Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 94.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Хизматҳои Шарофиддин Рустамов дар боби наҳв

Купить
Мавз ӯ ъ: Хизматҳои Шарофиддин Рустамов дар боби наҳв МУНДАРИ АҶ Муқаддима.................................................................................................6 Боби I:Воситаҳои грамматикии Алоқа дар ибора ва умла ҷ 1.1 Бандакҳо............................................................................................16 1.2 Калимаҳои ёридиҳанда....................................................................17 1.3Тартиби калима..................................................................................18 1.4 Интонатсия.........................................................................................19 Боби 2 умлаҳои содда аз иҳати маъниву мақсад ва интонатсия; Ҷ ҷ 2.1 умлаи ҳикояг .................................................................................20 Ҷ ӣ 2.2 умлаи савол ..................................................................................21 Ҷ ӣ 2.3 умлаи амр ......................................................................................21 Ҷ ӣ 2.4 умлаи хитоб ..................................................................................22 Ҷ ӣ 2.5 Инкор ва тарзи ифодаи он..............................................................22 Боби 3: Баёния 3.1 Баёнияи изоф .................................................................................24 ӣ 3.2 Баёнияи беизоф ............................................................................35 ӣ Боби 4: Ҳол 4.1 Таснифоти ҳол.................................................................................26 4.2 Ҳоли дара а......................................................................................27 ҷ 4.3 Ҳоли монанд ...................................................................................27 ӣ 4.4 Ҳоли макон.......................................................................................28 Боби 5: умлаи мураккаби Тобеъ Ҷ 5.1 умлаи пайрави муайянкунанда..................................................30 Ҷ 5.2 умлаи пайрави мубтадо..............................................................32 Ҷ 5.3 умлаи пвйрави хабар...................................................................33 Ҷ 5.3 умлаи пайрав ҳол.........................................................................34 Ҷ Хулоса.....................................................................................................37 1 Р йхати адабиёт................................................................................41ӯ Нақша: Муқаддима Воситаҳои грамматикии алоқа дар ибора ва умла ҷ А) бандакҳо Б) Калимаҳои ёридиҳанда В) Тартиби калима Г) Интонатсия умлаҳои содда аз иҳати маъниву мақсад ва интонатсия; Ҷ ҷ А) умлаи ҳикояг ; Ҷ ӣ Б) умлаи савол ; Ҷ ӣ В) умлаи амр ; Ҷ ӣ Г) умлаи хитоб ; Ҷ ӣ Д) Инкор ва тарзи ифодаи он; Баёния А) Баёнияи изоф ; ӣ Б) Баёнияи беизоф ; ӣ Боби 4: Ҳол А) Таснифоти ҳол; Б) Ҳоли дара а; ҷ В) Ҳоли монанди; Г) Ҳоли макон; умлаи мураккаби тобеъ; Ҷ А) умлаи пайрави пуркунанда; Ҷ Б) умлаи пайрави мубтадо; Ҷ В) умлаи пайрави ҳол; Ҷ а) умлаи пайрави андозаю миқдор; Ҷ б) умлаи пайрави тарз; Ҷ 2 в) умлаи пайрави монанд ;Ҷ ӣ г) умлаи пайрави замон; Ҷ д) умлаи пайрави макон; Ҷ ж) умлаи пайрави сабаб; Ҷ з) умлаи пайрави мақсад; Ҷ е) умлаи пайрави шарт; Ҷ ё) умлаи пайрави хилоф; Ҷ и) умлаи пайрави нати а; Ҷ ҷ Хулоса Адабиётҳои истифодашуда 3 МУҚАДДИМА ФАЪОЛИЯТИ ИЛМӢ Шарофиддин Рустамов дар зарфи фаъолияти илмии хеш зиёда аз 220 таълифоти илмию метод , аз умлаи рисолаҳои илм , китобҳои ӣ ҷ ӣ дарси ва дастурҳои таълим ва мақолаҳои илмиву оммав нашр ӣ ӣ намудааст. яке аз муаллифони китоби дарсии «Забони то ик » Ӯ ҷ ӣ (барои мактабҳои миёна, 1967), яке аз муаллифон ва роҳбару муҳаррири «Забони адабии то ик» (2 қисм) (барои мактабҳои ол , 1970 ҷ ӣ —1973) мебошад. Асару мақолаҳои дар муайян намудани усулу ӯ қолабҳои калимасозии забони то ик ва назарияи мукаммали ин соҳаи ҷ ӣ душвори забоншинос саҳми бениҳоят калон доранд. ӣ Рушду камоли забоншиносии то ик ва равияҳои нави тадқиқи забони то ик бо номи ҷ ҷ ӣ ин олими бузург ва шинохта марбут аст. Инчунин яке аз муаллифони ӯ асос ва муҳаррири масъули «Грамматикаи забони адабии ҳозираи ӣ то ик» (3 илд) (1985, 1986, 1989) аст. Саҳми дар таҳияи лоиҳаи ҷ ҷ ӯ «Қонуни забони То икистон» (1989), Конститутсияи (Сарқонуни) ҷ умҳурии То икистон (1994) ва Имлои забони то ик (1998) низ калон Ҷ ҷ ҷ ӣ аст. ОСОР умлаҳои мураккаби тобеъ бо умлаи пайрави сабаб. – Душанбе Ҷ ҷ , 1968; Таснифоти ҳиссаҳои нутқ.- Душанбе , 1972; Калимасозии исм. – Душанбе , 1972; Сарчашмаи файзбахши забони то ик . – Душанбе ҷ ӣ , 1977; Забон ва замон. – Душанбе , 1981 Исм. – Душанбе , 1981; Мушкилоти синтаксис. – Душанбе , 1989; Мақоми забон. - Душанбе , 1 996; Давлати Сомониён ва забони адабии то ик - Душанбе ҷ , 1999; Каломи Лоиқ. – Душанбе , 2003. МУКОФОТ ВА ОИЗАҲО Ҷ Арбоби шоистаи илми умҳурии То икистон соли (1991). Ҷ ҷ 4 Корманди шоистаи То икистон соли (2001).ҷ Дорандаи оизаи давлатии умҳурии То икистон ба номи Аб ал ибни Ҷ Ҷ ҷ ӯ ӣ Сино соли (2001). Бо медалҳои "Барои меҳнати шоён. Ба муносибати 100-солагии р зи ӯ «Ветерани меҳнат», Ифтихорномаи Раёсати Ш рои Олии ШС То икистон ӯ Ҷ ҷ тақдир шудааст. Ҳамчунон Лауреати мукофоти Маҳфили адабии «Боргоҳи ӯ сухан» соли (1998) аст. “Граматикаи илмии забони адабии ҳозираи то ик” Аз 3 илд иборат буда ҷ ҷ таҳти муҳарририи Шарофиддин Рустамов 3 маротиба таҳрир шудааст. Ин 3 илди “Граматикаи илмии забони адабии ҳозираи то ик” Аз чунинҳо иборат ҷ ҷ аст: 1) “Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик (қисми 1 лексикология, ҷ фонетика, морфология)”, “Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик (қисми ҷ 2 синтаксис) Шарофиддин Рустамов, Бобо он Ниёзмуҳаммадов”, ҷ “Грамматикаи забони адабииҳозираи то ик (қисми 3 умлаҳои мураккаб) ҷ ҷ Шарофиддин Рустамов, Баҳриддин Камолидинов”. Дар қисми 2-юми “Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик” Шарофиддин Рустамов оиди ҷ “Воситаҳои грамматикии алоқа дар ибора ва умла; умлаҳои содда аз ҷ Ҷ иҳати маъно ва интонатсия; Баёния; Ҳол; Ҳоли макон, замон, сабаб, мақсад, ҷ шарт, хилоф; умлаи мураккаби тобеъ; умлаҳои пайрави муайянкунанда, Ҷ Ҷ пуркунанда, мубтадо, хабар; умлаҳои мураккаби сертаркиб; фикру Ҷ мулоҳизаҳои худро баён кардааст. Инчунин муқаддимаи китоб аз тарафи Шарофиддин Рустамов тартиб дода шудааст. Грамматика илмест, ки калима, ибора ва умларо меом ҷ ӯ зад. Вай Ба 2 қисм: морфология ва синтаксис удо мешавад. Дар морфология шакли ҷ калима, қоидаҳои тағйир ёфтани он, инчунин сохту таркиби калима мавриди баҳс карор мегирад. Калимасоз ҳам ба лексико-логия, ҳам ба морфология ӣ алоқаманд аст, бинобар ин ҳангоми муайян кардани хусусияти ҳар як ҳиссаи нутк иҳати калимасоз ҳам ба назар гирифта мешавад. ҷ ӣ Синтаксис аз омилҳои ифодаи фикр баҳс мекунад. Дар ин қисми грамматика ибора, умлаҳои, соддаю мураккаб аз иҳати сохту таркиб, ҷ ҷ алоқаи маъно ва грамматикии узъҳояшон, воситаҳои ифодаи муносибати ӣ ҷ онҳо, хелҳои ибораю умла ва мавқеи ҳар кадоми онҳо дар системаи сохти ҷ синтаксисии забони то ик ом хта мешавад. ҷ ӣ ӯ Морфология ва синтаксис ҳодисаҳои гуногуни грамматикиро ом занд ӯ ҳам, бо якдигар алоқаи мустаҳка м доранд ва ду қисми таркибии як сохти грамматикии том ба шумор мераванд. Аз ҳамин сабаб баъзе аломату хусусиятҳои грамматикии забонро бидуни алокаманд шарҳ додан маҳол аст. ӣ Хамчунин алоқамандии морфология ва синтаксисро дар мутобиқати шаклҳои феълии хабари умлаҳои соддаи таркиби чумлаи мураккаб низ дидан мумкин ҷ аст. 5 Дар ифодаи муносибатҳои замон, модалият ва шахс, ки асоси маънои грамматикии умларо ташкил медиҳанд, категорияҳои сиға, замон ва шахсуҷ шумораи феъл роли асос мебозанд. Дар забони точик аломатҳои ӣ ӣ морфологии баъзе ҳиссаҳои нутк чандон бар аста нестанд. Табиати ҷ лексикию грамматик ва муносибати чунин калимаҳо маҳз дар синтаксис ӣ равшан аён мешавад. Ибора, умлаи содда ва умлаи мураккаб водидҳои асосии синтаксис ба ҷ ҷ шумор мераванд. Калима воҳиди синтаксис набошад ҳам, дар сохтани ибораю умлаи содда иштирок мекунад. Калимаи мустақил мувофиқи ҷ имконияти луғавию грамматикиаш дигар калимаҳоро ба худ тобеъ мекунад ва худаш ҳам ба калимаҳои дигар тобеъ шуда, ибораю умла месозад. ҷ Ибора аз ду ё зиёда калимаи мустақил бо алоқаи тобеъ ташкил меёбад ва дар умла хамчун материал истифода мешавад. Аз ин р , ибора мисли ҷ ӯ калима танҳо ба воситаи умла ба системаи воситаҳои коммуникативии ҷ забон дохил мешавад. Ибора чун калима воситаи номинативии забон буда, мафҳуми нисбатан муфассали предмету ҳодиса ва аломату амалро мефаҳмонад. Ибора бар акси калима мафҳуми ба қисмҳо удошавандаро дар ҷ бар мегирад. Ҳиссаҳои калимаи мураккабро морфемаҳо ташкил диханд, узъҳои ибора дар шакли калима вокеъ мешаванд, ки ҳар кадом ба аломатҳои ҷ грамматикии калима моликанд. Ин мустақилияти грамматики имконият медиҳад, ки дар байни узъҳои ибора дигар калимахои эзоҳдиҳанда дохил ҷ шаванд. Инчунин абстрактсияи калима нисбат ба абстрактсияи ибора як дара а баланд аст. Иборахо ба ду гур ҳи калон тақсим мешаванд: ибораҳои ҷ ӯ озод ва ибораҳои рехта . Ибораҳои озодро ибораҳои синтаксис ва ибораҳои ӣ рехтаро ибораҳои фразеолог меноманд. Ибораҳои озод мавз и баҳси ӣ ӯ синтаксис бошанд, ибораҳои рехта дар боби фразеология . Иборахои фразеолог аз ибораҳои озод бо хусусияти рехтаг фарқ мекунанд. ӣ ӣ узъҳои ибораҳои фразеолог бо ҳар гуна калима намеоянд, онҳо дар доираи Ҷ ӣ қолибҳои муайян маҳдуд мемонанд. Ибораҳои фразеолог аз иҳати мафҳум ӣ ҷ ба калима наздик буда, ба қисмҳо тақсим намешаванд. Ибораҳои фразеолог ӣ аз ихати сохт зоҳиран ба ибораҳои озод монанд бошанд ҳам, аз иҳати ҷ ҷ хусусияти муносибати маъно ва грамматикй фарқ мекунанд: байни калимаҳои таркиб ибораҳои озод алоқаи зинда ва возеҳ мушоҳида шавад, ӣ муносибати маъно ва грамматикии калимаҳои таркиби ибораҳои ӣ фразеолог , ба дара аи гуногун тира шудааст. Ибораи фразеолог дар умла ӣ ҷ ӣ ҷ яклухт ба вазифаи як аъзо меояд, вале ибораҳои озод вазифаи аъзоҳои гуногунро адо мекунанд. Ибора аз р и тааллуқи морфологии калимаи асос ӯ ӣ (тобеъкунанда) тасниф карда мешавад. Аз ин иҳат хелҳои ибора ба ҳиссаҳои ҷ мустақили нутк, мувофиқат мекунад: ибораҳои исм , сифат , шумораг , ӣ ӣ ӣ онишин , феъл ва зарф . Воситаҳои асосии алоқаи грамматикии узъҳои ҷ ӣ ӣ ӣ ҷ ибора бандаки изоф , пешояндҳо, пасояндҳо, тартиби калима ва интонатсия ӣ аст. Қоидаи иборасоз ба табиати морфологии ҳиссаҳои гуногуни нутқ, ки ӣ 6 вазифаи узъи асос ё тобеи ибораро адо мекунанд, алоқаманд аст, чунки ҳарҷ ӣ кадоми онҳо аломату категорияҳои грамматик ва шаклҳои хос ифода ӣ ӣ доранд. Дар ташкили ибора ва ба ҳамдигар алоқаманд шудани калимаҳо на танҳо мансубияти морфологии калимаҳо, балки муносибати маънои луғавии онҳо низ аҳамият дорад. Аз ҳамин сабаб калимаҳое, ки ба ҳиссаҳои гуногуни нутқ мансубанд, аз иҳати маъно ба якдигар наздик зоҳир намуда, бо ҷ ӣ гур ҳи муайяни калимаҳо бо воситаҳои муштараки грамматик алоқаманд ӯ ӣ мешавад. Дар ташкили ибораҳои номи мақоми бандаки изоф бузург аст. Бо ӣ бандаки изоф алоқаманд шудани калимаҳо тарзи маъмули иборасоз буда, ӣ ӣ аз табиати забони миллии то ик cap мезанад. ҷ Дар ибораҳои изоф калимаи ӣ тобеъкунанда бандаки изофй гирифта, дар аввали ибора меояд. Дар ибораҳои дигар узъи тобеъ (бо пешоянду пасоянд ё дар алоқаи хамроҳ ) ҷ ӣ асосан пеш аз калимаи тобеъкунанда меояд. Дар ибораҳои изоф муносибати ӣ муайянкунандаг маънои асос буда, объект , замон , макон ва ғайра ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ маъноҳои иловагии ибора ба шумор мераванд. Муносибати маъноии узъҳои ҷ ибораи изоф ду хел мешавад: 1) аломат ва 2) соҳибият. Ибораҳо ба мисли ӣ калимаҳо барои сохтани умла хизмат мекунанд. Чунон ки калимаҳо ҷ муносибати предикативиро ифода карда, умла мешаванд, ибораҳо низ ҷ қодиранд, ки хусусиятҳои умларо молик гардида, ба воҳиди ҷ коммуникативии забон табдил ёбанд. умла воҳиди асосии синтаксис мебошад. Калимаю ибораҳо ба ҳам Ҷ алоқаманд шуда умларо ташкил медиҳанд. Забон ҳамчун олоти мубодилаи ҷ фикр ва омили алоқаи аъзоёни амъият вазифаи асосии коммуникативии ҷ худро ба воситаи умла адо мекунад. умласоз ва умлабанд масъалаи ҷ Ҷ ӣ ҷ ӣ асосии баҳси ин боби грамматика буда, қонунияти таърихии забонро дар бар мегирад. умла дар навбати аввал аз се иҳат: 1) маъно 2) вазифа (функсия) Ҷ ҷ ва 3) созмон (структура) ом хта мешавад. умла маънои грамматик ва ӯ Ҷ ӣ омилҳои хос ифода дорад. Структураи маъно ва та зияи актуалии ӣ ӣ ҷ умлаҳоизабони точик ҳануз тадқик нашудааст. умлаҳо аз иҳати сохт, ҷ ӣ Ҷ ҷ структура ва вазифаашон ба хелҳо удо мешаванд: умлаҳои соддаю ҷ ҷ мураккаб; яктаркибаю дутаркиба; хулласу тафсил ; пурраю нопурра; ӣ тасдиқию инкор ; хабар , савол , амр , хитоб аз ҳамин қабиланд. умлаи ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ Ҷ содда аз иҳати маъно ва оҳанги гуфтор кам тадқиқ шудааст. Ҳангоми ҷ мубодилаи афкор г янда метавонад дар ягон бора маълумот диҳад, хурсанд ӯ ӣ изҳор намояд, амру фармон диҳад, ба амале даъват кунад ва ҳоказо. Вобаста ба мақсаду оҳанги гуфтор умлаҳои содда: хабар , савол , амр ва хитоб ҷ ӣ ӣ ӣ ӣ мешаванд. Дар қисми умлаҳои мураккаб тарзи ташаккул, муносибати ҷ умлаҳои содда ва воситаҳои алоқаи грамматикии онҳо дар таркиби ҷ умлаҳои мураккаб ва муродифоти онҳо аз муҳимтарин масъалаҳо ба шумор ҷ мераванд. Интонатсияи хабар ва хусусияти предикатив аломатҳои асосии ӣ ӣ ташаккули умла ҳисоб меёбанд. Калимаву ибора дар умла алоқаманд ҷ ҷ шуда, ба интонатсияи хабар молик мегарданд. Интонатсия хамчун воситаи ӣ бар астаи грамматик ба сифати умлаи мустақил истифода шудани ҷ ӣ ҷ 7 калимаҳои алоҳидаро низ имконпазир мегардонад. умла ба василаиҶ интонатсияи хабар доштанаш ҳам аз ибора ба кулл фарқ мекунад. Бояд ӣ ӣ гуфт, ки дар умла мақоми феъл хеле бузург аст, чунки вай ба вазифаи хабар ҷ омада, бо ёрии категорияҳои граммаикии сиға, замон ва шахсу шумора ба воқеияти амалу ҳолат далолат мекунад ва ба туфайли ифодаи муносибати тсредикатив мехвари бунёди умларо ташкил медиҳад. Аммо замону ӣ ҷ модалият дар хабарҳои ном ҳам ифода мешаванд. Категорияи модалият ӣ муносибати мундари аи умларо нисбат ба воқеият, ки аз тарафи г янда ҷ ҷ ӯ муқаррар шудааст, ифода менамояд. Модалияти умла на танҳо ба воситаи ҷ сиғаи феъл, инчунин бо калима ва ҳиссачаҳои модал ва интонатсия ифода ӣ мешавад. Воқеияти амалу ҳолати умла бо категорияи замон алоқаманд аст. ҷ Маънои синтаксисии замон дар умла зоҳир мешавад. умлаҳои унвон ҳам ҷ Ҷ ӣ ба замон далолат мекунанд. Муносибати предикатив , ки бо категорияҳои замон, модалият ва шахс ӣ ифода мешавад, ки хоси ҳама гуна водидҳои коммуникатив аст. Дар ӣ ифодаи аъзоҳои умла муносибати наздики ҳиссаҳои нутқ бо аъзоҳои ҷ удогона аён мегардад. Бо ву уди ин дар таснифоти аъзоҳои умла ва ҷ ҷ ҷ муайян кардани хелҳои онҳо танҳо ба ҳиссаҳои нутқ такя кардан дуруст нест. Дар ин маврид муносибати синтаксисии аъзоҳои умла низ ба эътибор ҷ гирифта мешавад. Дар сурат гирифтани умла роли сараъзоҳо басо калон аст, ҷ вале аъзоҳои пайрав низ дар ин иҳат саҳме доранд. Ҳоли замон, макон, ҷ сабаб, мақсад ва ғайра на танҳо ба яке аз сараъзоҳо, балки ба мундари аи ҷ тамоми умла алоқаманд шуда метавонанд ва аз ин сабаб як ҳиссаи созмони ҷ умла ба шумор мераванд. Бинобар ин бо удо кардани ҳамаи аъзоҳои умла ҷ ҷ ҷ ба гур ҳи мубтадо ва хабар та зияи синтаксис хотима намеёбад. Дар забон ӯ ҷ ӣ ҳодисаи ба аъзоҳои пайрав тобеъ шудани аъзоҳои пайрав низ маъмул аст. умлаҳои содда баъзан хеле сертаркиб мешаванд: дар дохили умла аъзоҳои Ҷ ҷ чида ва истисно, мухотаб, калимаву ибораҳои туфайл омада метавонанд. ӣ Аъзоҳои чида, ки як маркази предикатив доранд, умлаҳои соддаро ба ӣ ҷ мураккаб табдил намедиҳанд. Хабарҳои чида ба як мубтадо муносибати якхелаи маъно ва грамматик дошта, як маркази предикатив ҳисоб ӣ ӣ ӣ меёбанд. умлаҳо аз р и иштироки сараъзоҳо яктаркибаю дутаркиба мешаванд. Ҷ ӯ Таҳлили ҳаматарафаи аъзоҳои умла ва муносибати маънои ва грамматикии ҷ онҳо дар чумлаҳои дутаркиба ба амал меояд. Мувофиқати хабар бо мубтадо на танҳо аз лиҳози аломатҳои грамматик (шахсу шумора), балки аз иҳати ӣ ҷ маъно ҳам вокеъ мегардад. Дар ин бобат бо кадом категорияҳои лексикию грамматикии калимаҳо ифода шудани мубтадо аҳамият дорад. Категорияи шахсу ғайришахси исм маҳз дар ҳамин о эътибор пайдо мекунад; мубтадо ҷ бо исмҳои шахс ифода шуда бошад, мувофиқати пурра, вале бо исмҳои ғайришахс мувофиқати пурраю нопурра содир мекунад. Ҳангоми бо исмҳои омеъ ифода шудани мубтадо низ исми шахсу ғайришахс ба ҳисоб гирифта ҷ 8 мешавад. Аъзоҳои пайрави умла аз р и он иҳатҳо тасниф карда мешаванд,ҷ ӯ ҷ ки бо узъи эзоҳшаванда ч гуна муносибати маъно ва грамматик доранд, ҷ ӣ ӣ ӣ онро аз кадом иҳат эзоҳ медиҳанд ва бо кадом ҳиссаи нутк ифода гардида, ҷ бо кадом воситаи грамматик алокаманд шудаанд. Албатта, мавқеи ҳамаи ӣ омилҳои зикршуда дар таснифоти аъзоҳои пайрав як хел нест. Аъзоҳои пайрав аз р и аломатҳои боло ба се гур ҳ удо мешаванд: муайянкунанда, ӯ ӯ ҷ пуркунанда ва ҳол. Ҳангоми муайян кардани хусусиятҳои синтаксисии ҳамаи омилҳо (лексикию грамматик , муносибати калимаҳои тобеъкунандаву ӣ тобеъшаванда ва воситаҳои алоқаи онхо) ба эътибор гирифта мешавад. Бояд қайд кард, ки муайянкунанда дар грамматикаи забони то ик чун анъана аз ҷ ӣ р и як воситаи алоқа ба изофию беизофа удо карда мешавад. ӯ ҷ Меъёри асосии таснифоти пуркунанда муносибати амалу объект ба шумор меравад. Ба пуркунандаи суратёфта (бо пасоянди -ро) ва суратнаёфта удо кардани пуркунандаи бевосита ба маънои умум ва ё Конкретии ҷ ӣ предмет ва мавқеи он асос ёфтааст. Пуркунандаҳои бевоситаи суратёфта ва суратнаёфта аз ихати ифода ҳам фарқ мекунанд. Пуркунандаи бевоситаи ҷ суратёфта. Бо ҳамаи навъҳои исм, онишин, масдар ва калимаҳои исмшуда ҷ ифода мешавад, вале пуркунандаи бевоситаи суратнаёфта танҳо бо исми инс ва онишини саволии ч ифода мегардад ва ҳамеша дар пахл и феъл ҷ ҷ ӣ ӯ меояд. Исм, онишин ва масдар бо ёрии пешояндҳо ба вазифаи пуркунандаи ҷ бавосита омада метавонад. Таснифоти дохилии пуркунанда аз р и ӯ муносибаташ амалу предмет вокеъ мегардад. Пешояндҳо барои возеҳ ифода ёфтани он муносибат ёр мерасонанд. Чунончи, пуркунандаҳое, ки объекти ӣ муҳокимаро мефахмонанд, ба феълҳои нутқ (гуфтан, хондан, фаҳмондан, сухан рондан, ҳикоя кардан, маъруза кардан, ҳисобот додан, суҳбат кардан, маълумот додан, дарс гуфтан, арз кардан, шикоят кардан...) ва ба воситаи пешояндҳои аз, аз р и, дар бораи, дар хусуси, дар бобати, дар ҳакки, доир ба, ӯ оид ба ва ғ айра алоқаманд мешаванд. Ҳол аз р и вазифа ва муносибати маъноию грамматикиаш бо амалу ҳолат ӯ ба хелҳои зерин удо мешавад: ҳоли тарз, монанд , миқдору дара а, макон, ҷ ӣ ҷ замон, сабаб, мақсад, шарт ва хилоф. Таснифоти дохилии хелҳои гуногуни ҳол ба муайян кардани аъзоҳои чидаи умла ва нишон додани хусусияти ҷ грамматикии онҳо низ ёр медиҳад. Дар як умла омадани якчанд, ҳоли ӣ ҷ макон имконпазир аст, вале ин ҳамеша боиси чида шудани онҳо намегардад. Маълум аст, ки ҳоли макон муносибатҳои гуногуни макониро ифода карда, ба панч гур ҳ удо мешавад ва ҳар кадоми он аз иҳати муносибат ва ӯ ҷ ҷ воситаҳои грамматикии ифода фарқ мекунанд. умлаҳои соддаи яктаркиба аз иҳати сохт, таркиб ва ифодаи маъно Ҷ ҷ баробари баъзе аломатҳои муштарак тафовути муайяне доранд. Умумияти ҳамаи умлаҳои соддаи яктаркиба, ки боиси дар як гур ҳ муттаҳид шудани ҷ ӯ онҳо гардидааст ва бо умлаҳои дутаркиба оппозитсияи грамматикиро ҷ ташкил менамоянд, аз он иборат аст, ки дар ташаккули онҳо яке аз 9 сараъзоҳои умла иштирок намекунад. Ин гур ҳи умлаҳо қонунияти хосҷ ӯ ҷ дошта, дар тули таърихи забон ба ву уд омадаанд ва тадри ан ба шаклу ҷ ҷ қолиби муайян даромадаанд. умлаи мураккаб аз умлаҳои содда ташаккул меёбад.Аммо умлаҳои Ҷ ҷ ҷ соддаи таркиби умлаҳои мураккабро ба умлаҳои соддаи мустақил баробар ҷ ҷ дониста, дар қиёси онҳо таҳлил кардан мумкин нест. умлаҳои содда дар Ҷ таркиби чумлаҳои мураккаб мустакилияти интонатсионии худро тағйир дода,шаклу структураи худро ба сохти грамматикии онҳо мувофиқ намуда, ба узъи вохиди мукаммали синтаксис табдил меёбанд. Алоқаи маъно ва ҷ ӣ ӣ синтаксисии узъҳои таркибии умлаҳои мураккабро пайвандакҳо, ҷ ҷ мутобикати шаклҳои феъл , калимаҳои ҳамнисбату нисб , интонатсия, ӣ ӣ тартиби ойгирии узъҳо барин воситаҳои грамматик таъмин мекунанд. ҷ ҷ ӣ Дар муайян намудани муносибати умлаҳои соддаи таркиби умлаҳои ҷ ҷ мураккаб ва таснифоти умлаҳои пайрав муносибати шакливу маъноии ҷ ҳиссаҳои онҳо, воситаҳои грамматикии алоқа аҳамияти махсус доранд. умлаҳои мураккаби бепайвандак хусусияти хоси грамматик доранд ва бо Ҷ ӣ умлҳои мураккаби пайвандакдор хусусияти синоним зохир мекунанд. Дар ҷ ӣ байни онҳо баъзан кор фармудани ягон пайвандаки пайвасткунанда ё тобеъкунанда имконпазир мешавад, вале ин на ҳамеша муяссар мегардад, чунки пайвандак на танхо барқароркунандаи робитаи умлаҳои содда, ҷ инчунин нишондиҳандаи муносибати онҳо ба шумор меравад. Барои алоқаи умлаҳо на танҳо пайвандак, балки калимаҳои ҳамнисбат, шаклҳои феъл , ҷ ӣ воситаҳои лексикии забон (ба ойи исмҳои таркиби умлаи якум омадани ҷ ҷ онишинҳо, бандак онишинҳо, ҳиссачаҳо ва калимаҳои дигари ишорат ) ва ҷ ҷ ӣ интонатсия иштирок менамоянд, ки вазифаи ҳамаи онҳоро ба ҳисоб нагирифта, муносибатҳои маъноиву грамматикии умлаҳо, алоқаи дутарафаи ҷ онҳоро таъин кардан имконнопазир мегардад. умлаҳои соддаи таркиби умлаҳои мураккаби пайвастро одатан Ҷ ҷ мустақил ва баробарҳуқуқ меноманд. Ин хулоса аз муқоисаи умлаҳои ҷ мураккаби пайваст бо умлаҳои мураккаби тобеъ баромадааст, чунки бар ҷ хилофи умлаҳои мураккаби пайваст дар умлаҳои мураккаби тобеъ ҷ ҷ тобеияти умлаи пайрав ба сар умла басо бар аста содир гардида, ойи ҷ ҷ ҷ ҷ умлаи пайрав тобеияти вайро тағйир намедиҳад. Дар таркиби умлаи ҷ ҷ мураккаби пайваст умлаи якум озод аст, вале умлаи дуюм мувофиқи ҷ ҷ мазмун ва тақозои умлаи якум шакл гирифта, ба вай як андоза вобаста аст. ҷ Дар умлаи дуюм такрори баъзеи аъзоҳои умлаи якум, омадани онишинҳо ҷ ҷ ҷ ва таркибҳои онишиние, ки ба ягон аъзо ё ки тамоми умла ишора ҷ ҷ мекунанд, низ имконпазир аст. Муносибати умлаҳо на танҳо ба шакли ҷ умлаи дуюм, балки ба сохти умуман умлаи мураккаби пайваст таъсир ҷ ҷ мерасонад. Маълум аст, ки муносибати умлаҳои соддаи таркиби умлаи ҷ ҷ мураккаби пайваст як хел нест. Пайвандакҳо ҳам воситаи алоқа ва ҳам нишондиҳандаи муносибати умлаҳои содда ба шумор мераванд. Аммо дар ҷ 10 муайян намудани муносибати умлаҳое, ки бо пайвандакҳои паиҳамҷ алоқаманд шудаанд, эҳтиёт кардан лозим аст, чунки дар ин гуна умлаҳо ҷ ҳамаи муносибатҳои синтаксисиро дарёфтан мумкин аст. Масалан, ба воситаи пайвандаки “ва” умлаҳое алоқаманд мешаванд, ки ҳам муносибати ҷ ҳамзамонию паиҳамзамон , ҳам муносибати сабабу нати а, ҳам муносибати ӣ ҷ хилоф ва ҳам муносибати ҳамроҳиро ифода карда метавонанд. ӣ умлаҳои мураккаби пайваст ва умлаҳои соддаи чидааъзо аз иҳати Ҷ ҷ ҷ имконияти дар таркибашон омадани умлаҳои содда ва аъзоҳои умла ба ду ҷ ҷ гур ҳ тақсим мешаванд: кушода ва баста. умлаҳои бепайвандак бештар ӯ Ҷ кушода мешаванд, чунки дар таркиби онҳо ду ва зиёда, умлаҳои содда ва ҷ аъзоҳои якхела нисбатан зиёдтар мушоҳида мешавад. умлаҳои кушода ва Ҷ баста дар умлаҳои пайвандакдор бар аста содир мешавад. умлаҳои ҷ ҷ Ҷ пошиба бештар умлаҳоеро фаро мегиранд, ки муносибати хилоф , қиёс ва ҷ ӣ ӣ сабаб нати а доранд. Дар таркиби ин гуна умлаҳо ҳиссачаҳои маҳдуд , ҷ ҷ ӣ калимаҳои инкор , антоним меоянд. Дар аввали умлаҳои пушида ӣ ӣ ҷ интонатсия тадри ан боло рафта, дар ҳиссаи дуюм паст мешавад. ҷ Мубоҳиса дар атрофи масъалаҳои умлаҳои мураккаби тобеъ, ҷ таснифоти умлаҳои пайрав, якаъзо ва дуаъзоии умлаҳои мураккаби ҷ ӣ ҷ тобеъ, муносибати умлаи пайрав бо аъзоҳои умла дар забоншинос давом ҷ ҷ ӣ дорад. Дар умлаҳои мураккаби тобеъ яке аз умлаҳо аз иҳати маъно ва ҷ ҷ ҷ структура ба дигаре тобеъ мешавад ва ин тобеият бо ёрии воситаҳои гуногуни грамматик сурат мегирад. Сар умлаю умлаи пайрав аз р и ӣ ҷ ҷ ӯ маъною вазифа ва мавқеи синтаксисии умлаҳои соддаи таркиби умлаи ҷ ҷ мураккаби тобеъ муайян карда мешавад. Пайвандакҳои тобеъкунанда воситаи асосии алоқаи умлаи пайрав ба сар умла буда, дар таснифоти ҷ ҷ умлаҳои пайрав низ ёр мерасонанд. Калимаҳои ҳамнисбат аъзои умла ба ҷ ӣ ҷ шумор мераванд, онҳо ба вазифаи сараъзо ва аъзоҳои пайрави умла меоянд. ҷ Калимаҳои ҳамнисбат дар алоқаи сар умлаву умлаи пайрав ва таснифоти ҷ ҷ умлаҳои пайрав ёр мерасонанд, Калимаҳои ҳамнисбат маънои умум ва ҷ ӣ ӣ ишорат дошта, омадани умлаи пайравро ногузир мегардонанд ва маънои ӣ ҷ конкретии онҳо ба воситаи умлаи пайрав ошкор мешавад. Ба вазифаи ҷ калимаҳои ҳамнисбат бештар онишинҳои ишорат истифода мешаванд, ҷ ӣ вале ҳама гуна онишини ишоратии таркиби сар умларо бо умлаи пайрав ҷ ҷ ҷ ҳамвазифа пиндоштан дуруст нест. онишинҳо бештар ба калимае ишора Ҷ мекунанд, ки дар чумлаҳои гузашта истифода шудаанд. 11 БОБИ l ВОСИТАҲОИ ГРАММАТИКИИ АЛОҚА ДАР ИБОРА ВА УМЛАҶ Ибора ва умла воҳидҳои асосии синтаксис ба шумор мераванд, аммо ҷ воситаҳои грамматикии алоқаи онҳо аз якдигар фарқ мекунанд. Алоқаи калимаҳо дар ибора ба табиати луғавию семантик ва грамматикии калимаи ӣ асосии он марабут буда, онро алоқаи наздикалимаг мономане. Аз ҳамин ӣ иҳат алоқаи ибора ва воситаҳои он вобаста ба қобилияти калиматобеъкунии ҷ ҳиссаҳои мустақили нутқ ом хта мешавад. Дар ибора калимаҳо бо алоқаи ӯ тобеъ меоянд. Аммо дар умла ҳам алоқаи тобеъ ва ҳам алоқаи пайваст ву уд ҷ ҷ дорад. Дар забон воситаҳои гуногуни грамматикии алоқа мав уданд. ҷ БАНДАК Дар алоқаи калимаҳо дар ибора ва умла бандакҳои изоф , феълию ҷ ӣ хабар истифода мешаванд. Бандакҳои феъл ва хабар . Дар забоншиносии ӣ ӣ ӣ то ик муносибати маъно ва грамматикии мубтадою хабарро алоқаи ҷ ӣ мувофиқат меноманд, ки ба воситаи бандакҳои феълию хабар ифода меёбад. ӣ Хабар бо мубтадо дар шахсу шумора мувофиқат мекунад, ки нишондиҳандаи грамматикии он алоқа ҳамин бандакхост: Ман омадам. омад. Шумо Ӯ омадед. Ту коргар . Мо коргарем. Онҳо коргаранд ӣ Бандаки изоф (-и). Алоқаи изоф хоси ибораҳои исм мебошад. ӣ ӣ ӣ Бандаки изофй (-и) ҳамеша бо калимаи асосии ибора омада, дигар 12 калимаҳоро ба он тобеъ менамояд: гули сурх,дили модар, синфи якум, падари у, шаби омадан, меҳмони нохонда.Ба вазифаи калимаи асосии ибораҳои изоф исм, ҳамчунин онишин ва калимаҳои исмшуда ва баӣ ҷ вазифаи калимаи тобеъ сифат, исм, онишин, шумора, масдар, сифати феъл ҷ ӣ меояд: модари мо, мани мискин, хондани дониш , р зи рафтан, сеи онҳо, ҷӯ ӯ ошиёнаи сеюм, ойи нишаст, гулҳои шукуфта. Муносибати асосии ҷ ибораҳои изоф муайянкунандаг буда,вобаста ба маънои луғавию ӣ ӣ грамматикии калимаҳои асосию тобеъ тобишҳои объект , субъект ва ҳол ӣ ӣ ӣ низ ифода мешавад: и рои супориш, таърифи шумо, хониши булбул, сафари ҷ Ҳиндустон; КАЛИМАҲОИ ЁРИДИҲАНДА Дар алоқаи аъзоҳои умла пешоянду пасояндҳо ва пайвандакҳо ҷ воситаҳои муҳим ба шумор мераванд. Пешоянд . Пешояндҳо дар алоқаи калимаҳо дар ибора ва умла мавқеи ҷ бузург доранд, ки он аз табиат ва сохти аналитикии забони точик ӣ cap мезанад. Исму онишинҳои исм ва калимаҳои исмшуда ба воситаи ҷ ӣ пешояндҳо ба феъл, сифат ва исм тобеъ шуда, муносибатҳои гуногуни синтаксисиро ифода менамоянд. Пешояндҳо бештар дар ташкили ибораҳои феъл иштирок менамоянд: ба писар фармудан, аз модар илтимос кардан, бо ӣ меҳмон суҳбат кардан, дар даст доштан, аз хона пеш кардан, то р з ӯ навиштан, аз пагоҳ cap кардан, барои хондан омадан; Алоқаи калимаҳо бо пешоянд дар доираи ибора маҳдуд намешавад. Бо пешоянд дар таркиби умла воҳидҳои синтаксисие меоянд, ки ба яке аз ҷ аъзоҳо ё гур ҳи аъзоҳои умла не, балки ба мундари аи тамоми умла алоқа ӯ ҷ ҷ ҷ доранд. Ин гуна аъзоҳои умларо детерминант меноманд: Бегонии умъа бо ҷ ҷ ву уди навкор ва ноомил буданамон ҳар кадомамон дувоздаҳ-попздаҳтог ҷ ӣ кор баровардем. Пасоянд . Дар забони адабии то ик пасояндҳо зиёд нестанд. Пасояндҳои ҷ “-ро, барин, боз, замон, ҳамон “ ва ғайра дар ифодаи муносибатҳои гуногун истифода мешаванд. Пасоянди ”–ро” бо исм, онишинҳои предмет ва ҷ ӣ калимаҳои исмшуда меояд. Вай барои алоқаи феъл гузаранда ва ӣ пуркунандаи бевосита хизмат мекунад. Ин алоқаи наздикалимаг буда, ӣ муносибати объектиро ифода мекунад ва мансуби ибора аст: падарро дидан, Ҳотамро гусел кардан ва ғ . Пасоянди (-ро) дар ибораҳои амсоли модарро дил, маро ягона орзу, ки мансуби услуби мутантани бадеист, дар алоқамандии узъҳои ибораи исм барои ифодаи соҳибият омадааст. ҷ ӣ Пайвандак . Пайвандакҳо мухимтарин воситаи алоқаи калимаҳо ва умлаҳо мебошанд. Пайвандакҳо пайвасткунанда ва тобеъкунанда мешаванд. ҷ Пайвандакҳои пайвасткунанда дар алоқаи калимаҳову умлаҳо, вале ҷ пайвандакҳои тобеъкунанда танҳо дар алоқаи умлаҳо хизмат мекунанд. ҷ 13 Пайвандакҳои пайвасткунанда ба се гур ҳи калон: паихам, удо ва хилофӯ ҷ ӣ ӣ удо мешаванд. Пайвандакҳои пайвасткунанда аъзоҳои чидаи умларо ба ҷ ҷ ҳам пайваст менамоянд ва нишондиҳандаи муносибатҳои синтаксисии онҳо мебошанд: Падару писар ба сайри саҳро баромаданд. авон каланд ҳам Ҷ мезад, пахта ҳам мечид. Нурал шитоб дошт, вале ро ёфта натавонист. Ба ин ӣ ӯ замин ав мекоранд ё гандум? ҷ Пайвандакҳои пайвасткунанда умлаҳои соддаи таркиби умлаи ҷ ҷ мураккаби пайваст ва умлаҳои пайрави чидаи таркиби умлаи мураккаби ҷ ҷ тобеъи сертаркибро низ мепайванданд. Пайвандакҳои тобеъкунанда умлаи пайравро ба сар умла тобеъ ҷ ҷ менамоянд. Ин пайвандакҳо ба ду гур ҳи калон удо мешаванд: ӯ ҷ муштараквазифа ва хосса. Пайвандакҳои муштараквазифа барои ба сар умла ҷ тобеъ намудани ду ва ё зиёда умлаҳои пайрави гуногун истифода мешаванд, ҷ пайвандакҳои хосса танҳо бо як хели умлаҳои пайрав меоянд. Масалан, ҷ пайвандаки ки ба сар умла ҳамаи навъҳои умлаи пайравро тобеъ мекунад, ҷ ҷ дар алоқаи умлаҳои пайрави мубтадо, хабар, муайянкунанда ва нати а ба ҷ ҷ сар умла танҳо пайвандаки “ки“ истифода мешавад. Пайвандакҳои чун, то, ҷ то ки, модом ки, барои он ки, барои ин ки низ муштараквазифа мебошанд. умлаҳои пайрави тарзи амал, миқдору дара а, монанд , сабаб, мақсад, Ҷ ҷ ӣ замон, макон, шарт, хилоф дорои пайвандакҳои хосса мебошанд, ки онҳо танҳо умлаҳои пайрави алоҳидаро ба сарчумла тобеъ мекунанд ва дар ҷ ифодаи муносибатҳои синтаксис ва таснифоти умлаҳои пайрав ёр ӣ ҷ ӣ мерасонанд. Пайвандакҳои тобеъкунанда ҳамеша бо умлаи пайрав меоянд. ҷ Азбаски ин пайвандакҳо умлаҳои пайравро ба сар умла тобеъ мекунанд, ҷ ҷ ои онҳо асосан аввали умлаи пайрав аст. Вобаста ба услуби нутқ оҳанги ҷ ҷ умла, таъкиди ягон аъзои умла ва ё ифодаи тобишҳои иловагй пайвандак ҷ ҷ гоҳо дар байни аъзоҳои умлаи пайрав низ меояд: Латофат, ки кампири ҷ бар омонда буд, наберааш аз назди у дур намешуд. ҷ ТАРТИБИ КАЛИМА Тартиби калима чун воситаи грамматик дар ташкили ҳамаи навъҳои ӣ ибора иштирок менамояд, вале доираи он дар ибораҳои феъл васеътар аст. ӣ Ҳам дар ибораҳои феъл ва ҳам дар ибораҳои номиву зарф калимаи тобеъ ӣ ӣ пеш аз калимаи асос меояд. Бо ин усули алоқа ба феъл, зарф, сифат ва ӣ исмҳои ифодакунандаи муносибат (имр з омадан, зуд рафтан, тез хондан, ӯ хуб авоб додан, тобистон дидан, шаҳр рафтан), ба исм онишинҳои ҷ ҷ ишорат , шумораҳои калимаҳои ифодакунандаи миқдор ва сифати асл (ин ӣ ӣ acap , он одам, хамин кор, чор китоб, пан дафтар, се дона себ, зеботарин ҷ рақс), ба сифат ва зарф зарфҳои дара а (бисёр зебо, ниҳоят мушкил, андаке ҷ кам, хеле далерона, басо нотарсона) тобеъ мешаванд. Тартиби калима барои муайян намудани вазифаи синтаксисии аъзоҳои умла ёр мерасонад. Чунон ҷ ӣ ки ишора шуд, хабарҳои ном бар хилофи хабарҳои феъл бе бандаки хабар ӣ ӣ ӣ 14 низ омада метавонанд. Дар умлаҳое, ки ҳам мубтадо ва ҳам хабар бо исмуҷ онишин ва масдар ифода шудаанду хабар бе бандаки хабар омадааст, дар ҷ ӣ муайян намудани сараъзоҳои умла роли тартиби калима калон аст, чунки ҷ дар нутқи муқаррарии забони то ик хабар ҳамеша дар охир меояд. ҷ ӣ Мувофиқи ҳамин қоида дар умлаҳои зерин калимаю ибораҳои якхела дар як ҷ ҳолат мубтадо ва дар ҳолати дигар хабар шудаанд: Падарам — коргар. Коргар — падарам , Сулҳ— орзуи мо. Орзуи мо — сулҳ. Вазифаи мо — хондан. Хондан— вазифаи мо. Бародари ман —ту. Ту — бародари ман. ИНТОНАТСИЯ Интонатсия, оҳанги гуфтор аз унсурҳои зарурии ташкили умла ба ҷ шумор меравад. Интонатсияи умлаи хабарии муқаррар бо оҳанги паст огоз ҷ ӣ ёфта, тадри ан баланд мешавад ва дар ҳиссаи дуюми умла зина ба зина паст ҷ ҷ шуда меравад. Интонатсияи хотимавй аз ан оми умла дарак медиҳад. Дар ҷ ҷ умлаҳои хабарии муътадил интонатсияи хотимав аз маркази ахбор будани ҷ ӣ хабар башорат медиҳад. Дар ҳангоми инверсия аъзои умла бо оҳанги баланд ҷ ва шиддатнок талаффуз мешавад, ки задаи мантиқ гирифтааст: Дар ин вақт ӣ ба ку о рафтан мумкин аст. Наход Ҳотам ба монеъ шуда бошад. ҷ ӯ 15 БОБИ ll УМЛАҲОИ СОДДА АЗ ИҲАТИ МАЪНОВУҶ Ҷ МАҚСАД ВА ИНТОНАТСИЯ умла воҳиди асосии нутқ, ба шумор меравад. Мубодилаи: афкор танҳо Ҷ ба воситаи умла ба амал меояд. Ҳангоми мубодилаи фикр г янда дар назди ҷ ӯ худ метавонад ҳар гуна мақсад гузорад: доир ба ягон чиз маълумот диҳад, ягон ҳодисаро нақл кунад, фикреро тасдиқ ё рад намояд, ё ки баръакс, ягон чизро пурсад, шубҳаашро бартараф кунад, хурсандиашро изҳор намояд, амру фармон диҳад, тарсонад, ба хушёр даъват намояд, изҳори миннатдор ӣ ӣ кунад, ҳамду сано г яд, ҳиссиёташро ифода кунад ва ғайра. Аз ихати ӯ ҷ мақсаду ният ва интонатсия умлаҳои содда ҳикояг , савол , амр ва хитоб ҷ ӣ ӣ ӣ ӣ мешаванд. УМЛАИ ҲИКОЯГ Ҷ Ӣ умлаҳои ҳикояг дар бораи ягон чиз маълумот медиҳанд, г янда ба Ҷ ӣ ӯ воситаи онҳо ягон ҳодисаю воқеаро нақл мекунад, муҳокима, хулоса ва андешаҳои худро пешниҳод менамояд, фикрро тасдиқ, ва ё рад менамояд: Қалам устоди достони ман аст, Қалам озода тар умони ман аст. ҷ умлаҳои ҳикояг ба таври муътадил ва оҳанги на баланду на паст Ҷ ӣ талаффуз карда мешаванд. умлаҳои хикояг интонатсияи махсус доранд: Ҷ ӣ умла бо оҳанги оромона ҷ cap шуда, дар яке аз аъзоҳои он овоз баландтар мешавад ва дар охири умла интонатсия хеле паст мефарояд. Оҳанги аз хама ҷ баланд ба калимае меафтад, ки задаи мантиқ қабул кардааст. Дар умлаҳои ӣ ҷ хуллас задаи мантиқиро бештар хабар қабул мекунад. Аъзои пайраве, ки задаи мантик қабул намудааст, бештар пеш аз хабар ой мегирад ва ӣ ҷ кашидатар талаффуз меёбад. Калимаи дорои задаи мантик бо воситаҳои ӣ 16 дигари лексикиву грамматик низ удо карда мешавад. Интонатсия воситаиӣ ҷ умумии ифодаи маъноҳои мухталифи модалияти субъектив ба шумор ӣ меравад. Ба воситаи интонатсия хама гуна умла тобишҳои гуногуни модал ҷ ӣ пайдо карда метавонад. Масалан, ба воситаи интонатсия муносибати экспрессив , таъкид, шубҳа, боварию нобовар , киноя, розигию норозиг ва ӣ ӣ ӣ ғайра баён карда мешавад. Ҳама гуна умла ба воситаи интонатсияи хитоб , ҷ ӣ маъно ,қатъият ва экспрессив гирифта метавонад. Воситаҳои маъмули ӣ ӣ дигари ифодаи модалияти субъектив ӣ сиғаҳои феъл , таркиби умла, ҳиссача, нидо, калимаҳои модал , воҳидҳои ӣ ҷ ӣ туфайл мебошанд. Ифодаи модалияти субъектив дар умлахое, ки ӣ ӣ ҷ хабарашон бо сиғаи хабар ифода шудааст, ба омилхои зиёди луғавию ӣ грамматик вобаста мебошад. Ин ҳодиса пеш аз ҳама ба сохт ва таркиби ӣ умла алоқаманд мебошад. ҷ УМЛАИ САВОЛ Ҷ Ӣ Дар умлаҳои савол фикр ва мақсади г янда ба тариқи пурсиш ифода ҷ ӣ ӯ мешавад. умлаи савол аз дигар хели умлаҳои содда бо он фарқ мекунад, Ҷ ӣ ҷ ки шунавандаро ба додани маълумот водор менамояд. Дар ин гуна умлаҳо ҷ г янда аз умлаҳои савол аз р и маънову мазмуни умумиашон ба умлаҳои ӯ ҷ ӣ ӯ ҷ саволии хосса, саволии риторик ва саволии водор тақсим ӣ ӣ мешаванд.Гур ҳи асос ва сермаҳсули умлаҳои саволиро умлаҳои саволии ӯ ӣ ҷ ҷ хосса ташкил менамоянд. Саволи умлаҳои саволии хосса ҳатман авоб ҷ ҷ талаб мекунад: — Ту аз ман хафа нест ? ӣ — Чаро ин қадар ҳаял кардед? Акбарро дидед ё не? Оё хонаи моро кофту ков накарданд? умлаҳои саволии хосса ғайр аз савол тобишҳои модалии таа б, ҳайрат, Ҷ ҷҷӯ шубҳа, тахмин, нобовар , гумон, қатъият, бовар , муҳокима ва ғайра дошта ӣ ӣ метавонад: Чаро аз онҳо хабар нест? Чаро ягон чопар нафиристоданд? умлаҳои саволии риторик . Саволи ин навъ умлаҳо рамз , р йп ш буда, Ҷ ӣ ҷ ӣ ӯ ӯ авоб талаб намекунад, дар ин гуна умлаҳо тасдиқу инкори фикр ва ҳукм ҷ ҷ дар шакли савол ифода мешавад. Саволи риторик ҳамчун воситаи услубии ӣ ифодаи образноки нутқи баде истифода мегардад: Деҳ ку ову дарахтон ӣ ҷ ку о? ҷ УМЛАҲОИ АМР Ҷ Ӣ 17 умлаҳои амр фармон ва супоришро мефаҳмонанд, ҳамчунин маъноиҶ ӣ даъват, хоҳиш, илтимос ва маслиҳатро ифода мекунанд. Ба кадоме аз ин маъноҳо омадани умлаҳои амриро вазъияти нутқ, ва матн нишон медиҳад. ҷ Хабари умлаи амр бо феъли фармоиш ифода мешавад, ки он бо сиғаи амр ҷ ӣ баробар аст. умлаҳое, ки маънои фармон, амр ва супориш доранд, гур ҳи Ҷ ӯ асосии умлаҳои амриро ташкил медиханд: Ҳозир ба он о баргард ҷ ҷ умлаҳои амр интонатсияи махсус доранд. Агар умлаҳои амр Ҷ ӣ ҷ ӣ фармону супориши қатъ , таъкиди матлаб ва даъватро ифода кунанд, ӣ шиддатноктар гуфта шуда, оҳанги хитоб мегиранд. Агар умлаҳои амр ӣ ҷ ӣ маънои нияту орзу, маслиҳату навозиш, узр, таклиф ва зориву илти о дошта ҷ бошанд, одатан бо оҳанги пасттар талаффуз мешаванд. УМЛАИ ХИТОБ Ҷ Ӣ Дар умлаҳои хитоб фикр бо ҳиссиёти баланд ва ҳая он ифода ҷ ӣ ҷ мешавад. Аз ҳамин ихат умлаҳои амр , хикоят ва савол ҳангоми бо ҷ ҷ ӣ ӣ ӣ ҳиссиёти баланд ва оҳанги нидову хитоб талаффуз шуданашон ба умлаи ҷ хитоб табдил меёбанд: Наравед, гузашта наметавонад, об гирифта мебарад! ӣ Бачагонатонро ба мактаб фиристонед! ИНКОР ВА ТАРЗИ ИФОДАИ ОН умлаҳои инкор аз иҳати ифодаи маъно, мақсаду муносибат ва Ҷ ӣ ҷ интонатсия аз умлаҳои тасдиқ тафовут надоранд ва мисли онҳо ҳикояг , ҷ ӣ ӣ савол , амр ва хитоб мешаванд. Албатта, дар ин о ҳам доираи истифодаи ӣ ӣ ӣ ҷ умлаҳои ҳикояг васеъ аст, чунки инкор ба маънои аслиаш асосан хоси ҷ ӣ ҳамин гур ҳи умлаҳои содда мебошад. Дар умлаҳои савол , амр ва ӯ ҷ ҷ ӣ ӣ хитоб тарзҳои махсуси инкор низ ба назар мерасад. Шаклҳои инкор дар ӣ умлаҳои амр ва хитоб барои ифодаи боздоштани амали субъект, ҷ ӣ ӣ илтимосу хоҳиш, нияту орзу ва ҳиссу ҳая он истифода мешаванд: Ваъда дода ҷ наметавонам Вай ба ин аҳамият надод асло р зи нек набинй! ӯ Инкор умум ва узъ мешавад. Инкори умум ба тамоми умла мансуб ӣ ҷ ӣ ӣ ҷ буда, хабари ин гуна умлаҳо бештар дар шакли инкор вокеъ мешавад: Ба ҳе ҷ ҷ бало гирифтор намешавад. Падарам имр з намераванд умлаҳои инкор ба ӯ Ҷ ӣ ду гур ҳи калон удо мешаванд: ӯ ҷ 1 ) умлаҳои инкории хосса; ҷ 2) умлаҳои инкории ғайрихосса. ҷ Ба гур ҳи якум умлаҳое дохил мешаванд, ки табиатан маънои инкор доранд. ӯ ҷ Миқдори ин гуна умлаҳо зиёд нест. Ба вазифаи хабари ин гуна умлаҳо ҷ ҷ асосан калимаҳои нест, не, на, меоянд, инчунин чанд калимаи дигар ҳаст, ки 18 маънои луғавиашон инкор буда, ҳамчун умлаҳои нопурраи инкорҷ ӣ истифода мешаванд: ҳаргиз, асло, ҳе . дар хона нест . ҷ Ӯ Ба гур ҳи умлаҳои инкории хоса умлаҳоеро низ дохил кардан, ӯ ҷ ҷ мумкин аст, ки дар таркибашон ҳиссачаи инкории ҳе не ки доранд. ҷ Ҳиссачаи инкории ҳе не ки хусусияти гуфтуг дорад ва дар, ки бо ин ҷ ӯӣ ҳиссача омадаанд, хабар дар шакли ғайриинкор, бо сиғаи шарт -хохишманд ӣ ӣ ифода шуда, нияту хоҳишро ифода мекунад: ... ҳе не ки он қарз тамом ҷ шавад Ба гур ҳи дуюми умлаҳои инкор умлаҳое дохил мешаванд, ки бо ӯ ҷ ӣ ҷ воситаҳои гуногуни грамматики аз умлаҳои тасдиқ сохта шудаанд. Чунон ҷ ӣ ки зикр шуд, хабар маркази предикативии умла ба шумор меравад. Тасдиқу ҷ инкорро ифода намудани умла асосан ба хабар вобаста аст. Хабари ҷ умлаҳое, ки дар бораи набудани чизҳо, ходисаву вокеахо ва инкори фикр ҷ маълумот медиханд, дар шакли инкор меояд, ки аз шакли ғайриинкори он сохта шудааст. Хабарҳои соддаи феълии инкор аз хабарҳои тасдиқ ба ӣ ӣ воситаи префикси шаклсози (на-) сохта мешаванд: Ту бояд одамони обрунокро наран он . Патруле сояи моро бояд набинад. ҷ ӣ Дар забони то ик умлаҳои соддае низ ҳастанд, ки хабарашон дар ҷ ӣ ҷ шакли инкор омада бошад ҳам, маънои инкор надоранд. Ин гуна умлаҳои ҷ содда одатан тафсил мешаванд ва дар таркиби онҳо онишини саволии ч ӣ ҷ ӣ ба маънии ғайрисавол , хамчун муайянкунандаи исми амъ воқеъ мегардад: ӣ ҷ Ч зарарҳое ки ба мардум намерасанд, ч офатҳое ки намеоваранд. ӣ ӣ 19 БОБИ lll БАЁНИЯ Баёния аъзои пайрави умлаест, ки предметро аз ягон иҳат муайян ваҷ ҷ таъин менамояд. Баёния хусусияти муайянкун дорад, вале аз муайянкунанда ӣ бо он фарқ мекунад, ки калимаи асосиро бо додани номи нав эзоҳ медиҳад, ҳамчунин алоқаи баёния бо калимаи асос нисбатан сусттар аст. Баёнияҳои ӣ изоф ва ғайриизоф мешаванд. ӣ ӣ БАЁНИЯИ ИЗОФ Ӣ Воситаи алоқаи баёнияҳои изоф бандаки изофи ба шумор меравад. Ин ӣ гур ҳи баёнияҳо аз иҳати мавқеашон нисбат ба калимаи баёншаванда ба ду ӯ ҷ гур ҳ удо мешаванд: ӯ ҷ 1) баёнияҳое, ки пас аз баёншаванда меоянд; 2) баёнияҳое, ки пеш аз баёншаванда меоянд. Бандаки изофи дар ҳолати якум бо калимаи баёншаванда ва дар ҳолати дуюм бо худи баёния меояд. Чунончи, дар ибораи Ҳасани аробакаш баёния аробакаш буда, дар ибораи амаки Ҳасанам баёния амак мебошад. Баёнияҳои изофие, ки пас аз баёншаванда меоянд, аз иҳати маъно ва муносибат ҷ гуногун мешаванд. а) Баёнияҳое, ки вазифа, мансаб, ихтисос, касбу кори шахсро мефаҳмонанд. Ин гуна баёнияҳо бо исмҳои инс ифода мешаванд: У шеъри маро бе ҳе ҷ ҷ танқид таърифи муболиғадор кард ва паси он таъриф ба ман фармуд, ки барои падари марҳумаш — домулло Абдушукури қозикалон таърихи вафот навишта диҳам. б) Баёнияҳое, ки аҳволи ичтимои, мансубияти шахсро ба табаа, миллат, синф, гур ҳ, ташкилот нишон медиҳад: марди деҳқон, авони коргар. Хирманой чй ӯ ҷ хосияте дорад, ки дили марди деҳ он аз ҳасрату алам лабрез бошад ҳам соате нагузашта, намааш пароканда ва фаром ш мешавад ӯ в) Баёнияҳое, ки тахаллус ва лакабро мефахмонанд. Ин гуна баёнияҳо бо исм ва сифатҳои исмшуда ифода мешаванд. Ба вазифаи калимаи баёншаванда бештар исмҳои хос меоянд. Зани Абдуллохо аи Тансин духтари шоири ҷ машҳур Абдуллирхо аи Савдо буда, баёзи калони Савдо ҳам дар дасти у буд ҷ г) Баёнияҳое, ки мавзеъҳои географ , ташкилоту муассиса, колхозу совхоз, ӣ заводу фабрика, кучзғу хиёбон, газетаву журнал, китобу асар, ордену медал ва ғайраро далолат мекунанд: шаҳри Душанбе, куни Боботоғ, дарёи Зарафшон, Иттифоқи касаба, комитети партияв , Институти забон ва ӣ 20 адабиёт, Баёнияҳои изофие, ки пеш аз баёншаванда меоянд, низ гуногун мешаванд. а) Баёнияҳои ифодакунандаи ҳурмату эҳтиром: Р зи дигар меҳмонони мо дарӯ колхози машнури акаи Мирал буданд. ӣ Баёншавандаи ин гур ҳи баёнияҳо бештар бо исми хоси шахс ифода ӯ мешавад, дар ин маврид исмҳои инси шахс, ки вазифа, унвон, касб, ҷ ихтисосро ифода мекунанд, низ меоянд: Акаи бригадир ҳама оро дида ҷ баромад. б) Баёнияҳои ифодакунандаи муносибати хешу ақрабо: тағом Баракаам, акаи Зафарат, амаки Каримат, холаи Нозукаш. Ин гур ҳи баёнияҳо аз гур ҳи якум бо он фарқ мекунанд, ки калимаи ӯ ӯ баёншаванда, ки бо исми хос ифода мешавад, асосан бо бандак онишинҳои ҷ шахс меояд. ӣ в) Баёнияҳое, ки лақабро ифода мекунанд. Ин гур ҳи баёнияҳо хоси гуфт г ӯ ӯ ӯ мебошанд ва дар забони адабиёти бадеи дучор мешаванд: Кали Қурбон, Кури Тилло, Дузди Акрам. г) Баёнияҳое, ки ба кадом табаа ва гур ҳ мансуб будани шахсро ӯ мефахмонанд: Дар сари мурдаи эшони Хо итура муддате истод. ҷ БАЁНИЯҲОИ Б Е ИЗОФ Ӣ Тарзи алоқаи баёнияҳои беизоф ҳамроҳ буда, воситаи грамматикии он ӣ ӣ интонатсия мебошад. Баёнияҳои беизоф ҳам пеш аз баёншаванда ва ҳам пас ӣ аз он меоянд. Баёнияҳое, ки пеш аз баёншаванда меоянд, аз иҳати маъно ва ҷ муносибат гуногун мешаванд. 1.Баёнияҳое, ки вазифа, мансаб, ихтисос, касбу кор ва мавқеи и тимоиро ҷ мефаҳмонанд. 2. Баёнияҳое, ки дара аи илм , унвонҳои фахр , рутбаро далолат мекунанд: ҷ ӣ ӣ Профессор М. С. Андреев боз чандин дафъа ба дорулмуал-лимини мо омад. 3. Баёнияҳое, ки ҳурмату эҳтиром ва муносибатро ифода мекунанд. Дар ин қолиб калимаҳои ифодакунандаи муносибат, мартаба, ихтисос, пеша бештар истифода мешаванд: Ҳукми боэътимод фазилат аст, рафиқ Олим. 4. Баёнияҳое, ки муносибати хешу ақрабо ва ёру д стиро мефаҳмонанд. ӯ Калимаҳо ба ин вазифа одатан бо бандак онишинҳои соҳиб меоянд: ҷ ӣ Бародарам Азизхон аз муҳаббати падару модар сустстифода менамуд Баёнияҳои дигар, алалхусус баёнияҳои ифодакунандаи хешу ақрабо, эҳтиром ва одоби муошират дар асарҳои бадеи бо ниятҳои услуб , бештар аз забони ӣ персонажҳо истифода мешаванд, ин тарзи истифодаи ғайриқоидавист. 21 Ҳавлии Зебихола дар канортари қишлоқ, дар охири к чаи калон воқеъ гаштаӯ буд. БОБИ lV: ҲОЛ Он аъзои пайрави умла, ки тарзи и рои амал, замон, макон, сабаб, ҷ ҷ шарту хилофи кору ҳаракат, ҳолат ва ё аломатро ифода мекунад, ҳол номида мешавад. Дар умла зарф, исм, онишин, феъли ҳол, масдар, калимаҳои ҷ ҷ тасвир ва ибораҳои гуногун ба вазифаи ҳол омада метавонанд, ҳол номида ӣ мешавад. Мисол: Хозир мо аз шумоён ҳарфҳои зинда сохта номи Ленинро менависем... Феъли ҳол низ дар умла ба вазифаи ҳол меояд. Мисол: Мантарсидаву ҷ ларзида пой мемонам. Исм ба вазифаи ҳол асосан бо пешоянду пасоянд меояд. Чунончи: Дар қаровулхона зиндагонии Иван ба хуби мегузашт.... Ба вазифаи ҳол масдар ва ибораҳои масдар низ меоянд: Давчаҳои ӣ зардолу, олу-болу, себ ва шафтолу барин дарахтони мевадор ҳам бо баромадан аз гул беморак шудан гирифтанд. ТАСНИФОТИ ҲОЛ Ҳол чи тарз, дар ку о, кай ва дар кадом шароиту вазъият, бо кадом ҷ далелу асос ба ву уд омадани амал, аломат ва ҳолатро ифода менамояд. Ҳол ҷ аз р и маъно ва тарзу воситаҳои ба амалу аломат ва ҳолат чунин тасниф ӯ карда мешавад: ҳоли тарз, монанд , миқдор, дара а, замон, макон, сабаб, ӣ ҷ мақсад, шарт ва хилоф. Ҳоли тарз аломати амал ва тарзи и рои амалу ҳолатро мефаҳмонад. Ҳоли ҷ тарз ба калимаи эзоҳшаванда ба тарзи ҳамроҳ ва ба воситаи пешоянду ӣ пасоянд алоқаманд мешавад. Ҳоли тарз бо зарф, феъли ҳол, исм (таркибҳои исм ! пешоянду исм, ибораҳои исм ) ва воҳидҳои фразеолог ифода ӣ ӣ ӣ мешавад. Аз инҳо зарф танҳо бо алоқаи ҳамроҳ пайваст мегардад. Ҳоли тарз ӣ ба ду гур ҳ удо мешавад: тарзи амал ва аломати амал. Ҳоли тарзи гур ҳи ӯ ҷ ӯ якумро ба хелҳои зерин тақсим кардан мумкин аст. 1)Ҳоли тарзи амали хосса, ки чи тарз и ро шудани амалро мефаҳмонад: Ҳар ҷ ду ...бехаёлона дар ҳақиқ вай дуо карда дастҳоро бар р кашиданд. ӯ 2. Ҳоли тарзи ҳолат, ки дар чи ҳолат, дар чи гуна вазъият будани субъекти умларо нишон медиҳад: Қор ба дарахте такя карда саридупа нишаст. ҷ ӣ 3.Ҳоли тарзи воситаи и ро, ки дар и рои амали онҳо предметҳои гуногун ҷ ҷ иштирок мекунанд: ҳар пагоҳ аз он о аспсавор ба шаҳр омада, бееоуй ба Ӯ ҷ деҳааш бармегашт. 22 Холи миқдор ва дара а аз иҳати маъно ба ҳам хеле наздиканд, даҳто,ҷ ҷ зарфҳое ҳастанд, ки вобаста ба маънои умла ҳам миқдор ва ҳам дара аро ҷ ҷ мефаҳмонанд. Зарфҳои беҳад, хеле, бағоят, ниҳоят, андак, басе, қадаре, торафи, бештар, чунон он қадар, чи қадар, чи андоза, дучанд ва ғайра ба ҳамин гур ҳ медароянд. ...ин барин одами сахтдили мумсик дар дунё кам ёфт ӯ мешавад. Ҳоли миқдор андозаи муҳлати и ро, бардавом ва такрори амал, ҳамчун ҷ ӣ миқдори предмет ва масофаю замонро мефаҳмонад. Ҳоли миқдор дар умла ҷ ба феъл, зарф, исм ва сифат тобеъ шуда меояд. Заминаи морфологии ҳоли миқдор, пеш аз ҳама, зарфи миқдор аст. Ба ғайр аз ин ибораҳои исм , ки ӣ шумораю исм (се бор, дувоздаҳ карат, ёздаҳ-дувоздаҳ рах, се сол, як моҳ), онишину исм (чанд бор, якчанд маротиба) ташкил ёфтаанд, ҳам ба тарзи ҷ ҳамроҳ , ҳам бо алоқаи пешоянд ба вазифаи ҳоли тарз меоянд. Ҳолҳое, ки ӣ ӣ тобеи исм. мебошанд, тобиши муайянкунандаг доранд: Айн шеърро бисёр ӣ ӣ медонад Ҳоли миқдор вобаста ба калимаи тобеъкунанда маъноҳои зеринро мефахмонад: бардавом ва такрори амал, миқдори предмет, миқдори замон ӣ ва миқдори масофа. Ҳолҳое, ки бардавом ва такрори амалро мефаҳмонанд, ӣ бо зарфу исм ифода шуда, асосан феълро шарҳ медиданд. Зарфҳои кам, бисёр, хеле, беиГгар, қадре бардавом ва такрори амалро ба таври умум ӣ ӣ нишон медиҳанд: авон боз шаҳре хом ш монд. Ҷ ӯ ҲОЛИ ДАРА А Ҷ Ҳоли дара а дара аи вокеъ шудани амалу ҳолат ва аломатро нишон ҷ ҷ медиҳад. Ҳоли дара а амалеро эзоҳ медиҳад, ки бо феълҳои ифодакунандаи ҷ ҳиссиёт, ҳолати дохил , ҳолати ботин ва муносибат (тарсидан, шод шудан, ӣ ӣ ҳис кардан, орзу кардан, зиқ шудан, дар андуҳ афтодан, ғамгин шудан, д ст ӯ доштан, бемор шудан, нафрат кардан, дар ушу хур ш омадан, дилтанг ҷ ӯ шудан ва ғ) ифода ёфтаанд: Ин аст, ки ман аз шунидани ғазали «Натавон кард»-и Камоли Х анд бо нағмаи дутори Ҳо Абдулазизи самарқнд ӯҷ ӣ ҷӣ ӣ бағоят дар ушу хур ш. меоям. ҷ ӯ ҲОЛИ МОНАНД Ӣ Ҳоли монанд амалу ҳолат ва аломатро ба тарзи қиёс эзоҳ медиҳад. ӣ Ҳоли монанд бо ҳиссаҳои гуногуни нутқ ҳам ба тарзи ҳамрох ва ҳам ба ӣ ӣ воситаи пешоянду пасояндҳо ифода мешавад. Ба вазифаи ҳоли монанд зарф, ӣ исм, онишин, феъли ҳол ва воҳидҳои фразеолог меояд. Зарф ба вазифаи ҷ ӣ ҳоли монанд ба тарзи ҳамроҳ меояд: Дар ҳамин лаҳза Аминов аз ӣ ӣ камингоҳаш палангвор аста шинели худро ба болои немис мепартояд. ҷ ҲОЛИ МАКОН 23 Ҳоли макон аъзои пайрави умлаест, ки о, макон, ибтидову интиҳо, с иҷ ҷ ӯ амалу ҳолат ва роҳи ҳаракатро ифода мекунад. Мисол: Дар пешгоҳи меҳмонхона болои ҳам 5 қабат курпачаҳои серпахтаи бахмал андохта, дар ӣ чор ои он се қабат болиштҳои пар гузошта буданд. ҷ ӣ Ҳоли макон аз чиҳати вазифа ва маъно ба гур ҳои зерин удо мешавад: ӯ ҷ I . Ҳоле, ки хусусияти хоси макон дошта, танҳо ой ва макони воқеъ шудани ӣ ҷ амалу ҳолатро ифода мекунад: Дар даруни молхона якчанд нафар... хобида буданд. II .Ҳоли маконе , ки ба кадом c й, тараф ни ӯ rapo нида ва равона шудани ҳолро ифода мекунад: — Овози вакилоне, ки шумо хостаед, аз туман онсутар нахоҳад гузашт. Ин гуна ҳолҳо бо зарф ва таркибҳои зарф , исм ва ибораҳои исм , инчунин ӣ ӣ таркибҳои онишин ифода меёбанд. ҷ ӣ Зарфҳо ва таркибҳои зарф ба вазифаи ҳоли макони суй ҳам бевосита ва ҳам ӣ бавосита меоянд: Mo камтар поёнтар фаромадем. III . Ҳоли макон , ки ибтидо д, сарчашма , оисаршавии амалу ҳаракатро ҷ далолат мекунанд: Аз осмон фуромадааст ё аз замин баромадааст. Ҳоли макони ибтидо асосан бо зарфу таркибҳои зарф ва исм ифода меёбад. ӣ Зарфҳо ва таркибҳои зарф ба вазифаи хели макони ибтидо ба воситаи ӣ пешоянди аслии аз меоянд: Командирҳо аз ку о пайдо шудани сигарцоро ҷ надониста ҳайрон буданд. IV . Ҳоли маконе, ки интихои амалу ҳаракат, нуқтаи охирини инро далолат мекунад: — Аввал туро то хонаат бурда мемонам, пас аз он ба ҳавлии худ бармегардам. Ҳоли макони интиҳо бо зарфу таркибҳои зарф ва исму ӣ ибораҳои исм бо ёрии пешоянди то ифода меёбад: ӣ авон аз к чаи қишлоқ мерафт, Ҷ ӯ Гуселонида уфташ тоқ, мерафт. ҷ БОБИ V: УМЛАИ МУРАККАБИ ТОБЕЪ Ҷ умлаи мураккаби тобеъ аз бобҳои калонтарин ва басо душвори Ҷ синтаксис мебошад. Хусусиятҳои хоси умлаҳои мураккаби тобеъ, тафовути ҷ онҳо и умлаҳои мураккаби пайваст, хусусиятҳои асос ва тафовути ҷ ӣ сар умлаву умлаҳои пайрав, тасниф ва таҳлили онҳо мухимтарин ва ҷ ҷ душвортарин масъалаҳои синтаксис ба шумор мераванд. Маълум аст, ки ҳиссаҳои умлаи мураккаби пайваст нисбат ба ҳиссаҳои ҷ умлаи мураккаби тобеъ мустакилтар мебошанд. Баробарҳуқуқии нисбии ҷ байни умлаҳои соддаи умлаи мураккаби пайваст дар байни ҳиссаҳои ҷ ҷ 24 умлаи мураккаби тобеъ мушоҳида намешавад. Дар умлаҳои мураккабиҷ ҷ тобеъ яке аз ҳиссаҳо асос буда, дигаре ба вай тобеъ мешавад, онро аз ягон ӣ иҳат шавқу эзоҳ медиҳад. умлаи тобеъкунанда сар умла ва умлаи ҷ Ҷ ҷ ҷ тобеъшаванда пайрав ном дорад. Ақидае, ки гуё мазмун ва маънои асос ба ӣ воситаи сар умла ифода мешавад, ҳақиқати ҳолро ифода намекунад, чунки ҷ ин фикр ба ҳамаи умлаҳои мураккаби тобеъ, алалхусус, умлаҳои ҷ ҷ мураккаби тобеъ бо пайрави мубтадо ва хабар, рост намеояд, зиёда аз ин хилофи табиати умлаи мураккаб бошад, ки як воҳиди томи синтаксис ба ҷ шумор меравад. Пайрав будани умла на ба ҳама гуна умлаи содда, балки ҷ ҷ танҳо нисбат ба умлаи тобеъкунанда ба ҳисоб гирифта мешавад. Дар забон ҷ умлаҳои пайраве низ ҳастанд, ки умлаҳои соддаи дигарро ба худ тобеъ ҷ ҷ мекунанд. Хусусиятҳои умлаи пайрав танҳо дар алоқамандии он бо ҷ сар умла муайян карда мешавад, чунки мав удияти ҳар дуи онҳо ба туфайли ҷ ҷ якдигар ба амал меояд. Аз ин р , муайян ва аниқ кардани муносибати ӯ умлаи пайрав ва сар умла дар таҳлилу тадқиқи умлаҳои мураккаби тобеъ ҷ ҷ ҷ масъалаи асоса шумор меравад.Воситаҳои алоқа ва таснифи умлаҳои пайрав ҷ гуногунанд. Асоситарини онҳо аз инҳо иборатанд. 1. Пайвандак. умлаҳои пайрав ба сар умла ба воситаи пайвандакҳои тобеъкунанда Ҷ ҷ алоқаманд мешаванд, пайвандакҳо нишонаи асосии грамматикии умлаи ҷ пайрав ба шумор мераванд. Пайвандакҳои тобеъкунанда ҳамеша бо умлаи ҷ пайрав меоянд, бинобар ин ои онҳо ба мавқеи истифодаи умлаи пайрав ҷ ҷ вобаста мебошад. Пайвандакҳои тобеъкунанда ба ду гур ҳи калон: пайвандакҳо хоси ин ва ё он ӯ умлаи пайрав ва пайвандакҳои муштараквазифа тақсим мешаванд. Масалан, ҷ пайвандакҳои азбаски, чунки, зеро, зеро ки хоси умлаи пайрави сабаб: вақте ҷ ки, ҳангоме ки, пеш аз он ки, пас аз он ки хоси умлаи пайрави замон: агар, ҷ ба шарте ки «хоси умлаи пайрави шарт бо ву уди он ки, ҳарчанд, ҳарчанд ҷ ҷ ки, гарчанд, гарчанде ки, гарчи хоси умлаи пайрави хилоф: чи тарзе ки, дар ҷ ҳолате ки, бе он ки хоси умлаи пайрави тарзи амал; чунон ки, мисли он ки, ҷ монанди он ки хоси умлаи пайрави монанд ; ба андозае ки, ба дара ае ки, ҷ ӣ ҷ ба қадре ки хоси умлаи пайрави андозаву миқдор мебошанд. ҷ 2 . Калимаҳои ҳамнисбат. Дар робита ва таҳлилу таснифи умлаҳои мураккаби тобеъ мақоми ҷ калимаҳои ҳамнисбат низ бузург аст. Аз ин нуқтаи назар умлаҳои ҷ мураккаби тобеъ ба ду гур ҳи калон удо мешаванд: дар як гур ҳи онҳо ӯ ҷ ӯ калимаҳои ҳамнисбат оянд, дар гур ҳи дигар истифода намешаванд. ӯ Калимаҳои ҳамнисбат асосан барои таъкид ва равшану бар аста ифода ҷ 25 ёфтани фикр истифода мешаванд. Чунончи: Ин кор барои он и ро нашуд, киҷ шумо дар вақти таъиншуда наомадед. 3. Мутобиқати шаклҳои феъл . ӣ Дар ташкили умлаи мураккаби тобеъ мақоми мутобиқати шаклҳои феъл ҷ ӣ басо калон аст. Хабари феълии умлаи пайрав бо тақозои хабари сар умла ҷ ҷ дар шаклҳои гуногуни сиғавию замонии феъл омада метавонад, дар шаклҳои гуногуни феъл вокеъ шудани хабари умлаи пайрав ба ифодаи маъно ва ҷ тобишҳои маъноии худи ин умла низ марбут аст. Шаклҳои феълии ҷ умлаҳои пайрав мисли дигар воситаҳои алоқа дар таснифи умлаҳои пайрав ҷ ҷ низ ёр мерасонад. Дар забони адабии точик умлаҳои пайрави гуногуне ӣ ҷ ҳастанд, ки пайвандак ва калимаи ҳамнисбаташон як хел буда, ҳатто, ба як савол авоб мешаванд. Чунончи: 1) Дилбар барои он баҳои бад гирифт, ки ҷ вақтҳои охир аз даре мегурехтаг ва даре тайёр намекардаг шудааст. ӣ ӣ 2) Ман барои он омадам, ки ба модарам дар пахтачин ёр расонам. ӣ ӣ 4. Интонатсия. Дар робитаи умлаи пайраву сар умла интонатсия воситаи муҳим ба шумор ҷ ҷ меравад. умлаи мураккабе нест, ки ҳиссаҳои он бе интонатсия ба ҳам Ҷ алоқаманд шаванд. Дар умлаҳои мураккаби пайвандакдор ҳам интонатсия ҷ мавқеи муайян дорад, аммо дар умлаҳои мураккаби бепайвандак воситаи ҷ асосии робита интонатсия мебошад: намехост, мо бо онҳо ҳамроҳ кунем Ӯ ӣ Шод наомад: кордоштааст. ӣ УМЛАИ ПАЙРАВИ МУАЙЯНКУНАНДА Ҷ умлаи пайрави муайянкунанда исм, онишинҳои шахс ва масдар Ҷ ҷ ӣ ӣ сар умларо муайян менамояд. Дар байни умлаи пайрав ва калимаи ҷ ҷ муайяншаванда муносибати атрибута мав уд буда, гоҳо вобаста ба омилҳои ҷ гуногуни луғавию грамматик тобишҳои дигари маъно низ ифода мешавад. ӣ ӣ Дар ифодаи тобишҳои модал мақоми воситаҳои гуногуни луғавию ӣ грамматик , алалхусус сиғаҳои феъл, басо калон аст. Аломати асосии умлаи ӣ ҷ пайрави муайянкунанда ин аст, ки вай ба яке аз аъзоҳои субстантии сар умла ҷ муносибати маъноиву грамматик дорад. Ин гуна аъзоҳои сар умла аксар бо ӣ ҷ исм, қисман онишинҳои шахс ва аҳёнан масдар ифода мешаванд: ҷ ӣ а) бо исм: Аҳли хонаводае, ки ин борро обод карда буданд, дар катори дигар богдорон ва деқконони он гирду пеш дар он деҳаи калъамонанд зиндагон ӣ мекарданд. б) бо онишин: Ман, ки баробари аз о хеста дар р ба р яш рост истода ҷ ӯ ҷ ӯ ӯ будам, дастони ларзони худро., баг гардани латифи атласи сафедмонанди ӯ андохтам. 26 в) бо масдар: Баъд аз ин май бо сухани ин одам аз оям ҳеч наме унбам: азҷ ҷ ин гуна беасос аз марг тарсида гурехтан, ки р зе чанд бор вокеъ мешавад, бо ӯ шамшери аскарони сурх кушта шудан ҳазор бор беҳтар аст. Ба вазифаи калимаи муайяншавандаи сар умла ҳамаи навъҳои луғавию грамматикии ҷ исмҳо истифода мешаванд, вале дара аи истифодаи ҳамаи ондо баробар ҷ мест. умлаи пайрави муайянкунанда аломату хосияти бевосита ва ё Ҷ бавоситаи предметро нишон медиҳад, яъне умлаи пайрав аломати хоси ҷ предмети муайяншаванда, ё ки ҳолату вазъияти онро мефаҳмонад, дар бораи вай маълумот медиҳад: Ба p и ин чорпоя, ки се оршин дароз , як оршин бар ӯ ӣ ва ним оршин баланди дошт, як чодиршаби сафедро паҳн карда буданд. умлаҳои пайрави муайянкунанда вобаста ба маъною вазифаи умлаи пайрав Ҷ ҷ ва хусусияти исми муайяншаванда ба чанд гур ҳ тақсим мешаванд: ӯ 1. тавсиф : Фармондеҳ ки як шахси коматбаланди шоҳбурутдор ӣ вазардинаи формаи туркипуш буд, пас аз болонок тоб додани ӣ бурутҳояш гуфт; 2. ташбеҳ : Дар пешонааш як кашкаи. сафед дошт, ки мисли ситораи ӣ р з медурахшид. ӯ 3. Ҳол : Донаҳои ашки алмосгун, ки аз чашмони дурахшонаш ба р и ӣ ӯ рахшонаш мечакиданд, намуди шабнами саҳариҳо ба p и гулбарги ӯ сурхи таре илва медоданд . ҷ 4. таъин : Ман дар 22-юми октябрь аз Тошканд баргашта ба Самарқанд ӣ омада, дар он о дар як мактаби миёнае, ки барои бачагони халқҳои ҷ маҳалл аз тарафи Ҳукумати ӣ 5. соҳиб : Дарвозаи пешгоҳи паск ча, ки аз они ҳавлииман буд, аз беху ӣ ӯ бунёдаш канда... дидам . 6. баён : Гулбиб аз падари худ Султонмурод ба синни яксолаг ятим ӣ ӣ ӣ монда буд, то синни ҳаштсолаг ба дасти модараш Раҳимбегим, ки, ӣ холаи Одина буд, парвариш ёфт. 7. тавзеҳ : Дар вақти кофтукови молҳо аз бори Шариф ном саройбон ду ӣ қадоқ ои кабуд баромад, ки ба як нусха р зномаи к ҳн ҷ ӯ ӯ a печондаг ӣ буд. УМЛАИ ПАЙРАВИ МУБТАДО Ҷ умли пайрави мубтадо соҳиби аломати сар умларо ифода мекунад. Ҷ ҷ умлаи пайрави мубтадо ба сар умла ба воситаи “ки” алоқаманд мешавад: Ҷ ҷ Аз рамузи ran маълумшуд, Расулбобо танҳо мондаасту раис ба ои он ду ҷ авонихирманк б одам ме яд.Дар ин гуна умлаҳои муракаби ҷ ӯ ҷӯ ҷ тобеъсар умла танҳо зоҳиршавии аломатро мефаҳмонад, вале соҳибиаломат ҷ дар умлаи пайрав ифода меёбад. Агар умлаи пайрав ба ибора табдил дода, ҷ ҷ дар мақоми мубтадои сар умла гузошта шавад, умлаи соддаи дутаркиба ҷ ҷ ҳосил мегардад: Аз гуфтаҳои янгаам ба ман маълум шуд, ки падари онҳо баққоли деҳаи худ буд. 27 Хабари сар умла бештар дар тарзи мафъулии феъл меояд. Ин яке азҷ аломатҳои муҳими умлаҳои мураккаби тобеъ аст, ки дар таркибашон ҷ умлаи пайрави мубтадо доранд: Ҳукм шуд, ки аввал котиб қасидаи худро ҷ хонад. Ин гуна умлаҳои пайрави мубтадоро ба гур ҳи аналитик дохил кардаанд. ҷ ӯ ӣ умлаи пайрави мубтадои синтетики чунин аст, ки сар умла дутаркиба буда, Ҷ ҷ дар вазифаи мубтадо ишора онишинҳои ин, он, ҳамин, ҳамон ва ғайра омада, ҷ ба соҳиби аломат танҳо ишора кардаанд. Мазмуну маънои чунин мубтадоро, ки вазифаи калимаи ҳамнисбатро адо мекунад, умлаи пайрав ошкор ҷ мекунад: Аз та рибаи худам ҳамин маълум шуд, ки аввал ин кирм дар кисми ҷ аз миён болои бадани одам бештар дар сина ва атрофи он ба ҳаракат меояд. умлаи пайрави мубтадо вақте хамчун и рокунандаи вазифаи мубтадои Ҷ ҷ сар умла вокеъ мегардад, ки хабари сар умла танҳо саволи ч талаб ҷ ҷ ӣ мекунад. Ин гуна хабарҳо бо чанд калимаҳои феъливу ном маҳдуд мешавад. ӣ Тобишҳои маъноии умлаи пайрави мубтадо. умлаҳои пайрави мубтадо аэ ҷ Ҷ иҳати ифодаи маъно як хел нестанд. Маънои асосии умлаи пайрави ҷ ҷ мубтадо ин аст,ки ҳамчун субъекти сар умла воқеъ мегардад ва дар ин шакл ҷ вокеъ гардидани он ба та зияи актуалии чузъҳои умлаи мураккаб вобаста ҷ ҷ мебошад. Азбаски субъекти сар умла дар шакли умлаи пайрав вокеъ ҷ ҷ мегардад, вай барои ифодаҳои мазмунҳои объективию субъектив қодир ӣ мебошад. Тобишҳои маъноии умлаи пайрави мубтадо ба муносибати ҷ қисматҳои он, ба тарзи ифодаи сар умла ва умлаи пайрав вобаста мебошад. ҷ ҷ 1) тобиши нати а ва хулоса: Пас маълум мешавад, ки ҳукуматиподшох ҷ ӣ нон аз мо мех рд ва ба хуни мо теғи худро тез мекунад; пас маълум ӯ мешавад, ки ҳукумати подшоҳ шарики сармоядорон ва гумоштагони ӣ соҳибони корхона ва заминдорони калон будааст; ба иборати дигар, маълум мешавад, ки ҳукумати подшоҳ сардори д здон ва пан якх ри ӣ ӯ ҷ ӯ роҳзанон будааст. 2) тобиши шарт: Хар к аз он гузарад, моро медид. ӣ Хар ки ба мо дастдароз кунад. ӣ Бо хуни хеш, албатта, боз кунад. ӣ 3) тобиши сабаб : Сазовори таҳсин аст, ки вай пеши роҳи онҳоро гирифта тавонистааст. 4) )тобиши мақсад: Аз ин иҳат лозим меояд, ки пули қарздории худро ба ҷ фоидаи муайян гардонем УМЛАИ ПАЙРАВИ ХАБАР Ҷ 28 умлаи пайрави хабар хабари сар умларо, ки бо онишинҳои ишоратҶ ҷ ҷ ӣ ва таркибҳои онишин ифода ёфтааст, шарҳу эзоҳ медиҳад. Ба вазифаи ҷ ӣ хабари сар умлаи умлаи пайрави хабар онишинҳои ишоратии ин, он, ҷ ҷ ҷ ҳамин, ҳамон, чунин, чунон, таркибҳои ин хел, ин о меоянд. Ба ин вазифа ҷ калимаву таркибҳои мазкур ба воситаи бандакҳои хабар ва феълҳои ӣ ёридиҳанда истифода мешаванд, бевосита омадани онҳо ба нутқи гуфт г ӯ ӯ мансуб аст: мураккаби ишорат ва таркибҳои онишин , ки ба вазифаи ӣ ҷ ӣ хабари сар умла омадаанд, далолат мекунанд. Аз ин р умлаҳои пайрави ҷ ӯ ҷ хабар маъно ва муносибатҳои зиёдеро ифода менамоянд: Маънои муайянкунанда; Тобиши сабаб; Маънои мақсад; Маънои қиёс ; ӣ Маънои монанд ; ӣ Маънои шарт; Маънои нати а; ҷ Маънои тарз ва дара а; ҷ Маънои пуркунанда; УМЛАИ ПАЙРАВИ ҲОЛ Ҷ УМЛАИ ПАЙРАВИ АНДОЗАЮ МИҚДОР Ҷ умлаи пайрави андозаю миқдор то кадом андоза ва ч қадар и ро Ҷ ӣ ҷ шудани амали сар умларо шарҳ медиҳад: Вай баъд аз ба ҷ p ç yui омадан ба руйкан , муйкан оғоз кард, ба андозае м и сафедаш аз хуни рухсораш ӣ ӣ ӯ лолагун гардид. умлаҳои пайрави андозаю миқдор пеш аз сар умла бо Ҷ ҷ пайвандакҳои ба андозае ки, ҳар қадар ки, ҳар чи қадар ки, ба қадре ки меоянд: Ҳар қадар ки ман мехоридам, талаби хориш ҳамон қадар зиёдтар мешуд. УМЛАИ ПАЙРАВИ ТАРЗ Ҷ умлаи пайраве, ки ч тарз ва дар кадом ҳолату вазъият и ро шудани Ҷ ӣ ҷ амали сар умларо мефаҳмонад, умлаи пайрави тарз номида мешавад. ҷ ҷ Чунончи, дар умлаи Урмон полвон дар ҳолате ки тарафи ба пеши худаш ҷ партофташудаи дастархонро нигоҳ дошта ба паҳн кардани он ба маҳрамони худ ёр медод, сухани худро давом кунонид. ӣ УМЛАИ ПАЙРАВИ МОНАНД Ҷ Ӣ 29 умлаи пайраве, ки предметеро бо предмети дигар бо роҳи нишон дода,Ҷ и рои амали хабари сар умларо шарҳ медиҳад, умлаи пайрави монанд ном ҷ ҷ ҷ ӣ дорад. умлаҳои пайрави монанд бо пайвандакҳои ки, монанди он ки, Ҷ ӣ мисли он ки ва ғайра ба сарчумладо тобеъ мешаванд: авон, монанди он ки Ҷ уро каждуме неш зада бошад, печу тоб мех рд. умлаҳои пайрави тарз бо ӯ Ҷ пайвандакҳои дар ҳолате ки, бе он ки дар мобайн ва охири умла меоянд: ҷ Бибиоиша то 1 як ҳафта, бе он ки овозе баланд кунад, чун м и оташдида ба ӯ худ мепечид. умлаҳои пайрави монанд бо пайвандакҳои ба тавре ки, ба Ҷ ӣ тарзе ки, чунон ки ва гуё ки ба сар умлаҳо тобеъ мешаванд: Худ, ба тарзе ки ҷ ягон хизмати муҳимро бомуваффақият адо карда омада бошад, қамчинашро боз дошта, ба сарой даромад ӣ УМЛАИ ПАЙРАВИ ЗАМОН Ҷ умлаи пайрави замон вақту ҳангоми и ро шудан ё нашудани амали Ҷ ҷ сар умларо шарҳ медиҳад: Вақте ки Азизхон ду р з-се р з бедарак шуда ҷ ӯ ӯ мерафт, ураҳояш ро ба хонаи хешовандони худ мебурданд. умлаҳои ҷ ӯ Ҷ пайрави замон бо пайвандакҳои баъд аз он ки, пеш аз он ки, пас аз он ки, пас аз ин ки, дар вақте ки байни сар умлаҳо меоянд. Бандии нав, баъд аз он ки ҷ қадре чашми худро ба чашми Ёдгор д хта истод, гуфт. ӯ УМЛАИ ПАЙРАВИ МАКОН Ҷ умлаи пайрави макон ои и рои амали сар умларо шарҳ Ҷ ҷ ҷ ҷ медиҳад. Дар дохили ин гуна умлаҳои пайрав таркибу ибораҳои ҷ ҳ ар ҷ о, он ҷ о, дар он ҷ о, ин о ҷ , дар ин ҷ о меоянд. Ҷ умлаи пайрави макон ба воситаи пайвандаки ки ба сар ҷ умла тобеъ меша вад. Ҳ ар ҷ о ки илму дониш бошад, манзили ман ҳ амон аст. Ҷ умла ҳ ои пайрави макон дар аввали ҷ умла ҳ ои мураккаби тобеъ, яъне пеш аз сар ҷ умла ҳ о меоянд: Ба ҳ ар ҷ о ки у қ адам гузорад, вай ҳ ама ҷ оро мунаввар месозад. Ҷ умла ҳ ои пайрави макон баъзан дар мобайни сар ҷ умла ҳ о меоянд; Мо, ку ҷ о ки кор бошад, ба ҳ амон ҷ о ҳ озир мешавем. УМЛАИ ПАЙРАВИ САБАБ Ҷ умлаи пайрави сабаб сабаби и ро шудан ва ё нашудани амали Ҷ ҷ сар умларо ифода мекунад: Ин хабар моро бисёр парешон кард, чунки ман ҷ ба вай зиёда ом хта шуда будам. ои умлаҳои пайрави сабаб дар таркиби ӯ Ҷ ҷ умлаҳои мураккаби тобеъ гуногун мебошад. умлаҳои пайрави сабаб ба ҷ Ҷ сар умлаҳо ба воситаи пайвандакҳои тобеъкунандаи чунки, зеро, зеро ки ҷ тобеъ шуда оянд, ҳатман баъд аз сар умлаҳло, яъне дар ои дуюм меоянд: ҷ ҷ Ман аз ин ой ба шумоён намедщам, чунки қобили н шидани шумоён нест. ҷ ӯ УМЛАИ ПАЙРАВИ МАҚСАД Ҷ умлаи пайрави мақсад мақсади и ро шудани амали сар умларо шарҳ Ҷ ҷ ҷ медиҳад: Мо бонд дар оянда ҳамаи роҳҳои мамлакатро созем, то ки аз 30 хазинаҳои руизамин ва зеризаминии То икистон меҳнаткашони То икистонӣ ҷ ҷ ба хуб фоида баранд. умлаҳои пайрави мақсад бо пайвандакҳои ки, то, то ӣ Ҷ ки, то ин ки ба сар умлаҳо тобеъ шуда бошанд, одатан баъд аз сар умлаҳо, ҷ ҷ яъне дар ои дуюм меоянд: Вай бардур ғ худро монда шудагй барин нишон ҷ ӯ додааст, то ки қувваи худашро сарфа ва дармони ҳарифро хушк кунад. УМЛАИ ПАЙРАВИ ШАРТ Ҷ умлаи пайрави шарт шарти и ро шудани амали сар умларо шарҳ Ҷ ҷ ҷ медиҳад. умлаҳои пайрави шарт бо пайвандаки агар, ran дар аввал, яъне Ҷ пеш аз сар умлаҳо меоянд: Агар чашми Ёдгорро андешаи ояндаи сиёҳ торик ҷ накардаг мебуд, ин ҳолати Гулнорро дида аз аввал ҳам зиёдтар волаву ӣ ӯ шайдои вай мегардид УМЛАИ ПАЙРАВИ ХИЛОФ Ҷ умлаи пайраве, ки дар таркиби умлаи мураккаби тобеъ омада, акси Ҷ ҷ (муқобила) мазмуни сар умларо ифода мекунад, умлаи пайрави хилоф ҷ ҷ номида мешавад: Вай, ҳарчанд дард аз онаш гузашта бошад ҳам, дод ҷ нагуфт. умлаҳои пайрави хилоф бо пайвандакҳои ба ои он ки, гарчанде ки, Ҷ ҷ агарчанде ки, бо ву уди он ки, ҳарчанд ки дар аввал пеш аз сар умларо ҷ ҷ меоянд: Бо ву уди он ки имшаб уйма бояд дар сари дастархони иди бошанд, ҷ касе намерафт. УМЛАИ ПАЙРАВИ НАТИ А Ҷ Ҷ умлаи пайраве, ки нати аи кори ҳаракати сар умларо ифода менамояд, Ҷ ҷ ҷ умлаи пайрави нати а номида мешавад. умлаи пайрави нати а ба сар умла ҷ ҷ Ҷ ҷ ҷ ба воситаи пайвандаки ки тобеъ мегардад. Вай сездаҳ дафтари садварақаро ба қайдҳои, удогона бахшида, сип-сиёҳ карда фиристода буд, ки сузан задани ҷ ои сафед надошт. умлаҳои пайрави нати а пас аз сар умларо меоянд: ҷ Ҷ ҷ ҷ Аммо дар poҳ рафтан ҳар кадом аъзои баданашро удогона- удогона ӯ ҷ ҷ унбонда қадам мепартофт, ки дар вақти рафтанаш ро маст гумон кардан ҷ ӯ мумкин аст. 31 ХУЛОСА Тадқиқи умлаҳои мураккаби тобеъ яке аз масъалаҳои муҳиммиҷ синтаксиси забони адабии то ик ба шумор меравад. Доир ба умлаҳои ҷ ҷ мураккаби тобеъ дар китобҳои дарс , очеркҳо ва мақолаҳои ба хелҳои ӣ гуногуни умлаҳои пайрав бахшидашуда маълумот дода шудааст. Вале ҷ бисьёр иҳатҳои синтаксиси умлаҳои мураккаби тобеи забони адабиито ик ҷ ҷ ҷ ҳоло ҳам пурра тадқиқ нашудаанд. Омухтани сохт ва маънои умлаҳои ҷ мураккаби тобеъ ниҳоят зарур аст. Маъноҳои асос ва иловагии умлаҳои ӣ ҷ пайрав ва сабабҳои сермеънони онҳо барои муайян кардани муҳимтарин хусусиятҳои синтаксиси умлаҳои мураккаби тобеъ аҳамияти калон дорад. ҷ Дар ин аср фактҳои хеле зиёди сермаъноии умлаҳои пайрав қайд шудаанд. ҷ Воситаҳои алоқа дар ташаккули сохти умлаҳои мураккаби тобеъ роли хеле ҷ калон мебозанд. Онҳо ба ду тақсим шудаанд:пайвандакҳо, калимаҳои ҳамнисбат, мутобиқати шаклҳои феъл ва ои умлаҳои пайрав ба гур ҳи ӣ ҷ ҷ ӯ аввал, интонатсия ба гур ҳи дуюми воситаҳои алоқа дохил мешавад. ӯ Серистеъмолии пайвандаки 'ки” яке аз хусусиятхои бар аста умлаҳои ҷ ҷ мураккаби тобеи забони адабии то ик мебошад. Инкишофи забони адабии ҷ то ик нишон медиҳад, ки пайвандакҳои содда асоси калимасозии ҷ пайвандакҳо гардида, боиси ба амал омадани пайвандакҳои сершумори таркиб гардидаанд. Дар ин бобат пайвандаки "ки" махсусан роли калон ӣ мебозад. Пайвандакҳои таркиб аз руи сохт ба 17 гуруҳ тақсим шудаанд. ӣ Барои онҳо сермаъно чандон характернок набуда, одатан ба ягон хели ӣ 32 умлаи пайрав хос аст. Аз иҳати маъно ва вазифа пайвандакхоиҷ ҷ тобеъкунанда ба ду гуруҳ тақсим мешаванд: 1. Пайвандакҳои семантик ӣ 2. Пайвандакхои синтаксис ӣ Пайвандакхои семантик маънои муайян доранд ва муносибатҳои мухталифи ӣ маъноии узъҳои умлаи мураккаби тобеъро нишон медиҳанд. ҷ ҷ Пайвандакҳои синтаксиси танҳо вазифаи тобеъкуниро адо намуда, умлаҳои ҷ пайрави гуногунро ба сар умла мепайванданд. Пайвандаки "ки“ аз ҳамин ҷ қабил аст. Баъзе пайвандакҳри семантики хусусияти синтаксиси ҳам мегиранд (пайвандакҳои то, то ки, то ин ки). Пайвандаки “ки" одатан дар аввали умлаи пайрав меояд, аммо дар мо байни умлаҳои пайрави замон, Ҷ ҷ сабаб ва шарте, ки пеш аз сар умла омадаанд, низ ой мегирад. Дар ин ҳол ҷ ҷ пайвандаки 'ки” озодона ой иваз карда, роли ҳиссачаи таъкидиро ҳам адо ҷ мекунад. Гоҳо пайвандаки "ки” дар охири баъзе умлаҳои пайрав воқеъ ҷ мешавад. Ниҳоят, баъзе пайвандакҳо барои таъкид дар таркиби ҳар яке аз умлаҳои пайрави чида ё хабарҳои чидаи умлаи пайрав такроран омада ҷ ҷ метавонанд. Як қисм умлаҳои пайрав ба сар умла бо ду восита тобеъ ҷ ҷ шудаанд ва аз руи вазифа дар як умлаи пайрав ду муносибат ифода шудааст. ҷ Баъзан бо як восита якчанд маъно ва вазифа ифода мегардад. Агар умлаи ҷ пайрави хилоф пеш аз сар умла омада бошад, дар аввали сар умла ҷ ҷ пайвандакҳои аммо, вале, лекин кор фармуда мешаванд ва маънои хилофро қувват медиҳанд. Дар синтаксиси умлаҳои мураккаби тобеъ пайвандакхо ҷ барои информацияи иловаг ҳам истеъмол мешаванд. Калимаҳои ҳамнисбат ӣ воситаи дигари алоқаи тобеъ ба шумор мераванд. Онҳо дар синтаксиси забони адабии то ик мукаммал омухта нашудаанд ҷ Дар забони адабии то ик калимаҳои ҳамнисбат барои ом хтани сохти ҷ ӯ умлаҳои мураккаби тобеъ аҳамияти калон доранд, Вазифа ва доираи ҷ истеъмоли онҳо хеле васеъ буда, дар ташкили алоқаи қариб ҳамаи умлаҳои ҷ пайрав кор фармуда мешаванд. Фақат умлаҳои пайрави нати а ва хилоф ҷ ҷ калимаҳои ҳамнисбат надоранд. Ифодаи калимаҳои ҳамнисбат ҳам олиби ҷ диққат аст. Ба вазифаи онҳо бештар ишорат онишинҳо кор фармуда ҷ мешаванд (ин, он, ҳамин, ҳамон, чунин, чунон, ончунин, ҳамчунон, ҳамин тавр, ҳамин қадар, он қадар ва ғайра), ки характери грамматик гирифтаанд. ӣ Таркиби пешоянду ишорат онишинҳо дар ин вазифа низ серистеъмол аст ҷ (барои ин, аз барои он, бинобар ин, бо он, аз он, аз сабаби он вағайра). Ба вазифаи калимаҳои ҳамнисбат калима ва таркибҳое, ки морфемаи (-е) доранд, низ истифода мешаванд (вақте, ба шарте, тарзе, ба ҳадде,ба қадре ва ғайра). Дар баъзе мисолҳо, ҳам калимаи ҳамнисбат ва ҳам морфемаи -е дучор мешавад, ки онҳо як оя муносибати умлаҳои пайрав ва сар умларо ҷ ҷ ҷ пурқувват менамоянд. Худи морфемаи (-е) низ, ҳамчун ифодакунандаи 33 муайяни, вазифаи калимаи ҳамнисбатро адо карда метавонад. Калимаҳои ҳамнисбат се вазифа доранд: а) Роли ишораи исмҳоеро, ки бо умлаи пайрави муайян кунанда эзоҳҷ мешаванд. и ро мекунанд. ҷ б) Ҳамчун эквиваленти исмҳо ба вазифаҳои мубтадо, пуркунанда ва хабарҳои ном меоянд. ӣ в) Ҳамчун эквиваленти зарфҳо вазифаҳои ҳолро адо мекунанд. Мутобиқати шаклҳои феъли-хабарҳои сар умла ва умлаҳои пайрав воситаи ҷ ҷ хеле муҳим ва ом хтанашудаи алоқаи умлаҳои мураккаби тобеъ аст. Дар ӯ ҷ байни хабарҳои сар умла ва умлаҳои пайраве, ки ягон аъзои сар умларо ҷ ҷ ҷ эзоҳ медиҳанд, одатан мутобикат кам дида мешавад, вале хабархои умлаҳои ҷ пайраве, ки тамоми сар умларо шарҳ медиҳанд, бо хабарҳои сар умла ҷ ҷ мутобиқати муайян доранд. Дар ин маврид ду ҳодисаро мушоҳида мекунем: 1. Хабари сар умла озод буда, хабари умлаи пайрав он вобаста аст. ҷ ҷ 2. Хабарҳои сар умла ва умлаҳои пайрав ба ҳамдигар мутобиқат ҷ ҷ менамоянд. Шаклҳои феъл навъи умлаҳои пайравро муайян мекунанд. Як умлаи ӣ ҷ ҷ пайрави бо пайвандаки “то“ алоқаманд гардида ба туфайл шаклҳои феъл ё ӣ ӣ пайрави замон, ё пайрави шарт мешавад. Баъзе пайвандакҳо фақат бо шаклхои муайяни феъл кор фармуда, мешаванд (пайвандаки ҳам). Ниҳоят, ӣ мутобиқати шаклҳои феъл муносибатҳои ҳамзамон ва пайҳамзамонии ӣ ӣ хабарҳои сар умла ва умлаҳои пайравро ифода мекунад. ои умлаҳои ҷ ҷ Ҷ ҷ пайрав яке аз воситаҳои қадимтарини алоқаи тобеъ буда, ба сохт ва семантикаи умлаҳои мураккаб вобаста аст. Мавқеи умлаҳои пайраве, ки ҷ ҷ бар эзоҳи аъзоҳои алоҳидаи сар умла меоянд, муайян аст. ои умлаҳои ҷ Ҷ ҷ пайраве, ки тамоми сар умларо шарҳ медиҳанд, ба характери муносибати ҷ узъҳои умлаҳри мураккаби тобеъ вобаста буда, нисбатан озод мебошад. ҷ ҷ Гоҳо ои умлаҳри пайравро пайвандакҳо муайян мекунанд (чунки, зеро, ҷ ҷ зеро ки, чаро ки, ҳам ва ғайра). ои умлаҳои пайрав ба муносибатҳои маъноии сар умла ва умлаи пайрав Ҷ ҷ ҷ ҷ ҳам вобаста аст. Бинобар он умлаҳои пайрав бо ифода и маънои иловагии ҷ шарт, нати а, муқоиса дар таркиби умлаҳои мураккаби тобеъ як хел ойгир ҷ ҷ ҷ мешаванд. Ниҳоят, интонатсия воситаи алоҳида и алоқаи тобеъ ба шумор меравад. Фақат, ба туфайли ягонагии интонатсия ва маъно аз умлаҳои содда ҷ умлаи мураккаб ба амал меояд. Интонатсия махсусан дар умлаҳои ҷ ҷ мураккаби тобеи бепайвандак аҳамияти калон дорад. Ба оҳанги баланд сар шудани умлаи аввал яке аз аломатҳои асосии умлаи мураккаби тобеъ ҷ ҷ аст.Интонатсия ҳоло ом хта нашудааст ва тадқиқоти он ӯ методҳоиэксперименталиро талаб мекунад.Таснифоти умлаҳои мураккаби ҷ 34 тобеи забони адабии то ик яке аз проблемаҳои назариявии синтаксисиҷ умлаҳои мураккаби тобеъ башумор меравад.Дар забоншинос якчанд ҷ ӣ таснифоти умлаҳои мураккаби тобеъ мав уд аст. Дар классификатсия и ҷ ҷ анъанав умлаҳои мураккаби тобеъро қиёсанба умлаи содда ва умлаҳои ӣ ҷ ҷ ҷ пайравро қиёсан ба аъзоҳои пайрави умлаи содда меомузанд. Ба асоси ҷ классификатсияи дигар воситаҳои алоқаи тобеъро мегузаронд, Дар классификатсияи саввум иҳатхои структура ва семантикаи умлаҳри ҷ ҷ мураккаби тобеъ ба эътибор гирифта мешавад. Ҳоло дар забоншиносии то ик аз руи принсипи маъно ва сохти умла тасниф кардани умлаҳои ҷ ҷ ҷ мураккаби тобеъ вусъат меёбад. Мо тадқиқоти худро аз р и классификатсияи ӯ мав уда сурат дода, ба масъалаҳои зерини умлаҳои мураккаби тобеи забони ҷ ҷ адабии то ик махсусан эътибор додаем: роли пайвандакҳо, калимахои ҷ ҳамнисбат, мутобиқати шаклҳои феъл , ои умлаҳои пайрав, хусусиятҳои ӣ ҷ ҷ интонатсия, муносибатҳои маъноҳои асос ва иловаги, сермаъноии умлаҳои ӣ ҷ пайрав, ба ягон аъзо, гуруҳи аъзоҳо ва ба тамоми сар умла тобеъ будани ҷ умлаҳои пайрав ва ғайра. умлаҳои пайрави ҳол аз р и маъно ва вазифа ҷ Ҷ ӯ гур ҳи махсуси умлаҳои пайравро ташкил мекунанд. Пайвандакҳо дар ӯ ҷ умлаҳои пайрави сабаб ва хилоф роли асосиро мебозанд. Дар умлаҳои ҷ ҷ пайрави шарт мутобиқати шаклҳои феъли бештар аҳамият дорад. Калимаҳои ҳамнисбати зиёдеро дар умлаҳои пайрави миқдору дара а мушоҳида ҷ ҷ мекунем, вале умлаҳои пайрави нати а ва хилоф калимаҳри ҳамнисбат ҷ ҷ надоранд. Дар умлаҳои пайрави замон воситахои гуногуни алокаи тобеъро ҷ мебинем, Онҳо пайвандакҳои сершумор, калимаҳои ҳамнисбати зиёд доранд. Мутобиқати шаклхои феъл барои умлаҳои пайрави замон низ характернок ӣ ҷ аст. умлахои пайрави холи замон, макон, шарт, хилоф, тарзи амал, миқдору Ҷ дара а, монанди аксар пеш аз сар умла ой мегиранд, вале барои умлаҳои ҷ ҷ ҷ ҷ пайрави сабаб, мақсад, нати а пас аз сар умла омадани онҳо воқеъ ҷ ҷ мегарданд. Дар умлаҳои пайрави ҳол муносибати маъноҳаи асос ва ҷ ӣ иловаг мавқеи муҳим доранд. Маъноҳои нати а, шарт ва муқоиса дар ӣ ҷ аксари умлаҳои пайрави ҳоли забони то ик ҳамчун маънои иловаги воқеъ ҷ ҷ ӣ мегарданд ва сермаънои ба аксари онҳо расм аст. Дар забони то ик ҷ ӣ умлаҳри мураккаби тобеи сертаркибае низ мав уданд, ки онҳо аз навъҳои ҷ ҷ муқаррар ҳе фарқ накунанд ҳам, муносибати гур ҳи умлаҳои пайрав ба ӣ ҷ ӯ ҷ ҳамдигар ва роҳҳои алоқаи онхо бо сар умла ва ё чумлаи пайрави ҷ тобеъкунанда ҳодисаи махсуси синтаксис мебошад. ӣ 35 АДАБИЁТҲОИ ИСТИФОДАШУДА Забони адабии ҳозираи то ик. Қисми 2 синтаксис, нашри дуюмиҷ Такмилёфта – Душанбе : Маориф , 1984 . -324 саҳ Забони адабии ҳозираи то ик. Қисми 2 синтаксис, нашри сеюми ҷ такмилёфта – Душанбе : Маориф , 1995 . -342 саҳ Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик. илди 3, умлаҳои ҷ Ҷ ҷ мураккаб - Душанбе : Дониш , 1989 . -214 саҳ С отим Улуғзода . Субҳи авонии мо – Душанбе ҷ : Маориф, 2015 . - 240 саҳ С аттор Турсун . Мункахаби осор – Душанбе : Адиб , 2013 . - 560 саҳ Ф азлиддин Муҳаммадиев . А сарҳои мунтахаб – Душанбе : Ирфон , 1998 .-5 56 с Р аҳим алил Ҷ . М аъвои дил - Душанбе : Ирфон , 1984 .- 200 саҳ 36 С адриддин Айнӣ . К уллиёт – Сталинобод. Нашриёти давлатии То икистон , ҷ 1958.- 370 саҳ Р аҳим алил Ҷ . О дамони овид – Душанбе ҷ : Ирфон , 1968 .- 332 саҳ Ҷ алол Икром ӣ . М ан гунаҳкорам , - Душанбе : Маориф, 1997 .-244 саҳ Садриддин Айн . Дохунда – Душанбе ӣ : Адабиёти бачагона, 2017.-384 саҳ Фазлиддин Муҳаммадиев. Сози Мунаввар - Душанбе : Ирфон , 1996 . – 20 саҳ www.ZiyoNet.uz www.wekopedia.tj www.persianacademy.ir/UserFiles/Image/naame09.pdf www.persianacademy.ir/UserFiles/Image/naame05.pdf www.ziyouz.com kutubxonasi ЛОҲИ АИ КОРИ КУРС Ӣ Дониш и курси 2-и гур ҳи-209 ҷӯ ӯ равияи Филология ва ом зиши забонҳо: ӯ забони то ик Асророва Зуҳал ҷ ӣ 1.Аз фанни “Таърихи забоншиносии то ик”. ҷ СУПОРИШ Номи мавз ъ______________________________________________ ӯ 37 ____________ _______________________________________________ ____________________________________________________________ 2.Маълумоти асос ___________________________________________ӣ __________________________________________________________ 3. Адабиёт:____________ _____________________________________ ____________________________________________________________ __________________________________________________________ 4. Сохтори парванда: ___________ ______________________________ ____________ _______________________________________________ __ __________________________________________________________ 5. Супориш ва дастурҳои иловаг : _______ ӣ _______________________ __ _______________________________________________ 6.А з фанни «Таърихи забоншиносии точик» а з ___________ _______________________________________________ Баррас ӣ ва баҳодиҳии кори курсие, ки аз р и мавз ъ навишт ӯ ӯ а шуда______________________________________________ ____ 38 ___________________________________________________________ ____________________________________________________________ __________________________________________________________ ___________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ Аз р ӯ и графики муқарраршуда ва сифат мувофиқи талаб и ро карда мешавадҷ Хол барои бақайдгир ___ хол (максимал - 40 хол) ӣ Хол барои гузориши дифоъ ___ хол (максимал - 30 хол) Хол барои авобҳо ба саволҳо __ хол (максимал - 30 хол) ҷ Ҳамаг ___ хол (максимал - 100 хол) ӣ Ба кори курс баҳои “___” дода шуд. ӣ Роҳбари илм : ___ Г. Адашуллоева ӣ 39

Хизматҳои Шарофиддин Рустамов дар боби наҳв

Купить