Hissiyot - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hissiyot

Купить

Hissiy ot

REJA
I.KIRISH
1. Hissiyot haqida tushuncha …………………………………………………..
2. Hissiyotning nerv-fiziologik asoslari ………………………………………..
3. Hislarni kechirish shakllari ………………………………………………
II.XULOSA……………………………………………………………………..
III. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI……………………

1. Hissiyot haqida tushuncha
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar ekan, hech
vaqt bu narsalarga batamom befarq bo’lmaydi. Odamning aks ettirish jarayoni
doimo faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni quyidagilarni qamrab oladi:
a) shaxsning ehtiyojni qondirish imkoniyatiga egaligini;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko’rsatadigan ob'ektlarga sub'ekt
sifatida qatnashishi;
v) uni harakat qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va hokazo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar ekan, bu
narsalarga nisbatan ma'lum munosabatda bo’ladi. Masalan, bizga ayrim narsalar
yoqsa, ya'ni kayfiyatimizni ko’tarib yuborsa, boshqa bir narsalar yoqmaydi va
kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira qiladi. Ba'zi bir ovqatni odam juda ham
yoqtiradi, boshqa bir ovqatni esa mutlaqo ko’rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar
bizga xush keladi yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam
atrofidagi hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo’ladi va uning munosabatlari
ham aks ettiriladi. Kishilar idrok qilayotgan, ko’rayotgan, eshitayotgan,
bajarayotgan, o’ylayotgan, orzu qiladigan narsalarga befarq bo’lmaydilar. Bir xil
predmetlar, shaxslar, xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi, boshqalari xafa qiladi
yana boshqalari g’azab, nafratimizni uyg’otadi. Biz xavf ostida qolganimizda
qo’rquvni his qilamiz, dushman ustidan g’alaba qozonish yoki qiyinchilikni
yengish zavq uyg’otadi. Hissiyot tushunchasiga adabiyotlarda turlicha ta'riflar
uchraydi jumladan; A.V.Petrovskiy tahriri ostida chiqqan "Umumiy psixologiya"
darsligida hissiyot - kishining o’z hayotida nimalar yuz berayotganiga, nimalarni
bilib olayotganiga yoki nima bilan mashg’ul bo’layotganiga nisbatan o’zicha turli
xil shaklda bildiradigan kichik munosabatdir. M.Vohidovning "Bolalar
psixologiyasi" o’quv qo’llanmasida hissiyot deb-tashqi olamdagi narsa va
hodisalarga bo’lgan ichki kechinmalarimizning ongimizda aks ettirilishga
aytiladi.Q.Turg’unov muallifligidagi lug’atda hissiyot-shaxsning voqelikdagi narsa

va hodisalarga, kishilarga hamda o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida kelib
chiqadigan yoqimli yoki yoqimsiz kechinmalardan iborat. Professor E.G’oziev
muallifligidagi "Umumiy psixologiya" darsligida hissiyot- odamda, tirik
mavjudotlar miyasida, ya'ni shaxslarning ehtiyojlarini qondiruvchi va unga
monelik qiluvchi ob'ektlarga nisbatan uning munosabatlarini aks ettirish ma'nosida
qo’llaniladi. Yuqoridagi ta'riflardan ko’rinib turibdiki, hissiyot bizning
tuyg’ularimizning o’ziga xos aks ettirish jarayoni bo’lib, bunda narsa va
hodisalarni aks ettirish jarayonida bizda tug’iladigan ichki kechinmalar va
munosabatlar aks ettiriladi. Demak, hissiyotlar o’z- o’zidan yuzaga kelmasdan,
tashqi olamdagi narsa va hodisalarning ta'siri bilan bog’liq ravishda yuzaga keladi.
Adabiyotlarda hissiyot bilan birga emotsiya tushunchasi ham keng doirada
qo’llaniladi. Aynan emotsiya tushunchasining mazmuni nimadan iborat va hissiyot
tushunchasi bilan o’zaro bog’liqligi qanday degan savol tug’iladi? Shunga muvofiq
emotsiya tushunchasining mazmun mohiyatini yoritadigan bo’lsak; jumladan
professor E.G.’G’ozievning "Umumiy psixologiya" darsligida emotsiya-odatda
tashqi alomatlari yaqqol namoyon bo’ladigan his-tuyg’ularni, ichki kechinmalarni
ifodalanishidan iborat psixik jarayonni yuzaga kelishining aniq shaklidir, deb
ta'riflanadi. Emotsiya - shaxsning voqelikka o’z munosabatini his qilishidan kelib
chiqadigan, uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog’liq bo’lgan yoqimli yoki
yoqimsiz kechinmalaridir. Keltirilgan ta'riflardan ko’rinadiki, hissiyot tushunchasi
emotsiyaga nisbatan kengroq tushuncha bo’lib, shaxsning kundalik hayoti, turmush
tarzidagi barcha jabhalarni qamrab oladi. Hissiyotlar o’zining yuzaga kelishi nuqtai
nazaridan odamning ehtiyojlari, qiziqishlari va intilishlari bilan bog’liq bo’ladi.
Masalan, odamning organic ehtiyojlarini qondirishi bilan bog’liq bo’lgan
hissiyotlar odamda rohatlanish, qanoatlanish tuyg’usini yuzaga keltiradi. Organik
hissiyotlarni qondira olmaslik odamning ruhini tushirib, kayfiyatini buzib,
azoblanish, toqatsizlanish hissiga sabab bo’ladi. Odamning hissiyotlari uning
mazmuni hamda shakllari, ijtimoiy- tarixiy sharoit bilan bog’liq bo’ladi. Ijtimoiy
tarixiy taraqqiyot davrida odamning ehtiyojlari o’zgarib boradi. Natijada odamda
borgan sari yangi, yangi hissiyotlar, chunonchi, ma'naviy, intellektual va estetik

hissiyotlar paydo bo’ladi. Hissiyotlar ham boshqa bilish jarayonlari kabi odamning
faoliyatlari davomida namoyon bo’ladi. Masalan, mehnatsevarlik hissini yuzaga
keltirish uchun ma'lum muddat davomida ijtimoiy foydali mehnat bilan
shug’ullanish kerak. U yoki bu faoliyat davrida yuzaga kelgan hissiyot ana shu
faoliyatning o’ziga ta'sir qilib, uni o’zgartiradi. Masalan, hohlamasdan o’zini
majbur qilib ishlayotgan odam bilan o’zi hohlab sitqidildan ishlayotgan odam
ishining unumdorligi o’rtasida juda katta farq mavjud. Odamning kayfiyati yaxshi
xursand, ruhi tetik bo’lganda ishi ham barakali bo’ladi, aksincha odamning dili
ham, qandaydir tashvishli yoki g’amgin bo’lganda qo’li ishga bormaydi. Ana shu
jihatdan olganda hissiyotning inson hayotidagi roli juda kattadir. Hissiyot boshqa
bilish jarayonlariga ham ta'sir qiladi. Masalan, odamning ruhi tetik, xursand
bo’lgan paytda, idroki hali juda jonli, esda olib qolishi, tuyg’ularga boy, tafakkuri
o’tkir, nutqi burro bo’ladi. Hissiyot odamda sodir bo’layotgan hodisa va
narsalardan shaxs sifatidagi odam uchun ahamiyatli bo’lganlari haqida darak
beruvchi signallar tizimi hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a'zolariga ta'sir qiluvchi
cheksiz miqdordagi qo’zg’ovchilardan aniq bo’lib ajraladi, ba'zilari bir-birlari bilan
qo’shilib ketadi va paydo bo’lgan hissiyot bilan birlashib ketadi. Natijada taassurot
uyg’otib, biror hissiy nom bilan ifodalangan xotira obrazlari tariqasida saqlanib
qoladi. Buni fiziologik jihatdan shunday tushuntirish mumkin: ma'lum
qo’zg’atuvchilar tirik mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak beruvchiga
aylanadi. Hissiy kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib topadigan
reflekslar tizimini mustahkamlash sifatida namoyon bo’ladi. Hissiyotning mana
shu darak beruvchilik vazifasi psixologiyada hissiyotning impressiv tomoni deb
ataladi. Impressiv so’zi lotincha taassurot degan ma'noni anglatadi. I.P.Pavlov tirik
mavjudotlarning atrofimizdagi muhitga moslashuvida hosil qiladigan buziladigan
dinamik streotiplar orqali biror hissiyot va emosional kechinmalarning ijobiy va
salbiy sifatlarini tushuntirib beradi. Dinamik stereotip deganda tashqi qaytarilish
natijasida hosil qilingan shartli reflekslar, nerv bog’lanishlarining barqaror tizimi
tushuniladi. Har turli qiyinchiliklar va qarshiliklarga duch kelishi natijasida
dinamik stereotiplarning "o’zgarishi" salbiy emosional holatni yuzaga keltiradi.

Hissiyot bu uning kechirilishining turli shakllari faqat darak vazifasini emas, balki
boshqaruvchilik funksiyasini ham bajaradi. Emotsiya harakatlari juda ko’p tana
o’zgarishlar ifodalanadi. Odam organizmidagi o’zgarishlar kechirilayotgan
hissiyotning ob'ektiv ko’rsatkichi hisoblanadi. Moslashish xarakteriga oid bo’lgan,
ya'ni ovozning o’zgarishi, mimika, imo-ishora, organizmda sodir bo’ladigan
jarayonning qayta o’zgarishidan iborat ixtiyorsiz va ongli harakatlar psixologiyada
emosional harakatlarning ekspressiv tomoni deb ataladi. Hissiyotlar odatda juft-
juft bo’lib uchraydi. Masalan, yoqimli- yoqimsiz, xush-noxush, xursand-xafa,
g’azab-muhabbat, nafrat kabi ana shunday hissiyotlar sub'ektiv xarakterga ega
bo’ladilar, lekin ularning tashqi ifodasi ham bo’ladi. Masalan, hushchaqchaq odam
bilan g’amgin odamning yuz ifodasini ko’z oldimizga keltirib ko’rish mumkin.
Aynan mazkur jarayon psixologiyada ambivalentlik yoki ikki taraflamalik deb
ataladi. Ambivalentlik - lotincha har tomonlama kuchga ega ma'nosini anglatib
kishining bir ob'ektning o’ziga nisbatan bir vaqtning o’zida paydo bo’ladigan bir-
biriga qarama - qarshi emosional irodaviy holatdir.
2. Hissiyotning nerv-fiziologik asoslari .
Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh miya po’sti qismining
faoliyati bilan bog’liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini va barqarorligini idora
qilib turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan farqli bosh miya po’stining
faoliyatidan tashqari organizmning ichki a'zolari faoliyati bilan ham bog’liqdir,
boshqacha qilib aytganda hissiyotlar vegetativ nerv tizimining faoliyati bilan ham
bog’liqdir. Chunonchi, odam qattiq uyalgan paytida qizarib ketadi, qattiq qo’rqqan
paytida esa rangi o’chib, qaltirab ketadi, xattoki odamning ovozida ham o’zgarish
paydo bo’ladi. Ana shunday hissiy holat yuz bergan paytda odamning yuragi tez
ura boshlaydi, nafas olishi ham tezlashadi. Demak, odam ma'lum hissiy holatni
boshdan kechirayotgan paytda uning qon aylanish tizimi, nafas olish organlari nutq
apparatlari ichki sekresiya bezlari ham qatnashadi. Masalan, materialni yaxshi
bilmaydigan talaba imtihon topshirayotganda terlab ketadi, tomog’iga nimadir
tiqilib, gapini gapira olmay qoladi. Odamda qattiq qo’rqish paytida "Yuragi orqaga

tortib ketdi", "Sovuq ter bosib ketdi" kabi iboralarning ishlatilishi hissiyot paytida
odamning ichki a'zolarining ishtirok etishidan dalolat beradi. Juda ko’p hissiy
holatlar bosh miyaning yaqin po’stloq osti qismlarining oraliqi bilan ham
bog’liqdir. Masalan, ko’rish tepaligi deb ataluvchi qism ayrim hislarni
ifodalaydigan ixtiyorsiz harakatlarning markazi hisoblanadi. Odamda uchraydigan
yuksak ma'naviy hissiyotlar ham o’zining nervfiziologik asosiga ega bo’lishi kerak
(chunonchi intellektual, ahloqiy, estetik hissiyotlar). Bu jihatdan akademik
I.P.Pavlovning dinamik streotip haqidagi ta'limoti juda katta ahamiyatga egadir. Bu
haqda akademik I.P.Pavlov shunday deb yozgan edi: "Menimcha, ko’pincha
odatdagi turmush tartibining o’zgargan paytlarida odat bo’lib, qolgan birorta
mashg’ulot yaqin kishidan judo bo’lganda, aqliy iztirob chog’ida kechiriladigan
og’ir hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi eski dinamik streotipning o’zgarishi,
uning yo’qolishi va yangi dinamik streotipning qat'iylik bilan hosil bo’lishidan
iborat bo’lsa kerak". Ayrim murakkab hissiyotlarning asosida dinamik streotipning
yotishi yaqqol ko’rinadi. Masalan, estetik hissiyotni oladigan bo’lsak, biron
yoqimli ko’ydan lazzatlanish, yoki biron mashhur rassomning ishlagan ajoyib
suratlarini tomosha qilib, rohatlanish estetik hissiyot hisoblanadi. Agar bu
hissiyotlarning nervfiziologik asoslarini tahlil qiladigan bo’lsak, quyidagilarni
ko’rishimiz mumkin. Masalan, bizga juda yoqadigan kuy boshqa millat odamiga
yoqmasligi mumkin. Bunda ajablanishga hech qanday o’rin yo’q. Biz yoshlikdan
boshlab mazkur kuyni bir necha yuz marotalab eshitib borishimiz natijasida ana
shu kuyga nisbatan deyarli buzib bo’lmaydigan nihoyatda murakkab dinamik
streotip yuzaga keladi. Ana shuning uchun ayrim kuylar bizga yoqadi, ayrimlari
esa yoqmaydi. Suratlar masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, qadimgi klassik
asarlar ularning ishlanish uslubi realligi bizni hayratda qoldirib zavq tug’diradi.
Aksincha, hozirgi rassomlar tomonidan ishlangan rasmlar odamda qandaydir
noxush hissiyotni tug’diradi. Demak, uzoq yillar davomida yuzaga keladigan
dinamik streotiplar ayrim murakkab qismni tashkil qiladi. Shunday qilib, hissiyot
vegetativ nerv tizimi orqali boshqariladigan ichki a'zo faoliyati bilan bog’liq bo’lsa
ham bari bir bosh miya po’sti orqali idora qilinadi. Chunki akademik

I.V.Pavlovning fikricha, odamning butun a'zoyi badanida bo’ladigan har qanday
hodisalarning hammasini bosh miya po’sti qismidagi neyronlar idora qiladi. Ana
shu jihatdan olganda hissiyotning nervfiziologik asosi bosh miya po’sti bilan
bog’liq.
Hissiyot kechinmalari turli holatlarda turlicha tezlik bilan paydo bo’ladi.Ba'zan
hissiyot to’satdan, darhol paydo bo’ladi. Masalan, kishi birdan xursand bo’lib
ketadi, darhol g’azabga keladi, achchiqlanadi va hokozo. Lekin ba'zan shu
hissiyotlar o’zi dafa'tan qo’zg’almaydi, balki asta-sekin tug’ila boshlaydi. Shunday
hissiy kechinmalarning qay darajada tez paydo bo’lmasligini belgilash qiyin yoki
butunlay bilib bo’lmaydi. Emosional kechinmalarning kuchi turlicha bo’lishi
mumkin. Hissiyotlarni kuchi avvalo yoqimli va yoqimsiz tuyg’ularning naqadar
kuchli bo’lishidadir. Hissiyotning kuchi shu hissiyotni shaxsning naqadar ehtiros
bilan kechirilganligi bilan belgilanadi.Hissiyotning qo’zg’alish xususiyatlari paydo
bo’lish yo’lini kuchi va barqarorligi bir qancha sabablarga bog’liqdir. Atrof-
muhitning holati shu paytdagi ehtiyojlarning kuchi shu xislat tuzilishiga sabab
bo’lgan hodisalarning shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatini anglashi, odamning
dunyoqarashi, bu xislat qanday vaziyatda paydo bo’lishi va o’tmishi hamda
shaxsning individual xususiyatlariga bog’liqdir.Hislarning ayni vaqtda naqadar tez
kuchli va barqaror bo’lishiga ko’ra histuyg’ularning quyidagi turlari farqlanadi:
hissiy ton, emotsiyalar, affekt, stress, kayfiyat va boshqalar.Hissiy ton hissiyot
ko’pincha faqat hissiy tus sifatidagi ruhiy jarayonlarning o’ziga xos tomoni
tariqasida namoyon bo’ladi. Yoqimli suhbatdosh, kulguli voqea, yoqimsiz hid,
zerikarli kitob, ko’ngildagi mashg’ulot, hushchaqchaq sayohat, og’ir ish kabilar.
Hissiy ton tushunchasiga ko’pgina adabiyotlarda turlicha ta'riflar uchraydi.
Jumladan, A.V.Petrovskiyning "Umumiy psixologiya" darsligida hissiy ton sezgi
yoki idrok jarayonida shaxsning idrok qilingan narsa va hodisaga munosabatini
ifodalovchi maxsus hissiy bo’yoq yoqimli yoki yoqimsiz idrok bilan bog’langan

hissiyot, deb ta'riflanadi. Professor E.G’.G’oziev tomonidan hissiy tonu yoki bu
hissiyotning inson tomonidan bevosita kechirilishi (kechishi) jarayonidan iboratdir.
Q.Turg’unov lug’atida hissiy ton - hissiyot sezgi yoki idrok jarayonida shaxsning
idrok qilingan narsaga hodisaga munosabatini ifodalovchi maxsus emosional
bo’yoq yoqimli va yoqimsiz kechinma bevosita sezgi yoki idrok bilan
bog’g’langan hissiyot. Masalan, og’riq bir qator qo’zg’ovchilar yaqqol ifodalangan
yoqimsiz hissiy ton bilan ajralib turadi. Ko’pincha emotsiyalar o’zining
ta'sirchanligi bilan bir-biridan ajralib turishiga qaramay, bunday sifatni hissiy
holatlar stenik (yunoncha so’zdan olingan bo’lib, kuch degan ma'noni anglatadi)
xususiyatli deyiladi. Bunda emotsiyalar dadil xatti-harakatlarga, mantiqiy
mulohazalarga, nisbiy izlanishlarga kuch quvvat, qanoat bag’ishlaydi.Masalan,
xursandchilikdan shaxs "parvoz qiladi", "yulduzni narvonsiz oladi",kimlargadir
xolis yordam qilishga shoshadi. Faollik qilib, tinchimaslik uning sifatiga aylanadi.
Q.Turg’unov lug’atida stenik hisga quyidagi ta'riflar uchraydi:stenik hislar -
shaxsning hayot faoliyatini kuch-g’ayratining orttiradigan barcha bilish
jarayonlarini faollashtiradigan ijobiy hissiyot turi. Aksariyat hollarda xushxabar,
muvaffaqiyat shaxsda stenik xususiyatli emotsiyalarni vujudga keltiradi.Ba'zi
hollarda emotsiyalar o’zining sustligi, motorli, kuchsizligi bilan tavsiflanadi.
Bunday hissiy holat astenik (yunoncha so’zdan olingan bo’lib, kuchsizlik, zaiflik
ma'nosini bildiradi) deb atashadi. Bunday hissiyot insonni bo’shashtiradi, uni
xayolga cho’mdiradi, xayolparast qilib qo’yadi. Shu sababdan favqulotda
shaxsdagi befoyda emosional kechinmaga, uyalish, vijdon azobi, andisha esa
qo’rqoqlikka aylanib qolishi xavfi kuchli.Psixik jarayonlardan ayniqsa, emotsiya
o’zining aniq tashqi ifodasiga ega bo’lishi bilan tavsiflanadi. Emosional
o’zgarishlar organizmning tashqi o’zgarishlarida shu qadar yaqqol ifodalanadiki,
biz odamni tashqi ko’rinishiga qarab, unda qanday xususiyatlar yuz berayotganini,
uning xursand yoki xafaligini, g’azablanganligini yoxud biror narsadan qo’rqib
ketganini va shu kabi histuyg’ularning ko’pini aytib bera olamiz. Hissiyotlarning
tashqi alomatlari ifodali harakatlar deb ataladi.Emotsiyalarning tashqi ifodasi turli
ko’rinishlarda ro’y beradiki, unda asosiy o’rinni ko’rgazmali jihatlar asosiy o’rin

egallaydi.Birinchidan, emotsiyalar nafas olish a'zolarining ishlarida o’zgarish
yasaydi.Masalan, yoqimli his-tuyg’ular ishga tushganda nafas olishning tezligi va
ampilitudasi ortadi, yoqimsiz his-tuyg’ular ustun kelganda kamayadi, qo’zg’algan
vaqtida nafas harakatlari tezlashadi hamda chuqurlashadi, zo’r berish
vaqtidasekinlashadi va yuzakilashadi, hayajon vaqtida tezlashadi, hamda
kuchsizlashadi,kutilmagan holatda, hayron qolishda zudlik bilan tezlashadi,
qo’rquvda sekinlashadi va hokazolar. Turli emotsional holatlarda nafas olishning
o’zgarishi
a) xursandlikda nafas olish bir minutiga 17 marta;
b) faol xafalikda 9 marta;
v) qo’rqishda 64 marta;
d) jahl chiqqanda 40 marta.
Ikkinchidan, emotsiya imo - ishoralarda, mimikada, ya'ni kishining yuzida
bo’ladigan harakatlarda hamda butun badanning ma'nodor harakatlarida ko’rinadi.
Uchinchidan, gumoral harakatlardagi, ya'ni organizmning qon tarkibidagi va
boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni va shuning bilan birga modda
almashishida bo’ladigan yanada chuqur o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi.Demak,
emotsiyalarning tashqi ifodasiga mimika, imo-ishora, aft-bashara va qad-
qomatning o’zgarishlari, ayrim tashqi sekresiya bezlarining faoliyati yosh,so’lak,
ter ajralishi hamda ayrim harakatlarning xususiyatlaridagi o’zgarishlar,ya'ni
ularning tezligi, kuchi, koordinasiyasi va hokazolar kiradi.Emotsiyalarning eng
aniq va yaqqol ko’rinishlaridan biri kulgi bilan yig’idir.L.N.Tolstoy o’z asarlarida
odamning ruhiy holatini ifodalovchi nigohlarning 85 xilini va kulishning 97 xilini
tasvir etgan. "Har xil sabab bilan yig’lagan paytda odamning boshi va og’zi har xil
qiyofada o’zgaradi" - degan edi. Leanardo daVinchi. Rus psixologi P.M.Yakobson
tomonidan ishlangan rasmlardan ko’rinib turibdiki, odamning aftidagi qiyofa
asosan lablar, qosh va ko’z o’zgarishlarining bir-biriga nisbatan turlicha holatga,
shuningdek, ko’zning qanchalik chaqnab turishiga bog’liqdir. Ko’zning qanchalik
chaqnashi ko’z yoshining miqdori, ko’z shilliq pardasidagi tomirlarning

kattalashuvi bilan belgilanadi. Maskaning tagida ko’rinib turgan ko’z o’zining
ifodasini yo’qotgan bo’ladi. Ko’z, lab, qovoq, qoshning har xil holati, xatto odam
chehrasini ham turli qiyofaga kiritadi.Odam hissiyotlarini bildirishning eng nozigi
va eng kuchlisi san'at, xususan, muzika bilan lirik she'rlardir, ularni tom ma'noda
hissiyotning tili deyish mumkin. Odam o’zini va gavda harakatlarini, shuningdek
tovushni ataylab chiroyli qilib ko’rsatishi mumkin. U garchi "muayyan
hissiyotlarni o’zi kechirmayotgan bo’lsa ham o’sha hissiyotlarni ifodalaydigan
harakatlar qila oladi.Har bir kishi ham o’z hissiyotlarining tashqi ifodalarini
ma'lum darajada o’zgartirishi mumkin. Odamlarni kundalik muomalalarida
badanning xilma-xil ifodali xarakatlari, imo-ishoralar xususan, ko’z bilan
qilinadigan imo-ishoralar, tovushning ohangi, g’amginligi muhim ahamiyatga ega.
Shunchaki bir xo’mrayish, salgina jilmayib kulish, yelka qisish kabi ifodali
harakatlar kishining maqsadini anglatadi. Kayfiyat tushunchasiga psixologik
manbalarda turli nuqtai nazardan yondashilgan taqdirda ham mazmunan ular bir
xillikni anglatadi. Jumladan Q.Turg’unov lug’atida shaxsning kuchsiz yoki
o’rtacha kuchga ega bo’lgan nisbatan barqaror umumiy emosional holati,
A.V.Petrovskiyning "Umumiy psixologiya" darsligida kayfiyatlar ancha vaqt
davomida kishining butun xattiharakatiga tus berib turadigan umumiy hissiy
holatini ifoda etadi, deb ta'kidlanadi.Professor E.G’.G’oziev fikricha, kayfiyat
shaxsning ruhiy jarayonlariga muayyan vaqt davomida tus berib turuvchi
emosional holatdir. Kayfiyat, ya'ni odamning xursand yoki g’amgin kayfiyati hech
vaqt sababsiz maydonga kelmaydi. Odam bajarayotgan biror ishning
mavaffaqiyatli tugashi yoki imtihondan yaxshi o’tishyaxshi tetik kayfiyatni yuzaga
keltiradi. Qilayotgan ishingizni oldinga yurmasligi yoki ishga berilgan yomon baho
odamda ma'yuslik, kuchiga ishonmaslik kayfiyatini tug’diradi.
Kayfiyatning xush yoki noxush bo’lishi, birinchi navbatda odamning
sihatsalomatligi bilan ham bog’liqdir. Masalan, ichimiz qattiq og’rib turgan vaqtda
kayfiyat choq bo’lmaydi. Odatda odamda kayfiyatning u yoki bu turi, ya'ni
xushchaqchaqlik xursandlik yoki g’amginlik, ma'yuslik, tushkunlik ustun bo’lishi
mumkin. Ana shunga qarab odamlar xushchaqchaq, g’amgin, sertashvish deb turli

guruhlarga bo’linadilar. Lekin shuni aytish kerakki, odam o’z kayfiyatining quli
bo’lib, qolmay, uni boshqara bilishi kerak. O’z kayfiyatini idora qila biladigan
odamlarning har doim ruhi tetik, kayfiyati chog’ va ishida unum bo’ladi.
Kayfiyatni idora qila olmaydigan odamlar bilan yashash juda qiyin bo’ladi.
Bunday odamlar arzimagan narsadan kayfiyatini buzib, to’msayib yuradigan yoki
arazlab yotadigan odamlar bo’ladi. Bunday odamlarni odatda "sirkasi suv
ko’tarmaydigan" yoki "jahli burnini uchida turadigan" odamlar deyishadi. Agar
odam har doim o’ylab, aql bilan ish tutsa, kayfiyatini bo’lgan bo’lmagan
narsalarga buzavermaydi.Inson kayfiyatini paydo bo’lishiga va o’zgarishiga ta'sir
qiluvchi quyidagi ikkita omillarni tahlil qilish lozim: Ulardan bittasi ob'ektiv va
sub'ektiv xususiyatli vaziyatdir: a) tabiiy omillarga taalluqli bo’lgan vaziyat
(havoning sovuqligi yoki issiqligi); b) shaxslararo munosabatning noqulayligi va
boshqalar. Ikkinchisini bir manba sifatida talqin qilish mumkin, bu-sub'ektiv, shart-
sharoitlardir. Masalan, mehnat va o’qish faoliyatiga kerakli vositalarning
mavjudligi. Ichkikkinchi sub'ektiv munosabatlar, iliq psixologik muhit,
muloqatmandlik maromi, rag’batlantirish, muloqot o’rnatish uslubi, shaxsiyatiga
tegmaslik, teng huquqlilik,shaxsning psixologik xususiyatlarini hisobga olish va
hokozo.Affekt tushunchasiga berilgan ta'riflarga asosiy e'tiborni qaratadigan
bo’lsak bu ham shaxsning kuchli emosional holatlari bilan bog’liqdir.
Q.Turg’unovning lug’atida aytilishicha, affekt tez va kuchli paydo bo’lib, shiddat
bilan o’tadigan qisqa muddatli emosional holatdir. A.V.Petrovskiyning "Umumiy
psixologiya"darsligida affekt haddan ziyod tez kechishi bilan miyada paydo
bo’luvchi, shaxsni tez qamrab oluvchi, jiddiy o’zgarishlarni yuzaga keltiruvchi
jarayonlar ustidan irodaviy nazorat buzilishiga yetaklovchi organizm a'zolari
funksiyasini izdan chiqaruvchi emosional jarayonlarga aytiladi. M.Vohidov
darsligida affekt to’satdan tez paydo bo’lib, tez orada o’tib ketadigan nihoyatda
kuchli hissiy holat sifatida e'tirof etiladi. Affekt lotincha so’z bo’lib, ruhiy hayajon
ehtiros degan ma'noni anglatadi.Affektlar ko’pincha to’satdan paydo bo’ladi va
ba'zan bir necha minut davom etadi. Affekt holatida kishini ongini tasavvur qilish,
fikr qilish qobiliyati torayadi,susayib qoladi. Affektlar vaqtida odamning

harakatlari kutilmagan tarzda portlash singari birdaniga boshlanib ketadi. Ba'zan
affektlar tormozlanish holati tarzida namoyon bo’ladi va bunday holatda organizm
bo’shashib, harakatsiz bo’lib va shalvirab qoladi. Bunday holat ko’pincha odam
birdaniga qo’rqqanida, to’satdan quvonganida va shu kabi holatlarda o’zini
yo’qotib qo’yish ko’rinishida namoyon bo’ladi. Affekt holatini boshlanishida
shaxs insoniy qadriyatlarning barchasidan uzoqlashib, o’z hissiyotining oqibati
to’g’risida ham o’ylamaydi, hatto tana o’zgarishlari, ifodali harakatlar bilinmay
boradi. Kuchli zo’riqish oqibatida mayda kuchsiz harakatlar barham topadi.
Tormozlanish miya yarim sharlari po’stini to’liq egallay boshlaydi, qo’zg’alish
po’stloq osti nerv tugunlaridan oraliq miyada avj oladi, xolos. Buning natijasida
shaxs hissiy kechinmasiga (dahshat, g’azab, nafratlanish, umidsizlik va hokazolar)
nisbatan o’zida kuchli hohish sezadi. Ma'lumotlarning ko’rsatishicha ko’pincha
hissiyotlar affektiv shaklda o’tishi tajribalarda sinab ko’rilgan. Jumladan: 1) teatr
tomoshabinlarida; 2) tantana nashidasini surayotgan olomonlarda; 3) es-xushini
yo’qotgan telbasimon odamlarda; 4) ilmiy kashfiyot laxzasida; 5) tasodifiy qizg’in
uchrashuvlarda, jo’shqin shodliklarda mujassamlashadi.Affektlar vujudga
kelishining dastlabki bosqichida har bir shaxs o’zini tushunish, o’zini qo’lga olish,
uddalash qurbiga ega bo’ladi. Ularning keying bosqichlarida irodaviy nazorat
yo’qotiladi, irodasiz harakatlar amalga oshiriladi, o’ylamasdan xatti-harakat
qilinadi. Affektiv holatlar ma'suliyatsizlik, axloqsizlik,mastlik alomatida sodir
bo’ladi, lekin shaxs har bir harakati uchun javobgardir,chunki u aql-zakovatli
insondir.

XULOSA
Hissiy jarayonlarning har xil shakllari normal odamda alohida, yakka holda
mavjud bo’lmaydi. Yuzlab va minglab kechirilayotgan emotsiyalar, affektlar,
kayfiyatlarda aniq yashaydigan umumlashtirilgan hislar yuksak hislar deyiladi.
Yuksak hislar o’z tarkibiga birinchi soddaroq ko’rinishdagi turli hislarni oladi.
Inson faoliyatining qaysi bir turi, yoki qaysi bir sohasi, hislarni qaysi birining
asosiy ekanligiga qarab, yuksak hislarning muhim turlari: praksik, axloqiy,
intellektual, estetik turlari ajratiladi. Praksik hislar. Inson amaliy hayotining
istalgan sohasi maqsadga muvofiq aqliy faoliyatiga, shaxsning ularga nisbatan
muayyan munosabatda bo’lish sohasiga aylanib qoladi. Bu birinchi navbatda biror
maqsadni anglabgina qolmay,uni e'tirof etadigan yoki inkor qiladigan maqsadlarga
erishish yo’llarini baholaydigan ta'sir qilish usullari va ko’lamlarini ma'qullaydigan
va ma'qullamaydigan, ularni to’g’ri tanlanganligiga shubhalanadigan, nihoyat
muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik hissini kechiradigan mehnat faoliyatida
kuzatiladi. Mehnat inson hayotining asosi bo’lib, insonning mehnatga bo’lgan
hissiy munosabati yuksak hislar orasida muhim o’rinni egallaydi,

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.Turg’unov Q. Psixologiya terminlarining ruscha-o’zbekcha izohli lug’ati T;
"O’qituvchi" nashriyoti 1975 y.
2. Umumiy psixologiya (A.V.Petrovskiy tahriri ostida) T; "O’qituvchi" 1992 y.
3. G’oziev E.G’ Umumiy psixologiya 1-2 kitob T-2002 y.
4. Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y

Hissiyot

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish