to‘yinadi. Tanxozdaryo Uzunligi 104 km, Hisor tizmasidagi G‘oziko‘ldan boshlanib, qorlarning erishidan va yerosti suvlaridan to‘yinadi. Yakkabog‘daryo Uzunligi 108 km bo‘lib, Hisor tizmasining janubi-g‘arbiy yonbag‘ridan boshlanadi. U qorlarning erishidan to‘yinib, 61,6 foizi mart — iyun oylarida oqadi. G‘uzordaryo Uzunligi 68 km bo‘lib, Chaqchar tog‘idan boshlanadi. U qorlarning erishidan va yerosti suvlaridan to‘yinib, o‘rtacha yillik suv sarfi sekundiga 5,90 m 3 bo‘lib, uning 63,9 foizi mart — iyun oylarida oqadi. Surxondaryo Hisor tog‘ tizmasi g‘arbiy qismining janubiy yonbag‘ridan 1 I.E. Karimov va M.M. Kayumova “MАRKАZIY ОSIYO GЕОGRАFIYAS” FANIDAN O’QUV- USLUBIY MAJMUA Jizzax 2019. 10 boshlanuvchi To‘polondaryo bilan Qoratog‘daryoning qo‘shilishidan vujudga keladi. So‘ng 196 km masofada oqib Amudaryoga kelib quyiladi. Surxondaryo, asosan, qor va muz suvlaridan to‘yinadi. Shu sababli to‘lin suv davri mart — iyun oylariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda yillik daryo suvining 65,2 foizi oqib o‘tadi. Eng kam suv sarfi sentabr — oktabr oylariga to‘g‘ri keladi. Surxondaryoning o‘rtacha ko‘p yillik suv sarfi (Qorovultepa qishlog‘i yonida) sekundiga 70,2 m 3 ni tashkil etadi. Surxondaryo loyqa daryolardan bo‘lib, Morguzar qishlog‘i yonida har m 3 suvida 2,9 kg loyqa bor. 2 2-rasm. Hisor tog’laridan boshlanuvchi daryolar To‘polondaryo Surxondaryoning eng katta va eng sersuv irmog‘i, Hisor tog‘ining eng baland qismidan Qorasuv nomi bilan boshlanib, G‘ova irmog‘ini qo‘shib olgach, To‘polondaryo nomini oladi. Uning uzunligi 124 km bo‘lib, qormuzlarning erishidan to‘yinadi. Uning o‘rtacha yillik suv sarfi sekundiga 54,6 m 3 , eng ko‘pi sekundiga 470 m 3 , eng kami 5,7 m3. 2 P. G’ulomov, H.Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov 7-sinf geografiya darslik. «O‘QITUVCHI» NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI TOSHKENT — 2017 11 Qoratog‘daryosi Hisor tog‘ining 4200 m balandlikdagi janubiy yonbag‘ridan shu nom bilan boshlanadi. Uning uzunligi 100 km atrofida. Qoratog‘ daryosi qor-muzlarning erishidan to‘yinadi, binobarin, eng ko‘p suvi may — iyun oylariga to‘g‘ri keladi. Uning o‘rtacha yillik suv sarfi sekundiga 23 m 3 , maksimal suv sarfi sekundiga 239 m 3 , minimal 2,5 m 3 . Sheroboddaryo Boysun tog‘i va uning davomi hisoblangan Ko‘hitang tog‘ining sharqiy yonbag‘ridan boshlanuvchi Irg‘oyli va Qizilsoy daryolari qo‘shilishidan vujudga keladi. U Sherobod shahridan quyida Qorasuvdaryo deb yuritiladi. Uning uzunligi 186 km bo‘lib, o‘rtacha ko‘p yillik suv sarfi sekundiga 7,5 m 3 . Sheroboddaryo qor-yomg‘ir suvlaridan to‘yinganligi tufayli eng ko‘p suvi aprel — may oylarida oqadi. Zarafshon Bu daryo Turkiston, Hisor tog’larining shimoli yonbag’irlaridan va Zarafshon tog‘lari tutashgan Ko‘ksuv tog‘ tugunidagi Zarafshon muzligidan Mastchoh nomi bilan boshlanadi. U Ayniy qishlog‘i yonida Fandaryo bilan qo‘shilgach, Zarafshon nomini oladi. Zarafshon ilgari Amudaryoga 20 km yetmasdan Sandiqli cho‘li qumlariga shimilib ketar edi. Zarafshon daryosining uzunligi muzlikdan Sandiqli qumlarigacha 877 km edi. Hozirda 94 uning suvi ko‘plab sug‘orishga sarflanishi sababli u yerlarga yetib bormayapti. Zarafshon daryosining tog‘li qismi Tojikistonga, quyi qismi O‘zbekistonga qaraydi. Zarafshon muz-qorlarning erishidan to‘yinib, to‘linsuv davri iyun — avgustga, eng kam suv davri esa qishga to‘g‘ri keladi. Daryoning o‘rtacha suv sarfi Ravothoji to‘g‘onida sekundiga 165 m 3 , eng ko‘p suv sarfi sekundiga 930 m 3 , eng kam suv sarfi sekundiga 24 m 3 . Zarafshon daryosining bir yillik suv miqdori 5,4 km 3 bo‘lib, shundan 5,2 km 3 Tojikiston hududida vujudga kelgan oqimga, 254 mln m 3 esa O‘zbekiston hududidan boshlanuvchi (uzunligi 10 kmdan ortiq bo‘lgan 137 ta) irmoq soylariga to‘g‘ri keladi. Bu soylarning suvi bahorda ko‘payib, yozda juda kamayib ketadi. Zarafshon daryosi o‘rtacha yillik oqimining 55 foizi iyul — sentabr oylariga to‘g‘ri keladi va bu davrda u juda loyqa bo‘lib oqadi. Zarafshon daryosi tog‘li qismida tez oqqanligidan muzlamaydi. Tekislik qismida qish sovuq kelganda 76 kungacha, iliq kelganda esa 2—3 kun muzlashi mumkin. 12 Tog‘li hududlarda quyidagi 9 ta gidrologik rayon ajratilgan. Bular Chotqol-Qurama, Nurota-Turkiston, Hisor-Zarafshon, Markaziy Qizilqum yer yorig‘i suvlari havzasi, Hisorning janubi-g‘arbiy qismidagi tog‘ artezian havzasi, Farg‘ona artezian havzasi, Toshkent va Zarafshon artezian havzalari, Surxondaryo artezian havzasi. Tog‘ oldi va tog‘li hududlar tabiiy yer osti suvlari zahirasining umumiy miqdori 650 m 3 sekundni tashkil etadi. Tog‘ mintaqasida yer osti suvlari yog‘in-sochin, yomg‘ir, qor muz suvlarining shimilishidan hosil bo‘ladi. Suvning shimilish tezligi va miqdori tog‘ jinslarining litologik tarkibiga, yog‘in-sochin miqdoriga bog‘liq. O‘zbekistonda yer osti suvlarining vujudga kelishiga eng qulay sharoit mutlaq balandligi 1500 dan 3000-3500 metrgacha bo‘lgan tog‘larga to‘g‘ri keladi, chunki bu balandlikdagi yerlarga yog‘in-sochin eng ko‘p tushadi. Shuning uchun bu hududlarda yer osti suvining eng ko‘p oqim moduli kuzatiladi. Oqim moduli karbonatli jinslarda 1 km 2 maydonda 12 lg‘sek.ni. 1-rasm. Hazrat sulton cho’qqisi 13 past va o’rta balandlik tizmalari Hisor vodiysining janubida joylashgan bo’lib, janubda Panj va Amudaryogacha cho’zilgan. Janubiy Tojikiston botig’ining bu qismida shimol va shimoli-sharqdan janub, janubi-g’arb tomon va meridian yo’nalishi bo’ylab cho’zilgan bir qancha past va o’rta balandlik tizmalari; Bobotog’ (dengiz sathidan balandligi 2290 m, Zarkosa), Bobotog’ (1632 m), Vaxsh (3141 m, Xazratishir), Xazratishox (2581 m), Aruntov (1632 m), Xojimo’min (1334 m) va boshqalar chuzilgan. Tizmalarning biri ikkinchisidan shimolda tor daryo vodiylari, janubda esa keng bir nechta terrasalar hosil qilgan Panj va Amudaryoning o’ng irmoqlari bilan ajralgan. Janubiy Tojikiston botig’ining sharqiy qismida Yaxsuv, Qizilsuv, Obixingov singari daryo vodiylari joylashgan bulib, ular chuqur daralar hosil qilgan. Shimolda Oloy vodiysi, janubda Tojikistonning davlat chegarasigacha bo’lgan hududda O’rta Osiyoning eng baland tog’ tizmasi Pomir joylashgan. Uning sharqiy qismi Xitoy, janubiy qismi esa Afg’oniston hududidadir. 3 Hisor tizmasidan janubi-g‘arb va janubga qarab Chaqchar, Boysun, Ko‘hitang kabi tizmalar tarqalib ketgan. Boysun tog‘lari suvayirg‘ich qismining o‘rtacha balandligi 2500-3000 m, ayrim cho‘qqilarining balandligi esa 3160 m dan 3920 m gacha boradi. Ko‘hitang tog‘larining eng baland nuqtasi – Ayribobo tog‘ining balandligi 3137 m. Bu tizma tog‘lar ohaktosh, konglomerat, slanes, qumtosh, qisman otqindi jinslardan tashkil topgan. Boysun tizma tog‘idan sharqda parallel cho‘zilgan qator tizmalar bor. Ularni Boysun, Ko‘hitangtog‘ tizmalaridan Boysun, Kofrun, Sayrob botiqlari ajratib turadi . Hisor tizmasining dengiz sathidan balandligi Zarafshon tizmasiga nisbatan biroz pastroq, uning sharqiy qismida 5000 metrga yaqinlashadi. G’arb tomon ba’zi bir cho’qilari 4500 metrdan oshmaydi. Tizmada Anzob nomli dovon (3379 m) bor. U dovon orqali Xo’jand—Dushanbe avtomobil yo’li o’tgan. Hisor tizmasi Qashqadaryoning boshlanish qismidan o’z yo’nalishini butunlay janub-g’arb tomon o’zgartiradi va bir qancha tog’ tizmalariga bo’linib ketadi. Qashqadaryoning boshlanish qismida Sumsar va Shertog’ tizmalari 3 P. Baratov, M. Mamatqulov, A. Rafiqov O’rta Osiyo Tabiiy geografiyasi. Toshkent “O’qituvchi” 2002. 14 joylashgan, ular Oqsuv va Jinnidaryo vodiylarini bir-biridan ajratib turadi (Zarafshon va Hisor tizmalarini bir-biri bilan bog’laydi). Ularning eng baland chuqsisi 2642 m, G’arb tomonga pasayib boradi. Ravo nomli dovondan (balandligi 4145 m) shimoli-sharq tomon Hazrati Sulton tizmasi cho’zilib ketgan. Hazrati Sulton tizmasining janubida Hisor tizmasining asosiy qismi davom etadi va u Osmon-Tarash nomi bilan ma’lumdir. Bu yerda O’zbekistonning eng baland nuqtasi Hazrati Sulton chuqqisi (balandligi 4688 m) joylashgan. Tizma nurashga chidamli qattiq vulqonli tog’ jinslaridan tuzilgan. Shuning uchun ajoyib ko’rinishga ega, ya’ni chiqib bo’lmaydigan bahaybat qorli va muzli cho’qqilaq ko’m-ko’k maysalar bilan qoplangan tekis yaylovlar, keng o’zanli daryolar va o’tib bo’lmaydigan daralar bir-biri bilan almashinib turadi. Hisor tizmasining bu qismida yana bir qancha tizmalar joylashgan. Bulardan eng yiriklari Yakkabog’ (balandligi 2938 m), Beshnau (3448 m), Eshon Maydon (2919 m), Xontaxta (2936 m), Maydanak (2753 m), Toshlash (2819 m), Chaqchar (3723 m), Ketmenchopti (3168 m), Sarimas (1837 m), Suvsiztor (2122 m), Kulbattog’ (3137 m), Bobosurxon (2476 m), Boysuntog’ (4424 m), Ko’hitangtog’ (3337 m) va boshkalar. 4 Hisorga tegishli hamma tizmalar gersin burmalanishi davrida hosil bo’lgan. Gersin burmalanishi quyi va o’rta toshko’mir davrida eng kuchli bo’lgan. Hududda joylashgan tizmalar turli yoshdagi (asosan, silur, devon, toshko’mir) cho’kindi, metamorfik va vulqonli tog’ jinslaridan (loyli slanetslar, qumtoshlar, ohaktoshlar, dolomitlar va boshqalar) tashkil topgan. Perm yotqiziqlarining Chotqol, Qurama, Hisor va boshqa tog‘ tizmalarida, shuningdek Surxondaryo va Amudaryo botiqlarida tarqalganligi aniqlangan. Ular asosan konglomeratlar, qumtoshlar, alevrolitlardan iborat bo‘lib, oralarida ohaktoshlar, porfirlar, tuflarning qatlamlari uchraydi. Bu davr yotqiziqlarining umumiy qalinligi 500 metrdan 2500 metrgacha boradi. Kuchli granit va granodioritlardan iborat vulqonli otilishlar paleozoyning oxirlariga tug’ri keladi. Tizmalarni bir-biridan ajratib turgan botiqlar va daryo 4 P. Baratov, M. Mamatqulov, A. Rafiqov O’rta Osiyo Tabiiy geografiyasi. Toshkent “O’qituvchi” 2002 15 vodiylari mezozoy, paleogen, neogen va to’rtlamchi davr cho’kindi tog’ jinslari bilan to’lgan. Tektonik jixatdan hamma tizmalar birgalikda yaxlit antiklinallarni hosil qilsa, alohida tog’ tizmalari antiklinallarga mos keladi. Antiklinollar gersin burmalanishi davrida bunyod etilgan bo’lsa-da, keyingi davrlarda (mezozoy- paleogen) yemirilib, ular joylashgan hududlarni dengiz suvi egallaydi. Tizmalarning hozirgi ko’rinishi neogen davrining boshlaridsa boshlangan va hozir ham davom etayotgan yangi tektonik harakatlar ta’sirida shakllangan. II-bob . Hisor-Oloy tabiat va uning o‘ziga xos xususiyatlari 2.1. Hisor tizmasining o’simlik va hayvonot dunyosi Ma’lumki, O‘zbekiston maydonining katta ekanligi, yer yuzasinig g‘arb va shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa hamda sharqqa tomon ko‘tarila borishi natijasida shu yo‘nalishda tabiat o‘zgarib, balandlik mintaqalarini hosil qiladi. Ularning har birida tabiiy sharoiti, ro‘y beradigan tabiiy geografik jarayonlar bir-biridan farq qiladi. Bular o‘z navbatida har bir zona va mintaqada o‘ziga xos o‘simlik qoplamining shakillanishiga olib keladi. O‘zbekistonda balandlik mintaqalarining vujudga kelishi va ularning sabablari, ular bilan bog‘liq bo‘lgan qonuniyatlar akademik Q.Zokirov tomonidan 1955 yilda o‘rganib chiqilgan. Olim Zarafshon tog‘ tizmasidagi o‘simliklarni uzoq yillar davomida o‘rganish natijasida bu yerlarni tekislikdan baland tog‘largacha quyidagi 4 ta mintaqaga-cho‘l, adir, tog‘ va yaylovga bo‘lish mumkinligini va bu atamalarni butun O‘zbekiston, hatto O‘rta Osiyoning janubi-g‘arbiy qismi uchun ham tadbiq etish mumkinligini ko‘rsatadi . Akademik Q.Zokirov tavsiya etgan bu balandlik mintaqalarining har biri o‘ziga xos iqlim, tuproq qoplami, o‘simlik va hayvonot dunyosiga ega. O‘zbekiston tog‘larida bargli o‘rmonlar Ugam, Piskom, Chotqol, Farg‘ona va Hisor tog‘ tizmalarida uchraydi. Ularda asosan olma, tog‘olcha, yong‘oq, bodom, do‘lana kabi mevali daraxtlar va, shuningdek, bir necha tur zarang, terak, tol, qayin, chetan kabilar o‘sadi. Hisor tog‘larida yovvoyi holda o‘sadigan anor, anjir, xurmo va chilonjiyda ham uchraydi. Bargli o‘rmonlarda yong‘oqzorlar keng 16 tarqalgan. 134 Qorjantog‘, Ugam, Piskom, Chotqol, Hisor tog‘ tizmalarida 900- 1500 metr balandlikdagi sernam yonbag‘irlarda ancha qalin tabiiy yong‘oqzorlar mavjud. Ular relikt yong‘oqzorlar bo‘lib, asosan qo‘ng‘ir tuproqli shimoliy, shimoli-sharqiy yonbag‘irlarda, soylarda hamda tog‘ daryolarining terrasalarida joylashgan. Yong‘oq mag‘zida yog‘, oqsil, qand, A.V.S. vitaminlari va mikroelementlar bor. Yong‘oq bargidan ta’sirchan fitonsid va efedra ajralib turadi, shu sababli yoz oylarida uning tagida yotib qolish tavsiya etilmaydi. Shuningdek, O‘zbekiston tog‘larida olma, do‘lana, zarang, terak va qayin o‘rmonlari ham mavjud. Tog‘ mintaqasining yuqori qismida (2000-2700 m) ignabargli o‘rmonlar uchraydi. Bunday o‘rmonlarda qarag‘ay, pixta, qizil archa, savr archa va o‘rik archa o‘sadi. Qoraqarag‘ay, pixta o‘rmonlari Chotqol tog‘larida uchraydi. Archalar dengiz sathidan 1000 m dan 2700 m gacha bo‘lgan balandlikda o‘sadi. Quruq toshloqli bo‘z va qo‘ng‘ir tuproqlarda savr archa, subalp mintaqasida o‘rik archa uchraydi. Eng qurg‘oqchilikka chidamlisi-qizil archadir. Pastki tog‘dagi siyrak archa o‘rmonlari Zarafshon archasidan, yuqorida esa o‘rik archadan tashkil topgan. 5 Hisor hududida tuproq va o’simliklar balandlik mintaqalar bo’ylab tarqalgan. Shu bilan birga ularning tarqalishiga tizmalar yonbag’irlarining qaysi tomonga qaraganligi ham katta ta’sir ko’rsatadi. Hududda tarqalgan tizmalar tog’ etaklarida harorat qancha balandligi va kamroq yog’in yog’ganligi tufayli, chalacho’l yoki cho’l dashtlariga xos tuproq va o’simliklar tarqalgan. Hududdagi Oloy, Turkiston, Nurota va Hisor tizmalari yonbag’rirlari va unga yondosh tog’ etagi tekisliklari bo’z tuproqlardan tarkib topgan. Hisor tizmasining tog’ etaklarida cho’l efemer-shuvoqlari, ba’zi joylarda esa dasht boshoqdoshlar izan betaga, chalov hamda kserofil butazorlari uchraydi. Hisor tizmasining bu qismida o’simliklar yana kserofit qiyofaga egadir. Hisor tizmasining tog’ etaklarida bug’doyiq—turli xil o’tlar o’sadi. O’rta baland to’larda kulrang va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlarda keng bargli o’rmonlar o’sadi. Bulardan tashqari, ayniqsa, Oloy va Hisor tizmalarining shimoliy 5 I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov O‘zbekiston tabiiy geografiyasi 1-qism Toshkent-2006 17 yonbag’irlarida 1900—2000 m dan 3000 m gacha balandliklarda jigar rang, qo’ngir tuproqlarda archazorlar tarqalgan. Archalar ostida betaga, soratqiyoq, yugan, kamol va boshqa dasht o’simliklari o’sadi. Zarafshon, Hisor tizmalarida (1100—2400—2800 m) mezofil butazorlar, keng bargli daraxtzorlar va o’tloqlar uchraydi. Tizmalarning shimoliy yonbag’irlarida yong’oqzorlar, klenovniklar ko’p uchraydi. Toshloq yonbag’irlarda esa archazorlar, bodomzorlar, ularning ostida esa yugan, kamol, tarang hamda mezofil boshoqdoshlarddan suxta, tulkiquyrus o’sadi. Dengiz satxidan 2800—3000 m balandliklarda subalp baland tog’li mintaqasi joylashgan bo’lib, u yerlarda tog’-o’tloq-dasht tuproqlari tarqalgan. Bu mintaqada dashtlarga xos. O’simliklar bilan bir qatorda yirik zontikgullilardan (soyabongullilar) yugan, kamol, sevchek, ba’zi bir joylarda bularga oq suxta, qung’irboshlar aralashib o’sadi. 3000 m balandda alp mintaqasi joylashgan. Mintaqada tog’ o’tloq-dasht yarim torfli tuproqlar uchraydi. O’simlik qoplami past bo’yli kserofit dashtlidir. Bundan balandda subnival mintaqa joylashgan bo’lib, tuproq, o’simliklar xar xil joyda uchraydi. 3600—4000 m balandliklarda nival- glyatsial mintaqa joylashgan. Hamma tizmalarning shimoliy yonbag’irlarida o’simlik qoplami ancha qalin, janubiy yonbag’irlari esa o’simliklarga boy emas, yonbag’irlarning katta qismlari yalang qoyalar, toshloqlar bilan qoplangan. Oloy botig’i tog’oldi mintaqasining yuqori qismida — baland tog’li o’tloq tuproqlarida tung’izsirt o’tloqlari, pastki qismidagi tog’atuproqsimon tuproqlarda esa subalp utloqlari o’sadi. Delyuvial-prolyuvial shleyflarning baland tog’li kashtan tuproqlarida betaga dashtlari tarqalgan. Pastlik joylarda taqir va sho’rxok tuproqlar uchraydi. Hisor tog‘larida (1500—2500 m) bug‘doyiq, javdar, tipchoq, yovvoyi arpa, shirach; qurg‘oqchil va toshloq yerlarda astragul o‘sadi. Butalardan bodom, irg‘ay, itburun, zirk, daraxtlardan archa, zarang, xandonpista, yong‘oq, do‘lana, terak kabilar o‘sadi. Hisor tizmasi janubida joylashgan Bobotog‘ o‘zining xandonpistalari bilan mashhurdir. Surxondaryo okrugining 2500 m dan baland qismida yaylov mintaqasi joylashib, unda subalp va alp o‘tloqlari mavjud. 18 Hisor tizmasi qismida ayiq, tog‘ takasi, tog‘ qo‘yi, bo‘rsiq, bo‘ri, to‘ng‘iz, silovsin, o‘rmon kalamushi, qizildum sug‘ur, kulrang sassiqko‘zan, suvsar, jayra, burgut, kabutar hamda shunga o‘xshash hayvon va parrandalar yashaydi. Okrug hududida Hisor qo‘riqxonasi barpo etilgan. Bu qo‘riqxona Hisor tizmasining g‘arbiy qismida joylashgan. Uning maydoni 78 ming gektar bo‘lib, archazorlar va u yerda uchrovchi oq tirnoqli Hisor ayig‘i, qor qoploni, tog‘ echkisi, to‘ng‘iz, kaklik, Turkiston silovsini, olqor, kiyik kabilar muhofaza qilinadi. Hisor davlat qo riqxonasiʻ — Qashqadaryo viloyatida , Hisor tog ʻ tizmalari g arbida ʻ ( Yakkabog ʻ va Shahrisabz tumanlari tog li ʻ hududlarida) joylashgan davlat qo riqxonasi ʻ . Qizilsuv (1975) va Miroqi (1976) qo riqxonalari ʻ negizida tashkil qilingan (1983). Maydoni 80.986,1 ga , shundan 12203 ga o rmonzorlar ʻ , 2745 ga o tloqzor ʻ , 17mga suv havzalaridan iborat. Tabiiy landshaft majmualari va Hisor tog tizmasi ʻ ekotizmlarini saqlash maqsadlarida tashkil etilgan. Qo riqxonada ʻ o simliklarning ʻ 870 (O zbekiston ʻ Qizil kitobiga kiritilgan dorivor o simliklarning ʻ tukli karrak, egri tikan karrak, Butkov astragali , oq parpi, Oshanin piyozi , anzur piyoz kabi 35 dan ortiq), qushlar va hayvonlarning 140 dan ortiq (qora qoplon , turkiston silovsini , qo ng ir ʻ ʻ ayiq , burgut , oq boshli qumoy , itolg i ʻ , qora laylak va boshqalar) turi mavjud. Hisor qo riqxonasi ʻ florasi o simliklarning 910 turini o z ichiga olgan bo lib, ulardan 250 tasi dorivor ʻ ʻ ʻ va oziq-ovqat o simliklari, 80 tasi Pomir-Oloy florasining endemik vakillari, 30 ʻ tasi O zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan noyob turlardir. Hisor qo riqxonasi ʻ ʻ faunasi sut emizuvchilarning 32 turi, qushlarning 215 turi, sudralib yuruvchilar va amfibiyalarning 19 turi, baliqlarning 2 turi, umurtqasizlarning 950 turini o z ichiga ʻ oladi. Bu hayvonlardan sut emizuvchilarning 10 turi, qushlarning 17 turi, baliqlarning 1 turi va hasharotlarning 6 turi O zbekiston Qizil kitobiga, mahalliy ʻ hayvonlarning 5 turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan. Hisor qo riqxonasi o zining go zal manzaralari, turli bo shliqli karst ʻ ʻ ʻ ʻ platolari, tog va ko llari hamda sharsharalari bilan mashhur. Qo riqxona hududida ʻ ʻ ʻ o nga yaqin tabiiy yodgorliklar va bir qancha tarixiy obyektlar, jumladan, Amir ʻ 19 Temur g ori, Hazrat-Sulton tog i kabi mashhur ziyoratgohlari joylashgan. ʻ ʻ Hisor qo riqxonasi madaniy, ekologik va diniy turizmning muhim markazlaridan biri ʻ sanaladi.(3-rasm) 3- rasm . Hisor qo ’ riqxonasi tabiati . Tog ‘ larda betaga , rovoch , tog ‘ yalpizi kabi o ‘ tlar , na ’ matak , zirk , dukcho ‘ p va irg ‘ ay kabi butalar o ‘ sadi . Tog‘da bodom, pista, do‘lana, o‘rik, olma, olcha, nok, xandon pista kabi mevali daraxtlar ham uchraydi. Tog‘ mintaqasining 1400 m dan 2500 m gacha bo‘lgan balandliklarida archa, yong‘oq, Turkiston qayini, teraklardan tashkil topgan o‘rmonlar uchraydi. O‘rmonlar suv oqimlarini tartibga soladi, sellarning oldini oladi, tuproqlarni yuvilib ketishdan saqlaydi, havo haroratini mo‘tadillashtiradi, havodagi zararli moddalarni yutib, kislorod chiqaradi. Tog‘ mintaqasida hayvon turlari adirga nisbatan ko‘p. Lekin havoning salqinligi tufayli sudralib yuruvchilar kam bo‘lib, Oloy tog‘ iloni, Turkiston agamasi uchraydi. Tog‘ mintaqasida o‘rmon sichqoni, oq sichqon, ko‘rshapalak, oq suvsar, qunduz, o‘rmon olmaxoni, qo‘ng‘ir ayiq, chiðor sirtlon, silovsin, bo‘ri, tulki, bo‘rsiq, quyon, to‘ng‘iz yashaydi. Qushlardan burgut, tasqara, itolg‘a, kaklik, boltatumshuq, bulbul kabilar mavjud. Yaylov mintaqasi 2700—2800 m dan balandda joylashgan bo‘lib, iqlimi sovuq va nam. Bunday sharoitda och qo‘ng‘ir va o‘tloq tuproqlar hosil bo‘ladi. Yaylov mintaqasi subalp va alp o‘tloqlaridan iborat. Ayrim, quyoshga teskari yonbag‘irlarda yil bo‘yi qor saqlanishi mumkin. Subalp o‘tloqlarda, asosan, baland bo‘yli o‘tlar, shuningdek, boshoqlilardan 20 yovvoyi arpa, yovvoyi suli, betagalar o‘sadi. Alp o‘tloqlarida to‘ng‘izsirt, qoqio‘t, tiðchoq, binafshalar o‘sadi. 6 2.2. Hisor-Oloy tizmasi antropogen o‘zgarishlari va muhofaza tadbirlari Oloy va Hisor tizmalari Markaziy Osiyodagi yirik tog‘ tizmalari bo‘lib, boy tabiiy ekotizimlarga ega. Ushbu hududlarning tabiati, iqlimi va bioxilma-xilligiga inson faoliyati sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Quyida bu hududlarda kuzatilgan asosiy antropogen o‘zgarishlar va muhofaza choralariga e’tibor qaratiladi. Antropogen o‘zgarishlar Oloy va Hisor tog‘lari minerallar va qimmatbaho metallar konlariga boy bo‘lib, konlarni qazib olish jarayonida ekologik buzilishlar yuzaga keladi. Tog‘ yonbag‘irlarining buzilishi va tog‘ jinslarining ifloslanishi asosiy muammolardan biridir. Yaylovlarning degradatsiyasi Hisor tizmasida chorvachilik faoliyati intensiv olib borilishi tuproq va o‘tloqlarni degradatsiyaga olib kelmoqda. Bu, ayniqsa, yaylovlarning ortiqcha foydalanilishi natijasida kuzatiladi. Deforestatsiya (o‘rmonlarning kesilishi) Yog‘och olish va qishloq xo‘jaligi yerlarini kengaytirish uchun o‘rmonlarning noqonuniy kesilishi tog‘ tizmasining ekologik muvozanatini buzadi. Turizm va rekreatsion faoliyat Tog‘li hududlarga turistlar oqimining oshishi natijasida chiqindilar yig‘ilishi, tabiiy manzaralarning zarar ko‘rishi va bioxilma-xillikning kamayishi kuzatilmoqda. Muhofaza tadbirlari Himoya qilinadigan hududlarni tashkil etish. Hisor va Oloy tog‘ tizimlarida milliy bog‘lar, qo‘riqxonalar va davlat himoyasi ostidagi hududlarni kengaytirish zarur. Bu biologik xilma-xillikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. 6 P. Baratov, M. Mamatqulov, A. Rafiqov O’rta Osiyo Tabiiy geografiyasi. Toshkent “O’qituvchi” 2002. 21 Barqaror yaylov boshqaruvi. Chorvachilikni rejalashtirilgan tartibda olib borish, yaylovlardan navbatma-navbat foydalanish va eroziyaga qarshi chora- tadbirlar joriy etish kerak. Tog‘-kon sanoatini tartibga solish. Kon qazish jarayonlarini ekologik me’yorlarga moslashtirish, tog‘ jinslarini qayta tiklash dasturlarini ishlab chiqish va ifloslanishni minimallashtirish muhimdir. Deforestatsiyaga qarshi choralar Kesilgan o‘rmonlarni qayta tiklash, daraxt ekish dasturlari va noqonuniy daraxt kesishga qarshi nazoratni kuchaytirish zarur. Turistik faoliyatni ekologik standartlarga moslashtirish, chiqindilarni boshqarish tizimini joriy etish va mahalliy aholining turizmga ekologik xabardorligini oshirish muhim ahamiyatga ega. Oloy va Hisor tizmalari insoniyat uchun tabiiy resurslar manbai bo‘lib xizmat qiladi, ammo antropogen bosim bu hududlarni ekologik inqirozga olib kelishi mumkin. Shu sababli, barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan muhofaza tadbirlari amalga oshirilishi kerak. Bu tabiiy boyliklarni kelajak avlodlarga saqlab qolishga xizmat qiladi. 22 Xulosa Hisor tizmalarida yuqorida ta’kidlab o’tilganidek, tabiiy sharoitlar va resurslaning qulayligi tufayli obikor va lalmikor dehqonchilikda ancha katta miqyoslarda foydalanilgan va ularning rivojlanishi tabiiy-antropogen tavsifga ega bo’lgan. Buning natijaida hozirgi paytda hudud doirasida kata maydonlar o’zlashtirilgan va hozirgi landshaftlarning aksariyat kata qismi ularning o’zgartirilgan (antropogen) turlaridan iborat. Hisor tog’lari doirasida joylashgan hudularda sug’orish tizimlari atrofidagi barcha maydonlar dehqonchilik qilinadigan yerlarni tashkil etadi. Hisor tarmoqlari etagidagi adirlar va unga tutash hududlar Hisor tizmasining janubi-g’arbiy tarmoqlari bilan Kitob-Shaxrisabz botig’I, Qarshi qiya tekisligi, Surxondaryo vodiysining oralig’ida qiya tekisliklar sifatida ancha kata maydonni ishg’ol qiladi.Tog’larda quyidagi landshaft tiplari ajratiladi: 1. Past tog’larning chalacho’l lanshaftlari, 2. O’rtacha baland tog’ landshaftlari, 3. O’rtacha baland tog’- o’rmonlandshaftlari, 4. Baland tog’-o’tloq-dasht landshaftlari, 5. Baland tog’ glyatsial-nival landshaftlari. Botiq do’rasida esa: 1. Chala cho’l va 2. Quruq dasht tiplari ajratiladi. Landshaft tiplari va undan yuqori iyerarxiyada turadigan taksanomik birliklar ( sinflar va kichik sinflar ) nafaqat tabiiy sharoitlarning 23 majmuasiga, balki xo’jalikda foydalanish xususiyatlariga ko’ra ham bir-biridan farq qiladi. Bu xilma-xillik esa o’z navbatida xo’jalik tarmoqlarining ixtisoslashuviga, ishlab chiqarish unumdorligiga kata ta’sir ko’rsatadi. Shu sabali landshaftlarning hududiy tabaqalanishuvi sharotlarini kichikroq birliklarga (turlarga) va landshaftlarning morfologik birliklari ( fatsiya,urochishe va joy ) bo’yicha o’rganish ularning tabiiy-xo’jalik xususiyatlarini yanada yaqqolroq ochib berish va landshaftlarning tabiiy imkoniyatidan meliorativ tadbirlar o’tkazish yordamida unumliroq foydalanish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. P. Baratov, M. Mamatqulov, A. Rafiqov O’rta Osiyo Tabiiy geografiyasi. Toshkent “O’qituvchi” 2002. 2. I.E. Karimov va M.M. Kayumova “MАRKАZIY ОSIYO GЕОGRАFIYAS” FANIDAN O’QUV-USLUBIY MAJMUA Jizzax 2019. 3. P. G’ulomov, H.Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov 7-sinf geografiya darslik. «O‘QITUVCHI» NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI TOSHKENT — 2017 4. 7-sinf o’quv atlasi TOSHKENT 2017 5. Baratov P., Sultanova N.B. “ UMUMIY YER BILIMI” Toshkent-2011. 6. I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov O‘zbekiston tabiiy geografiyasi 1-qism Toshkent-2006 7. I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov, A.A.Qayumov “O’zbekiston tabiiy geografiyasi” 2-qism oliy ta’lim muassasalari uchun. Toshkent -2009 8. Ziyo.net 9. Arxiv.uz 24 Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Geografiya yo`nalishi 4-bosqich sirtqi bo'lim talabasi Tashbayeva Manzuraning “ Hisor-Oloy tog‘ tizimiga tabiiy geografik tavsif ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishining I bobi “Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif” deb nomlangan. Mazkur bobning 1.1-bandi “Hisor-Oloy tizmasining tabiiy geografik o’rni” tabiiy geografik o’rni va unga ta’sir etuvchi omillarga ajratilib ko`rib chiqilgan va taxlil qilingan. Bobning 1.2-bandi Hisor tizmasiga tabiiy geografik tavsifiga bag`ishlangan. Ushbu bandda hisor tog’ tizmasi uning relyefi geologik tuzilishi iqlimi haqida batavsil yozilgan. Kurs ishining II bobida “ Hisor-Oloy tabiat va uning o ‘ziga xos xususiyatlari ” haqida bayon etilgan. Har qanday hudud tabiiy sharoit muhit turli xil bo`ladi, ham shunga mos holda tashkillashtirishi maqsadga muvofiqdir. Bobning 2.1-bandida “Hisor tizmasining o’simlik va hayvonot dunyosi” to`liq ko`rib chiqilgan. Bobning 2.2-bandida “Hisor-Oloy tizmasi antropogen o‘zgarishlari va muhofaza tadbirlari” bandida Hisor-Oloy tizmasi antropogen o‘zgarishlari va 25 muhofaza tadbirlari har biriga aynan qanday omil yetakchilik qilishi alohida ko`rib chiqilgan va chuqur taxlil qilingan. Xulosa qilib aytganda, Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Geografiya yo`nalishi 4-kurs sirtqi bo'lim talabasi Tashbayeva Manzuraning “Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif” mavzusidagi kurs ishi talab darajasida yozilgan. Ishda imloviy xatolar uchraydi, bundan tashqari ishda mavzuga doir xarita keltirilmagan. Yuqorida keltirilgan kamchiliklar ishning saviyasiga ta’sir qilmaydi va ishni a’lo bahoga baholash mumkin. Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kafedrasi o`qituvchisi:______________ 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Hisor-Oloy tizmasiga tabiiy geografik tavsif

1.1. Hisor-Oloy tizmasining tabiati

1.2. Hisor tizmasiga tabiiy geografik tavsif

II bob. Hisor-Oloy tabiati va uning o‘ziga xos xususiyatlari

2.1. Hisor tizmasining o’simlik va hayvonot dunyosi

2.2. Hisor-Oloy tizmasi antropogen o‘zgarishlari va muhofaza tadbirlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить